Różnicowanie przyczyn zaburzeń funkcji poznawczych w wieku

advertisement
279
G E R I A T R I A 2010; 4: 279-283
ARTYKUŁ POGLĄDOWY/REVIEW PAPER
Otrzymano/Submitted: 16.11.2010 • Poprawiono/Corrected: 18.11.2010 • Zaakceptowano/Accepted: 18.11.2010
© Akademia Medycyny
Różnicowanie przyczyn zaburzeń funkcji poznawczych
w wieku podeszłym
Differentiation of causes of cognitive impairment
in the elderly age
Leszek Bidzan
Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń Psychotycznych i Wieku Podeszłego, Gdański Uniwersytet Medyczny
Streszczenie
Przynajmniej trzy kategorie zaburzeń, często pojawiających się w wieku podeszłym, prowadzą do upośledzenia
funkcji poznawczych. Są to zaburzenia świadomości, otępienia i zaburzenia depresyjne. Różnicowanie pomiędzy
tymi kategoriami zaburzeń może być tymczasem trudne, a jednocześnie ważne w praktyce klinicznej. Każdy z tych
stanów posiada odmienny przebieg, rokowanie, a równocześnie wymaga specyficznego podejścia terapeutycznego.
Zaburzenia funkcji poznawczych w przebiegu majaczenia oraz depresji jest odwracalne pod warunkiem podjęcia
odpowiedniego postępowania. Z drugiej zaś strony zwłaszcza zaburzenia świadomości wywołane są często czynnikami niejednokrotnie zagrażającymi życiu pacjenta. Z kolei leki p. depresyjne niewłaściwie zastosowane mogą
być czynnikiem wywołującym zaburzenia świadomości lub pogłębiać zaburzenia otępienne. Niestety praktyka
kliniczna wskazuje na znaczną liczbę błędów diagnostycznych. W przedstawionym opracowaniu wskazano na
istotne cechy każdego z tych zaburzeń, które mogą być pomocne w prawidłowym ich rozpoznawaniu. Geriatria
2010; 4: 279-283.
Słowa kluczowe: funkcje poznawcze, wiek podeszły, różnicowanie
Summary
At least three categories of disorders, often occurring in the old age, lead to impaired cognitive functioning.
These include the disorders of consciousness, dementia and depression. The differentiation between these categories
of disorder can be difficult, yet important in clinical practice. Each of these states has a different course, prognosis,
and also requires a specific therapeutic approach. Cognitive impairment in the course of delirium and depression
are reversible provided an appropriate treatment is applied. On the other hand, especially the disorders of consciousness are often caused by factors threatening the life of a patient. In turn, inappropriately used antidepressant
drugs may be the factor triggering the consciousness disorders or deepening the dementia. Unfortunately, clinical
practice indicates a significant number of diagnostic errors. In this study the essential characteristics of each of
these disorders were identified, which may prove helpful in diagnosing them. Geriatria 2010; 4: 279-283.
Keywords: cognitive functions, old age, differentiation
Wstęp
ków może prowadzić do upośledzenia funkcjonowania poznawczego. Właściwe rozpoznanie przyczyny
zaburzeń ma doniosłe znaczenie praktyczne z uwagi
na to, że zarówno rokowanie, jak również postępowanie terapeutyczne będzie odmienne w zależności od
podłoża patogenetycznego.
Funkcje poznawcze, które obejmują miedzy
innymi takie obszary jak pamięć, myślenie, wykonawcze funkcje korowe, fazję, praksję, gnozję decydują
o poziomie funkcjonowania jednostki. Wiele czynni-
279
G E R I A T R I A 2010; 4: 279-283
patologiczna, sopor, śpiączka). Nowe i obowiązujące
systemy diagnostyczne nie uwzględniają już jednak
powyższego podziału. Opisują je pojęciem zbiorczym –
„zaburzenia świadomości”, jako obejmujące wszystkie
powyższe stany. Dodatkowym utrudnieniem może być
stosowanie terminu „majaczenie” (w piśmiennictwie
anglojęzycznym, a czasami i polskim stosowany termin
łaciński „delirium”). W poprzednich publikacjach
polskich (i niektórych innych krajów europejskich)
termin ów oznaczał zaburzenie o dość określonym
obrazie psychopatologicznym. Tymczasem w polskim
tłumaczeniu klasyfikacji ICD-10 występuje termin
„majaczenie”, który jest pojęciowo znacznie szerszy
i obejmuje zasadniczo wszelkie zaburzenia świadomości. Warto również zwrócić uwagę, że autorzy ICD-10
mówiąc o „innych typach majaczenia” nie mówią
o odmienności psychopatologicznej, tylko wskazują
na inne przyczyny etiologiczne.
Zaburzenia świadomości w sposób dość czytelny
zostały zdefiniowane w kryteriach podanych przez J.
Jaroszyńskiego [1]. Według nich zaburzenia świadomości określone są przez trzy zjawiska: przymglenie,
zamącenie oraz zwężenie. Przymglenie określone jest
jako niepewność, niejasność poczucia przeżywania
zjawisk psychicznych z niepełnym pojmowaniem.
Zamącenie to brak „przejrzystości” pola świadomości,
a więc trudności w odróżnieniu przeżyć wywołanych
przez bodźce zewnętrzne od wewnętrznych. Natomiast
zwężenie rozumiane jest jako skoncentrowanie się na
określonych bodźcach z pomijaniem innych bodźców.
Niedostrzeżenie obecności zaburzeń świadomości
będzie miało istotne konsekwencje kliniczne. Należy
pamiętać, że zaburzenia świadomości określone są
przez realny czynnik (lub czynniki), który w sytuacji
błędnego rozpoznania nie będzie leczony.
Osoby w okresie starości są szczególnie podatne na
zaburzenia świadomości z uwagi na narastające zmiany
w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego,
wielorakie schorzenia somatyczne, gorsze funkcjonowanie narządów zmysłów oraz często występującą
polipragmazję. Zwłaszcza ten ostatni czynnik stanowi
częstą przyczynę. Choroby zwyrodnieniowe mózgu,
klinicznie prowadzące do otępienia zdecydowanie
sprzyjają zaburzeniom świadomości. Jednocześnie
zaburzenia depresyjne, o czym poniżej, wykazują związek z otępieniem. Wcale często wobec tego może dojść
do sytuacji, kiedy zaburzenia świadomości pojawiają
się u osoby otępiałej z objawami depresji jednocześnie.
Rozpoznanie zaburzeń świadomości przysparza
Z psychopatologicznego punktu widzenia istnieją
przynajmniej trzy kategorie zaburzeń, w których
zaburzenia funkcji poznawczych stanowią zasadniczy
element obrazu klinicznego. Różnicowanie, mające tak
doniosły aspekt praktyczny, pomiędzy tymi kategoriami zaburzeń może być tymczasem trudne.
Do kategorii psychopatologicznych typowo
związanych z upośledzeniem funkcji poznawczych
należą: zaburzenia świadomości, nastroju oraz procesy
otępienne.
Zaburzenia świadomości
Zaburzenia świadomości charakteryzują się zaburzeniami przytomności i pojawiającymi się w krótkim
okresie czasu (godziny, dni) zmianami w funkcjonowaniu poznawczym. Nasilenie zaburzenia często
wykazuje wahania w ciągu dnia, niekiedy wykazując
dramatyczne zmiany w funkcjonowaniu pojawiające
się (i zanikające) w ciągu nawet minut. Przy rozpoznawaniu zaburzeń świadomości należy określić podłoże
etiologiczne.
Tymczasem określenie podłoża etiologicznego
napotyka na istotne przeszkody. Należy zdawać
sobie sprawę, że zaburzenia świadomości występują
powszechnie w przebiegu różnorodnych schorzeń
wieku podeszłego. Ich wystąpienie uzależnione jest
zwykle od koincydencji szeregu czynników, które bardzo umownie można podzielić na czynniki wywołujące
oraz czynniki ryzyka.
Do tych pierwszych można zaliczyć: fizyczne
unieruchomienie, cewnikowanie, niedożywienie,
odwodnienie oraz szereg leków. Natomiast czynniki
ryzyka to między innymi: szereg chorób somatycznych,
fizyczne wyczerpanie, infekcja, odwodnienie, zaburzenia widzenia, urazy i inne stany szczególnie związane
z nasilonym bólem, zabiegi chirurgiczne, alkohol, upośledzenie funkcji nerek. Powyższe listy nie wyczerpują
wszystkich możliwych czynników prowadzących lub
usposabiających do zaburzeń świadomości.
Współcześnie stosowana terminologia zaburzeń
świadomości może być u polskiego czytelnika nie
do końca zrozumiała. W fundamentalnych dziełach
kształtujących wiedzę psychiatryczną w Polsce konsekwentnie podkreślano podział zaburzeń świadomości
na majaczenie, stany pomroczne i splątanie. Niektórzy
wyodrębniali jeszcze przymglenie proste, które określano zaburzeniami jakościowymi i w pewnym sensie
oddzielano je od zaburzeń ilościowych (senność
280
G E R I A T R I A 2010; 4: 279-283
z początku i końca listy (efekt pierwszeństwa i świeżości). Podczas gdy w przebiegu otępienia, a zwłaszcza
dla jego początkowych okresów charakterystyczne
będą zaburzenie rozpoznawania i odroczonego przypominania. Badania neuropsychologiczne wskazują,
że w przypadku depresji dochodzi do uszkodzenia
przede wszystkim: uwagi, umiejętności abstrahowania,
zdolności do uczenia się słów oraz zaburzeń pamięci.
W niektórych koncepcjach zakłada się, że objawy
depresji (obniżony napęd i nastrój) są wyrazem zaburzenia funkcji poznawczych, co skutkuje pojawieniem
się myśli destrukcyjnych, niepokojących chorego
i w efekcie prowadzących do obniżonego samopoczucia. Inna koncepcja, tłumaczy pogorszenie funkcji
poznawczych w depresji gorszą motywacją do wykonywania wszelkiego rodzaju działań. A zatem nie chodzi
o upośledzenie samych czynności kognitywnych, ale
o motywację (czy raczej brak motywacji) do ich prezentowania.
Pacjenci z depresją często zgłaszają problemy
z funkcjami pamięci, niekiedy są one dla nich głównym
problemem. Zaburzeniom świadomości towarzyszy
najczęściej brak poczucia zaburzeń pamięci, a niekiedy
nawet negowanie ich obecności. Pacjent z depresją
wykonujący zadania mające na celu ocenę funkcji
pamięci może wykazywać brak motywacji do nich, stąd
częsta odpowiedź „nie wiem”. W zaburzeniach świadomości bardziej charakterystyczne będą odpowiedzi
„bliskie prawdy”. Ponadto dla zaburzeń świadomości
szczególnie wyraźne będzie zaburzenie zapamiętywania i dotyczy ono całego okresu zmienionej świadomości. Ocena zapamiętywania i przypominania
w depresji wypadnie podobnie. W różnicowaniu ważna
jest też kolejność pojawianie się objawów. Zaburzenia
funkcji poznawczych, w tym pamięci będą w zaburzeniach świadomości jednym z pierwszych objawów.
W depresji najpierw należy oczekiwać obniżonego
nastroju. Chociaż i tutaj możliwych jest wiele innych
wariantów. Szczególnie należy pamiętać o tzw. depresjach maskowanych, których w wieku podeszłym zdaje
się być szczególnie dużo. W takich przypadkach obniżenie nastroju wcale nie musi być uchwytne klinicznie,
a dominować mogą objawy somatyczne, zaburzenia
snu i inne. Dość względną wartość różnicową ma fakt
wcześniejszych epizodów depresyjnych. Taka obecność
nakazuje staranie rozważyć możliwość rozpoznania
depresji, ale nie ma wartości rozstrzygającej. Przebyte
wcześniej epizody depresyjne wcale nie zmniejszają
ryzyka wystąpienia zaburzeń świadomości. Objawy
dużych trudności i związane jest ze znaczną liczbą błędów [2]. Aż u 41% osób zaburzenia świadomości błędnie rozpoznaje się jako depresję [3]. Prawdopodobnie
jeszcze wyższy jest odsetek nieprawidłowego rozpoznania otępienia (lub nasilenia już istniejącego otępienia)
w przypadku zaburzeń świadomości. Uważa się, że blisko połowa wszystkich przypadków zaburzeń świadomości jest nierozpoznanych lub błędnie rozpoznanych.
Konstruuje się narzędzia diagnostyczne mające
ułatwić rozpoznanie zaburzeń świadomości oraz
pomóc w oszacowaniu ich stopnia nasilenia [4].
Pomimo istotnych ograniczeń wszelkich metod
kwantyfikujących objawy psychopatologiczne mogą
one służyć jako narzędzie przydatne we wstępnej
diagnostyce zaburzeń, szczególnie wówczas, kiedy
personel medyczny jest mniej obeznany z diagnostyką
psychopatologiczną.
Zaburzenia depresyjne
Obniżenie funkcji poznawczych sprzyja pojawieniu się zaburzeń nastroju. Wiek podeszły, a szczególnie
zaburzenia otępienne związane są z częstym występowaniem depresji. Związek zaburzeń otępiennych
z obniżeniem nastroju jest złożony i niewątpliwie
uzależniony od postaci etiologicznych demencji.
Jednocześnie pojawienie się depresji, niekiedy w dramatycznym stopniu pogarsza funkcjonowanie poznawcze chorego. Zaburzenia depresyjne, szczególnie
wówczas, kiedy towarzyszą otępieniom często nie są
rozpoznawane, a przez to nie podejmuje się ich leczenia, co wpływa negatywnie na stan chorego.
Depresja powoduje zaburzenia funkcji poznawczych, co zostało wykazane metodami psychologii
klinicznej również u osób bez klinicznych cech otępienia [5]. Należy wobec tego oczekiwać, że pojawienie
się depresji w przebiegu procesu otępiennego nasili
istniejące już wcześniej upośledzenie. Spostrzegano
znaczne pogorszenie funkcji intelektualnych u pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową oraz z depresją fazową w okresach choroby. Zaburzenia funkcji
poznawczych w zespołach depresyjnych wydają się charakteryzować pewnymi cechami swoistymi, co może
mieć znaczenie w diagnozie różnicowej. Zgodnie ze
współczesnymi badaniami psychologicznymi u pacjentów z zaburzeniami depresyjnymi do najistotniejszych
zaburzeń funkcji poznawczych należą zaburzenia
pamięci bezpośredniej. Przy czym u osób z depresją
dość typowo stwierdza się lepsze zapamiętywanie słów
281
G E R I A T R I A 2010; 4: 279-283
Tabela 1. Cechy ułatwiające różnicowanie zaburzeń świadomości i zaburzeń depresyjnych [wg Wells 1979 i Ham
i wsp. 1997] [6,7].
Depresja
Zaburzenia świadomości
• Skargi na zaburzenia pamięci
• Niejednokrotnie w wywiadzie wcześniejsze
zaburzenia depresyjne
• „nie wiem” – częsta odpowiedz podczas
przeprowadzania badania
• Zapamiętywanie i przypominanie w podobnym
stopniu upośledzone
• Nastrój depresyjny zwykle poprzedza inne objawy
związane ze sferą poznawczą
• Brak poczucia zaburzeń pamięci
• Często brak w wywiadzie zaburzeń
psychopatologicznych
• Odpowiedzi często „bliskie prawdy’
• Wyraźniej nasilone zaburzenie zapamiętywania
• Zaburzenia funkcji pamięci jednym z pierwszych
objawów
miesięcy. Obraz kliniczny otępienia jest względnie
stały, naturalnie przy uwzględnieniu stopniowego
pogłębiania się zaburzeń. Natomiast zaburzenia świadomości cechuje duża fluktuacja. Przykładowo w porze
dziennej może dochodzić do całkowitego przejaśnienia
świadomości, a po zmierzchu ponownie dochodzi do
zamącenia. Wartość w różnicowaniu przypisuje się
też zaburzeniom uwagi. O ile w zaburzeniach świadomości dochodzi do wyraźnego zawężenia uwagi,
to w przebiegu otępienia, przynajmniej w jego mniej
nasilonych postaciach, nie stwierdza się istotnych
zmian w zakresie uwagi.
Należy jednak mieć na uwadze, że powyższe
uwagi odnoszą się głównie do otępień, u podłoża
których leżą tak zwane procesy pierwotnie zwyrodnieniowe (np. choroba Alzheimera, otępienie z ciałami
Lewy’ego, zwyrodnienie czołowo-skroniowe). Inaczej
może wyglądać kliniczna manifestacja otępienia
wywołanego procesem naczyniowym, czynnikiem
toksycznym lub np. urazem, kiedy często mamy do
czynienia z gwałtownym początkiem i niejednokrotnie
ze zmiennym przebiegiem. Z tych też powodów podstawowe znaczenie będzie miało określenie etiologicznego
ułatwiające różnicowanie zaburzeń świadomości od
zaburzeń depresyjnych zebrano w tabeli 1.
Zaburzenia otępienne
Równie trudne jest różnicowanie zaburzeń
świadomości i otępienia (tabela 2.). W tym wypadku
istotne jest porównanie dynamiki obydwu kategorii
zaburzeń. Zaburzenia świadomości charakteryzują
się dużą dynamiką. Oznacza to, że ich początek dość
często jest wyraźny, zauważalny przez otoczenie, które
niekiedy może z dużą dokładnością określić, kiedy
nastąpiła zmiana zachowania. W przypadku procesu
otępiennego, za wyjątkiem niektórych incydentów niedokrwiennych, początek jest słabo określony. A dalszy
przebieg zaburzenia przyjmuje dość często charakter
postępujący. Podczas kiedy w przypadku zaburzeń
świadomości mamy do czynienia z wyraźnym nasileniem zaburzeń praktycznie od początku choroby.
Wreszcie o ile otępienie jest procesem długotrwałym,
to zaburzenia świadomości zwykle ograniczone są do
kilku, kilkunastu dni. Chociaż również opisywane są
przypadki zaburzeń świadomości trwających wiele
Tabela 2. Różnicowanie zaburzeń świadomości z otępieniem [wg Ham i wsp. 1997][6]
Zaburzenia świadomości
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Nagły, często wyraźnie określony początek
Współwystępujące istotne czynniki medyczne
Okres występowania: dni – rzadziej tygodnie
Zwykle stany odwracalne
Wczesna dezorientacja
Znaczna zmienność obrazu /w poszczególnych
godzinach, dniach/
Wyraźne zmiany fizjologiczne
Zmienny poziom przytomności
Znaczne zawężenie uwagi
Zaburzenia rytmu sen-czuwanie w zakresie
godzin
Znaczne zmiany psychoruchowe
Otępienie
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
282
Początek stopniowy, trudny do określenia
Stopniowe nasilanie się w ciągu miesięcy, lat
Okres występowania: miesiące, lata
Zwykle proces nieodwracalny, często postępujący
Dezorientacja w późniejszym okresie
Względna stałość obrazu (w poszczególnych
dniach)
Mniej wyrażone zmiany fizjologiczne
Brak zaburzeń przytomności
Zakres uwagi w badaniu klinicznym bez istotnych
zmian
Przesunięcie lub odwrócenie rytmu sen-czuwanie
w ocenie całodobowej
Zaburzenia psychomotoryczne nasilają się
w miarę rozwoju choroby
G E R I A T R I A 2010; 4: 279-283
podłoża otępienia.
Dodatkowym utrudnieniem praktycznym jest
fakt, że proces otępienny zawsze będzie istotnym czynnikiem ryzyka dla zaburzeń świadomości. Dlatego też
przy wszelkim względnie gwałtownym pogorszeniu
funkcjonowaniu chorego otępiennego należy myśleć
o zaburzeniach świadomości. Również pojawienie się
niektórych zachowań, np. pobudzenia i agresji może
być spowodowane zaburzeniami świadomości [8].
Adres do korespondencji:
Leszek Bidzan
Klinika Psychiatrii Rozwojowej, Zaburzeń
Psychotycznych i Wieku Podeszłego
Gdański Uniwersytet Medyczny
ul. Srebrniki 1, 80-282 Gdańsk
Tel.: (+48 58) 344 60 85
[email protected]
Piśmiennictwo
1. Jaroszyński J. Zespoły Zaburzeń Psychicznych. Warszawa: Instytut Psychoneurologiczny; 1978.
2. Foreman, M, Milisen K. Improving recognition of delirium in the elderly. Primary Psychiatry 2004;11:46-50.
3. Farrell KR, Ganzini L. Misdiagnosing delirium as depression in medically ill elderly patients. Arch Intern Med 1995;155: 2459-64.
4. Inouye S, van Dyck C, Alessi C, Balkin S, Siegal A, Horwitz R. Clarifying confusion: the confusion assessment method. Annals of Internal
Medicine 1990;113:941-8.
5. Miller WR. Psychological deficit in depression. Psychol Bull 1975;82:238-60.
6. Ham RJ. Confusion, dementia and delirium. In: Ham RJ, Sloane PD (eds.). Primary care geriatrics: a case-based approach. 3d ed. St.
Louis: Mosby. pp. 1997:106-7.
7. Wells CE. Pseudodementia. Am J Psychiatry 1979;136:895-900.
8. Kloszewska. Incidence and relationship between behavioral and psychological symptoms in Alzheimer’s disease. Int J Geriatr Psychiatry
1998;13:785-92.
283
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

66+6+6+

2 Cards basiek49

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards