W zadnej dziedzinie zycia ludzkiego nie jest tak

advertisement
„ ZABURZENIA
ŻYCIA
SEKSUALNEGO”
W żadnej dziedzinie życia ludzkiego nie jest tak trudno postawić granice miedzy norma
a patologia, jak w srawach. Jest to o tyle dziwne, ze życie seksualne wiąże się ściśle z tym, co
określa się jako popęd, podstawową potrzebę biologiczną lub odruchowość bezwarunkowa;
powinno, więc przebiegać w wąskich granicach wrodzonej struktury czynnościowej.
Tymczasem bogactwo form zachowania się i skala przeżyć są tu tak duże, że od zarania
kultury stanowią one niewyczerpalny temat.
„Seks” przenika życie ludzkie, jest składnikiem najintymniejszych przeżyć człowieka.
Seksuologia jest dziedzina wiedzy i sztuki lekarskiej, która rozwinęła się w zasadzie w XX
wieku. Jej pionierami byli głownie psychiatrzy, ale dość szybko przybrała charakter
interdyscyplinarny. W Polsce pionierem seksuologii był Tadeusz Bilikiewicz, który w 1969r.
opublikował znane dzieło „Klinika nerwic płciowych”.
KLASYFIKACJA ZABURZEŃ SEKSUALNYCH
W kolejno ukazujących się klasyfikacji zaburzeń seksualnych jest zauważalny nie tylko
dynamiczny rozwój wiedzy, ale również zmiana postawy wobec seksualności.
*Klasyfikacja zaburzeń seksualnych według Kazimierza Imielińskiego:
I. Dysfunkcje seksualne
A. Indywidualne
1) Zaburzenia przebiegu spółkowania
2) Zaburzenia orgazmu
3) Zaburzenia libido
B. Interakcyjne
1) Dysharmonia seksualna
2) Dyspaurenia
3) Awersja seksualna
II. Dewiacje seksualne
1) Odchylenia seksualne
2) Zboczenia seksualne
III. Objawowe dysfunkcje i dewiacje seksualne
1) W chorobach psychicznych
2) W chorobach somatycznych
*Klasyfikacja zaburzeń seksualnych według Hynie w ich skład zaliczył:
1) zaburzenia w zainteresowaniach seksualnych (homoseksualizm, pedofilia, bestiofilia)
2) zaburzenia agresywności seksualnej (skoptofilia, ekshibicjonizm, sadyzm,
masochizm i inne)
3) Ilościowe zaburzenia potrzeb seksualnych ( np. oziębłość płciowa i erotomania)
4) Zaburzenia gotowości narządów płciowych w czasie podniecenia seksualnego
( zaburzenia erekcji i sekrecji)
5) Braki w zdolności do odbycia stosunku płciowego (przyspieszone lub opóźnione
reakcje orgastyczne, dyspareunia)1.
*Klasyfikacja zaburzeń seksualnych według Antoniego Kępińskiego:
Zaburzenia życia seksualnego dzieli na nerwice i zboczenia płciowe. W pierwszym
przypadku (nerwic) chodzi o zaburzenie samego aktu seksualnego (impotencja, anorgazmia),
w drugim (zboczenia seksualne) o zboczenia popędu2.
Ostatnie rewizje klasyfikacji międzynarodowej ICD -10 oraz Amerykańskiego
Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-IV) wprowadziły istotne zmiany i rozbudowały zakres
zaburzeń seksualnych.
*Klasyfikacja zaburzeń seksualnych ICD – 10
F 50 – F 59 Zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami
Fizycznymi.
F 52
1
2
Dysfunkcja seksualna nie spowodowana zaburzeniem organicznym ani chorobą
Kazimierz Imieliński „Seksiatria”
Kępiński A. „Z psychopatologii życia seksualnego”
F 52.0
F 52.1
F 52.10
F 52.11
F 52.2
F 52.3
F 52.4
F 52.5
F 52.6
F 52.7
F 52.8
F 52.9
somatyczną.
Brak lub utrata potrzeb seksualnych.
Awersja seksualna i brak przyjemności seksualnej.
Awersja.
Brak radosnego przeżywania.
Brak reakcji genitalnej.
Zaburzenia orgazmu.
Wytrysk przedwczesny.
Pochwica nieorganiczna.
Dyspareunia nieorganiczna.
Nadmierny popęd seksualny.
Inne dysfunkcje seksualne bez przyczyn organicznych lub chorobowych.
Niespecyficzna dysfunkcja seksualna, nie spowodowana zaburzeniami organicznymi
ani inną chorobą.
F 60 – 69 Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych.
F 64
F 64.0
F 64.1
F 64.2
F 64.8
F 64.9
F 65
F 65.0
F 65.1
F 65.2
F 65.3
F 65.4
F 65.5
F 65.6
F 65.8
Zaburzenia identyfikacji płciowej
Transseksualizm.
Transwestytyzm o typie podwójnej roli.
Zaburzenia identyfikacji płciowej w dzieciństwie.
Inne zaburzenia identyfikacji płciowej.
Zaburzenia identyfikacji płciowej, nie określone.
Zaburzenia preferencji seksualnej.
Fetyszyzm.
Transwestytyzm fetyszystyczny.
Ekshibicjonizm.
Oglądactwo (voyeurism).
Pedofilia.
Sadomasochizm.
Złożone zaburzenia preferencji seksualnej.
Inne zaburzenia preferencji seksualnej.
F 65.9 Zaburzenia preferencji seksualnej, nie określone.
F 66
Zaburzenia psychologiczne i zaburzenia zachowania związane z rozwojem i
orientacją
seksualną.
F 66.0 Zaburzenia dojrzewania seksualnego.
F 66.1 Orientacja seksualna niezgodna z ego (egodystoniczna).
F 66.2 Zaburzenia związków seksualnych.
F 66.8 Inne zaburzenia rozwoju psychoseksualnego.
F 66.9 Zaburzenia rozwoju psychoseksualnego, nie określone.
*Klasyfikacja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM – IV
Zaburzenia seksualne i identyfikacji płciowej obejmują:
- Dysfunkcje seksualne: zaburzenia pożądania seksualnego,
podniecenia seksualnego, orgazmu; zaburzenia seksualne wiążące się
z bólem, z ogólnym stanem medycznym; dysfunkcje seksualne
wywołane lękami, parafilie.
- Zaburzenia identyfikacji płciowej
- Inne stan, które mogą być celem oceny klinicznej: związane z
relacjami (rodzic – dziecko, między partnerami), problemy związane
ze złym traktowaniem lub zaniedbywaniem ( przemoc seksualna
wobec dziecka, wobec dorosłych)3.
ETIOLOGIA I PATOGENEZA ZABURZEŃ SEKSUALNYCH:
Wszystkie procesy emocjonalno-seksualne, funkcje seksualne, odczucia oraz
zachowania są uwarunkowane wspólnie oddziaływującymi czynnikami psychicznymi,
biologicznymi, sytuacyjnymi oraz społeczno-kulturowymi. Przyczyna zaburzeń seksualnych
mogą zmiany w jednym z tych czynników. W wielu przypadkach mamy jednak do czynienia
3
Bilikiewicz A., Strzyżewski W (red.) „Psychiatria”
z etiologią wieloczynnikową. W piśmiennictwie do istotnych przyczyn zaburzeń seksualnych
autorzy zaliczają:
CZYNNIKI BIOLOGICZNE:
- przyczyny hormonalne (np. hiperprolaktynemia, nadczynność tarczycy, hypogonadyzm)
- cukrzyca, wiąże się z rozwojem wielo objawowych zaburzeń seksualnych
- choroby układu krążenia ( np. choroba wieńcowa, nadciśnieniowa, zawały)
- urazy rdzenia kręgowego, jest to jedna z najczęściej obecnie spotykanych przyczyn
- uzależnienia (np. od alkoholu) prowadza do zaburzeń seksualnych u 55% uzależnionych,
palenie 20 papierosów dziennie przez 25 lat prowadzi do impotencji u ¾ palaczy; heroina
zaburza wytrysk i zmniejsza popęd płciowy u 61%
- menopauza i andropauza
- inne zaburzenia i choroby np. stulejka, wnętrostwo, choroby neurologiczne, ginekologiczne,
nowotworowe, przenoszone drogą płciową, układu moczowo-płciowego
- leki, które mogą zmieniać reaktywność seksualną
Wpływ leków psychotropowych na reaktywność seksualną:
Leki psychotropowe
Pochodne benzodiazepiny
Pochodne trójpierścieniowe
Seksualne
Seksualne wskazania
przeciwwskazania
Zaburzenia erekcji,
Wytrysk przedwczesny,
anorgazmia u kobiet, wytrysk pochwica, fobie seksualne;
opóźniony;
Brak reakcji genitalnej,
anorgazmia u kobiet wytrysk
Pochwica, dyspareunia,
wytrysk przedwczesny,
opóźniony;
nadmierny popęd seksualny;
Inhibitory MAO
Brak reakcji genitalnej,
zaburzenia orgazmu;
Wytrysk przedwczesny,
nadmierny popęd seksualny;
Inhibitory wychwytu
zwrotnego serotoniny
Brak reakcji genitalnej,
zaburzenia erekcji;
Wytrysk przedwczesny,
przestępcy seksualni;
Trazodon
Nadmierny popęd seksualny,
priapizm, brak wytrysku;
Zaburzenia erekcji,
dyspareunia;
Moklobemid
Nadmierny popęd seksualny
Zaburzenia orgazmu, erekcji,
brak reakcji genitalnej;
CZYNNIKI PSYCHICZNE:
- rozwojowe, np. nieudane i konfliktowe małżeństwo rodziców, rywalizacje w rodzinie,
wykorzystywanie seksualne w dzieciństwie, rygoryzm wychowawczy w środowisku
rodzinnym, brak akceptacji płci dziecka, patologia rodzinna;
- osobowościowe, np. kompleksy, zaburzenia identyfikacji płciowej, ukryte preferencje
homoseksualne, ignorancja, lęki i zahamowania w relacjach między płciami, negatywne
uwarunkowania masturbacyjne i fantazje erotyczne, zbyt wczesne doświadczenia seksualne,
niedojrzałość uczuciowa, negatywne i urazowe pierwsze związki heteroseksualne, nadmierna
samokontrola, negatywne postawy wobec siebie i innych, impulsywność, wysoki poziom
neurotyzmu, fobie seksualne;
- partnerskie, np. niska kultura życia seksualnego, zanik atrakcyjności partnera, rutyna i
monotonia w sztuce miłosnej, walka o dominację, rywalizacja, agresja, zaburzenia we
wzajemnej komunikacji, niedobór seksualny, zdrady, ujawnianie nadmiernych wymagań i
oczekiwań, mechanizmy przeniesienia z dzieciństwa, lęk przed ciążą, niechęć do posiadania
dziecka, związek bez miłości, porównywanie partnera z innymi partnerami, zmuszanie do nie
akceptowanych przez partnera form pieszczot i technik seksualnych, oglądania pornografii;
CZYNNIKI SPOŁECZNO – KULTUROWE:
- mity i stereotypy wiążące się z seksualnością i rolami seksualnymi (np. o „normalności”
orgazmu wyzwalanego przez pobudzenie pochwy a „nienormalności” osiąganego na drodze
pobudzenia łechtaczki, o konieczności osiągania orgazmu połączonego z utratą przytomności,
w tym samym czasie przez partnerów, stereotyp zdobywczego mężczyzny i uległej kobiety);
- kreowanie modelu sztuki miłosnej z wydawnictw pornograficznych;
- przedwczesna inicjacja seksualna i jej możliwe negatywne następstwa;
- zahamowania seksualne wiążące się z rygoryzmem religijnym;
- wpływ środków masowego przekazu nadmiernie eksponujących znaczenie seksualności,
orgazmu, przyjemności dla zdrowia i długowieczności4.
CZYNNIKI SYTUACYJNE:
- wpływ tych czynników jest zwykle krótkotrwały, doraźny i przemijający wraz ze zmianą
sytuacji, u niektórych ludzi mogą one jednak zapoczątkować, w sensie czynnika
wyzwalającego, długotrwałe dysfunkcje seksualne, rozwijające się najczęściej na podłożu
nerwicowym;
- czynniki sytuacji zewnętrznych, do których należą wszelkie te czynniki, które zakłócają
przebieg reakcji seksualnej (np. rozproszenie uwagi w skutek możliwości podpatrzenia lub
podsłuchania kontaktu seksualnego przez innych ludzi, wzmagające napięcie lękowe,
obniżające poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie, warunki sytuacyjne zmuszają do
pośpiechu) oraz wszelkie niekorzystne warunki fizyczne, higieniczne, estetyczne;
- czynniki sytuacji wewnętrzne; aktualny stan psychiczny (np. obniżenie się nastroju
psychicznego pod wpływem aktualnie złej wiadomości lub doznania przykrości, dłużej
trwający stan przygnębienia po utracie kogoś bliskiego, przemęczenie psychiczne pod
4
Bilikiewicz A., Strzyżewski W (red.) „Psychiatria”
wpływem wyczerpującej pracy), oraz aktualny stan fizyczny organizmu (np. złe
samopoczucie spowodowane przejściowymi dolegliwościami fizycznymi, przemęczenie
fizyczne, obniżenie się samopoczucia w wyniku zażycia nadmiernej ilości alkoholu, pokarmu
itp5.
ZABURZENIA PSYCHICZNE:
Patologia seksualna może być objawem zwiastunowym lub przyczyną zaburzeń
psychicznych, może być jednym z objawów zaburzeń psychicznych lub ich następstwem.
Obecnie w wielu krajach obserwuje się wzrost rozpowszechnienia wykorzystywania
seksualnego dzieci i przemocy seksualnej. Zespoły depresyjne są jednym z najczęściej
spotykanych odległych następstw tego typu urazów i obejmują większość ofiar przemocy.
Większość stosowanych leków przeciw depresyjnych wywiera negatywny wpływ na
reaktywność seksualną. W psychozach schizofrenicznych często spotykane są omamy i
urojenia o charakterze seksualnym, a promiskuityzm bywa niekiedy objawem zwiastunowym
choroby, podobnie aktywność masturbacyjna o dziwacznym charakterze. U wielu sprawców
przestępstw na tle seksualnym rozpoznaje się zaburzenia psychiczne, szczególnie osobowości.
Częstość występowania zaburzeń seksualnych w zaburzeniach psychicznych (w
odsetkach)6.
Zaburzenia
seksualne
Brak potrzeb
seksualnych
Zaburzenia
psychiczne
5
6
Kazimierz Imieliński „Seksiatria”
Bilikiewicz A., Strzyżewski W (red.) „Psychiatria”
Zaburzenia
orgazmu
K
M
Nadmierny popęd
seksualny
Zespoły depresyjne
Zespoły maniakalne
Psychozy
schizofreniczne
Zespoły nerwicowe
Uzależnienie od
alkoholu
Uzależnienie od
narkotyków
53 - 85
15
20
70
2
10
47
5
10
------------30
5
15 – 20
35
31
5
30
85
55
5 – 10
75
78
85
2-5
OBRAZ KLINICZNY ZABURZEŃ SEKSUALNYCH
Brak lub utrata potrzeb seksualnych (obejmuje oziębłość, osłabienie pożądania). Jest
to objaw podstawowy a nie wtórny. Nie wyklucza możliwości osiągania satysfakcji ze
współżycia, ale powoduje, że mniej jest prawdopodobne zainicjowanie kontaktu seksualnego.
W ostatnich latach obserwuje się nasilenie tego zaburzenia. W Polsce dotyczy ono 35%
kobiet i 17% mężczyzn7.
*oziębłość seksualna – to zmniejszenie się siły popędu seksualnego sugerujące jego brak
mimo prawidłowego stanu psychicznego i somatycznego człowieka. U mężczyzn spotykana
rzadko. Większość autorów wyklucza możliwość występowania wrodzonej oziębłości
seksualnej u kobiet oraz skłania się do przyjęcia, że u jej podstaw leżą czynniki psychiczne
lub somatyczne. Czynniki te najczęściej utrudniają prawidłowy rozwój seksualności przed
okresem dojrzewania i później. Spośród czynników natury psychicznej największa role
odgrywają błędne postawy wobec seksualności, wiodące do znacznego zmniejszenia siły
libido. W warunkach prawidłowych oziębłość seksualna występuje w wieku
przedpokwitaniowym oraz w okresie późnej starości.
7
Aleksandrowicz J. „Zaburzenia nerwicowe”
Według Matusseka oziębłość seksualna „prawdziwa” jest wywołana przez nieświadome
czynniki psychiczne, którymi mogą być tendencje dewiacyjne (homoseksualizm, sadyzm,
masochizm i inne), lęk przed „uszkodzeniami”, lęk przed własnymi odczuciami erotycznymi,
urazy związane z życiem seksualnym w dzieciństwie. Człowiek nieświadomy swych
skłonności homoseksualności zachowuje się ozięble w kontaktach heteroseksualnych, nawet
wtedy, gdy funkcjonalnie przebiegają one bez zakłóceń.
Zmniejszenie się siły libido może być objawowe w schorzeniach psychicznych (zespoły
depresyjne oraz schizofrenia) oraz organicznych (zaburzenia hormonalne oraz przewlekłe,
wyniszczające schorzenia układowe lub narządowe). Dla kobiet oziębłych seks np. z
mężczyzną jest przykra koniecznością, mimo, że są z nim związane emocjonalnie. Stosują
one wtedy rożne metody ucieczki przed kontaktami seksualnymi (np. ucieczka w chorobę,
przyjęcie postawy ascetycznej itp.). Następstwem oziębłości może być poczucie
małowartościowości, które wiedzie czasem do przewartościowania seksualności.
Niektórzy autorzy odróżniają oziębłość pierwotną (nie rozbudzenie libido) od wtórnej
(wygaszanie libido). W rozpoznaniu oziębłości pierwotnej należy pamiętać o zespole nie
rozbudzenia seksualnego kobiety, które może mieć dwie fazy:
1) gdy libido jest tak małe, że prawie go zupełnie brak
2) gdy libido jest wykształcone, lecz nie wykształciła się zdolność do przeżywania
orgazmu
Zespół ten wiąże się z młodym wiekiem oraz brakiem odpowiedzialnego partnera, który nie
potrafi stworzyć należytych warunków do rozbudzenia seksualnego kobiety. U mężczyzn
rzadko spotyka się pierwotna postać oziębłości seksualnej, najczęściej spotyka się obniżenie
siły libido pojawiające się w następstwie nerwicowo uwarunkowanych niepowodzeń w życiu
seksualnym.
Oziębłość seksualna kobiet jest wyrazem wczesnodziecięcych problemów i konfliktów
emocjonalnych. Problemy te można odkryć wtedy, gdy zachorowania emocjonalne związane
są bezpośrednio ze sferą seksualną. Są to zazwyczaj kobiety, które wykazują silną pasywną
potrzebę miłości tj. oczekujące zainteresowania, uwagi i opieki. Mają one pragnienia, których
nie można zaspokoić, cokolwiek by otrzymały mają wrażenie, że nie są dostatecznie kochane.
Allen wyliczył czynniki, które sprzyjają obniżeniu się siły popędu seksualnego, a więc
bezpośrednio lub pośrednio przyczyniają się do rozwoju oziębłości seksualnej. Są to:
1) czynniki organiczne – dziedziczne lub nabyte – kastracja, zespół adrenogenitalny,
choroby mózgu, głodowanie zmniejsz popęd seksualny, obniżają go też choroby
wyniszczające;
2) wiek – w późnym wieku zwykle maleje siła popędu seksualnego i często nastaje
zobojętnienie w sferze seksualnej;
3) zaspokojenie popędu – gdy popęd seksualny osiągnie swój cel i zostanie zaspokojony,
zmniejsza się jego siła;
4) atrybuty obiektu – nieodpowiedni obiekt pod względem urody lub zbyt dużej różnicy
wieku;
5) brak wzajemnych relacji;
6) zmiany w narządach – brak napięcia w pęcherzykach nasiennych;
7) sublimacja – dobrowolne skierowanie energii na inne kanały
8) inne czynniki psychologiczne – gdy mężczyzna kocha kobietę inne kobiety działają na
niego o wiele słabiej podniecająco, zakaz prawny i sankcje karne powodują lęk8.
*osłabienie pożądania – bywa izolowanym symptomem, niezależnym od innych zaburzeń
czynnościowych, także zakłóceń erekcji czy dyspareunii. W rzeczywistości nie chodzi o brak
popędu seksualnego, lecz jego zahamowanie na skutek rozmaitych okoliczności, często
związanych z konfliktem między potrzebami a przeważającymi ograniczeniami i zakazami
powodującymi rezygnacje z zachowań seksualnych. W skrajnej postaci zdarza się bardzo
rzadko, częściej jest jedynie okresowym zanikiem zainteresowania współżyciem seksualnym.
Bywa tez elementem zaburzeń psychotycznych9.
Awersja seksualna. Polega na odczuwaniu silnych negatywnych uczuć do kontaktów
seksualnych z partnerem, a niekiedy i do jego osoby. Pojawia się lęk o takim nasileniu, że
pacjent unika współżycia. Przyczyną są najczęściej czynniki partnerskie10.
Jest to najgłębsza postać interakcyjnej dysfunkcji seksualnej będąca najczęściej następstwem
długotrwałej lub krótkotrwałej, lecz rozczarowującej interakcji seksualnej z partnerem. Może
Imieliński K. „Seksiatria”
Aleksandrowicz J. „Zaburzenia nerwicowe”
10
Bilikiewicz A., Strzyżewski W (red.) „Psychiatria”
8
9
ona również występować w wyniku interakcji partnerskiej nie seksualnej, która wiedzie do
negatywnej oceny partnera. W skrajnych przypadkach awersję seksualna odczuwa się nawet
przy pierwszym spotkaniu. Mechanizm jej powstania w wielu przypadkach jest trudny do
wyjaśnienia, przy czym przyjmuje się zwykle wpływ bodźców zmysłowych, podprogowych,
nie uświadomionych sobie przez człowieka. Przyczyną tego zaburzenia może być
idiosynkrazja seksualna, co oznacza indywidualną nadwrażliwość na pewne substancje
chemiczne, białka lub leki, na które organizm reaguje gwałtowną obroną. Terapia awersji
seksualnej jest jednym z najtrudniejszych problemów, dlatego rokowanie w każdym
przypadku musi być bardzo ostrożne, odpowiedzialne oraz świadome po bardzo wnikliwym
badaniu obojga partnerów oraz całokształtu ich więzi partnerskiej11.
Klasyfikacja ICD-10 odróżnia awersję – negatywne uczucia powstające w związku z
możliwością zbliżenia seksualnego, którym towarzyszy lęk przed powstaniem przykrych
emocji lub jednym z elementów tego zespołu przeżyć, od anhedonii seksualnej – niemożności
uzyskania satysfakcji ze stosunku. Poczucie niechęci lub obrzydzenia jest najczęściej efektem
oddziaływań wychowawczych, prezentujących seksualność jako „zwierzęcą”, grzeszną itp.
rzadko jest samodzielnym, izolowanym objawem, na ogół stanowi dominujący, ale nie
jedyny, element zespołu zaburzeń funkcjonalnych. Częściej niż zupełne unikanie kontaktów
spotyka się przypadki utraty możliwości przezywania przyjemności ze stosunku (anhedonia
seksualna), będące efektem analogicznych procesów dezaprobaty swojej seksualności i
obrony przed jej manifestowaniem się12.
Brak radosnego przeżywania. Reaktywność seksualna jest prawidłowa, orgazm może
być osiągnięty, ale pacjent nie odczuwa przyjemności. Tego typu skargi częściej zgłaszają
kobiety. Przyczyną mogą być czynniki partnerskie, poczucie winy13.
Brak reakcji genitalnej. U mężczyzn głównym problemem są zaburzenia erekcji członka:
trudność w powstaniu erekcji lub jej utrzymaniu. Jeżeli erekcje są prawidłowe w trakcie snu
po obudzeniu się czy w masturbacji, to można podejrzewać tło psychogenne. Zaburzenia te
Imieliński K. „Seksiatria”
Aleksandrowicz J. „Zburzenia nerwicowe”
13
Bilikiewicz A., Strzyżewski W (red.) „Psychiatria”
11
12
dotyczą około 10 % populacji mężczyzn, ich rozpowszechnienie zwiększa się w miarę
upływu lat. Istnieje ponad 100 chorób mogących być przyczyna zaburzeń erekcji, a także
wiele czynników psychogennych. U kobiet głównym problemem jest suchość pochwy
(upośledzone zwilżanie). Przyczyną mogą być zarówno psychogenne, jak i organiczne
(np. infekcje, niedobór estrogenów)14.
Zaburzenia erekcji są najczęstszą odmianą nerwicową zaburzeń seksualnych u mężczyzn,
ponieważ utrudniają lub uniemożliwiają odbycie stosunku seksualnego z przyczyn
technicznych, są dotkliwie przezywane przez mężczyzn i spostrzegane przez kobiety.
Zaburzenia erekcji na tle nerwicowym polegają na tym, że całkowity brak erekcji lub
częściowa erekcja pojawia się przy usiłowaniu podjęcia stosunku płciowego. Postacie
zaburzeń erekcji mogą być różnorakie:
- całkowity brak erekcji przy próbie stosunku,
- częściowa erekcja utrudniająca lub uniemożliwiająca stosunek,
- prawidłowa erekcja tuz przed stosunkiem, lecz jej zanik w czasie
stosunku15.
Psychogenna impotencja może wynikać z zahamowania reaktywności seksualnej
powodowanego lękiem – np. przed zapłodnieniem partnerki i niechcianą ciążą lub poczuciem
grzechu, zgeneralizowanym lękiem przed seksualnością, z braku gotowości do podjęcia
współżycia z określonym partnerem16.
Nerwicowe zaburzenia erekcji mogą być wynikiem nadmiernego podniecenia seksualnego,
zwłaszcza u młodych mężczyzn. Nerwicowe zaburzenia pojawiają się od chwili, gdy
mężczyzna wyrobi sobie przekonania, że jest chory. Każde niepowodzenie przy próbie
stosunku, wskutek autosugestii połączonej z odczynem lękowym oczekiwania, powoduje
niepowodzenie przy próbie następnego stosunku. Zaburzenia erekcji uszkadzają równocześnie
satysfakcję seksualną osiąganą przez mężczyzn w czasie stosunku. Niezadowolenie,
rozczarowanie i lęk przed reakcja partnerki mogą być tak silne, ze orgazm przeżyty przez
mężczyznę daje mu w efekcie tylko odprężenie fizyczne, lecz nie daje zadowolenia
emocjonalnego.
14
15
16
Bilikiewicz A., Strzyżewski W (red.) „Psychiatria”
Imieliński K. „Seksiatria”
Aleksandrowicz J. „Zburzenia nerwicowe”
Maters i Jonson odróżnili impotencję:
- pierwotną – taki mężczyzna, który nie jest zdolny do osiągnięcia i utrzymania erekcji
wystarczającej do udanego spółkowania,
- wtórną – za mężczyznę z impotencja wtórną uważali takiego, który cierpi na zaburzenia
erekcji uniemożliwiające odbycie stosunki, ale odbył już w życiu przynajmniej jeden
stosunek, niezależnie od tego czy zakończył go sukcesem czy rozczarowaniem.
Wśród mężczyzn cierpiących na impotencje spotyka się rożne typy cech osobowości. Według
Schnabla mężczyźni tacy mogą wykazywać następujące cechy:
1) nie odróżniać się zachowaniem od innych mężczyzn,
2) wykazywać zachowanie „porażone” afektywnie – napięcie emocjonalne brak
serdeczności i uprzejmości, oschłość w zachowaniu,
3) wyróżniać się przesada oraz napuszonością, egocentryzmem, przekonaniem o swojej
wyższości, niezdolnością do rezonansu uczuciowego i zważania na potrzeby innych,
4) wykazywać przesadna lękliwość, niepewność siebie, zahamowanie, rezygnację z
próby pokonania jakiejkolwiek trudności oraz trudności w odzyskaniu równowagi po
jakimkolwiek niepowodzeniu,
5) mieć osobowość anakastyczna często z przesadna wrażliwością,
6) osobowość dewiacyjna – mogą oni uzyskać prawidłową erekcje.
Joranović odróżnił impotencje nerwicowa i oligosymptomatyczną. Mężczyźni z impotencja
nerwicowa, oprócz zaburzeń erekcji wykazują bojaźliwość, wahania nastroju, labilność
wegetatywną, poczucie choroby i niewydalności, bezsenność. Mężczyźni z impotencja
oligosymptomatyczna nie wykazują zaburzeń w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym.
Szczególną formą zaburzeń erekcji jest priapizm, jest to usztywnienie prącia bez uczucia
rozkoszy utrzymujące się przez dłuższy czas. Pojawienie się priapizmu wywołuje odczyn
lękowy u mężczyzn oraz obawę czy erekcja w ogóle ustąpi. Może on być spowodowany przez
choroby organiczne takie jak białaczka, udary mózgu i rdzenia, wiąd rdzenia, zmiany zapalne,
nowotworowe i pourazowe w obrębie prącia, a zwłaszcz w ciałach jamistych17.
O zaburzeniu można mówić tylko wtedy, gdy trudności współżycia powtarzają się
wielokrotnie mimo istnienia dobrej relacji emocjonalnej miedzy partnerami w dłużej
17
Imieliński K. „Seksiatria”
trwającym związku. Pojawienie się takich objawów w epizodycznych kontaktach
seksualnych, szczególnie, gdy towarzyszy im silne napięcie jest na ogół zjawiskiem
„psychofizjologicznym”18.
Zaburzenia orgazmu. Są to zaburzenia w występowaniu orgazmu, którego w czasie
stosunku nie udaje się osiągnąć w ogóle, bądź też występuje on ze znacznym opóźnieniem.
Psychogenna anorgazmia częściej występuje u kobiet, w tym przypadku zaburzenie to może
mieć charakter pierwotny, wtórny oraz sytuacyjny.
Z raportów socjoseksuologicznych z lat dziewięćdziesiątych wynika, że pierwotny brak
orgazmu dotyczy 4 – 10% populacji, a sytuacyjny – do 20%. Wiele jest możliwych przyczyn
tego zaburzenia. W przypadku mężczyzn częściej spotyka się opóźniony wytrysk, a rzadziej
brak wytrysku. W Polsce dotyczy to 7,6% mężczyzn, z przewagą w późniejszym wieku.
Przyczynami mogą być czynniki organiczne, psychogenne, uwarunkowania masturbacyjne,
zaburzone relacje partnerskie19.
*u mężczyzn – zaburzenia orgazmu mogą występować przy prawidłowej erekcji
prawidłowym przebiegu stosunku płciowego. Początek orgazmu zwykle wyprzedza na kilka
sekund wytrysk nasienia, z którym jest częściowo związany. Związek ten może w niektórych
zaburzeniach ulegać rozbiciu, tak, że mężczyzna przeżywa orgazm, lecz nie ma wytrysku
nasienia lub odwrotnie, ma wytrysk nasienia, lecz nie przezywa orgazmu w ogóle lub tylko
jego namiastkę. Natężenie emocji erotycznych zmienia się w warunkach fizjologicznych.
Obniżenie natężenia emocji erotycznych, aż do braku orgazmu wyłącznie spotyka się w tych
sytuacjach, w których emocjom erotycznym towarzyszą inne odczucia, np. lęk lub odraza.
Podobnie działa rozproszenie uwagi, utrudniające jej koncentracje na doznaniach. Hamująco
na doznania erotyczne działa ból fizyczny doznawany w czasie stosunku (jedynie u
masochisty może on sprzyjać natężeniu rozkoszy). U mężczyzn dłużej cierpiących na
zaburzenia erekcji lub przedwczesny wytrysk nasienia stwierdza się również zaburzenia w
odczuwaniu emocji erotycznych. Rolę zakłócajacą odgrywa tu mieszanina uczuć wobec
partnerki, takich jak lęk, wstyd, świadomość kompromitacji, rozczarowania, upokorzenia.
Zaburzenia w odczuwaniu emocji erotycznych występują również w następstwie aktualnych
18
Aleksandrowicz J. „Zburzenia nerwicowe”
19
Aleksandrowicz J. „Zburzenia nerwicowe”
kłopotów życiowych mężczyzny oraz z tym związanego obiżenia nastroju, który może być
wyrazem depresji reaktywnej lub endogennej.
Na odczuwanie przez mężczyznę rozkoszy erotycznej wpływają czynniki biologiczne,
psychiczne i kulturowe. Większa siła potrzeb biologicznych sprzyja dużym natężeniom
satysfakcji. Podobnie działają czynniki psychiczne związane z natężeniem uczuć partnerki.
Silne zahamowania kulturowe obniżają te odczucia albo mogą je zupełnie blokować.
Jeżeli przez dłuższy czas, mimo stymulacji seksualnej zewnętrznej nie dochodzi do przeżycia
orgazmu, może się rozwinąć zespół prostatyzmu. Na zespół ten cierpią przeważnie mężczyźni
w III dekadzie życia, nie posiadający stałych partnerek.
Na zaburzenia fazy orgazmicznej mogą się składać:
~ wczesna reakcja orgazmiczna ~ przyczyna są najczęściej psychologiczne konflikty
partnerskie oraz przedłużone okresy abstynencji. Może być pierwotna lub wtórna; pierwotna
występuje wtedy, gdy mężczyzna zawsze przezywa wczesny orgazm; wtórna, gdy mężczyzna
uprzednio sprawował adekwatną, dowolną kontrolę nad odruchem orgazmicznym, lecz
później ją utracił i przezywa wczesny orgazm.
~ opóźniona reakcja orgazmiczna ~ może być także pierwotna i wtórna; pierwotna występuje
wówczas, gdy człowiek zawsze ma opóźniony orgazm, może mieć to związek ze
szczególnymi sytuacjami np. pozycja, osoba miejscem, rodzajem spółkowania, a nawet z
masturbacja. Wtórna występuje wtedy, gdy człowiek uprzednio miał adekwatną kontrolę nad
odruchem orgazmicznym, lecz obecnie ma opóźnienie w uwolnieniu go.
~ brak reakcji orgazmicznej ~ jest to niezdolność do osiągnięcia orgazmu w odpowiedzi na
adekwatną stymulację seksualną. Może być pierwotny lub wtórny, całkowity oraz częściowy.
Brak reakcji orgazmicznej pierwotny całkowity cechuje się tym, że mężczyzna nigdy nie
przeżył orgazmu ani nocnej polucji. Brak reakcji orgazmicznej pierwotny częściowy
występuje u mężczyzn, którzy nie są zdolni do uwolnienia odruchu orgazmicznego za pomocą
jakichkolwiek specyficznych środków, z wyjątkiem snu. Brak reakcji orgazmicznej wtórne
występuje u mężczyzn, którzy po okresie adekwatnej reakcji orgazmicznej cierpią na brak
orgazmu całkowity lub częściowy.
~ niekompletna reakcja orgazmiczna ~ orgazm jest złożonym procesem nerwowomięśniowym, w prawidłowych warunkach u mężczyzn składa się z trzech oddzielnych, lecz
silnie ze sobą zintegrowanych mechanizmów:
1) perystaltyczne skurcze mięśni gładkich w ścianach nasieniowodów oraz w większych
dodatkowych gruczołach płciowych,
2) zamknięcie wewnętrznego zwieracza pęcherza moczowego,
3) kloniczne skurcze mięśni, które szybko popychają płyn nasienny przez cewkę
moczową w kierunku ujścia zewnętrznej cewki.
W związku z tym orgazm może być podzielony na dwie fazy: emisji i wytrysku. Przypadki
zaliczane do niekompletnej reakcji orgazmicznej maja uszkodzenie w obrębie jednej z faz lub
nawet całkowity brak jednej fazy.
- zaburzenie fazy emisji – emisja stanowi pierwszą fazę orgazmu,
zaburzenia emisji mogą być pierwotne i wtórne. Pierwotne występują
wówczas, gdy mężczyzna zawsze miał uszkodzoną produkcję i
transportowanie płynu nasiennego do cewki sterczowej. Wtórna
występuje wtedy, gdy mężczyzna uprzednio nie miał uszkodzonej
fazy emisji, lecz obecnie wykazuje jej uszkodzenie włącznie z
brakiem lub zredukowaniem emisji.
- zredukowanie emisji – zaburzenie to jest związane z płynem w fazie
emisji mogą się przejawiać przede wszystkim w postaci zmniejszenia
się objętości płynu nasiennego. Zredukowanie emisji może się
pojawiać w chorobach prostaty lub pęcherzyków nasiennych oraz w
przypadkach, w których występuje niski poziom testosteronu
- zaburzenie fazy wytrysku – faza wytrysku jest II faza orgazmu,
jednakże faza emisji ją poprzedza, a prawdopodobnie trwa nadal i
zachodzi na fazę wytrysku. Zaburzenia fazy wytrysku mogą się
przejawiać w postaci: bezwytryskowego sączenia się nasienia, które
często jest spowodowane przez czynniki organiczne.
*u kobiet – anorgazmia, polega na braku orgazmu, definiowana jest jako niezdolność kobiety
do osiągnięcia orgazmu w czasie stosunku, mimo istnienia podniecenia seksualnego oraz
akceptacji partnera. Istnieje wiele czynników składających się na to, że kobieta, mimo braku
zaburzeń patologicznych, nie ma odpowiednich warunków do tego, aby przeżyć orgazm.
Anorgazmia jest zwykle wynikiem współdziałających czynników patogennych. Są to:
wczesnodziecięce wpływy sprzyjające seksualnym błędnym nastawieniom, tabnizacja,
konsekwencja fałszywego uświadomienia i wychowania, przesadna pruderia rodzinna, brak
miłości oraz inne trudności w małżeństwie rodziców, oddziaływanie infantylnych teorii
seksualnych, masturbacja, skojarzenie wyobrażeniowe pożądania seksualnego z grzechem,
hańba, brudem, obawy potępienie społecznego w przypadku ciąży, rozczarowujące kontakty z
mężczyznami, okoliczności związane z pierwszym stosunkiem seksualnym.
Duże znaczenie ma także wpływ osoby partnera. Według Szczerby typem partnera, który
sprzyja powstaniu czynnościowych zaburzeń seksualnych u kobiet, jest mężczyzna
reprezentujący środowisko mało stymulujące intelektualnie, który wykonuje prace fizyczna,
jest dominujący i nieżyczliwy, wykazuje trudności w funkcjonowaniu seksualnym, nawiązuje
słabe więzi emocjonalne z partnerką i słabo się z nią komunikuje. Natomiast partnera, który
przyczynia się do dobrego seksualnego funkcjonowania kobiety, jest mężczyzna
przebywający w środowisku dobrze rozwijającym się intelektualnie, wykonujący pracę
umysłową, dominujący i życzliwy utrzymujący silną więź emocjonalną z partnerką.
U kobiet cierpiących na anorgazmię rozwija się wtórne zaburzenie nerwicowe ogólne o
charakterze histeryczno - neurastenicznym. Wskutek trwałego braku orgazmu i związanego z
tym długotrwałych stanów przekrwienia i wzmożenia napięcia mięśniowego miednicy może
dochodzić do zwyrodnieniowych i zapalnych w obrębie jajników, jajowodów, macicy i
pochwy. Zaburzenia te pojawiają się na skutek zmian czynności neurowegetetywnych, a
zwłaszcza zmian naczyniowo –ruchowych i hormonalnych, rozwijających się pod wpływem
negatywnych bodźców emocjonalnych związanych z anorgazmią20.
Wytrysk przedwczesny. Jest to zaburzenie związane zazwyczaj z dużym napięciem
seksualnym. Jest to niezdolność do kontrolowania wytrysku nasienia w stopniu
zapewniającym obu partnerom satysfakcjonujący stosunek seksualny, to wytrysk występujący
wcześniej, zanim jeszcze nastąpi stosunek płciowy, najczęściej do wytrysku dochodzi tuż po
immisji członka do pochwy lub po kilku ruchach frykcyjnych, ale zdarzają się wytryski przed
stosunkiem podczas pieszczot erotycznych albo bez erekcji członka. Jest to zaburzenie często
spotykane, dotyczy 1/3 populacji mężczyzn. Przeważają przyczyny psychogenne, rokowanie
jest bardzo dobre, dzięki możliwości stosowania rożnych metod leczenia.
Według Godlewskiego wytrysk przedwczesny jest to zaburzenie wyrażające się w taki
sposób, że w czasie kontaktu seksualnego dochodzi u mężczyzny do ejakulacji wcześniej
20
Imieliński K. „Seksiatria”
zanim nastąpi wprowadzenie członka do pochwy, przy czym występuje to wbrew jego woli.
Tendencje do przedwczesnego wytrysku stwierdza się w warunkach fizjologicznych u
chłopców i młodych mężczyzn, którzy po raz pierwszy w życiu lub po długiej przerwie
wstrzemięźliwości płciowej podejmują stosunek płciowy. W rozwoju nerwicowo
uwarunkowanego wytrysku przedwczesnego wyróżnia się dwie fazy:
1) jest związana z nadmierna pobudliwością seksualną występującą w okresie wczesnej
młodości, po okresie długiej wstrzemięźliwości seksualnej, w przypadkach silnego
pobudzenia erotycznego partnerki lub w przypadku zbyt dużych potrzeb seksualnych,
a zbyt rzadkich możliwości ich zaspokojenia. Jest on wyrazem zbyt długich okresów
wstrzemięźliwości miedzy stosunkami płciowymi,
2) jest związana z reakcja nerwicową nakładającą się na pierwsza fazę. Napięcia
emocjonalne powstające w wyniku nieudanych prób stosunków z powodu
przedwczesnego wytrysku jeszcze bardziej przyśpieszają pojawienie się wytrysku
nasienia. W tej fazie dochodzi do nadmiernej koncentracji uwagi na narządach
płciowych i ich sprawności, co również sprzyja przyśpieszeniu wytrysku.
Zbyt wczesnemu wytryskowi nasienia sprzyja atmosfera pośpiechu lub nerwowości związane
z odbywaniem stosunku płciowego, konieczność usunięcia prącia z pochwy przy
praktykowanym stosunku przerywanym. Na psychikę niektórych mężczyzn cierpiących na
nerwicowo uwarunkowany przedwczesny wytrysk bardzo deprymująco wpływa fakt, że w
treści snów erotycznych również pojawia się przedwczesny wytrysk, którzy zazwyczaj
interpretują to jako wyraz ciężkości zaburzenia, tymczasem jest to zjawisko fizjologicznie
normalne, spotykane u większości zdrowych mężczyzn21.
W przypadku dłuższej abstynencji szybkie następowanie wytrysku jest zjawiskiem
naturalnym. Niekiedy jednak pojawia się prawie stałe, mimo częstego współżycia. Przyczyna
może być przebyta choroba lub inne okoliczności powodujące ból w czasie erekcji. Lękowe
powtórzenia się tych doznań przy znacznym pobudzeniu seksualnym może powodować
wytrysk bez erekcji.
Pochwica. Jest szczególną postacią dysfunkcji utrudniających lub uniemożliwiających
przebieg stosunku płciowego. Zaburzenie polega na silnym skurczu mięśni zamykających
21
Imieliński K. „Seksiatria”
ujście pochwy, wskutek czego powstaje mechaniczna zapora. Immisja członka do pochwy jest
niemożliwa lub bolesna. Dotyczy 1-3% populacji. Taka „psychogenna pochwica”,
powodująca bolesność, jest zazwyczaj związana z reakcją obronną, wynikającą bądź to z
niejasności nastawienia emocjonalnego do partnera, bądź z lęków seksualnych kobiety.
Skurcze mięśni są spastyczne, odruchowe, niezależne od woli wyzwalane przez próby
penetracji pochwy. Pochwica jest zespołem czynnościowym, lecz może mieć liczne
przyczyny psychofizyczne. Najistotniejszą rolę przyczynową odgrywa lęk, który stanowi
silny hamulec psychiczny, przejawiający się podmiotowo w skurczach mających charakter
obronny. Jest to lęk przed penetracją pochwy przez obce piało powstające często w wyniku
błędów wychowawczych, urazów psychicznych, rygorystycznego wychowania religijnego.
Bywa także reakcją powstającą w okolicznościach nie sprzyjających współżyciu seksualnemu
- związanych z zagrożeniem, narażeniem na wstyd itp.
Lamont podzielił pochwicę na:
- sytuacyjną – odznacza się tym, że skurcze mięśni występują przy
próbie wprowadzenia prącia do pochwy przez mężczyznę lub czasem
nawet przy próbie wprowadzenia palców do pochwy (np. przy
badaniu ginekologicznym)
- absolutną – cechuje się tym, że skurcze mięśni występują przy każdej
próbie penetracji pochwy (np. tamponem, wziernikiem), rzeczywistej
jak i wyobrażeniowej, przy czym niekoniecznie wiąże się z
obecnością mężczyzny.
W etiologii pochwicy dużą rolę odgrywają:
~ błędy wychowawcze,
~ ortodoksja religijna,
~ dewiacje seksualne,
~ urazy psychiczne (np. zawód miłosny, nieudany pierwszy stosunek, gwałt)
Poza tym w etiologii pochwicy dość dużą rolę odgrywa osobowość partnera oraz całokształt
więzi łączącej kobietę i mężczyznę. W wielu przypadkach w powstaniu pochwicy
współdziałają czynniki somatyczne i psychiczne. Punktem wyjścia pochwicy mogą być
różnorakie, czasem drobne zmiany np. ranki, pęknięcia i owrzodzenia w narządach płciowych
lub w okolicy, które prowadzą do skurczów mięśni sromu i pochwy, uniemożliwiając lub
utrudniając spółkowanie22.
Dyspareunia. Jest to ból w czasie stosunku, pojawiający się bez przyczyny, zarówno u
kobiet jak i u mężczyzn. Jednak częściej występuje u kobiet ( w Polsce u około 15%
populacji).
Dysfunkcja ta związana jest z interakcją partnerską. Jako dyspareunia rozumie się
niezdolność do osiągnięcia orgazmu przy prawidłowym przebiegu spółkowania z aktualnym
stałym partnerem. Przewlekła dyspareunia może być punktem wyjścia rozwoju wtórnych
reakcji nerwicowych, zniechęcenia seksualnego oraz m.in. bolesności odczuwalnej podczas
stosunku. Przyczyną może być nieodpowiedni dobór partnerski.
Wielu autorów przez pojęcie dyspareunia rozumie wszelkie zakłócenia w przeżyciach i
reakcjach seksualnych kobiet, aż do oziębłości seksualnej włącznie.
Raboch za dyspareunię uznał zaburzenia u kobiety przejawiające się w odczuwaniu niechęci
do stosunku płciowego z mężczyzną, aż do odrazy włącznie oraz występowanie w czasie tych
stosunków nieprzyjemnych odczuć, a nawet bólu. W zaburzeniu tym występują ciężkie
uszkodzenia seksualności kobiety, gdyż zaburzenia obejmują potrzeby seksualne, przebieg
stosunku płciowego oraz stan emocjonalny po jego odbyciu (są po nim nie zaspokojone,
często zirytowane oraz odczuwają wstręt do siebie i do partnera)
Jeszcze inni autorzy przez dyspareunię rozumieją spółkowanie bolesne dla kobiety lub dla
mężczyzny. Maters i Johnson podali, ze najczęstszymi przyczynami tego zaburzenia jest
zakażenie w obrębie narządów płciowych kobiety. Autorzy ci używali tego terminu także w
odniesieniu do mężczyzn, gdy odczuwa on ból przy stosunku, uwarunkowany przez
zakażenie, stany zapalne lub alergiczne w obrębie prącia23.
Mechanizmy psychogenezy tego zaburzenia nie są jasne. Można przypuszczać, że jakąś rolę
odgrywa napięcie związane z podnieceniem seksualnym lub innymi okolicznościami.
Nadmierny popęd seksualny. (obejmuje nimfomanię i satyriasis – pojęcia odnoszące się
do wzmożonych potrzeb seksualnych) nie ma żadnej „normy” częstości odbywania
22
23
Imieliński K. „Seksiatria”
Imieliński K. „Seksiatria”
stosunków seksualnych ani normy potrzeb. Niemniej jednak pewne formy zachowań
sprawiają problemy zarówno podmiotom, jak i ich otoczeniu, czasami prowadzą do
konfliktów, w tym także do konfliktów z prawem. Silny popęd seksualny stanowi poważną,
przeszkadzającą w życiu trudność w okresie dorastania, zwłaszcza, jeśli zbyt młody wiek
ogranicza jego zaspokojenie. Nadmierny popęd seksualny połączony z poszukiwaniem wciąż
nowych partnerów i podejmowanie współżycia w każdej, nawet nie sprzyjającej temu
okoliczności, bywa wyrazem zakłócenia kontroli impulsów. Często wiąże się z potrzebą
przeżywania napięcia w sytuacjach skrajnego ryzyka, często także z uporczywym, nieraz
panicznym, dążeniem do uzyskania potwierdzenia własnej sprawności. Uzyskanie satysfakcji
poprzez zdobywanie coraz to nowych partnerów jest wówczas związane raczej z sukcesem
samego uwodzenia, niż z powstaniem nowego, atrakcyjnego związku.
Wyobrażenia o patologicznym charakterze dużych potrzeb seksualnych nawet zaspakajanych
w częstym współżyciu z tylko jednym partnerem, są nieraz przyczyną lęków i poczucia
istnienia zaburzeń zdrowia. Są, więc jednym z czynników, powodujących uznanie się za
chorego. Zasadność rozpoznawania tej dysfunkcji seksualnej jest jednak bardzo wątpliwa.
Prawie nigdy nie jest samodzielnym, wyizolowanym objawem – najczęściej jest to element
innych zaburzeń, na przykład nerwicowych.
Transseksualizm. To poczucie, że jest się osobą o płci odmiennej od tej, na jaką wskazują
drugorzędne cechy płciowe i od tej, którą się pełni w wyniku wychowania. Pragnieniu życia
jako osoba płci przeciwnej w porównaniu z własną towarzyszy dążenie do zmiany
przypisywanej przez otoczenie roli płciowej i dostosowania ciała do tej zgodnej z
przeżywaniem siebie.
Transseksualistą czuje się mężczyzną „uwięziony” w ciele kobiety – i odwrotnie. W związku
z tym występuje znaczne poczucie cierpienia oraz pragnienia posiadania ciała odpowiedniego
do płci psychicznie przeżywanej. Transseksualiści ubierają się w odzież zgodną z ich
poczuciem psychicznym płci. Osoby z transseksualizmem są trudnym problemem klinicznym.
Ich ideą jest pragnienie zmiany płci cielesnej, która jest dla nich nienaturalna, czasem
dokonują oni samokastracji, samoamputacji członka lub poważnych okaleczeń narządów
płciowych.
Zaburzenie to powstaje jeszcze w życiu płodowym w skutek wpływów hormonów na proces
różnicowania się podwzgórza. Być może, iż decydującą rolę odgrywają wpływy środowiska,
w którym wychowuje się człowiek. Powstanie tego zaburzenia nie wątpliwie jest związane z
wpływami obu tych czynników.
W ujęciu psychoanalizy u podłoża transseksualizmu tkwi kompleks kastracji, przemawia za
tym stały czynnik w postaci pragnienia zmiany płci, które jest w rzeczywistości ukrytym
dążeniem do pozbycia się narządów płciowych.
Problemy seksualne u transseksualistów są raczej wtórne, natomiast istota zaburzenia tkwi
głębiej i dotyczy identyfikacji i roli płci. Transseksualizm rozwija się nawet wtedy, gdy siła
popędu seksualnego zostaje zablokowana. Klinicznie można transseksualistów podzielić na
typy o przebiegu łagodnym, ostrym i pośrednim.
Łagodna forma polega na tym, że człowiek może osiągnąć satysfakcje przez częściową
operację bez żądania oficjalnej zmiany płci lub z jej żądaniem, ale bez jakichkolwiek
dalszych interwencji chirurgicznych.
W ostrej formie człowiek może osiągnąć satysfakcję tylko poprzez operacje zmieniającą płeć
i oficjale uznania swojego nowego stanu.
Pośrednia forma polega na tym, że występują objawy obu poprzednich.
Najczęściej transseksualizm początkowo rozwija się bardzo wolno, przejawiając się latami w
formie łagodnej, po czym nagle przeradza się, przybierając formę ostrą.
Sorensen i Hertoft podali, że cechą dominującą u transseksualistów jest narcyzm, który jest
intrapsychiczną obroną przeciwko zaburzonej identyfikacji płciowej. Narcyzm jest wspólną
cechą transseksualnych mężczyzn i kobiet, lecz fenomenologia jego u nich różna.
Transseksualny mężczyzna wykazuje zespół który Wilhelm Reich opisał jako charakter
„pasywno-feministyczny”. Typowymi cechami jego są:
- narcystyczne wyobrażenie siebie jako ładnej, pasywnej, nieagresywnej kobiety;
- potrzeby i aktywność seksualna są słabe, częstość stosunków płciowych jest bardzo mała, a
u ponad ½ transseksualistów nie występuje satysfakcja „genitalna”.
Transseksualne kobiety wykazują zespół opisany jako charakter „falliczno – narcystyczny” a
który odznacza się cechami:
- osobowość narcystyczna z przesadnie uzewnętrznionymi postawami pseudomaskulirwzacji
- częste stosunki płciowe oraz satysfakcja genitalna, typu orgazm łechtaczkowy
- obawa przed submisją wobec innych ludzi oraz tendencje do zdominowania swoich
partnerów, silnie wyrażone cechy sadystyczne.
Transseksualiści nie są grupą jednolitą, istnieje wiele ich odmian różniących się od siebie.
Allen sądzi, że homoseksualizm, transwestytyzm i transseksualizm są ze sobą ściśle
związane. Homoseksualiści identyfikują się z matką w zakresie zachowania seksualnego.
Transwestyci identyfikują się z matką jedynie pod względem ubioru. Transseksualiści
identyfikują się z ciałem matki24.
Transwestytyzm o typie podwójnej roli. Polega na czerpaniu przyjemności z
przebierania się w odzież będącą atrybutem przeciwnej płci. Jest to źródłem satysfakcji z
poczucia chwilowej przynależności do płci innej niż własna, nie ma jednak dążenia do trwałej
zmiany, charakterystycznego dla transseksualizmu. Zachowanie takie zdarza się często w
okresie dojrzewania. Przebieranie się i używanie atrybutów właściwych dla przeciwnej płci
nie jest związane z podnieceniem seksualnym. Do transwestytyzmu zbliżone są zachowania
typu „uniseks”. Dotyczą one rozmaitych sfer aktywności ludzkiej, w których nastąpiło
zróżnicowanie zachowań specyficznych dla płci, zachowań związanych z „rolą męską” i z
„rolą kobiecą” wobec współcześnie istniejących zjawisk socjokulturowych zachowań takich
nie można jednoznacznie określić jako zaburzenia – oczywiście, jeżeli nie towarzyszy im
podniecenie seksualne uzyskane przebieraniem ani redukcja napięcia. Często jednak okazuje
się, że są one związane z innymi zaburzeniami i że korzystają z tych możliwości kulturowych
osoby, usiłujące ukryć swoją seksualność, mające trudności w zakresie identyfikacji z rolą
seksualną25.
*Transwestytyzm – polega na przebieraniu się w odzież osób płci przeciwnej, co staje się
źródłem rozkosze seksualnej. Nałożenie ubioru osoby płci odmiennej nie musi być związane
ze stanem ciągłego podniecenia seksualnego, zwłaszcza, gdy nosi się je przez cały dzień,
jednakże jest ono źródłem satysfakcji. Za transwestytów uważa się tylko tych ludzi, którzy
wkładają ubiór płci przeciwnej z motywacji seksualnej. Transwestytyzm może być
permanentny, gdy istnieje stała potrzeba identyfikacji w ubiorze z płcią odmienną i
częściowy, gdy potrzeba ta pojawia się tylko okazjonalnie np. wieczorem.
Przebieg kliniczny tego zaburzenia może być dwojaki:
24
25
Imieliński K. „Seksiatria”
Aleksandrowicz J. „Zburzenia nerwicowe”
łagodna postać transwestytyzmu ogranicza się zwykle do istnienia
pragnienia przebierania się w odzież płci odmiennej, w większości
dewiacja ta ogranicza się tylko do przebierania się. Kompromis
między pragnieniem przebierania się a obawą przed dezaprobatą
społeczną osiągają w dwojaki sposób:
1) przez stałe wkładanie części odzieży płci odmiennej pod odzież
odpowiednią dla ich płci,
2) przez kompletne ubranie się w odzież płci odmiennej tylko w
sytuacjach sprzyjających np. w domu,
- aktywną postać transwestytyzmu charakteryzuje silne dążenie do
przebierania się, do zaakceptowania ich przez społeczeństwo w
upragnionej płci.
Skłonności transwestytyczne mogą być uwarunkowane psychozą lub organicznym
uszkodzeniem mózgu. Transwestyci rozpoczynają swoje praktyki seksualne w późniejszym
wieku niż inni ludzie, ich praktyki nie są zbyt częste.
Na podstawie związków transwestytyzmu z popędem seksualnym odróżnia się
transwestytyzm:
1) heteroseksualny – do tego typu należy większość osób dewiacyjnych. Mają oni
zdolność odbywania prawidłowego stosunku seksualnego z osobą dojrzałą odmiennej
płci np. wiodą oni normalne życie heteroseksualne,
2) homoseksualny – wśród mężczyzn tego typu jest około 35% natomiast wśród kobiet
kwalifikuje się do tego olbrzymia większość,
3) biseksualny - tę grupę stanowi około 15 % transwestytów, mogą oni utrzymywać
kontakty zarówno homoseksualne jak i heteroseksualne.
4) aseksualny – przebieranie się w odzież odmiennej płci może dawać pełne
zaspokojenie seksualne i zastępować jakiekolwiek inne pragnienia seksualne,
5) automonoseksualny – występuje wówczas, gdy człowiek jest zarówno przedmiotem
jak i podmiotem swoich przeżyć seksualnych, większość transwestytów uprawia przy
tym samogwałt,
6) narcystyczny – jest to doznawanie podniecenia seksualnego i zaspokojenia w czasie
„kontaktu” seksualnego z odbiciem własnego ciała w lustrze,
7) fetyszystyczny – w tym przypadku całość ubioru odmiennej płci spełnia rolę fetysza,
-
8) ekshibicjonistyczny – doznaje podniecenia seksualnego przy pokazywaniu się ludziom
w stroju odmiennej płci, podniecająco działa fakt, że jest on widziany w tym stroju,
9) masochistyczny - transwestyta pokazuje się w stroju żeńskim innym ludziom i doznaje
szczególnego podniecenia seksualnego wówczas, gdy reakcje tych ludzi są
nieprzychylne i upokarzające go,
10) infantylny – polega na ubieraniu się w odzież dziecięcą.
Uwarunkowanie transwestytyzmu jest tłumaczone przez powstanie negatywnych
wpływów psychologicznych w dzieciństwie. Lukianowicz wyróżnia następujące typy
czynników traumatyzujących:
- odrzucenie dziecka przez rodziców z powodu jego anatomicznej płci,
co doprowadza do poczucia niepewności i niższości, do zaburzeń w
zakresie identyfikacji płci,
- ubieranie dzieci w odzież odmiennej płci we wczesnych latach
dziecięcych,
- przebieranie dla ukarania, dotyczy to tylko chłopców, gdyż
przebieranie jedynie w ubiór dziewczynki ma znaczenie upokarzające,
- faworyzacja stanu „małej dziewczynki”, skłonności transwestytyczne
są tu wynikiem nawyku,
- bliski wizualny kontakt z kobietą może prowadzić u chłopców do
stanu „pierwotnej” identyfikacji z nią,
- przestawione role rodziców (agresywna, dominująca matka i uległy
ojciec) może prowadzić do identyfikacji chłopca z dominującą matką,
- teoria psychoanalityczna uważa, że transwestytyzm jest próbą
opanowania lęku przed kastracją przez kreowanie wyimaginowanej
fallicznej kobiety oraz identyfikowanie się z nią26.
Zaburzenia identyfikacji płciowej w dzieciństwie. Zaczynają się przed okresem
pokwitania i wyrażają się niezadowoleniem z bycia dziewczynką lub chłopcem, odrzucenia
swojej płci biologicznej oraz dążeniem do uzyskania cech płci przeciwnej. Wyraża się to w
26
Imieliński K. „Seksiatria”
ubieraniu się i zachowaniem zgodnym z wzorcami dla pożądanej płci. Nie jest to związane z
doznaniami seksualnymi, lecz wiąże się z głębokimi zakłóceniami procesu identyfikacji,
znacznie głębszymi niż samo pojawienie się zachowań chłopięcych u dziewcząt lub
odwrotnie.
Fetyszyzm. Jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych odchyleń seksualnych, przy
czym istnieją znaczne trudności w rozgraniczeniu zachowań normalnych, od takich, które
stanowią odchylenie. Polega on na tym, że część ciała, garderoby lub jakikolwiek inny
przedmiot symbolizuje partnera seksualnego i stanowi jego ekwiwalent nie tylko
wystarczający do uzyskanie podniecenia seksualnego i orgazmu, lecz jest preferowany do
tego celu. Wielu autorów wyróżnia dwa stadia fetyszyzmu:
- mały – charakteryzuje się tym, że przyciąganie seksualne, podniecenie
i zaspokojenie seksualne jest możliwe tylko wtedy, gdy partnerka
(partner) ma cechę o charakterze fetysza,
- duży – charakteryzuje się tym, że fetysz zastępuje symbol ukochanej
osoby, widok lub dotknięcie fetysza, podniecają fetyszystę i dają mu
zaspokojenie seksualne.
Rozróżnia się fetyszyzm:
1) skórzany – podniecenie następuje poprzez widok lub dotykanie przedmiotów ze skóry,
2) stanika i majtek – dawniej rozpowszechniony jako fetyszyzm gorsetu. Oprócz
oddziaływań wzrokowych ważną rolę odgrywa tu również ucisk skóry przez tę część
garderoby, co dodatkowo podnieca fetyszystę,
3) pośladków – wystarczy widok pośladków na fotografii lub w naturze, aby uzyskać
podniecenie,
4) stopy – rozpowszechniony u narodów azjatyckich, stopa stanowi najistotniejszą
podnietę seksualną,
5) smoczka – fetyszysta kupował smoczki, tylko w tych sklepach gdzie sprzedawała
ładna dziewczyna, zwracał uwagę, w którym miejscu trzymała ona smoczek w ręce i
to miejsce smoczka przykładał do ust,
6) brzucha ciężarnej kobiety,
7) zapachu gumowego płaszcza
powstanie fetyszyzmu może być bardzo złożone, jednak w wielu przypadkach udaje się to
wytłumaczyć na podstawie odruchu warunkowego oraz ustalić okoliczności, które
doprowadziły do powstania skojarzenia odruchowowarunkowego określonego bodźca
(fetysza) z podnieceniem seksualnym. Powstanie fetyszyzmu może być uwarunkowane
wpływem matki na proces warunkowania dokonujący się w okresie dziecięcym. W
fetyszyzmie, bardziej niż w innych dewiacjach, dużą rolę odgrywają problemy związane z
odłączeniem się od matki w fazie analnej.
Szczególne formy fetyszyzmu pojawiają się wówczas, gdy w powstaniu dewiacji uczestniczy
nie tylko wzrok, lecz i inne zmysły (słuch, węch, smak, dotyk) oraz gdy skłonności
fetystyczne występują w skojarzeniu z innymi skłonnościami dewiacyjnymi.
Szczególne odmiany fetyszyzmu:
- PIGMALIONIZM – to postać fetyszyzmu skojarzona z oglądactwem, fetyszami są tu
obrazki, fotografie, które mogą być hetero- lub homoseksualne, pedofilne, zoofilne. Spotyka
się go najczęściej u młodych mężczyzn, u kobiet występuje dość rzadko. Najczęściej jest
wyrazem głodu seksualnego i braku możliwości odbywania prawidłowych stosunków
plciowych.
- NARCYZM –fetyszem tu jest własne ciało, jest to dewiacja, którą można uważac za
zaburzenie rozwoju polegające na niedostatecznie wykształconej zdolności do pokochania
innego człowieka.
- AUTOMONOSEKSUALIZM – jest dewiacją, w której rolę fetysza spełnia własne ciało,
lecz upodobnione przez strój lub odpowiednie ułożenie do ciała osoby płci odmiennej.
- HETEROCHROMOFILIA – jest odmianą fetyszyzmu, w której odmienny kolor skóry
partnera seksualnego spełnia rolę fetysza.
- RETIFIZM – odmiana fetyszyzmu skojarzonego z masochizmem, w której buty spełniają
rolę fetysz.
- FETYSZYZM DEFORMACYJNY – polega na tym, że fetyszem są zniekształcenia lub
okaleczenia ciała.
- GRAWIDITOFILIA – odmiana fetyszyzmu, w którym rolę fetysza pełni brzuch ciężarnej
kobiety.
- KLEPTOMANIA - jest odmianą fetyszyzmu polegającego na uzyskaniu podniecenia i
rozkoszy seksualnej przy kradzieży.
- EKSTREMENTOFILIA – jest odmianą fetyszyzmu skojarzonego z masochizmem lub
sadyzmem, w której wydaliny ludzkie (mocz, kał, ślina, nasienie) pełnią rolę fetysza.
- NEKROFILIA – jest szczególną i rzadką odmianą fetyszyzmu, w którym rolę fetysza
odgrywa martwe ciało człowieka27.
Transwestytyzm fetyszystyczny. Jest to odmiana zaburzeń, w której przebierania się w
ubranie przeciwnej płci wiąże się z uzyskaniem podniecenia seksualnego. W odróżnieniu do
transwestytyzmu o typie podwójnej roli, celem tych zachowań są doznania seksualne.
Zaspokojenie następuje w wyniku masturbacji lub w akcie seksualnym z partnerem
przeciwnej płci, łączy się często z potrzebą pozbycia się przebrania. Niekiedy, w późniejszym
okresie rozwoju zaburzenia, aspekt seksualny tych zachowań traci na znaczeniu, a na
pierwszy plan wysuwa się dążenie do zmniejszenia niepokoju i napięcia.
Ekshibicjonizm. Jest odchyleniem seksualnym, nawracającym lub stałym, polegającym na
pokazywaniu własnych narządów płciowych w celu zaspokojenia seksualnego, anonimowej
osobie i bez dążenia do kontaktu seksualnego. Celem tego zachowania jest wywołanie szoku
lub strachu u osoby, przed którą ekshibicjonista obnaża się. Dewiację tę najczęściej spotyka
się u młodych mężczyzn, więc ofiarami padają kobiety, ale zdarza się, że i homoseksualiści
obnażają się przed mężczyznami lub chłopcami. Ekshibicjoniści są względnie nie groźni,
gdyż niezwykle rzadko używają przemocy w celu odbycia stosunku. Większość autorów
stwierdza, że ekshibicjonizm, jako dewiacja seksualna jest spotykana tylko u mężczyzn.
Ekshibicjoniści często uprawiają samogwałt w miejscu obnażania się, reakcja ofiary w postaci
zastraszenia, zawstydzenia lub zainteresowania sprawia im dużą rozkosz, natomiast reakcja
obojętna budzi rozczarowanie.
Właściwy ekshibicjonizm charakteryzuje się nieodpartym popędem do obnażania się.
Ekshibicjonista obnaża się zamiast odbywania stosunku płciowego, akt ekshibicjonizmu nie
jest wyrazem zaburzonej seksualności, ale zaburzonej osobowości.
Ekshibicjonistów można podzielić na dwie grupy:
27
Imieliński K. „Seksiatria”
pierwsza z nich, liczniejsza, to osoby nieśmiałe, wstydliwe,
zahamowane seksualnie, niedojrzale i niedostosowane. Zachowania
ekshibicjonistyczne są u nich najczęściej konsekwencją jakiegoś
zwiększającego napięcie wydarzenia. Po zachowaniach
ekshibicjonistycznych często czują się winni i zawstydzeni,
- druga, to osoby o znaczniej wyrażonych zaburzeniach osobowości,
często asocjalnych lub antysocjalnych, u których kontrola popędowa
jest osłabiona. Często popadają w konflikty z prawem, gdyż ich
zachowania są wyraźnie agresywne, a częstość aktów
ekshibicjonizmu znacznie zwiększa się u osób zahamowanych28.
Ekshibicjonizm może być także wynikiem istnienia zaburzeń psychicznych lub nerwicowych.
Spośród nerwic największą rolę odgrywa nerwica natręctwa. Wśród ekshibicjonistów spotyka
się również ludzi wykazujących zaburzenia charakteru. Pewne znaczenie w rozwoju
ekshibicjonizmu ma okres dojrzewania, w którym dość często spotyka się dewiacyjne akty
płciowe.
W literaturze istnieje kilka odmian ekshibicjonizmu:
- KANDAULEZIZM – jest to odmiana ekshibicjonizmu skojarzonego z
masochizmem. Polega na osiągnięci podniecenia seksualnego i
rozkoszy przy pokazywaniu nagiej albo obnażonej żony lub partnerki
seksualnej innym mężczyzną bez jej wiedzy.
- OCIERACTWO - jest to odmiana ekshibicjonizmu polegająca na
uzyskiwaniu podniecenia seksualnego i rozkoszy na skutek dotykania
lub pocierania prąciem różnych okolic ciała kobiety poprzez
możliwości zbliżenia się do niej w tłoku, najczęściej dewiant czyni to
dyskretnie, lecz może dochodzić do wytrysku nasienia i pobrudzenia
odzieży kobiety.
- TRIOLIZM - jest to odmiana ekshibicjonizmu skojarzonego z
oglądactwem, w którym podniecenie i rozkosz seksualną uzyskuje się
poprzez uczestniczenie w akcie seksualnym, w którym bierze udział
-
28
Aleksandrowicz J. „Zburzenia nerwicowe”
kilka osób. Najczęściej dochodzi do praktyk seksualnych, w których
uczestniczą dwie pary, które się wzajemnie zmieniają partnerami29.
Oglądactwo. Jest to tendencja do podglądania ludzi bez ich zgody w czasie zbliżeń
seksualnych lub rozbierania się. Umożliwia to uzyskanie podniecenia seksualnego,
najczęściej zaspokojonego masturbacja. Świadomość tego, że podglądana osoba nie wie o
tym, wyobrażenia, że byłaby zawstydzona, przerażona i czułaby się poniżona, gdyby się
dowiedziała o podglądaniu, często jest istotnym elementem uzyskania satysfakcji. Jest to
jednym z kryteriów różnicujących oglądactwo od normalnych zachowań seksualnych.
Skłonność do oglądania i podglądania cech płciowych lub czynności mieści się w granicach
normalnego zachowania seksualnego. Dewiacją staje się wówczas, gdy forma zaspokojenia
seksualnego staje się jedyną albo dominującą w takim stopniu, że utrudnia lub uniemożliwia
odbywanie prawidłowych stosunków seksualnych. Oglądactwo może stać się dewiacją, jeśli:
1)jest ograniczona do patrzenia tylko na narządy płciowe, 2) jest związana ze wstrętem, 3)
zamiast przygotować do aktu seksualnego wypiera ten fakt i istnieje sama dla siebie.
Psychoanalitycy sądzą, że oglądactwo jest pragnieniem o0drzucenia kastracji i lęku przed nią.
Oglądactwo jest dewiacją uwarunkowaną fiksacją na infantylnym stadium rozwoju
psychoseksualnego. Oprócz tego może ono wynikać z głodu seksualnego, a więc może być
wyrazem substytucji dla spółkowania.
Bilikiewicz tłumaczył powstanie oglądactwa na zasadzie utrwalenia się stereotypu
dynamicznego. W wieku dziecięcym występuje fizjologiczna skłonność do oglądania cech
płciowych oraz podglądania czynności płciowych, która ma charakter zastępczy ze względu
na niemożność zaspokojenia ciekawości płciowej w inny sposób30.
Pedofilia. Jest odchyleniem seksualnym przejawiającym się w skłonności do praktyk
seksualnych z dziećmi, najczęściej przed okresem ich pokwitania. Kontakty te mogą mieć
charakter hetero- lub homoseksualny i prowadzą do różnych zachowań seksualnych, rzadko
29
30
Imieliński K. „Seksiatria”
Bilikiewicz T. (red.) „Wybrane zagadnienia z seksuologii”
do pełnego stosunku, najczęściej ograniczają się do oglądania, dotykania itp. Przyjmuje się,
że różnica wieku między obiektem seksualnym a osobą, której zachowanie uznaje się za
zaburzone wynosi, co najmniej 10 lat. Płeć dziecka nie ma znaczenia, gdyż właściwą podnietę
seksualną stanowi ciało dziecka, tj. ciało wykazujące cechy niedojrzałości. Niektórzy autorzy
wyodrębniają pedofilię, która obejmuje skłonności seksualne do dzieci niezależnie od ich płci,
oraz nimfofilie określającą skłonności seksualne mężczyzn do niedojrzałych dziewcząt.
Pedofilia może być pierwotna lub rozwijać się wtórnie, obok istniejącego normalnego popędu
seksualnego. Pedofilia prawdziwa charakteryzuje się przymusowym natrętnym pożądaniem
kontaktów seksualnych z dziećmi. Pedofilia zastępcza objawia się podejmowaniem
kontaktów seksualnych z dziećmi na skutek braku możliwości utrzymania ich z osobami
dorosłymi. Pedofile z upodobaniem wyszukują sobie miejsca zabaw dziecięcych, aby
zwerbować partnera albo początkowo ujrzeć narządy płciowe. Niektórzy wybieraj a zawody
sprzyjające kontaktom z dziećmi. Wśród przyczyn wiodących do pedofilii największą rolę
odgrywają stany regresji, niedostosowania seksualnego i izolacji społecznej. Dużą rolę
odgrywa również przetrwania do okresu dojrzałości stereotypu dynamicznego opartego na
utworzonych odruchach warunkowych. W okresie dziecięcym i przed okresem dojrzewania
większość dzieci miewa kontakty seksualne z innymi dziećmi. Utrwalenie tego typu praktyk
seksualnych może przeszkadzać lub uniemożliwiać podjęcie kontaktów płciowych z osobą
dojrzałą. Pedofilia może też powstać w wyniku przeniesień emocji oraz identyfikacji.
Czynnikiem usposabiającym do rozwinięcia skłonności pedofilnych są wszelkie zaburzenia
utrudniające prawidłowy kontakt seksualny z osobą dojrzałą oraz zaburzenia obniżające siłę
hamulców psychicznych.
Dewiacja pedofilna ma dwa korzenie:
1. jeden z nich jest wspólny z innymi dewiacjami, jest to obrona przed lękiem,
który powstaje wobec kobiety lub seksualności osób dojrzałych.
2. charakterystyczną cechą dewiacji pedofilnej jest to, że za każdym razem
regresyjnie odtworzona zostaje własna sytuacja dziecięca. W sytuacji
pedofilnej, pedofil identyfikuje się z dzieckiem. To, co on z nimi czyni jako
dorosły jest spełnieniem jego życzeń fantazyjnych: czyni to, co, pragnął, aby
uczyniła jego matka.
Pedofilia stanowi naruszenie prawa i jest karana długoletnim więzieniem za deprawację
dzieci. Zakazy prawne wyznaczają wiek ochronny dla dzieci, tzn. granicę wieku, przed
których przekroczeniem przez dziecko nie wolno jest człowiekowi dorosłemu podejmować z
nim kontaktów seksualnych, średnio obejmuje on dzieci do 15-16 r.ż31.
Sadomasochizm. To zaburzenie, w którym podejmowanie stosunków seksualnych jest
możliwe tylko w atmosferze gwałtu i brutalności, doznawania lub zadawania bólu, poniżania
partnera lub bycia poniżanym itp. Czasami oddzielnie traktuje się formę zaburzeń, w których
podniecenie seksualne związane jest z cierpieniem (masochizm), a oddzielnie tę, w której jest
ono związane z zadawaniem cierpienia (sadyzm). Jakkolwiek poszczególne osoby preferują
bądź to masochistyczną bądź to sadystyczną aktywność, najprawdopodobniej są to dwie
formy tego samego zaburzeni. Często u osób z takimi zaburzeniami, pobudzenie seksualne
powstaje zarówno w wyniku działań sadystycznych, jak i masochistycznych. Cierpienie
własne lub partnera, będące źródłem podniecenia seksualnego, a niekiedy wystarczające do
uzyskania orgazmu bez podejmowania czynności seksualnych, może mieć charakter
psychiczny bądź fizyczny. Wyobrażenia o zachowaniu lub doznawaniu cierpienia zazwyczaj
nie wystarczają do rozpoznania tego zaburzenia, chociaż niekiedy rozpoznaje się
sadomasochizm już w wypadku występowania samych fantazji. Oczywiście należy odróżnić
zaburzenia sadomasochistyczne od „gry w przemoc”, mającej na celu niejako podkreślenie
roli męskiej i kobiecej. Ich celem nie jest zadawanie cierpienia, należy także odróżnić
brutalne zachowania związane z aktami gwałtów – zadawanie cierpienia nie jest wówczas
bezpośrednim źródłem przyjemności seksualnej, przeciwnie, może nawet przeszkadzać w
uzyskaniu satysfakcji. Zachowania sadystyczne i masochistyczne występują zarówno u
kobiet, jaki i u mężczyzn. Pojawiają się na ogół w okresie dorastania. Ich zakres, a także
gwałtowność zazwyczaj zwiększa się w miarę upływu czasu.
Zaburzenia preferencji seksualnej. Niekiedy towarzyszą zaburzeniom nerwicowym,
częściej jednak są samodzielnymi zespołami chorobowymi. Uznanie jakiegokolwiek z
zachowań seksualnych za zaburzone jest niezmiernie trudne i zależne od warunków
socjokulturowych oraz rozmaitych zmiennych rozwoju społecznego. Problemy aktywności
31
Imieliński K. „Seksiatria”
seksualnej są przedmiotem sporów, mających często wymiar bardziej polityczny niż
merytoryczny. Przykładem tych uwarunkowań socjokulturowych i politycznych może być
różnorodność ocen homoseksualizmu „egosyntonicznego” – akceptowanego przez
homoseksualistów. W wielu krajach traktowanie homoseksualizmu za zaburzenie jest karane.
W innych uznawany jest za grzech i „zboczenie seksualne”, a nawet przestępstwo. Jednakże
współczesna medycyna nie traktuje już homoseksualizmu za zaburzenie i nawet nie wymienia
się go w klasyfikacji chorób. Zachowania homoseksualne są naturalne we wczesnym okresie
socjalizacji, zarówno dziewcząt, jak i chłopców. Przejście do fazy heteroseksualności łączy
się z procesem identyfikacji z płcią, wzrostem reaktywności na bodźce seksualne i zdolności
do tworzenia związków emocjonalnych. Zakłócenia w toku tego procesu mogą prowadzić do
utrwalenia się wczesnoseksualnych form zachowania, w których pożądanie kierowane jest do
osobnika tej samej płci32.
Złożone zaburzenia preferencji seksualnej cechują się tym, że u osobnika występuje więcej
niż jedno z zaburzeń preferencji seksualnej.
Zaburzenia dojrzewania seksualnego. Są to przede wszystkim przeżycia niepewności,
dotyczące identyfikacji i orientacji płciowej, pojawiające się najczęściej w okresie pokwitania
i często związane z niepokojem, nawet lękiem oraz obniżeniem nastroju. Wątpliwości, czy
rzeczywista orientacja jest homo-, hetero- czy biseksualna, mogą pojawiać się nawet po
dłuższym okresie jednoznacznej identyfikacji. Proces dojrzewania seksualnego wiąże się z
powstaniem poczucia, że jest się kobietą lub mężczyzną, identyfikacji z rolą płciową. Łączy
się to z uczeniem się i akceptacją zasad oraz norm wchodzenia w relacje interpersonalne,
zwłaszcza z osobami mogącymi być partnerami seksualnymi. Proces ten często bywa
zaburzony, między innymi ze względu na niepewność własnej atrakcyjności seksualnej, także
ze względu na poczucie winy związane z potrzebami seksualnymi33.
Orientacja seksualna niezgodna z ego. Jest to odrzucenie identyfikacji lub oczywistej
preferencji seksualnej ze względu na rozmaite zaburzenia, skłaniające do dążenia do zmiany
32
33
Imieliński K. (red.) „Seksuologia kulturowa”
Orwid M. (red.) „Zaburzenia psychiczne u młodzieży”
płci. Dotyczy to zarówno orientacji hetero-, homo- jak i biseksualnej. Poczucie tej orientacji
oraz identyfikacji płciowej nie budzą wątpliwości, ale przyczyny związane z istniejącymi
zaburzeniami przeżywania prowadzą do zaprzeczania im. Niezgodność między tym, co jest
realizowane w życiu a wynikającymi z tych zaburzeń potrzebami jednostki, bywa wówczas
powodem dążenia do zmiany płci34.
LECZENIE ZABURZEŃ SEKSUALNYCH
W przeszłości celem leczenia zaburzeń seksualnych było usuwanie objawów albo poprzez
leczenie ukierunkowane na objaw bądź na jego przyczyny. Obecnie zgodnie z definicją
zdrowia seksualnego WHO z 1986 roku („zdrowie seksualne jest integracją biologicznych,
emocjonalnych, intelektualnych i społecznych aspektów życia seksualnego, ważnych dla
pozytywnego rozwoju osobowości, komunikacji i miłości”), celem leczenia jest:
- doskonalenie jakości relacji partnerskich, reaktywności seksualnej i
satysfakcji ze współżycia seksualnego,
- pomniejszenie czynników hamujących i blokujących w życiu
seksualnym, przeciwdziałanie mitom i stereotypom, pomoc w
neutralizowaniu lęków i niepokojów,
- kreowanie sytuacji, w których partnerzy mogą werbalnie i
pozawerbalnie wyrażać swoje doznania, uczucia, poprawiają swe
doznania i reaktywność seksualną.
Współczesne metody leczenia obejmują:
1. farmakoterapię – leki hamujące, pobudzające, wybiórczo
pobudzające seksualnie hormony, wzmacniające, miejscowo
znieczulające. W przypadku zaburzeń erekcji członka,
również psychogennych o długotrwałym przebiegu,
2. fizykoterapię – elektroterapię, pompy próżniowe,
hydroterapię, masaże
34
Orwid M. (red.) „Zaburzenia psychiczne u młodzieży”
3. metody chirurgiczne – np. operacyjną zmianę płci
4. metody edukacyjne – np. libroterapię,
5. metody behawioralne – relaksacyjne, desensytyzację, terapię
implozywną, techniki treningowe ukierunkowane na
konkretne cele w zakresie funkcji seksualnych,
6. hipnoterapię
7. psychoterapię – indywidualną, partnerską, grupową.
Z badań Schnabla wynika, że tylko 26% mężczyzn nie wykazuje żadnych dysfunkcji
seksualnych, natomiast 13 % mężczyzn ma zaburzenia seksualne często, 23% okazyjnie, a
31% rzadko. Wśród mężczyzn ok. 50% wykazuje zaburzenia ejakulacji w postaci wczesnego
wytrysku, ponad 30% miewa zaburzenia erekcji, a reszta miewa obydwa te rodzaje zaburzeń.
Kroger i Freed pisali, że kobiet oziębłych seksualnie jest ok. 75%, Bergler podawał cyfrę
80%, psychoanalitycy stwierdzili zaś, że kobiet oziębłych jest 40 %.
Bibliografia:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Imieliński K. „Seksiatria” tom I, II
Bilikiewicz A., Strzyżewski W (red.) „Psychiatria”
Bilikiewicz T. (red.) „Wybrane zagadnienia z seksuologii”
Orwid M. (red.) „Zaburzenia psychiczne u młodzieży”
Kępiński A. „Z psychopatologii życia seksualnego”
Imieliński K. (red.) „Seksuologia kulturowa”
Aleksandrowicz J. „Zburzenia nerwicowe”
Download