Podział dochodu według SNA

advertisement
Przedmiotem niniejszego referatu są
ogólne rozważania na temat podziału
dochodu. Omawianie problemu należałoby wiec poprzedzić zdefiniowaniem podstawowej
terminologii.
Dochód narodowy (MPS) jest to wartość pracy ludności produkcyjnej, czyli ludności
pracującej w sferze materialnej oraz w usługach związanych z tą sferą (np. naprawy,
konserwacja, transport, handel itp.)
Produkt społeczny (SNA) to wartość każdej pracy (materialnej i niematerialnej), która
ma na rynku określoną cenę (regulowaną przez popyt na tą rzecz lub usługę).
Towary i usługi krajowe nabywane przez gospodarstwa domowe, tzn. osoby prywatne,
nazywamy konsumpcją indywidualną.
Dochód do dyspozycji jest to dochód otrzymywany przez gospodarstwa domowe po
odliczeniu podatków. Innymi słowy to dochód jaki faktycznie gospodarstwa domowe
otrzymują aby wydać lub zaoszczędzić.
Inwestycje to zakupy dokonywane przez firmy na rynku krajowych.
Zakupy rządowe – wydatki czynione na rynku przez rząd, które obejmują zarówno
zakupy rządu centralnego jak też władz terenowych i lokalnych, a finansowane są z
podatków.
Podział dochodu następuje w momencie transakcji kupna - sprzedaży.
Wyróżniamy dwie metodologie tworzenia dochodu, według których następuje jego
podział.
1. SNA – jest to system rachunku narodowego, w którym nie występuje podział na
działy produkcyjne i nieprodukcyjne,
2. MPS – jest to system rachunku rzeczowego związany z gospodarką centralnie
zarządzaną, gdzie decyzje podejmuje się według planu.
Cechą wyróżniającą MPS jest założenie, iż dochód narodowy tworzą działy produkcyjne,
natomiast usługi, z racji tego, że powinny być dostępne powszechnie i nie powinny mieć
cen, nie tworzą dochodu narodowego.
Podział dochodu według SNA
System of National Accounts – System rachunków społecznych - to przyjęty w
gospodarce rynkowej sposób mierzenia produktu społecznego, tj. efektów działalności
gospodarczej w skali makroekonomicznej.
Jego podstawą jest założenie, że każda praca wydatkowana w zorganizowanym
przedsiębiorstwie tworzy produkt społeczny, niezależnie od tego, czy w jej wyniku
powstają dobra materialne czy usługi. W rezultacie produkt społeczny w ujęciu
rzeczowym przyjmuje postać wytworzonych w ciągu roku dóbr i usług finalnych. Istotą
rachunkowości społecznej jest wyrażenie tego produktu w kategoriach wartościowych,
jako sumy dochodów bądź wydatków wszystkich podmiotów gospodarczych:
przedsiębiorstw, gospodarstw domowych, państwa, banków oraz zagranicy (import i
eksport).
Rezultatem prowadzenia rachunkowości społecznej jest ustalenie wartości produktu
społecznego, która może być wyrażona wielkością produktu krajowego brutto, produktu
narodowego
osobistych.
brutto,
produktu
narodowego
netto,
a
także
wielkością
dochodów
Podział dochodu według System of National Accounts ( SNA) jest zilustrowany
dwudziestoma równaniami, w których:


lewa strona równania jest stroną popytową (dochód, popyt, aspiracje popytowe)
prawa strona równania jest stroną alokacyjną, czyli „na co podmiot dzieli i jak
wydaje dochód”
W celu zrozumienia poniższych równań należy wyjaśnić następujące oznaczenia:
Y – dochód narodowy wytworzony
YD – dochód do dyspozycji
C – konsumpcja
S – oszczędności
I – inwestycje
L – kredyty (udzielane pożyczki)
G – rząd
B – bank
TA – podatki
P – płatności
TR – transfery
Ex – export
Im - import
NX – saldo handlowe (różnica miedzy Ex a Im)
I
Y=C+I
Równanie przedstawia dochód wytworzony przez dwa podmioty (gospodarstwa domowe i
przedsiębiorstwa), który jest dzielony na konsumpcję i inwestycje.
Gospodarstwa domowe otrzymują dochody od pracodawców, od rządu w formie
świadczeń socjalnych oraz z inwestycji. Gospodarstwa domowe przeznaczają swoje
dochody na konsumpcje towaru towarów i usług na płatności podatkowe lub na
oszczędności.
Każda grupa ludzi, którzy żyją razem, podejmują wspólnie decyzje
ekonomiczne. Gospodarstwo domowe nie jest równoznaczne z rodziną. Dwie (więcej)
rodziny mogą prowadzić wspólnie gospodarstwo. Wspólne gospodarstwo mogą prowadzić
osoby, których nie łączą żadne wiezy rodzinne.
Przedsiębiorstwa czerpią dochód ze sprzedaży towarów i usług gospodarstwom
domowym, z inwestycji i z subwencji rządowych. Przedsiębiorstwa wydają pieniądze na
pensje, inwestycje, podział zysków i płatności podatkowe.
Najważniejszy wpływ na konsumpcje wywierają następujące czynniki:
-
aktualny i przewidywany dochód
aktualna i przewidywana zamożność
miniona, aktualna i przewidywana dostępność kredytów
zmiany ludzkich preferencji pomiędzy oszczędzaniem a wydatkami
podatki, stopy procentowe i wydatki rządowe
polityka rządu i dostępność towarów
II
Y=YD=C+S
Równanie to jest konkretyzacją przeznaczenia dochodów. Dochód wytworzony równy jest
dochodowi do dyspozycji, w przypadku, gdy mamy doczynienia z dwoma podmiotami. W
momencie uwzględnienia banku dochody te różnią się między sobą o zobowiązania
finansowe i salda kredytów.
III
C+I=Y=C+S
Jest to równanie statyczne opisujące równowagę. Po stronie lewej znajdują się kreatorzy
popytu, czyli konsumenci i inwestorzy, którzy otrzymują dochód i mogą go podzielić.
Zgłaszają na rynku globalnym popyt, który decyduje o działalności producentów.
Producenci tworzą podaż. Podmioty (gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa)
przeznaczają środki finansowe na konsumpcję i oszczędności.
IV
I=S
Równanie ukazuje nam, że aby była równowaga w gospodarce można zainwestować tyle
ile się zaoszczędzi.
V
Y=C+I+G
W równaniu tym pojawia się trzeci podmiot, którym jest rząd. Odpowiednio lokując
posiadane dochody tworzy dochód (np. dochód z podatków, czynników wytwórczych).
Rząd otrzymuje pieniądze z podatków, z działalności przedsiębiorstw państwowych(jeśli
osiągają zyski) i z pożyczek. Rządy przeznaczają pieniądze na wydatki, kupując
bezpośrednio towary i usługi, przekazując pieniądze jako subsydia oraz spłacając
pożyczki. (rys.1)
VI
GS=G+TR
Równanie to przedstawia strukturę wydatków rządowych, na które składają się zakupy
rządowe (np. zakupy dla armii) i transfery (np. zasiłki, świadczenia społeczne).
VII
YD=Y-TA+TR
Dochód do dyspozycji przedsiębiorstw i konsumentów określa dochód wytworzony,
pomniejszony o podatki a powiększony o transfery.
VIII
C+S=YD=Y-TA+TR
Równanie przedstawia sytuację od strony popytowej. Po uwzględnieniu roli rządu dochód
do dyspozycji jest pomniejszony w taki sposób, że od dochodu wytworzonego
odejmujemy podatki i dodajemy transfery. Rozrasta się biurokracja i gospodarstwa
domowe oraz przedsiębiorstwa otrzymują mniej dochodów.
IX
Y=C+S+TA-TR
Jest to równanie statyczne ukazujące stan od strony wydatków, gdzie dochody
wytworzone dzielimy na konsumpcję, oszczędności i podatki „minus” transfery.
X
C+I+G=Y=C+S+TA-TR
Kreatorami popytu są konsumenci, którzy zarabiają pieniądze świadcząc pracę,
przedsiębiorstwa, które wytwarzają produkcję materialną wypracowując zyski oraz rząd,
którego głównym dochodem są podatki. Wytworzony dochód jest rozdzielony na
konsumpcję, oszczędności i podatki „minus” transfery.
XI
S-I=G-TA+TR
Oszczędności „minus” inwestycje „równa się” wydatkom rządowym pomniejszonym o
podatki i powiększonym o transfery, co wynika z równania X.
W gospodarce mamy doczynienia z trzema następującymi sytuacjami:
1. G+TR>TA (gdzie G to zakupy rządowe) – deficyt budżetowy
2. G+TR<TA – nadwyżka budżetowa
3. G+TR=TA – równowaga budżetowa
Dochód rządu jest taki duży, jak duża jest różnica między oszczędnościami a
inwestycjami (S-I).
W praktyce wiele społeczeństw boryka się z deficytem budżetowym, który jest
zjawiskiem niekorzystnym i wskazuje, że państwo żyje na kredyt. Skala deficytu zależy
również od prowadzonej polityki makroekonomicznej. W zasadzie można powiedzieć, że
rząd o liberalnych poglądach będzie dążył do zlikwidowania deficytu, a rządy bardziej
prosocjalistyczne do jego rozrostu, gdyż będą chciały zwiększyć wydatki budżetowe. Nie
chcemy angażować się w dyskusje polityczne, ale warto zwrócić uwagę na przykład USA,
gdzie liberalna polityka przyniosła zniesienie deficytu, a od kilku lat występuje tam
nadwyżka budżetowa (jest korzystne ekonomicznie, bo pozwala na zmniejszenie
podatków). Odchodząc od samego deficytu samo spojrzenie na rolę budżetu zależy od
ideologii politycznej. Socjaliści uważają, że budżet spełnia ważną społecznie funkcję w
gospodarce. Liberałowie z kolei sądzą, że lepsze efekty przynosi prywatna inicjatywa i
dążą do zmniejszenia roli budżetu, czyli jego redystrybucyjnej roli (zmniejszenie
podatków i wydatków).
XII
Y=C+I+G+B
Pojawia się nowa instytucja – bank, który czerpie zyski z różnicy między
oprocentowaniem kredytów a lokat, które wypłacają. Dla banku pozostaje renta i zysk
oceniający jego rentowność. W równaniu tym przedstawione są cztery instytucje
zgłaszające popyt, które mają prawo dzielić dochód, a to oznacza, że konsumenci i
przedsiębiorstwa otrzymają mniejszy dochód niż dotychczas. (rys.2)
XIII
C+S=YD=Y-TA+TR-P+L
Równanie to przedstawia sytuację w której konsumpcja i oszczędności równają się
dochodowi do dyspozycji, który pomniejszony jest o należności, płatności na rzecz
banków, a powiększony o pożyczki, kredyty. Efektem tego jest pomniejszenie się
dochodu do dyspozycji.
XIV
C+I+G+B=Y=C+S+TA-TR+P-L
Równanie przedstawia kolejny stan równowagi w podziale dochodów. Cztery instytucje
dzielą dochód na konsumpcję, oszczędności, podatki pomniejszone o transfery, płatności
pomniejszone o kredyty.
XV
S-I=G+TR-TA+B+L-P
Równanie przedstawia podział dochodu (przez 4 instytucje) od strony wydatków. Dochód
dzielony jest na zakupy rządowe powiększone o transfery, a pomniejszone o podatki oraz
na zakupy bankowe powiększone o kredyty, a pomniejszone o płatności.
XVI
Y=C+I+G+B+Ex-Im
Pojawia się kolejny podmiot – zagranica (zespół przedsiębiorstw eksportujących i
importujących).
Export i import
Wielkość importu jest w znacznej mierze uzależniona od ceł i kontyngentów, które
oddziaływają na mechanizmy rynkowe. Na wielkość importu mają wpływ następujące
czynniki:
1.
2.
3.
4.
Tradycja
Konkurencyjność produktów krajowych
Wielkość popytu
Kurs wymiany walut
Na wielkość exportu wpływa szereg czynników:
1. Stan gospodarki światowej
2. Konkurencyjność produkcji krajowej
3. Kurs wymiany walut
XVII Y=C+I+G+B+Nx
W równaniu tym zagranicę przedstawiamy jako symbol Nx, czyli różnicę między
eksportem a importem.
XVIII C+I+G+B+Ex=C+S+TA-TR+P-L+Im
Statyczne równanie gospodarcze w warunkach rozwiniętej struktury instytucjonalnej.
Wielkość importu na ogół równa się wielkości eksportu.
XIX
S-I=(G+TR-TA)+(B+L-P)+Nx
Równanie ukazuje nam ile dochodu „wypływa” poza podział między gospodarstwa
domowe i przedsiębiorstwa. „Wypływ” jest tak duży jak dużo przypadnie w podziale
rządowi, bankom i zagranicy. Dochód do dyspozycji zmniejszył się.
XX
C+I+G+B+Nx=Y=YD+TA-TR-P+L=C+S+TA-TR+P-L
W ostateczności do kreatorów popytu (lewa strona) dochodzi jeszcze zagranica, ściślej
mówiąc Nx (saldo obrotów z zagranicą będące różnicą między eksportem a importem;
może ono przyjąć wartości dodatnie, ujemne bądź zerowe). Tak wytworzony dochód
narodowy staje się dochodem do dyspozycji przedsiębiorstw i gospodarstw domowych
powiększonym o podatki „minus” transfery i o lokaty „minus” kredyty. (rys.3)
Podział dochodu według MPS
Material Product System - System produkcji materialnej jest to sposób określania
(liczenia) efektów działalności gospodarczej (produktu społecznego) w skali
makroekonomicznej, przyjęty w krajach socjalistycznych (do 1989 również w Polsce).
Jego podstawą było rozróżnianie pracy produkcyjnej i pracy nieprodukcyjnej oraz
założenie, że produkt społeczny powstaje wyłącznie w wyniku tej pierwszej, jest więc
sumą wartości dóbr materialnych (wytwarzanych w przemyśle, budownictwie, rolnictwie i
leśnictwie) i usług produkcyjnych (transportu, łączności i handlu). Produkt społeczny nie
obejmował natomiast usług nieprodukcyjnych ( o charakterze konsumpcyjnym i
publicznym), powstających w tzw. sferze nieprodukcyjnej obejmującej: naukę, oświatę,
kulturę, służbę zdrowia, i opiekę społeczną, gospodarkę komunalną i mieszkaniową,
administrację państwową, wymiar sprawiedliwości, ochronę porządku publicznego i
obronność.
Uzasadnieniem takiego podejścia było finansowanie tych usług ze środków budżetu
państwa i nieodpłatne (lub tylko częściowo odpłatne) korzystanie z nich przez
społeczeństwo. Praktyczną tego konsekwencją było niedocenianie znaczenia sfery usług
w gospodarce, przejawiające się m.in. w niższych płacach jej pracowników oraz
niedoinwestowaniu.
Podział dochodu narodowego według MPS, obowiązującego i charakterystycznego dla
gospodarek centralnie zarządzanych odbywa się w trzech fazach:
1. faza podziału pierwotnego
2. faza podziału wtórnego
3. faza podziału ostatecznego
ad.1. Pierwotny podział dochodu narodowego dokonuje się w przedsiębiorstwach
sfery produkcji materialnej, a więc bezpośrednio tam, gdzie został on wytworzony. W
gospodarce socjalistycznej w procesie pierwotnego podziału dochodu narodowego tworzą
się dochody pierwotne ludności i przedsiębiorstw. Pierwotny podział dochodu narodowego
(w cenach bieżących) w latach 1970-1974 przedstawia tablica 2.6. Z danych tej tablicy
wynika, że w 1974 r. w gospodarce uspołecznionej wytworzono i podzielono 82,4°/o
dochodu narodowego, z tego około 35°/o stanowiły dochody pierwotne pracowników
zatrudnionych w tejże gospodarce, a około 48% dochody pierwotne przedsiębiorstw
uspołecznionych. Natomiast pozostałe 17,6°/o dochodu narodowego zostało wytworzone i
podzielone w gospodarce nie uspołecznionej (głównie w rolnictwie), z tego około 13%
stanowiły dochody netto
właścicieli.
Tabela 2.6
Pierwotny podział dochodu narodowego w latach 1970 i 1974
Wyszczególnienie
1970
1974
mld zł
1209,3
1970
%
100,0
Dochód narodowy
749,2
Gospodarka uspołeczniona
Dochody pierwotne ludności
w tym płace i wynagrodzenia typu
płac – netto
606,6
262,6
996,8
417,5
81,0
35,1
82,4
34,5
239,0
400,9
31,9
33,2
Dochody pierwotne
344,0
przedsiębiorstw, z tego:
koszty niematerialne
88,8
podatki i różnice budżetowe (saldo) 128,7
zyski-straty (saldo)
126,5
579,3
45,9
47,9
217,5
101,7
260,1
11,8
17,2
16,9
18,0
8,4
21,5
Gospodarka nie uspołeczniona
212,5
19,0
17,6
142,6
100,0
1974
Dochody pierwotne
pracy najemnej
ludności
z
4,3
6,7
0,5
0,6
Dochody pierwotne ludności z
działalności ubocznej
14,1
20,9
1,9
1,7
Dochody pierwotne jednostek nie
uspołecznionych, z tego:
koszty niematerialne
podatki
dochody netto właścicieli
124,2
8,8
9,1
106,3
184,9
11,5
14,3
159,1
16,6
1,2
1,2
14,2
15,3
1,0
1,2
13,1
Źródło: Rocznik statystyczny 1975, GUS, s. 71
Dochód narodowy rozdzielony na dochody osobiste głównie płace pracowników
zatrudnionych w sferze produkcji materialnej (V) - oraz dochody przedsiębiorstw
produkcyjnych (M) ulega dalszemu podziałowi. Konieczność dalszych (wtórnych)
podziałów wynika z potrzeby finansowania rozwoju gospodarczego i działalności nieprodukcyjnej oraz dostarczenia środków utrzymania dla tych, którzy jeszcze nie pracują
lub już nie pracują (stypendia, renty, emerytury).
ad.2. Wtórny podział dochodu narodowego odbywa się poprzez budżet państwa i
poprzez rynek, tzn. kupno i sprzedaż produktów i usług nieprodukcyjnych, przy tym
część dochodu, która przechodzi przez budżet, przechodzi również przez rynek. Przez
budżet przechodzi ta część dochodu narodowego, która obejmuje wpłaty różnego rodzaju
podatków do budżetu państwa, składki ubezpieczeniowe wpłacone na rzecz instytucji
ubezpieczeń itp. W ten sposób powstaje scentralizowany czysty dochód państwa.
Dochody budżetu państwa. Przedsiębiorstwa i jednostki gospodarki uspołecznionej
przekazują do budżetu państwa:
1. Podatek obrotowy (stanowi on główną pozycję wpływów budżetowych państwa);
2. Wpłaty z zysku.
Ponadto do budżetu państwa wpływają:
3. Dochody od gospodarki nie uspołecznionej;
4. Dochody od ludności (podatki i opłaty za usługi).
Łączne dochody budżetu państwa z gospodarki uspołecznionej wynoszą około 78 % ogółu
dochodów. Pozostałe dochody pochodzą z podatków gospodarki nie uspołecznionej i opłat
od ludności. Zgromadzone w ten sposób w budżecie państwa środki zostają następnie w
sposób planowy rozdzielone na różne cele społeczne i gospodarcze.
Budżet państwa przy wtórnym podziale dochodu narodowego spełnia zatem funkcję
pompy ssąco-tłoczącej. Przez budżet państwa przechodzi około 50°/a podzielonego
dochodu narodowego. W 1974 r. dochód narodowy podzielony wynosił 1299,6 mld zł, a
budżet państwa po stronie dochodów 604,1 mld zł, po stronie wydatków zaś 602,3 mld
zł, co stanowiło około 47°/o dochodu narodowego podzielonego.
Wydatki budżetu państwa. Głównymi pozycjami wydatków w budżecie państwa
są:
- wydatki na finansowanie rozwoju gospodarki narodowej (stanowią one około 50°/0
ogólnych wydatków budżetu państwa, tj. około 25~/o podzielonego dochodu narodowego),
- wydatki na finansowanie działalności nieprodukcyjnej (stanowią one ponad 50°/0
ogólnych wydatków budżetu państwa).
Wśród wydatków przeznaczonych na finansowanie działalności produkcyjnej zasadniczą
pozycję stanowią inwestycje produkcyjne. Natomiast wśród wydatków przeznaczonych na
cele nieprodukcyjne kolejne pozycje zajmują: - usługi socjalne i kulturalne,
- obrona narodowa,
- administracja państwowa, - ubezpieczenia społeczne.
Główne pozycje dochodów i wydatków budżetu państwa przedstawia tablica 2.7.
W drodze wtórnego podziału dochodu narodowego poprzez budżet państwa wypłacane są
uposażenia pracownikom zatrudnionym poza sferą produkcji materialnej (np.
urzędnikom, nauczycielom, lekarzom itp.). Z sum tych utrzymuje się wojsko, wymiar
sprawiedliwości, finansuje się kulturę, oświatę, naukę, ochronę zdrowia itp.
W drodze wtórnego podziału dochodu narodowego członkowie społeczeństwa
socjalistycznego otrzymują bezpłatne świadczenia lekarskie, świadczenia z zakresu
oświaty, wczasów, pobierają renty, emerytury, stypendia. Z budżetu państwa jest
finansowana znaczna część inwestycji (centralne i terenowe) oraz przyrost zapasów środków obrotowych w sferze produkcji i usług. Znaczna część wydatków budżetu państwa
trafia następnie na rynek, który odgrywa istotną rolę we wszystkich fazach podziału
dochodu narodowego.
Poprzez rynek dokonuje się wtórny podział tej części dochodu narodowego, którą
pracownicy sfery produkcyjnej i nieprodukcyjnej wydatkują na zakup niektórych dóbr i
usług. Również na rynku, w wyniku sprzedaży swoich wyrobów lub usług, ludzie należący
do wielu zawodów i grup społecznych otrzymują część lub całość swoich dochodów
pieniężnych (chłopi - ze sprzedaży artykułów rolno-spożywczych, rzemieślnicy - ze
sprzedaży swoich wyrobów i usług, znaczna część wykonujących tzw. wolne zawody - za
świadczone usługi nieprodukcyjne na rzecz ludności). Następnie dochody te zostają
znowu wydane na zakup innych towarów i usług. W ten sposób kształtuje się ostateczny
podział dochodu narodowego.
Tablica 2.7
Dochody i wydatki budżetu państwa w latach 1961 1974 (w mln zł, ceny bieżące)
Wyszczególnienie
1961
1965
1970
1974
Dochody
Ogółem
w tym:
Podatek obrotowy i od
operacji nietowarowych
przedsiębiorstw gospodarki
uspołecznionej
Wpłaty z zysku
przedsiębiorstw gospodarki
uspołecznionej
Dochody od gospodarki nie
uspołecznionej
Dochody od ludności
235 209
300 026
389 602
604 142
97 403
142 436
255 678
233 236
56 955
68 040
64 367
143 494
9 589
9 964
10 583
11 648
15 587
19 741
24 873
18 785
Wydatki
Ogółem
w tym:
233 521
288 854
379 339
602 291
136 596
160 255
180 992
257 887
1 905
2 853
2 999
12 504
Usługi socjalne i kulturalne
37 738
49 675
63 403
98 769
Finanse i ubezpieczenia
27 782
38 118
70 251
44 322
Administracja państwowa i
wymiar sprawiedliwości
12 481
14 678
16 382
29 312
Obrona narodowa
17 019
23 255
34 084
43 730
Przedsiębiorstwa i inne
uspołecznione jednostki
gospodarcze
Nauka
Źródło: Rocznik Statystyczny 1975, GUS, s. 501.
ad.3. W wyniku pierwotnego, wtórnego i dalszych podziałów dochodu narodowego
tworzą się ostateczne dochody poszczególnych grup ludności i państwa. Ostateczne
zużycie dochodu narodowego polega na spożyciu (konsumpcji indywidualnej lub
zbiorowej) i zakumulowaniu odpowiednich jego części. Dochód narodowy dzieli się więc
ostatecznie na fundusz spożycia (konsumpcji) i fundusz akumulacji.
Fundusz konsumpcji. Konsumpcja jest to ta część dochodu narodowego, która jest
spożywana przez ludność w danym roku. Konsumpcję dzielimy na indywidualną i
zbiorową (społeczną). Konsumpcja indywidualna obejmuje: spożycie przez ludność dóbr i
usług materialnych zakupionych przez nią z dochodów osobistych oraz spożycie naturalne
wsi i zużycie funduszu mieszkaniowego. Na spożycie zbiorowe składa się zużycie
materiałów i usług w przedsiębiorstwach i instytucjach sfery nieprodukcyjnej oraz
spożycie przez ludność dóbr i usług materialnych dostarczonych jej nieodpłatnie (lub z
niepełną odpłatnością).
Spożycie przez ludność nie jest zatem równe funduszowi płac pracowników sfery
produkcyjnej, jest ono większe od tego funduszu płac, po pierwsze - o fundusz płac
pracowników sfery nieprodukcyjnej, po drugie - o spożycie naturalne wsi i po trzecie - o
fundusz spożycia zbiorowego. Fundusz płac pracowników sfery nieprodukcyjnej i fundusz
spożycia zbiorowego pochodzą z części produktu dodatkowego.
Jeśli od produktu dodatkowego odejmiemy część przeznaczoną na finansowanie
działalności nieprodukcyjnej oraz część przeznaczoną na spożycie zbiorowe, otrzymamy
fundusz akumulacji w całej gospodarce narodowej.
Fundusz akumulacji. Akumulacja jest to zatem nie skonsumowana część dochodu
narodowego lub inaczej nagromadzone dobra materialne i środki finansowe służące do
dalszego rozwoju gospodarczego. Stanowi ona źródło reprodukcji rozszerzonej.
Akumulacja obejmuje wartość inwestycji netto oraz wartość przyrostu zapasów środków
obrotowych i rezerw państwowych.
Najważniejsze z punktu widzenia podziału dochodów jest, aby przy zbliżonym
tempie wzrostu gospodarczego poszczególne grupy dochodowe uzyskiwały te same
efekty. Rzeczywistość niestety jest odmienna. Istnieją bowiem dysproporcje, które w
dużym stopniu wpływają na standard życia wielkich grup społecznych. Oczywiście patrząc
na poszczególnych obywateli można zauważyć, że jednemu żyje się bardzo dostatnio a
innemu z kolei źle. Nasuwa się taki wniosek, że państwo bogate może mieć miliony
skrajnie ubogich mieszkańców, a tylko kilku bogatych, natomiast inne, uboższe, może tak
rozdysponować swoim dochodem narodowym, aby każdy obywatel miał dość dobry
standard życia. Cały problem więc wynika ze sprawiedliwego podziału wypracowanego
przez wszystkich mieszkańców danego państwa dochodu narodowego.
Interesującym zagadnieniem jawi się rola rządu jako czynnika posiadającego
główny wpływ na podział dochodu. Zarówno w metodologii MPS jak SNA jest to czynnik
odziaływujący na dystrybucje oraz redystrybucję dochodu. W MPS posiada kluczowe
znaczenie, ponieważ to właśnie instytucje państwowe zajmują się tworzeniem planu tak
ważnego dla gospodarki tego typu . Dzięki niemu, przynajmniej teoretycznie możliwe jest
„modelowanie” gospodarki czyli wpływanie bezpośrednio na strukturę powstawania i
podziału dochodu. Jednak przykłady państw tak zwanego „bloku wschodniego” pokazały
niską efektywność tego typu działań. Wskutek stopniowej deformacji założeń planowania
centralnego nastąpił ogromny „wypływ” dochodów (ratowano się wpływami z kredytów
zagranicznych) i gospodarki tego typu poniosły klęskę. Druga metodologia czyli SNA
również ukazuje znaczącą pozycję rządu w procesie tworzenia i podziału dochodu. W
państwach stosujących tą metodę możemy zaobserwować ciekawy proces polityczno –
gospodarczy. Dotyczy on właśnie roli państwa a zatem i rządu. Jest to zderzenie dwóch
poglądów. Koncepcja liberalna zakłada minimalizowanie roli państwa i ograniczanie jego
wpływu na gospodarkę do roli ‘stróża nocnego”. Występuje tutaj również teoria
„niewidzialnej ręki rynku” mającej samoistnie doprowadzać gospodarkę do stanu
równowagi. Z drugiej strony pojawia się koncepcja socjalistyczna. Idea państwa
opiekuńczego (w dobrym tego słowa znaczeniu), czynnie regulującego życie społecznogospodarcze. Wpływająca bezpośrednio na sprawiedliwy podział dóbr. Jednak można
jednoznacznie stwierdzić, iż obie teorie w skrajnych formach są nieefektywne. Pogląd
socjalistyczny może bowiem przybrać nieefektywną formę gospodarki centralnie
planowanej, natomiast koncepcja liberalna narażona jest na kryzysy związanie z
okresowym spadkiem koniunktury z którym przysłowiowa „niewidzialna ręka” rynku nie
mogłaby sobie poradzić (doskonałym przykładem był międzywojenny kryzys w USA).
Dlatego wymagany jest kompromis . Innym teoretycznym podziałem, obrazującym
pogląd na rolę rządu, jest popularna ostatnio koncepcja ekonomii podaży i ekonomii
popytu.
Pierwsza z nich nawiązuje do keynesizmu, teorii stworzonej przez jednego
z największych ekonomistów Johna Maynarda Keynesa (1883-1946). U jej podstaw leży
założenie, że poziom dochodu narodowego i zatrudnienia zależy od wysokości wydatków
ponoszonych przez podmioty gospodarcze w danym kraju. Im większe zapotrzebowanie,
czyli popyt na dobra i usługi w danej gospodarce, tym więcej produktów znajduje
nabywców. Jeżeli producenci mogą stosunkowo łatwo sprzedać swe wyroby, to
zwiększają rozmiary produkcji i więcej inwestują. Dzięki temu rosną zatrudnienie
i dochody obywateli, a tym samym popyt. Rząd może sterować aktywnością gospodarczą
poprzez regulowanie popytu w danym kraju. Temu celowi służą państwowe programy
inwestycyjne, socjalne oraz zbrojeniowe, które zwiększając dochody obywateli
i przedsiębiorstw, a co za tym idzie popyt globalny, wymuszają wzrost produkcji
i zatrudnienia.
Zwolennicy ekonomii podaży twierdzą natomiast, że finansowanie programów rządowych
wiąże się nieuchronnie z nadmiernym wzrostem wydatków państwa. Działania, mające
na celu pobudzanie globalnego popytu, wymagają bowiem zainwestowania znacznych
środków finansowych. Rząd może je uzyskać poprzez zwiększanie obciążeń podatkowych,
a to ogranicza możliwości inwestowania przez przedsiębiorstwa. Co prawda, środki
pozyskane przez rząd też są inwestowane, ale inwestycje państwowe są mniej
efektywne, a więc część środków wydatkowanych przez państwo jest marnotrawiona.
Poza tym, konieczne staje się rozbudowanie administracji państwowej do obsługi szeroko
zakrojonych programów rządowych, co rodzi niebezpieczeństwo nadmiernego rozwoju
biurokracji. Negatywne skutki takiej polityki mogą być widoczne również w sferze
społecznej, bowiem nadmiernie rozwinięty system opieki socjalnej powoduje wśród ludzi
obniżenie gotowości do podejmowania pracy i szerzenie się postaw roszczeniowych.
Ekonomia podaży sugeruje, że o wzroście gospodarczym decyduje wzrost produkcji,
który sam generuje zapotrzebowanie na swe produkty. Istota działań państwa powinna
polegać zatem na tworzeniu warunków sprzyjających zwiększaniu produkcji poprzez
znoszenie ograniczeń dla ekspansji inwestycyjnej i przedsiębiorczości. Warunkiem
skuteczności takiej polityki jest zahamowanie inflacji. Zwolennicy ekonomii podaży
twierdzą, że główne metody walki z inflacją to zmniejszenie wydatków na świadczenia
społeczne oraz ograniczenie wzrostu dochodów, w tym poprzez opóźnioną rewaloryzację
rent i emerytur oraz płac w sferze budżetowej. Wiąże się z tym ograniczenie opiekuńczej
roli państwa. Ta część programów rządowych, realizowanych według zasad ekonomii
podaży, budzi zwykle największe emocje, ponieważ bezpośrednio dotyka najmniej
zarabiających. Kluczem do sukcesu są jednak minimalizacja obciążeń podatkowych
i pozostawienie swobody działania rynkowemu mechanizmowi samoregulacji, twierdzą
zwolennicy ekonomii podaży.
Obie przedstawione koncepcje posiadają swoich zwolenników i przeciwników.
Należy pamiętać, że nie istnieje żadna uniwersalna metoda. Każdy problem posiada
własną specyfikę i uwarunkowania. Co sprawdza się w jednym kraju, gdzie indziej może
przynieść zupełnie inny efekt. Za przykład czynnika, indywidualizującego sytuację
państwa a zarazem związanego bezpośrednio z rolą rządu mogą posłużyć zobowiązania z
tytułu obsługi długu zagranicznego. Jest to problem wynikający z zewnętrznych
zobowiązań państwa. Polityka międzynarodowa wymusza pewne zachowania
gospodarcze. Dlatego rząd nie posiada pełnej kontroli nad dochodem i sposobem jego
rozdzielenia. Jest ograniczony wieloma czynnikami, jednak porównując go do pozostałych
podmiotów uczestniczących w podziale dochodu można zaobserwować jego
uprzywilejowaną pozycję.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

słowka

2 Cards kksenia.kot1997

Create flashcards