Paulina Chemperek M-1

advertisement
Paulina Chemperek M-1
Kulturalne podstawy osobowości
Termin „osobowość”, podobnie jak wiele innych podstawowych pojęć humanistyki,
mimo wielu prób zdefiniowania zachowuje niejasność i wieloznaczność. Pojęcie to jest
używane w różnych znaczeniach zarówno w języku potocznym, jak i w filozofii, antropologii,
historii, psychologii, socjologii i wielu innych naukach humanistycznych. W tej pracy zajmę
się szczegółowo pojęciem osobowości w znaczeniu socjologicznym, i jak jest ona
kształtowana przez kulturę w procesie socjalizacji. Należy tu zaznaczyć, że pisząc o wpływie
społeczeństwa i socjalizacji na osobowość jednostki mam na myśli kulturę, która jest
systemem reguł będących uznanym w danym społeczeństwie zbiorem celów działania,
sposobów ich realizacji oraz systemem wytworów, które powstały wskutek stosowania się
ludzi do tych reguł.
Definicje osobowości propagowane przez socjologów często akcentują społeczne
uwarunkowanie właściwości psychiki człowieka, a niekiedy nawet ograniczają się tylko do
tego uwarunkowania. Analizując osobowość, należy wykazać, że nie jest ona cechą
gatunkową człowieka, lecz cechą kulturową, będącą wyrazem wzoru, do którego osiągnięcia
zmierzał proces wychowania i samowychowania. Socjolog amerykański Herbert Blumer
pisze: „Osobowość reprezentuje organizację tendencji do działania, którą jednostka rozwija w
toku interakcji z innymi”. Reprezentowany przez Blumera kierunek symbolicznego
interakcjonizmu nawiązuje do koncepcji George’a Herberta Meada przyjmującego, że:
„Osobowość jako coś, co może być dla siebie obiektem, jest strukturą społeczną i powstaje w
procesie doświadczenia społecznego”.
Osobowość człowieka kształtowana jest przez socjalizację, która przystosowuje
człowieka do życia w zbiorowości, umożliwia porozumienie się i inteligentne działanie w jej
ramach, uczy, jak się zachować, by osiągnąć cele życiowe. Socjalizacja jest to wchodzenie w
kulturę, przez co rozumie się poznawanie i przyjmowanie przez jednostkę tradycji i wzorów
kulturowych wyznaczających sposób jej zachowania się.
Przy kwestii dotyczącej osobowości należy mieć na uwadze następujące pytania: jak
dana jednostka ludzka wkomponowana jest w społeczeństwo i jak uczestniczy w jego życiu
zbiorowym; co upodabnia jednostkę do innych ludzi, a co ją różni; w jaki sposób
poszczególne zjawiska i procesy psychiczne jednostki wzajemnie na siebie oddziaływują,
tworząc niepowtarzalną strukturę; w jaki sposób sfera psychiczna jednostki łączy się z
systemem jej działań i zachowań w konkretnych sytuacjach społecznych.
1
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
Termin „osobowość” stanowi więc ważne i złożone ogniwo łączące świat psychiczny
jednostki ludzkiej ze światem społecznym. Na więź tego rodzaju wskazuje już sam termin
„osoba”, który pochodzi od łacińskiego persona, co oznaczało w starożytności maskę
używaną przez aktorów w teatrze, rolę graną w teatrze lub pełnioną w życiu społecznym,
specyficzny wygląd zewnętrzny określonej jednostki lub to, co stanowiło o wartości
człowieka i jego zdolności do działania.
W socjologii, mówiąc o osobowości, mamy na uwadze osobowość społeczną, tzn.
ogół społecznych wzorów, jakie realizuje i ról jakie pełni jednostka wobec innych ludzi jako
członków społeczeństwa. Osobowość jest zatem systemem, którego funkcjonowanie opiera
się na: ciągłej wymianie informacji z otoczeniem, przetwarzaniu informacji na czynności
praktyczne oraz na twórczym przetwarzaniu informacji. Za najważniejsze składniki
osobowości uważa się: potrzeby, motywacje, zainteresowania, poglądy, wartości, postawy,
mechanizm kontroli, temperament, zdolności i inteligencję. Najczęściej elementy składowe
osobowości dzieli się na: biogenne, psychogenne i socjogenne.
Elementy biogenne to takie składniki osobowości, które są przekazywanym
dziedzicznie wyposażeniem biologicznym obejmującym: własności anatomiczne, wzrost,
budowę organizmu, właściwości fizjologiczne, działalność gruczołów itp.
Do elementów psychogennych zalicza się pamięć, wolę, wyobraźnię, uczucia,
inteligencję, spostrzegawczość, temperament.
Najważniejszą część organizacji wewnętrznej człowieka stanowią elementy
socjogenne. Wyróżniane są cztery podstawowe socjogenne elementy osobowości. Pierwszy z
nich to kulturowy ideał osobowości narzucony przez społeczeństwo w toku socjalizacji, a
zwłaszcza w toku wychowania; drugi to role społeczne pełnione w grupach społecznych, a
polegające na wykonywaniu pewnych układów czynności w sposób formalnie lub
nieformalnie ustalony przez te grupy; trzeci to jaźń subiektywna, czyli wyobrażenie o własnej
osobie wytworzone pod wpływem innych ludzi; wreszcie czwarty – jaźń odzwierciedlona,
czyli zespół wyobrażeń o sobie „odczytanych” z wyobraźni innych ludzi i nas samych.
Chciałabym krótko przedstawić te elementy, które przecież mają istotny wpływ na
ludzką osobowość, a które nieodłącznie kojarzą się z wytworem ludzkim jakim jest kultura.
Każda ludzka zbiorowość wykształcając sobie kulturę stwarza sobie również jakiś wzór
człowieka czy tez jakieś wzory, które dla jej członków stanowią przedmiot aspiracji. Cechą
wzoru osobowego jest idea naśladownictwa, przybierania określonego przez wzór kształtu:
wzór zachęca lub powinien zachęcać do naśladownictwa. Wzorem osobowym może być
współcześnie żyjący człowiek albo postać historyczna, może też tym wzorem być bohater
powieści, filmu czy widowiska telewizyjnego. Istotną cechą wzoru osobowego jest to, że
2
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
przemawia on swą konkretnością do wyobraźni odbiorców wywołując chęć działalności
naśladowczej. Wzory propagowane mogą przybierać dwojaką postać; mogą być nakazane
(jako obowiązujące w danej zbiorowości) lub zalecane (jako godne naśladowania).
Szczególnie ważną rolę pełnią wzory osobowe w procesie wychowania. Pedagogowie
podkreślają, że wzory osobowe mogą pełnić funkcje wychowawcze, jeśli „przemawiają swą
konkretnością”. Wzory osobowe nie mogą być zbyt wyidealizowane, aby mogły być możliwe
do realizacji. W przeciwnym wypadku stają się dysfunkcjonalne. Wzór osobowy łączy się
ściśle z grupą społeczną. Każda grupa społeczna posiada jakiś wzór osobowy, stawia go przed
oczy swoim członkom i stara się poprzez wychowanie, w tym duchu ich informować. Wzór
osobowy spełnia w grupie rozmaite funkcje: jest postulowany jako przedmiot aspiracji jej
członków, stanowi układ odniesienia dla oceny ich działań, spełnia tez funkcje normatywne.
Każda trwała zbiorowość narzuca swoim członkom wzory zachowania się w różnych
sytuacjach, reguły moralne i poczucie tego, co przyzwoite, z co niestosowne, narzuca pewne
poglądy i sposoby myślenia. Narzuca je bądź świadomie, za pomocą metod wychowawczych
i propagandy, za pomocą oznak aprobaty lub nagany, niekiedy nawet przy użyciu środków
zewnętrznego przymusu, bądź nieświadomie, przez sam fakt zbiorowego stosowania się do
owych wzorów i reguł. Ogół tych wzorów stanowi o swoistej kulturze takiej zbiorowości, a
pewien ich zespół składa się na panujący w tej grupie wzór osobowy, który może zresztą
bardzo odbiegać od tego ideału osobowości, jaki grupa stawia przed oczy swoim członkom
niejako oficjalnie w mnie lub więcej uroczystych momentach. Współczesne badanie
dowodzą, że duża większość polskiego społeczeństwa nie potrafi wskazać osoby, do której
chciałaby się upodobnić. Nie można jednak mówić o rozpadzie czy demontażu autorytetów.
Brak powszechnie cenionych wzorów osobowych i autorytetów świadczy bowiem nie o tym,
że ich nie potrzebujemy, lecz raczej, że rzadko je znajdujemy.
Zaakceptowane i zinternalizowane przez jednostkę wzory osobowe są zależne między
innymi od przyjmowanych i pełnionych przez nią ról społecznych. Terminem „rola
społeczna” oznacza się w socjologii oczekiwania określonych zachowań i postaw związanych
z zajmowaniem jakiejś pozycji w grupie społecznej. Pozycję zaś określa się jako zespół praw
i obowiązków przyznawanych jednostce przez grupę. Każda jednostka odgrywa jednak
równocześnie wiele ról (na przykład syna, męża, ojca, kolegi, współpracownika,
podwładnego, członka organizacji), z którymi wiążą się zróżnicowane, często sprzeczne ze
sobą oczekiwania. Rozwój osobowości polega między innymi na tym, że jednostka
przyswajając sobie nakazy ról, potrafi je twórczo interpretować i nadawać pełnionej przez
siebie roli własny, indywidualny charakter. Socjologowie często wykorzystują analogie
pomiędzy aktorami na scenie i ludźmi w społeczeństwie w celu modelowego ujęcia
3
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
podstawowych relacji zachodzących w grupach społecznych. „Świat jest teatrem, aktorami
ludzie, którzy kolejno wchodzą i znikają. Każdy tam aktor niejedną gra rolę.”
Z przedstawionych wyżej rozważań wynika, że aby określić osobowość, nie wystarczy
poznać subiektywny świat przeżyć, dążeń, umiejętności i wartości bez odniesienia do
zbiorowości, w których jednostka działa, bez zrozumienia jej miejsca w tych zbiorowościach,
bez określenia charakteru stosunków łączących ją z innymi ludźmi, bez jej obiektywnych
interesów i dążeń społecznych oraz podejmowanych przez nią form współdziałania z innymi
ludźmi. Tym, co kształtuje osobowość i jej indywidualność, jest więc sposób, w jaki
jednostka uczestniczy w życiu zbiorowym, w jaki działa i zachowuje się społecznie.
Bogactwo życia osobowego jednostek związane jest z bogactwem form aktywności,
bogactwem kontaktów i relacji społecznych, różnorodnością form uczestnictwa w
przyswajaniu i współtworzeniu wartości kulturowych.
W strukturze każdego społeczeństwa wyróżnia się dwa jego poziomy:
makrostrukturalny i mikrostrukturalny. Makrostruktura stanowi ramowy, ogólny i łatwo
dostrzegalny szkielet społeczeństwa. Ma ona istotny wpływ na osobowość, ponieważ określa:
szanse jednostki na osiągnięcie takich wartości jak udział we władzy, bogactwo,
wykształcenie i prestiż; rodzaj podkultury i ideologii właściwej danej kategorii, a kształtującej
duchowe oblicze jej członków, czyli system idei, norm moralnych, wzorów zachowań itd.;
styl życia.
Obok makrostruktury ważną rolę w kształtowaniu osobowości odgrywa
mikrostruktura, czyli grupy społeczne, w których człowiek się wychowuje i działa, np.
rodzina, szkoła, grupa pracownicza, społeczność lokalna.
Rodzina jest jednym z najważniejszych czynników socjalizacji oraz tworzenia
osobowości. Tworzą się w niej pierwsze i najbardziej trwałe więzi społeczne. W obrębie
rodziny dziecko otrzymuje dobra materialne służące zaspokojeniu jego potrzeb, uczy się
języka obyczajów, norm współżycia społecznego. Wraz z przekazywanym dziedzictwem
kulturalnym rodzina nadaje jednostce pozycję społeczną, wyznacza jej miejsce w strukturze
klasowej. W większości współczesnych społeczeństw stan majątkowy rodziców, ich
wykształcenie, zawód, pozycja społeczna stwarzają dziecku bardziej lub mniej korzystne
warunki startu, wpływają na jego ambicje życiowe, tworzą wzory sukcesu, kształtują jego
samoocenę i samoakceptację.
Dalszym etapem socjalizacji jednostki jest jej udział w życiu grup rówieśniczych. W
takiej grupie człowiek występuje po raz pierwszy w swoim życiu nie tylko jako pełnoprawny
i równorzędny partner, lecz także jako współtwórca systemu norm, praw i obowiązków, do
których grupa stosuje się w działaniu. W takich grupach dziecko uczy się nie tylko
4
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
odgrywania ról wynikających z jego wieku i płci, ale nadto dokonując pewnego wyboru ról,
przejmuje role innych, uczy się złożonych reguł gry i rozwija koncepcję uogólnionego
innego, uniwersalnego partnera interakcji.
Istotny etap w rozwoju osobowości człowieka stanowi szkoła. W niej człowiek
nawiązuje po raz pierwszy samodzielny kontakt z oficjalnym przedstawicielem społeczeństwa
– nauczycielem, który rozwija nie tylko intelekt, ale także poddaje konfrontacji nawyki i
poglądy wyniesione z dotychczasowego mikrośrodowiska oraz przekazuje wiedzę teoretyczną
do pełnienia roli zawodowej.
Do grup pierwotnych, opartych na więziach bezpośrednich, nieformalnych, osobistych
i całościowych, zaliczane są także sąsiedzkie społeczności lokalne. Całe życie człowieka
upływa na oczach grupy sąsiedzkiej i poddane jest przenikliwej kontroli jej opinii.
Społeczność może wywierać szczególnie silny wpływ na osobowość, narzucając sztywny,
jednolity system wartości, wzorów i norm, tworzyć osobowości stosunkowo mało elastyczne,
które charakteryzuje tradycjonalizm – skłonność do akceptowania wszystkiego, co poparte
autorytetem dawności, odwieczności, niezmienności.
W społeczeństwach uprzemysłowionych osobowość jednostki w coraz większym
stopniu jest zależna od ról odgrywanych przez nią w różnych organizacjach formalnych,
takich jak zakład pracy, związek zawodowy, partia lub organizacja społeczno – polityczna.
Szczególne znaczenie w wyznaczaniu możliwości rozwoju osobowości ma pozycja klasowa
jednostki.
Omówione powyżej czynniki socjalizacji wchodzą w interakcje i osobiste kontakty z
osobą socjalizowaną. Inaczej jest w przypadku mass mediów, które są zbiorem różnych
sposobów komunikowania treści przeznaczonych dla wielu odbiorców. Media wpływają na
socjalizację, prezentując dodatkowe i alternatywne modele ról, a także norm i wartości
społecznych. Najważniejszym współczesnym środkiem społecznego przekazu jest telewizja.
Poza pełnieniem przez nią wielu funkcji pozytywnych takich jak funkcja edukacyjna,
poszerzanie horyzontów pokazując rzeczy, miejsca i wydarzenia, których nie można
doświadczyć bezpośrednio, ma ona również negatywne strony. Ukazuje ona często
nierealistyczny i zbyt uproszczony obraz świat (np. telenowele), jest w niej wiele przemocy,
oraz zaszczepia w nas pseudoideały (np. ideał kobiecego piękna, ideał człowieka sukcesu).
Analiza procesu socjalizacji i rozwoju osobowości ukazuje wpływ środowiska
społecznego na jednostkę. Rzeczywistość społeczna ma jednak niejednokrotny, złożony
charakter i wielopoziomową strukturę, której poszczególne części składowe w różny sposób
oddziałują na jednostkę. Interakcje zachodzące w ramach tych grup wyznaczają reakcje i
5
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
zachowania jednostki oraz pełnione przez nią role, wytwarzają także silne poczucie
identyfikacji.
Twórca nowoczesnej socjologii E. Durkheim przyjmował, że społeczeństwo stanowi
byt nadrzędny wobec jednostki ludzkiej, decydujący o ich postępowaniu. Człowiek, według
niego, jest zatem istotą ukształtowaną przez kulturę w procesie socjalizacji, który wprowadza
jednostkę w życie społeczne, uczy ją zachowania i porozumiewania się według ustalonych
wzorów, uczy panowania nad popędami i potrzebami, a także uczy zaspokajania ich w sposób
przyjęty w danym społeczeństwie. Z kolei B. Malinowski postawił tezę, że postępowanie
człowieka wynika co prawda z jego natury, ale formułuje się w toku życia społecznego, w
toku spełniania potrzeb i nie jest wyrazem ani podstawowych impulsów, ani nacisków ze
strony społeczeństwa. Postępowanie człowieka jest jego własnym wytworem.
Uważam, że człowiek jest całkowicie zdeterminowany przez społeczeństwo i każda
jego decyzja ma swoje podłoże w tym, co ono w nas zaszczepiło. Od urodzenia zatopieni
jesteśmy w społeczeństwie a tym samym w jego kulturze. Wpajane są nam pewne
zachowania akceptowane w danej społeczności, wzorce osobowe, które powinniśmy
naśladować, przypisane są nam pewne role i wysuwane wobec nas pewne oczekiwania, które
my mimowolnie staramy się spełnić. Już od niemowlęctwa w zależności od płci przypisane są
nam pewne role, wyrażające się chociażby tym, że chłopcom kupowane są inne zabawki nim
dziewczynkom. Wraz ze wzrostem uczeni jesteśmy co nam wolno, a czego nie wypada.
Pozycja naszych rodziców i miejsce urodzenia (miasto czy wieś) determinują nasz przyszły
życiowy sukces. Religia i ustrój państwa w jakim przyszło nam żyć nie są bez znaczenia, na
to kim jesteśmy i co robimy. Tylko mówiąc: „jestem wolnym człowiekiem” i dokonując
wolnych wyborów nie zdajemy sobie sprawy ile czynników wpłynęło i od ilu elementów
zależy nasz „wolny wybór”. Nasza osobowość jest zlepkiem tego wszystkiego co w nas
zaszczepiono, doświadczeń naszych i tego w czym jesteśmy zanurzeni. Człowiek jest istotą
społeczną i nie da się go oderwać od tego co w nim tkwi i w czym on tkwi.
6
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
Bibliografia
1.
2.
3.
4.
Z. Bokszański – Społeczeństwo, kultura i osobowość
M. Filipiak
– Socjologia kultury
E. Goffman – Człowiek w teatrze życia codziennego, W-wa, 1981
N. Goodman – Wstęp do Socjologii
7
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
8
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
9
Szukasz gotowej
pracy ?
To pewna droga do poważnych kłopotów.
Plagiat jest przestępstwem !
Nie ryzykuj ! Nie warto !
Powierz swoje sprawy profesjonalistom.
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

66+6+6+

2 Cards basiek49

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

2+2=?

2 Cards jogaf85537

Create flashcards