Zawroty głowy u dzieci

advertisement
WYBRANE
PROBLEMY
KLINICZNE
Ewa Pilarska,
Małgorzata Lemka
Klinika Neurologii Rozwojowej
Katedry Neurologii
Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
Zawroty głowy u dzieci
— najważniejsze aspekty kliniczne
Vertigo in childhood — the most important
clinical aspects
STRESZCZENIE
Zawroty głowy są dolegliwością zgłaszaną często zarówno przez dorosłych, jak i przez
dzieci. Mogą występować w różnych chorobach — wymagających szybkiej diagnostyki i leczenia (guzy mózgu) i wynikających z zaburzeń emocjonalnych. W codziennej praktyce lekarskiej rodzice z dziećmi skarżącymi się na zawroty głowy zgłaszają się przede
wszystkim do lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej. Lekarze ci powinni ustalić, czy
dziecko wymaga natychmiastowej hospitalizacji lub należy skierować je do odpowiedniego specjalisty (otolaryngologa lub neurologa), czy też można prowadzić dalsze leczenie we własnym zakresie.
W niniejszej pracy autorki przedstawiły najważniejsze zagadnienia dotyczące zawrotów głowy u dzieci.
Forum Medycyny Rodzinnej 2010, tom 4, nr 3, 204–209
słowa kluczowe: zawroty głowy, dzieci, przyczyny, diagnostyka
ABSTRACT
Vertigo is a common ailment among adults and children. It may appear in different diseases, either required quick diagnosis and treatment (brain tumors), or in association with emotional difficulties. In everyday medical practice the parents come with their
children with vertigo to the general practitioner doctors. These doctors should assess
if the child requires an immediate hospitalization or should be sent to the specialist
(otolaryngologist or neurologist), or they can treat them by themselves.
Adres do korespondencji:
dr n. med. Ewa Pilarska
Klinika Neurologii Rozwojowej
Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego
ul. Dębinki 7, 80–952 Gdańsk
tel.: (58) 349–23–90
faks: (58) 349–23–95
e-mail: [email protected]
In this work the authors present the most important aspects of the problem of vertigo in
children.
Forum Medycyny Rodzinnej 2010, vol. 4, no 3, 204–209
key words: vertigo, children, causes, diagnosis
Copyright © 2010 Via Medica
ISSN 1897–3590
204
www.fmr.viamedica.pl
Ewa Pilarska, Małgorzata Lemka
Zawroty głowy u dzieci
— najważniejsze aspekty kliniczne
Zawroty głowy stanowią częsty problem dia-
kład w zespole hiperwentylacyjnym czy za-
gnostyczno-terapeutyczny każdego lekarza
burzeniach lękowych [3].
ogólnego, pediatry, laryngologa i neurolo-
W określeniu zarówno przyczyny zawro-
ga. Są dolegliwością, na którą często skarżą
tów, jak i poziomu uszkodzenia znaczenie ma
się i dorośli, i dzieci. Mogą występować
ustalenie czasu trwania zawrotu oraz tego, czy
w różnych chorobach, zarówno wymagają-
występują w określonych położeniach, czy też
cych szybkiej diagnostyki i leczenia (guzy
są od nich niezależne [4]. Zawroty napadowe
mózgu), a także tych na podłożu zaburzeń
występują zwykle w formie nagłych epizodów,
emocjonalnych. Częstość występowania
są przeważnie układowe, trwają krótko — kil-
określa się na poziomie 20–30% ogólnej
ka sekund, minut lub godzin i są bardzo nasi-
populacji [1]. Ustalenie przyczyny zawrotów
lone. Zawroty stałe są zwykle mniej nasilone
głowy jest bardzo trudne, zwłaszcza w przy-
i mają nieukładowy charakter [4].
padku dzieci. Wynika to przede wszystkim
Skargi dzieci, szczególnie małych, na tzw.
z faktu, że pojęcie zawrotu głowy nie jest jed-
zawroty głowy są często niecharakterystycz-
noznaczne, a dziecku, szczególnie młodsze-
ne, co wynika z trudności, jakie ma dziecko
mu, bardzo trudno opisać charakter swoich
w opisaniu swoich odczuć. Wnikliwa obser-
dolegliwości.
wacja prowadzona przez rodziców i zebrany
Zawrót głowy to
subiektywne odczucie
zachwiania lub braku
równowagi
i dezorientacja
w stosunku do otoczenia
od nich wywiad odgrywają istotną rolę
DEFINICJA I PODZIAŁ ZAWROTÓW GŁOWY
w dalszym postępowaniu.
Podanie jednoznacznej definicji zawrotu
głowy jest trudne, ponieważ wiążą się z nim
NAJCZĘSTSZE PRZYCZYNY
bardzo zróżnicowane dolegliwości. Zawrót
ZAWROTÓW GŁOWY U DZIECI
głowy to subiektywne odczucie zachwiania
— łagodny napadowy kręcz karku niemow-
lub braku równowagi i dezorientacja w sto-
ląt;
sunku do otoczenia. Zwykle towarzyszą mu
— łagodne napadowe zawroty głowy;
oczopląs i często objawy wegetatywne, takie
— łagodne napadowe położeniowe zawro-
jak nudności, wymioty, bladość skóry [2].
ty głowy;
W ramach podstawowego podziału zawroty
— migrena;
głowy dzielimy na układowe i nieukładowe.
— padaczka;
Zawroty układowe są zazwyczaj następ-
— choroba omdleniowa;
stwem uszkodzeń samego błędnika lub ner-
— choroba lokomocyjna;
wu przedsionkowego, a więc obwodowej
— guzy i wady mózgu (tylna jama);
części układu równowagi. Pacjent dotknię-
— powikłania zapalenia ucha środkowego;
ty zawrotem układowym doznaje złudzenia
— przyczyny ogólnoustrojowe:
(iluzji) ruchu otoczenia lub własnego ciała,
• stany gorączkowe,
często opisywane jako wirowanie, kołysanie,
• choroby tarczycy,
uczucie zataczania się. Zawrotom tym towa-
• cukrzyca,
rzyszą nudności, wymioty, a także lęk. Chory
• zaburzenia wodno-elektrolitowe,
jest w stanie opisać swe odczucia i dokładnie
• niedokrwistość;
określić kierunek iluzorycznego ruchu [3].
Zawroty nieukładowe są pochodzenia
— napadowa, okresowa ataksja;
— zawroty psychogenne [5–7].
ośrodkowego i charakteryzuje je złudzenie
Przyczyną zawrotów głowy u najmłod-
niestabilności, niepewności postawy. Pa-
szych dzieci do pierwszego roku życia może
cjent nie może precyzyjnie opisać swoich
być łagodny napadowy kręcz karku niemow-
dolegliwości. Zawroty te są typowe również
ląt. Etiologia tego zespołu nie jest znana.
w zaburzeniach czynnościowych, na przy-
Uważa się, że jest to wczesna faza łagodnych
Forum Medycyny Rodzinnej 2010, tom 4, nr 3, 204–209
205
WYBRANE
PROBLEMY
KLINICZNE
Łagodne napadowe
położeniowe zawroty
głowy są uznawane za
najczęstszą przyczynę
zawrotów głowy
napadowych zawrotów głowy. Objawy pole-
su trwania napadu migreny, umiejscowienia
gają na pochylaniu głowy w jedną stronę,
i charakteru bólu głowy oraz objawów towa-
towarzyszą mu wymioty, bladość powłok
rzyszących. W podziale uwzględniono rów-
oraz niepokój dziecka. Napad trwa od kilku
nież zespoły uznawane dawniej za równo-
godzin do kilku dni. Objawy ustępują zwykle
ważniki migreny. Mają one związek z rodzin-
nagle, samoistnie. W różnicowaniu należy
nym występowaniem migreny i w miarę do-
zawsze uwzględnić guz tylnego dołu czaszki
rastania dziecka mogą się przekształcić
i w każdym wątpliwym przypadku wykonać
w typowe napady migreny.
badanie neuroobrazowe.
Łagodne napadowe położeniowe zawro-
które często poprzedzają migrenę, należą:
ty głowy są uznawane za najczęstszą przyczy-
— cykliczne wymioty,
nę zawrotów głowy, szczególnie w populacji
— migrena brzuszna,
ludzi starszych, niemniej są również obser-
— łagodne napadowe zawroty głowy wieku
wowane u dzieci [3]. Zawrót głowy ma cha-
dziecięcego.
rakter napadowy, krótkotrwały i jest prowo-
Zawroty głowy w migrenie mogą:
kowany krytyczną pozycją głowy (nagły
skręt, schylanie, gwałtowne podnoszenie
głowy do góry). Podłoże stanowi najczęściej
kamica kanałów półkolistych. Leczenie farmakologiczne jest nieskuteczne, najlepsze
efekty dają odpowiednie ćwiczenia rehabilitacyjne. W populacji chorych na łagodne
położeniowe zawroty głowy 9% stanowią
dzieci i młodzież [8].
206
Do dziecięcych zespołów okresowych,
— być ekwiwalentem napadu migreny Æ
łagodne napadowe zawroty głowy;
— stanowić część typowego napadu migreny Æ migrena typu podstawnego;
— być dodatkowym objawem w fazie bólowej napadu;
— występować między napadami migreny [13].
Łagodne napadowe zawroty głowy zosta-
Jedną z przyczyn zawrotów głowy zarów-
ły opisane po raz pierwszy przez Bassera
no u dorosłych, jak i u dzieci jest migrena.
w 1964 roku [14]. Występują między 2. a 5. ro-
Rozpowszechnienie migreny jest znaczne;
kiem życia dziecka, najczęściej między 3.
jest jedną z częstszych chorób układu nerwo-
a 4. Charakteryzują się nagłymi, kilkuminu-
wego. Jak wynika z badań epidemiologicz-
towymi, rzadziej kilkugodzinnymi nawraca-
nych, choroba ta dotyczy 10–15% populacji
jącymi napadami zawrotów głowy, połączo-
dorosłych [9]. Dzieci dotyka rzadziej — czę-
nymi z zaburzeniami równowagi, oczopląsem
stość występowania migreny w populacji
i wymiotami. Napadom tym często towarzy-
dzieci i młodzieży wynosi 2,7–10,6% [10].
szy lęk. Dziecko sprawia wrażenie przestra-
W badaniach populacji dzieci szkolnych
szonego, nie chce chodzić, chwyta się rodzi-
w Gdańsku odsetek dzieci z migreną wyno-
ców lub opiera o znajdujące się w pobliżu
sił 4,4% [11]. Migrena występuje u 1,5–6,8%
przedmioty. Nie stwierdza się zaburzeń świa-
dzieci poniżej 10. roku życia, częściej u chłop-
domości, może się pojawić jednostronny pul-
ców, a powyżej tego wieku — u 3–17,6%
sujący ból głowy, choć zwykle nie występuje.
dzieci, głównie u dziewczynek [10].
Po napadzie dziecko czuje się dobrze. Pomię-
Zgodnie z nową Międzynarodową Klasy-
dzy napadami nie stwierdza się odchyleń
fikacją Bólów Głowy, ustaloną w Rzymie na
w badaniu neurologicznym, badanie EEG
XI Międzynarodowym Kongresie Towarzy-
elektroencefalograficzne (EEG) nie wykazu-
stwa Bólu Głowy w 2003 roku, migrenę po-
je zmian. Badania audiometryczne, funkcje
dzielono na kilka grup [12]. Dokonano po-
przedsionkowe między napadami są prawi-
ważnych zmian w odniesieniu do migreny
dłowe. Zespół ten zwykle samoistnie ustępu-
u dzieci, przede wszystkim dotyczących cza-
je (5–6 rż.) i nie wymaga leczenia.
www.fmr.viamedica.pl
Ewa Pilarska, Małgorzata Lemka
Zawroty głowy u dzieci
— najważniejsze aspekty kliniczne
Łagodne napadowe zawroty głowy wy-
staut (ICOE-C) — występuje między 3. a 15.
magają różnicowania z padaczką, jednakże
rokiem życia (średni wiek zachorowania
prawidłowy zapis EEG, brak zaburzeń świa-
7–11 lat) u dzieci uprzednio zdrowych, pra-
domości i zwykle krótki czas napadu prze-
widłowo rozwiniętych umysłowo. Napady
mawiają przeciw rozpoznaniu napadu pa-
polegają na występowaniu omamów wzro-
daczkowego. Ze względu na występowanie
kowych lub zaniewidzenia. Zaburzenia
guzów móżdżku i komory IV w tym przedzia-
wzrokowe w przeciwieństwie do obserwowa-
le wiekowym, które charakteryzują się po-
nych w migrenie typu podstawnego polegają
dobną symptomatologią, w przypadkach
na pojawieniu się, najpierw w skroniowych
wątpliwych należy wykonać badanie neuro-
częściach pola widzenia, małych kolorowych
obrazowe.
kulek lub piłek, które wędrują w przeciwnym
Migrena typu podstawnego występuje
kierunku. Po napadzie u około połowy cho-
w 3–19% przypadków migreny u dzieci [15].
rych występuje ból głowy o obrazie migreny.
Początek objawów przypada na 7. rok życia.
Nie obserwuje się zawrotów głowy. W zapi-
Ten typ migreny został po raz pierwszy opi-
sie EEG stwierdza się zwykle charaktery-
sany przez Bickerstaffa w 1961 roku [16].
styczne zmiany w postaci iglic i zespołów igli-
Dotyczy nie tylko, jak uważał Bickerstaff,
ca–fala w okolicy potylicznej, które ustępują
dorastających dziewcząt, ale także chłopców
przy oczach otwartych i ponownie pojawiają
i osób dorosłych, około 50. roku życia. Za-
przy ich zamknięciu [17].
wroty głowy są zwykle gwałtowne, mają cha-
Zawroty głowy w migrenie mogą się rów-
rakter układowy. Na bardzo bogaty obraz tej
nież ujawniać:
migreny poza zawrotami głowy składają się:
— jako dodatkowy objaw w formie bólowej
dyzartria, szum w uszach, osłabienie słuchu,
napadu migrenowego (przeważnie nie-
ataksja, obustronne parestezje, podwójne
układowe) — nierzadko u dzieci, w po-
widzenie, objawy wzrokowe (np. zaburzenia
łączeniu z nudnościami i wymiotami;
widzenia, zaniewidzenie, tunelowe widze-
— między napadami migreny — tak zwane
nie, niedowidzenie połowicze, mroczki, pro-
zależne od migreny zawroty głowy u dzie-
ste zaburzenia wzrokowe) — są zwykle obu-
ci w wieku szkolnym; czas ich trwania jest
stronne, opisywane jako tejchopsje, koloro-
różny: od kilku sekund do kilku godzin.
we figury, zniekształcenia, występują jedno-
Objawy tego zespołu są bardzo różne —
cześnie i obustronnie w polach nosowych
mogą występować napady zawrotów gło-
i skroniowych. Mogą występować zaburze-
wy, uczucie niepewności lub zaburzenia
nia świadomości, które zwykle narastają po-
równowagi, a także objawy choroby lo-
woli, często są poprzedzane stanem marze-
komocyjnej [18];
niowym, nigdy nie są głębokie, nie powodują
— u dzieci — jako zwiększona wrażliwość·
nagłego upadku. Każdy objaw aury trwa co
na chorobę lokomocyjną.
najmniej 5 minut, lecz nie dłużej niż godzi-
Zawroty głowy mogą występować w nie-
nę. Ból głowy — bardzo silny, pulsujący, zlo-
których wadach tylnej jamy czaszki. Najczę-
kalizowany w potylicy — pojawia się zwykle
ściej są obserwowane w zespole Arnolda-
po ustąpieniu wymienionych objawów. Mi-
Chiariego typu 1, w którym dochodzi do
grenę typu podstawnego należy różnicować
przemieszczenia się migdałków móżdżku
z padaczką, szczególnie z idiopatyczną dzie-
i pnia mózgu w kierunku rdzenia kręgowe-
cięcą padaczką potyliczną oraz migreną
go. Objawy uszkodzenia móżdżku, a także ze
z aurą [17].
strony dolnych nerwów czaszkowych oraz
Idiopatyczna dziecięca padaczka poty-
zmiany uwidocznione w badaniu metodą re-
liczna o późniejszym początku — typ Ga-
zonansu magnetycznego (MRI, magnetic re-
Forum Medycyny Rodzinnej 2010, tom 4, nr 3, 204–209
Zawroty głowy mogą
występować w niektórych
wadach tylnej jamy
czaszki
207
WYBRANE
PROBLEMY
KLINICZNE
sonance imaging) mózgowia decydują o roz-
— badanie neurologiczne (w migrenowych
poznaniu.
bólach głowy nie wykazuje nieprawidło-
W diagnostyce zawrotów głowy u dzieci
wości);
należy uwzględnić guz móżdżku i komory IV.
— badanie otolaryngologiczne, testy błęd-
Zawroty nasilają się przez ruchy głowy,
nikowe, badanie elektronystagmogra-
dziecko wybiera pozycję leżącą na boku lub
ficzne (ENG), badanie audiologiczne;
pochyla głowę. W każdym przypadku napa-
— badanie elektroencefalograficzne (EEG)
dowych zawrotów głowy, połączonych z bó-
— służy do zróżnicowania niektórych
lem głowy, wymiotami występującymi przy
napadów migreny z aurą, z napadami
zmianie pozycji (zespół Brunsa) konieczne
padaczkowymi i wykluczenia zmian
ogniskowych w mózgu;
jest wykonanie badania neuroobrazowego.
Do występujących w każdym wieku za-
— badania neuroobrazowe (tomografia
wrotów należy zapalenie nerwu przedsion-
komputerowa/MRI)
—
szczególnie
kowego (neuritis vestibularis). Jest to choro-
w przypadku dzieci, u których występują
ba dość często występująca, prawdopodob-
zawroty napadowe z towarzyszącymi
nie o etiologii wirusowej. Zaczyna się nagle
nudnościami i nagłymi wymiotami (na-
i charakteryzuje się bardzo silnymi układo-
pady Brunsa) oraz przy podejrzeniu
wymi zawrotami, którym towarzyszą wymio-
wady tylnej jamy czaszki;
ty, zaburzenia równowagi. W początkowym
— badanie okulistyczne — dno oka;
okresie stwierdza się oczopląs, nie ma nato-
— podstawowe badania laboratoryjne;
miast innych objawów w badaniu neurolo-
— w niektórych przypadkach badania me-
gicznym. W większości przypadków objawy
taboliczne (gazometria, glukoza, kwas
dość szybko ustępują [8].
mlekowy).
Istotnym problemem zarówno u doro-
Należy podkreślić, że w rozpoznaniu za-
słych, jak i u dzieci są zawroty w zaburzeniach
wrotów głowy u dzieci, niezależnie od przy-
czynnościowych. Są to zwykle zawroty nie-
czyny, najbardziej istotne znaczenie ma wy-
układowe. Ich rozpoznanie wymaga zawsze
wiad uzyskany od rodziców, ustalający mor-
wykluczenia przyczyn organicznych zwrotów.
fologię napadu, jego charakter, czas trwania oraz objawy towarzyszące. Istotne zna-
DIAGNOSTYKA ZAWROTÓW GŁOWY
czenie ma ustalenie, czy są to zawroty ukła-
U DZIECI POWINNA OBEJMOWAĆ
dowe, czy nieukładowe, a także czy wystę-
— dokładny wywiad ustalający charakter
pują inne dolegliwości sugerujące chorobę
zawrotów, objawy towarzyszące, czas ich
ogólnoustrojową lub zaburzenia czynno-
trwania;
ściowe.
PIŚMIENNICTWO
1.
Lempert T., Neuhauser H. Epidemiology of verti-
4.
ty. Arch. Intern. Med. 2008; 19: 2118–2124.
2009; 256: 333–338.
2.
Janczewski G., Latkowski B. Otoneurologia kli-
5.
208
two Lekarskie PZWL, Warszawa 2002: 213–227.
Prusiński A. Wprowadzenie: terminologia, klasyfikacja i przyczyny zawrotów głowy. W: Zawroty
Makowski A., Wendorff J. Zawroty głowy u dzieci.
W: Zawroty głowy. Prusiński A. (red.). Wydawnic-
niczna. Wydawnictwo Bel-Corp. Warszawa 1998.
3.
Neuhauser H.K., Radtke A., von Brevern M. i wsp.
Burden of dizziness and vertigo in the communi-
go, migraine and vestibular migraine. J. Neurol.
6.
Ravid S., Bienkowski R., Eviatar L. A simplified
głowy. Prusiński A. (red.). Wydawnictwo Lekar-
diagnostics approach to dizziness in children.
skie PZWL, Warszawa 2002: 11–23.
Pediatr. Neurol .2003; 29: 317–320.
www.fmr.viamedica.pl
Ewa Pilarska, Małgorzata Lemka
Zawroty głowy u dzieci
— najważniejsze aspekty kliniczne
7.
Weisleder P., Fife T.D. Dizziness and headache:
A common association in children and adolescents. J. Child. Neurol. 2001; 16: 727–730.
8.
Morawiec-Bajda A. Błędnikowe zawroty głowy.
W: Zawroty głowy. Prusiński A. (red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2002: 145–
–158.
9.
Stępień A. Bóle głowy — diagnostyka i leczenie.
Wydawnictwo Czelej, Lublin 2004: 21–35.
10. Dilling-Ostrowska E. Migrena. W: Zespoły bólowe w neurologii dziecięcej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005: 18–36.
11. Konieczna S., Lemka M. Obraz kliniczny migreny u dzieci w badaniach prospektywnych. Ann.
Acad. Med. Gedan. 2002; 32: 29–36.
12. Headache Classification Subcommittee of the
International Headache Society. The Internatio-
Forum Medycyny Rodzinnej 2010, tom 4, nr 3, 204–209
nal Classification of Headache Disorders. 2 nd
Edit. Cephalalgia 2004; 24: 1–160.
13. Prusiński A. Zawroty głowy w migrenie. W: Zawroty głowy. Prusiński A. (red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2002: 197–203.
14. Basser L. Bening paroxysmal vertigo of childhood. Brain 1964; 87: 141–152.
15. Lewis D.W. Migraine in children. Pediatr. Rev.
2007; 28: 139–143.
16. Bickerstaff E.R. Basilar artery migraine. Lancet
1967; 1: 1517–1520.
17. Panayiotopoulos C.P. A clinical guide to epileptic syndromes and their treatment. Springer-Verlag, London 2007: 303–306.
18. Szirmani A., Faras V. Vestibular disorders in migrainous children and adolescents. J. Headache
Pain. 2000; 1: 39–42.
209
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards