ANNALES Nowe elementy stratygraficzne lessów

advertisement
ANNALES
UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SK£ODOWSKA
LUBLIN — POLONIA
VOL. LVII, 6
SECTIO B
2002
Zak³ad Geografii Fizycznej i Paleogeografii
Instytut Nauk o Ziemi UMCS
Leopold DOLECKI
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych
na Dzia³ach Grabowieckich
New stratigraphic elements of the oldest loesses in Dzia³y Grabowieckie (the Lublin Upland)
Dzia³y Grabowieckie stanowi¹ subregion Wy¿yny Lubelskiej. Charakteryzuj¹ siê wyraŸn¹ granic¹ po³udniow¹ w postaci krawêdzi o charakterze kuesty (Maruszczak 1972), wzd³u¿ której granicz¹ z Kotlin¹ Zamojsk¹ i Hrubieszowsk¹. Granicê zachodni¹ stanowi dolina Wieprza predysponowana tektonicznie (Harasimiuk 1980). Podobna zapewne predyspozycja charakterystyczna
jest dla SE granicy przebiegaj¹cej subsekwentn¹ dolin¹ Bia³ki dop³ywu Huczwy. Na pó³nocy granicê mezoregionu stanowi strukturalny stopieñ hipsometryczny, warunkowany zró¿nicowaniem litologicznym ska³ kredowego pod³o¿a
i miejscami podkreœlony wystêpowaniem lessów.
W uk³adzie dolin dominuje subsekwencja oraz asymetrycznoœæ zboczy dolinnych, co stanowi konsekwencjê budowy izoklinalnej ska³ pod³o¿a kredowego
buduj¹cych NE skrzyd³o niecki lubelskiej. WyraŸne piêtno na rzeŸbê wywar³
okres trzeciorzêdu oraz eoplejstocenu. Decydowa³y o tym ruchy tektoniczne
wynosz¹ce obszar, transgresje morskie, po których zachowa³y siê lokalnie p³aty
osadów paleogeñskich i neogeñskich oraz silnie zaznaczone w kilku poziomach
w strefie wysokoœci 240–300 m n.p.m. zrównania plioceñskie. Wysokie poziomy wy¿ynne wystêpuj¹ g³ównie na powierzchni szerokich grzbietów pomiêdzy
dolinami Wojs³awki i Wolicy oraz pomiêdzy t¹ ostatni¹ i krawêdzi¹ Pado³u Zamojskiego. Miedzydolinne garby buduj¹ odporniejsze na denudacjê opoki. Najwy¿sze wzniesienie stanowi¹ce tak¿e maksymaln¹ wysokoœæ dla Wy¿yny Lubelskiej znajduje siê w miejscowoœci Dêbowiec i wynosi 311 m n.p.m. Na wieNowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
86
Leopold DOLECKI
rzchowinach mezoregionu wystêpuje g³ównie less, czêsto piaszczysty, oraz lessopodobne utwory py³owe o peryglacjalnej genezie. Miejscami spod lessu i residualnych utworów plejstoceñskich ods³aniaj¹ siê na powierzchni ska³y kredowe. Na nachylonych powierzchniach w strefie stoków wystêpuje gêsta sieæ suchych dolin denudacyjnych, a w obrêbie pokryw lessowych dolinki nieckowate,
w¹wozy oraz drobne formy bezodp³ywowe typu wymoków, studni sufozyjnych, krawêdzi, ambon i innych.
Gêstoœæ sieci dolinnej tego terenu kszta³tuje siê œrednio 3,4 km/km2, maksymalnie do 3,8 km/km2 w okolicy Dêbowca. Wysokoœci wzglêdne dochodz¹
do 120 m.
W dolinach Wolicy i Wojs³awki wystêpuje terasa nadzalewowa o wysokoœci do 15 m, zbudowana z piasków przechodz¹cych ku górze w warstwowane
py³y stanowi¹ce facjê aluwialn¹ lessów. Terasa ta o vistuliañskim wieku ³¹czy
siê z g³ówn¹ teras¹ nadzalewow¹ w dolinie Wieprza (Jahn 1956). W dnach wiêkszych dolin tego obszaru lessy kryj¹ siê pod piaski aluwialne tworz¹ce terasy
zalewowe holoceñskie.
Wed³ug dawniejszych pogl¹dów Jahna (1956) lessy stanowi¹ce warstwy
przypowierzchniowe w przewa¿aj¹cej czêœci ró¿nicuj¹ siê pod wzglêdem stratygraficznym na dwa pok³ady ró¿ne pod wzglêdem barwy i stuktury. Dolny pok³ad to less g³ównie w facji soliflukcyjnej, górny natomiast to facja eoliczno-deluwialna pochodz¹ca z ostatniego zlodowacenia. Miejscami lessy te dzieli
gleba kopalna, np. obserwowana przez Jahna (1956) w Boñczy, znaleziona tak¿e w Trzeszczanach (Mojski 1956, 1965; Jahn 1952, 1956). Sawicki (1933) sugerowa³ obecnoœæ w okolicy Skierbieszowa dwóch ró¿nowiekowych pok³adów
gliny zwa³owej ze zlodowaceñ po³udniowopolskich. Natomiast Malicki i Pêkala
(1972) znalezion¹ glinê zwa³ow¹ na powierzchni terenu w pobliskim Buœnie
uwa¿ali za utwór allochtoniczny genezy soliflukcyjnej, le¿¹cy na osadach neoplejstoceñskich. Jahn (1952, 1956) odpowiadaj¹ce tym glinom osady glacjalne
w s¹siednim Bia³opolu lokowa³ pod wzglêdem stratygraficznym w obrêbie glacja³u po³udniowopolskiego.
Obszar Dzia³ów Grabowieckich jest s³abo rozpoznany pod wzglêdem budowy geologicznej, litologii i stratygrafii osadów czwartorzêdowych. Niewiele
jest prac przedstawiaj¹cych tê problematykê. Dopiero w ostatnich latach wzros³o zainteresowanie tym obszarem w zwi¹zku z prowadzonym przez Pañstwowy
Instytut Geologiczny w Warszawie kartowaniem geologicznym do SMGP 1 :
50 000 na arkuszach Wojs³awice i Grabowiec, wykonywanym przez Zak³ad
Przedsiêbiorstwa „Polgeol” w Lublinie.
Przy analizie osadów czwartorzêdowych wziêto w opracowaniu pod uwagê
otwory wiertnicze wykonane w Bogucicach, Frankamionce oraz w okolicach
Czartorii. Badano tak¿e szczegó³owo ods³oniêcia okolic Szystowic ko³o Grabowca (Dolecki, Szymañski 1999; Dolecki, Wojtanowicz 2000). Najbogatsze
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
87
pod wzglêdem stratygraficznym okaza³y siê profile wierceñ kartograficznych
Bogucice (K-6) oraz wiercenie Honiatycze (4-bis) we Frankamionce, gdzie
stwierdzono du¿e zró¿nicowanie litologiczne, genetyczne i stratygraficzne osadów czwartorzêdowych. Typow¹ sytuacjê stratygraficzn¹, w jakich wystêpuj¹
lessy neoplejstoceñskie, rejestruj¹ osady w profilu wiercenia kartograficznego
w Czartorii wykonanego w wysokiej pozycji hipsometrycznej (ryc. 1).
Ryc. 1. Teren badañ i rozmieszczenie g³ównych punktów dokumentacyjnych
The investigated area and distribution of the main examined points
Dotychczasowe dane wskazuj¹, ¿e budowa geologiczna tego obszaru jest
bardziej z³o¿ona ni¿ dotychczas przypuszczano. W badanych profilach istniej¹
liczne hiatusy. Fakt ten stwarza pewne trudnoœci i nakazuje ostro¿noœæ w budowaniu schematu stratygraficznego. W badanych otworach stwierdzono nowe
elementy stratygraficzne dotycz¹ce lessów najstarszych, mezoplejstoceñskich.
Ze wzglêdu na mo¿liwoœæ wystêpowania w profilach lessów nad- i podmorenowych rangi stadialnej proponuje siê zaznaczaæ je odpowiednimi symbolami
przyjêtymi w schemacie stratygraficznym lessów najstarszych (Dolecki 2001),
stosuj¹c dodatkowo oznaczenia cyfrowe jak dla stadia³ów w kodzie stratygrafi-
88
Leopold DOLECKI
cznym PIG. Przyk³adowo: dla stadia³u m³odszego zlodowacenia Sanian 1 oznaczenia by³yby nastêpuj¹ce: LN3a1 – less z fazy zstêpuj¹cej; LN3b1 – less podmorenowy z fazy wstêpuj¹cej; LN3c1 – less podmorenowy z wczesnej fazy
anaglacjalnej. Dla kolejnego stadia³u dodawana by³aby cyfra 2, dla nastêpnego
3 itd.
REPEROWE PROFILE WIERCEÑ KARTOGRAFICZNYCH SE
CZʌCI DZIA£ÓW GRABOWIECKICH
Szczególnie obiecuj¹ce pod wzglêdem stratygraficznym okaza³y siê profile
wierceñ kartograficznych Bogucice (K-6) oraz Honiatycze (K-4bis) na arkuszu
SMGP 1 : 50 000, ark. Grabowiec (Szymañski 2000). W ramach wspó³pracy
uzgodnionej z G³ównym Koordynatorem Szczegó³owej Mapy Geologicznej
Polski wykonano w terenie szczegó³owe opisy nawierconych osadów oraz wykonano datowania termoluminescencyjne próbek z rdzeni wiertniczych. Uzyskane dane ³¹cznie z udostêpnion¹ dokumentacj¹ z wykonanych analiz laboratoryjnych (Ksi¹¿ek 1999; Iwañczuk 1999; Skompski, Pochocka-Szwarc 1999)
oraz wyników badañ terenowych (Dolecki, Szymañski 1999, 2002; Dolecki,
Wojtanowicz 2000) stanowi¹ podstawê niniejszej pracy.
Otwór Bogucice K-6 (ryc. 2) zlokalizowano na wierzchowinie 800 m na
SSW od mostu na Henrykówce we wsi Bogucice. Rzêdna otworu odczytana
z mapy 1 : 10 000 wynosi 218,2 m n.p.m. Wspó³rzêdne geograficzne otworu:
ϕ = 50° 47' 24" N, λ = 23° 43' 45" E. Opis profilu w metrach:
0,00–0,50
Gleba holoceñska, poziom akumulacyjny, pylasto-piaszczysty czarnoszary,
HCl–, przejœcie stopniowe.
0,50–1,40
Poziom brunatnienia gleby holoceñskiej, pylasty, jasnobe¿owy. W górnej
czêœci z nielicznymi plamami rdzawymi. HCl+. przejœcie stopniowe.
1,40–2,80
Less jasnoszary z nielicznymi rdzawymi plamami i pojedynczymi kanalikowymi koncentracjami konkrecji ¿elazistych o przekroju do 2 mm. Less charakteryzuj¹ wskaŸniki granulometryczne: Mz = 6,22 phi, σ1 = 1,31, Sk1 = 0,10,
KG = 0,93, KG'= 0,48; w utworze jest 61,5% frakcji lessowej. W górnej
i œrodkowej czêœci warstwy wystêpuj¹ liczne konkrecje wêglanowe wielkoœci
do 2 cm, w dolnej czêœci warstwy szarobia³e, plamiste oraz nitkowate skupienia wêglanu wapnia (pseudomycelia). Tekstura bez³adna, s³abo widoczna.
HCl+; przejœcie stopniowe. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych
dominuje chloryt (31,4%), amfibol (16,16%), epidot (15,85%), piroksen
(13,11%). Minera³ów nieprzezroczystych jest 28,74%, przezroczystych
61,28%. W osadzie jest prawie 10% CaCO3.
2,80–3,50
Less ¿ó³tobe¿owy, w œrodkowej czêœci warstwy be¿owy zawieraj¹cy 70% frakcji lessowej i tylko 0,5% frakcji piasku. WskaŸniki granulometryczne lessu
s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 5,66 phi, σ1 = 1,17, Sk1 = 0,11, KG = 1,06, KG'=
0,52. Wystêpuj¹ licznie punktowe rdzawobrunatne impregnacje ¿elazisto-
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
89
manganowe. W dolnej czêœci warstwy liczne konkrecje wêglanowe o przekroju do 2 cm. HCl+ (9%), przejœcie stopniowe. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich
w porównaniu z nadleg³¹ warstw¹ nastêpuje wyraŸna zmiana frekwencji minera³ów. Dominuje epidot (29,21%), granat (18,7%) i amfibol (13,43%). Brak
ca³kowicie piroksenu. Zawartoœæ minera³ów przezroczystych i nieprzezroczystych jest podobna jak w nadleg³ej warstwie.
3,50–5,50
Less barwy szarobe¿owej z licznymi poziomymi i nieregularnie zorientowanymi rdzawymi laminami. Ku do³owi warstwy wyraŸnie ubywa wêglanu wapnia. HCl+ (5,81%). Próbkê lessu z przelotu 3,60–3,80 m datowano metod¹
TL w laboratorium Zak³adu Geografii Fizycznej UMCS w Lublinie na
21"3 tys. lat BP (Lub-3593). Less zawiera 72,5% frakcji „lessowej” 0,01–
0,05 mm i tylko 11% frakcji koloidalnej. WskaŸniki jego wysortowania s¹
najlepsze w stosunku do osadów ca³ego profilu (σ1 = 1,17). Œredni rozmiar
ziarna (Mz = 6,82–6,22 phi), ma³y udzia³ w sk³adzie minera³ów nieprzezroczystych oraz dominacja w sk³adzie mineralnym przezroczystych minera³ów
epidotu (27,8%), granatu (21,8%) i amfibolu (16,2%) oraz inne cechy wskazuj¹, ¿e mo¿e to byæ less m³odszy górny (LMg) z górnego pleniglacja³u zlodowacenia wis³y (Vistulian). Zawartoœæ wêglanów mo¿e jednak sugerowaæ,
¿e mo¿e to byæ less m³odszy œrodkowy, gdy¿ less m³odszy górny zawiera wêglanów zwykle wiêcej. Granica wyraŸna o charakterze erozyjno-denudacyjnym kryj¹ca w sobie zapewne du¿y hiatus.
5,50–5,70
Poziom ze œladami pedogenezy rozwiniêty na lessie m³odszym œrodkowym
z domieszkami deluwiów glebowych. Utwór pylasty z nielicznymi nieregularnymi rdzawymi laminami; wyró¿nia siê jedynie œladami wystêpowania wêglanu wapnia (0,46%), wyraŸnie zwiêkszon¹ zawartoœci¹ minera³ów nieprzezroczystych (31%) oraz wyraŸnie wy¿szym wskaŸnikiem zwietrzenia, obrazowanym stosunkiem cyrkonu do sumy granatu i amfiboli. WskaŸniki granulometryczne utworu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,07 phi, σ1 = 1,41, Sk1 = 0,10, KG
= 0,89, KG'= 0,47. Frakcji lessowej jest w utworze 59%. Poziom reprezentuje zapewne interstadia³ odpowiadaj¹cy na zachodzie Europy jednemu z interstadia³ów w obrêbie 3 stadium izotopowo-tlenowego w osadach morskich;
s¹dz¹c po s³abych oznakach pedogenezy – raczej z jednym z m³odszych (Hengelo ?, Denekamp ?). Przejœcie stopniowe.
5,70–7,40
Less barwy ¿ó³tobe¿owej z licznymi gniazdowymi i punktowymi koncentracjami plamistymi zwi¹zków ¿elaza i manganu barwy rdzawej. WskaŸniki
granulometryczne lessu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,24 phi, σ1 = 1,37, Sk1 =
0,09, KG = 0,84, KG'= 0,46. Utwór zawiera wyraŸnie wiêcej frakcji ilastej
ni¿ nadleg³e warstwy osadów oraz niewiele wêglanów wapnia rzêdu 2%. Granica wyraŸna w strukturze i barwie. Sk³ad granulometryczny oraz ma³a zawartoœæ wêglanów i znaczna tlenków ¿elaza mo¿e wskazywaæ , ¿e jest to less
m³odszy dolny (LMd) ze zlodowacenia wis³y (Vistulian).
7,40–7,60
Produkty denudacji gleby kopalnej. Mu³ki lessopodobne szarobr¹zowe, z licznymi horyzontalnymi rdzawymi mikrofibrami i plamami. Struktura laminarna, osad konwolutnie zaburzony, HCl–, granica wyraŸna.
7,60–8,00
Poziom akumulacyjny gleby kopalnej, pylasto-gliniasty, z soczewkami rdzawymi i koncentracj¹ pieprzy manganowo-¿elazistych. WskaŸniki granulometryczne utworu wahaj¹ siê w nastêpuj¹cych zakresach: Mz = 6,22–6,02 phi,
90
Leopold DOLECKI
Ryc. 2. Profil otworu Bogucice (K-6). Objaœnienia u¿ytych symboli A. Symbole litologiczne: 1 –
poziomy akumulacyjne gleb, 2 – less wêglanowy, 3 – plamy oglejenia, 4 – pseudomycelia wêglanowe, 5 – konkrecje wêglanowe, 6 – lessy ze œladami smugowania-warstwowania, 7 – produkty
denudacji gleby kopalnej, 8 – poziom przemywania gleby leœnej interglacjalnej, 9 – poziom iluwialny b¹dŸ brunatnienia gleb kopalnych, 10 – skupienia zwi¹zków ¿elaza, 11– less bezwêglano-
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
91
wy, 12 – facja lessu bagiennego zawieraj¹ca skorupki miêczaków, 13 – glina zwa³owa, 14 – piaski wodnolodowcowe, 15 – œlady rozwoju pedogenezy, 16 – mu³ki piaszczyste, 17 – margle wieku kredowego, 18 – opoki wieku kredowego. Literowe symbole jednostek glebowych: G – gleba,
H – holoceñska, wspó³czesna, J – interglacjalna, i – interstadialna, sg – sedymenty glebowe ze
œladami pedogenezy, dg – deluwia glebowe. Symbole stratygraficzne: L – less, M – m³odszy, S –
starszy, g – górny, s – œrodkowy, d – dolny, n – najni¿szy, = – luki stratygraficzne (hiatusy).
Symbole stratygraficzne lessów najstarszych: Zlodowacenie liwca (Liwiecian): LN1b2 – less ze
œrodkowego stadia³u, LN1c3 – less z dolnego stadia³u. Zlodowacenie san 2 (Sanian 2): LN2c3 –
less facji bagiennej z wczesnej fazy anaglacjalnej. Zlodowacenie san 1 (Sanian 1): LN3a2 – less
z fazy kataglacjalnej starszego stadia³u, LN3b2 – less z fazy anaglacjalnej starszego stadia³u,
LN3c3 – utwory lessopodobne z wczesnej fazy zlodowacenia. Zlodowacenie nidy (Nidanian):
LN4 – lessy nierozdzielone. Symbole gleb i kompleksów glebowych interglacjalnych: GJ1 –
kompleks glebowy z interglacja³u eemskiego (= Eemian) i wczesnych interstadia³ów Vistulianu,
GJ2 – gleby i kompleksy glebowe z interglacja³u lubelskiego (= Lublinian), GJ3b – gleba kopalna z interglacja³u mazowieckiego (=Masovian). Oznaczenia literowe kolumn: TL – chronologia
termoluminescencyjna w tysi¹cach lat BP, Mz – diagram rozmiaru œredniego ziarna osadów
w skali phi, σ1 – wskaŸnik wysortowania (rozproszenia) osadu wed³ug Folka i Warda (1957),
CaCO3 – zawartoœæ wêglanów w %, Mc – diagram wskaŸników sk³adu minera³ów ciê¿kich; O –
minera³y najbardziej odporne, S – minera³y œrednio odporne, N – minera³y nieodporne, CYR –
cyrkon, AMF – amfibol, GRA – granat, δ 18O – stadia izotopowo-tlenowe
Profile of the Bogucice (K-6) boring. A. Lithological signatures: 1 – humus horisons in soils, 2 –
carbonate loess, 3 – gley spots, 4 – carbonate pseudomycelia, 5 – carbonate concretions, 6 –
loesses with streaking-layering traces, 7 – products of paleosol denudation, 8 – eluvial horizon of
interglacial forest soil, 9 – illuvial or brovned horizon of paleosol, 10 – concentration of iron
compounds, 11 – non-carbonate loess, 12 – facies of bog loess with molluscan shells, 13 – till,
14 – fluvioglacial sands, 15 – traces of pedogenesis development, 16 – sandy muds, 17 – Cretaceous marls, 18 – Cretaceous opokas. Letter symbols of soil units: G – soil, H – Holocene, present soil, J – interglacial soil, i – interstadial soil, sg – soil sediments with traces of pedogenesis,
dg – soil deluvia. Letter symbols of stratigraphic units: L – loess, M – younger, S – older, g –
upper, s – middle, d – lower, n – lowest, = – stratigraphic breaks (hiatuses). Letter symbols of
stratigraphic units of the oldest loesses: Liwiecian Glaciation (=10 δ 18O): LN1b2 – loess from
middle stadial, LN1c3 – loess from older stadial. Sanian 2 Glaciation (=12 δ 18O) : LN2c3 –
loess of bog facies from older stadial. San 1 Glacial (=16 δ 18O): LN3a2 – loess from kataglacial
phase of older stadial, LN3b2 – loess from anaglacial phase of older stadial, LN3c3 – loess-like
silts. Nidanian Glacial (=20 δ 18O): LN4 – not divided loess. Letter symbols of units of interglacial soils and pedocomplexes: GJ1 – pedocomplex from the Eemian Interglacial and the Early Vistulian Glacial, GJ2 – soils and pedocomplexes from the Lublinian Interglacial, GJ3b – paleosol
from the Mazovian Interglacial. Letter symbols of columns: TL – thermoluminescence chronology in ka BP, Mz – average grain diameter in phi scale, σ1 – sorting index after Folk and Ward,
CaCO3 – carbonate content (%), Mc – composition indices of heavy minerals (O – resistant minerals, S – medium resistant minerals, N – non-resistant minerals, CYR – zirkon, AMF – amphibole, GRA – garnet), δ 18O – oxygen isotope stages
92
Leopold DOLECKI
σ1 = 1,4–1,51, Sk1 = 0,08–0,05, KG = 0,82–0,93, KG'= 0,45–0,48. HCl–;
przejœcie stopniowe.
8,00–8,30
Poziom przemywania, pylasty, jasnoszary, z licznymi konkrecjami ¿elazisto-manganowymi typu „pieprzy”. WskaŸniki granulometryczne poziomu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 5,53 phi, σ1 = 1,25, Sk1 = 0,05, KG = 1,11, KG'= 1,53.
W sk³adzie minera³ów ciê¿kich dominuj¹: epidot (34%) oraz granat
(13,19%), amfibol (12,88%) i biotyt (10,43%). HCl–, granica niewyraŸna.
8,30–10,10
Poziom iluwialny, odgórnie oglejony, jasnoszary do g³êbokoœci 9,00 m, ni¿ej
¿ó³tobrunatny i ¿ó³tobe¿owy. WskaŸniki granulometryczne poziomu wahaj¹
siê w zakresie: Mz = 6,09–6,13–6,00 phi, σ1 = 1,51–1,43–1,36, Sk1 =
0,10–0,14–0,17, KG = 0,41–0,83–1,05, KG'= 0,42–0,45–0,51. W dolnej
czêœci poziomu wyraŸniejsze œlady litogenezy w postaci laminowania i warstwowania. Liczne konkrecje i plamy ¿elazisto-manganowe. HCl–, granica
w zawartoœci wêglanów. Próbka osadu z g³êbokoœci 9,10–9,30 m datowana
zosta³a metod¹ TL 206"27 tys. lat BP (Lub-3594). Substrat gleby stanowi
wiêc zapewne less starszy górny 4 (LSg4) z fazy wstêpuj¹cej zlodowacenia
warty (Wartanian) oraz produkty denudacji gleby kopalnej z interglacja³u lubelskiego (Lublinian) (GJ2). Gleba utworzy³a siê w interglacjale eemskim
(Eemian) i wczesnych interstadia³ach zlodowacenia wis³y (Vistulian).
10,10–12,90
Less starszy œrodkowy facji soliflukcyjnej, szarobe¿owy, w dolnej czêœci warstwy przechodz¹cy w be¿owoszary, zaburzony konwolutnie, liczne laminy
jasnoszarych mu³ków ilastych, czarnych i rdzawych lamin nasyconych zwi¹zkami ¿elazisto-manganowymi. WskaŸniki granulometryczne utworu: Mz =
6,09 phi, σ1 = 1,24, Sk1 = 0,19, KG = 1,17, KG'= 0,54, frakcji lessowej
jest 71,5%. Osad bezwêglanowy. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich dominuj¹:
epidot (33,75%), granat (31,55%), biotyt (11,04%). Granica w zawartoœci
wêglanów (granica burzenia z HCl).
12,90–19,90
Less starszy œrodkowy barwy be¿owej, miejscami be¿owoszarej, struktura
bez³adna, miejscami œlady laminacji równoleg³ej, liczne impregnacje ¿elazisto-manganowe gniazdowe typu struktur Lieseganga. Utwór zawiera CaCO3
w iloœci 4–5%. Granica wyraŸna. WskaŸniki granulometryczne wahaj¹ siê
w trzech pobranych próbach w nastêpuj¹cym zakresie: Mz = 5,76–5,87–5,90
phi, σ1 = 1,13–1,12–1,14, Sk1 = 0,12–0,15–0,13, KG = 1,16–1,21–1,15,
KG'= 0,54–0,55–0,54. Zawartoœæ frakcji lessowej waha siê w zakresie: 73–
75%. Wêglanów less zawiera 4,16–5,03%; wiêcej w górnej czêœci warstwy.
W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹ granat (34,52–44,97%)
oraz epidot (19,81–29,18%). Próbka osadu z g³êbokoœci 16,4–16,6 m datowana
zosta³a metod¹ TL na 231"34 tys. lat BP (Lub-3595); data TL potwierdza interpretacjê stratygraficzn¹ osadu na zlodowacenie odry (Odranian).
19,90–20,70
Poziom interstadialnej gleby brunatnej arktycznej, pylasto-ilasty, be¿owoszary, w górnej czêœci wyraŸnie oglejony. WskaŸniki granulometryczne utworu
s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 5,90 phi, σ1 = 1,25, Sk1 = 0,16, KG = 1,13, KG'=
0,53. W sk³adzie granulometrycznym dominuje frakcja lessowa (60%), du¿o
jest frakcji ilastej (13,5%). W dolnej czêœci warstwy zaznacza siê
wyraŸniejsze laminowanie-smugowanie, podkreœlone brunatnymi pseudofibrami zwi¹zków ¿elazisto-manganowych. Poziom w stropie jest bezwêglanowy;
ni¿ej zawiera 4,5% CaCO3. Przejœcie stopniowe.
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
93
20,70–21,90
Less ilasty, jasnoszary, oglejony zawieraj¹cy 60% frakcji lessowej i 20,5%
frakcji< 0,005 mm. WskaŸniki granulometryczne s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,22
phi, σ1 = 1,37, Sk1 = 0,10, KG = 0,86, KG'= 0,46. W górnej czêœci warstwy wystêpuj¹ pojedyncze rdzawe laminy i gniazda konkrecji ¿elazisto-manganowych, HCl+ (3%). Przejœcie stopniowe. Próbkê z g³êbokoœci 21,4–21,6 m
datowano metod¹ TL na 271"43 tys. lat BP (Lub-3596). Jest wiêc to less z fazy anaglacjalnej zlodowacenia odry (Odranian), który w schemacie stratygraficznym lessów neoplejstoceñskich odpowiada pozycji lessu starszego najni¿szego (LSn).
21,9–22,8
Less ilasty be¿owoszary z licznymi nieregularnymi rdzawymi laminami-smugami. WskaŸniki granulometryczne lessu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,32 phi, σ1 =
1,32, Sk1 = 0,07, KG = 0,84, KG'= 0,46. Frakcji lessowej jest 57,5%.
W dolnej czêœci warstwy pojedyncze szarobrunatne plamy i skupienia substancji humusowej. HCl+ (1,18% CaCO3). W sk³adzie badanej próbki utworu
minera³ów ciê¿kich nieprzezroczystych jest 43%. Wœród minera³ów ciê¿kich
przezroczystych dominuje granat (36,5%), epidot (18,75%) i turmalin (7%).
Pod wzglêdem stratygraficznym jest to less starszy najni¿szy (LSn). Granica
wyraŸna podkreœlona strukturami zwi¹zanymi z procesami soliflukcji, kryje
zapewne w sobie rozleg³y hiatus.
22,8–23,5
Gleba kopalna rangi interstadialnej silnie zaburzona przez procesy soliflukcji.
Utwór pylasto-ilasty brunatnoszary ze znaczn¹ zawartoœci¹ substancji humusowej wymieszanej z szarobe¿owym py³em. WskaŸniki granulometryczne
utworu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,39 phi, σ1 = 1,41, Sk1 = 0,05, KG = 0,74,
KG'= 0,42. HCl–. Gleba rozwiniêta jest na utworze, który stratygraficznie
odpowiada pozycji lessu najstarszego ze œrodkowego stadia³u zlodowacenia
liwca (Liwiecian) okreœlanego symbolem LN1b2 (Dolecki 1991, 1992, 1994,
1995, 2001).
23,5–24,3
Less ilasty be¿owoszary (LN1b) z licznymi wkropleniami i soczewkami py³u
szarobrunatnego. WskaŸniki granulometryczne lessu s¹ nastêpuj¹ce: Mz =
6,12 phi, σ1 = 1,40, Sk1 = 0,14, KG = 0,89, KG'= 0,47; frakcji lessowej
jest 61,5%. Zawiera tylko 3% CaCO3. W badanej próbce jest 32,17% minera³ów ciê¿kich nieprzezroczystych. Wœród przezroczystych dominuje epidot
(39%), granat (29,56%) i chloryt (6,6%). Granica wyraŸna. Próbkê osadu
z g³êbokoœci 23,8–24,0 m datowano metod¹ TL na 376"56 tys. lat BP (Lub3597). Data ta potwierdza kwalifikacjê stratygraficzn¹ utworu na œrodkowy
stadia³ zlodowacenia liwca (Liwiecian Glaciation).
24,3–24,6
Gleba rangi interstadialnej podobna do czarnoziemu, rozwiniêta na utworze
pylasto-ilastym paralelizowanym stratygraficznie z wczesnym anaglacjalnym
stadia³em zlodowacenia liwca (Liwiecian), okreœlonym przez autora symbolem stratygraficznym LN1c3. Barwa brunatnoszara. Utwór gêsto inkrustowany pseudomyceliami wêglanowymi wype³niaj¹cymi szczeliny po korzeniach
roœlin. Miejscami wystêpuj¹ drobne konkrecje wêglanowe. HCl+, przejœcie
stopniowe.
24,6–26,0
Less ¿ó³tobe¿owy, ilasty (25% frakcji 0,005–0,001 mm) o symbolu stratygraficznym LN1c3 z licznymi pseudomyceliami wêglanowymi. WskaŸniki granulometryczne lessu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,28 phi, σ1 = 1,41, Sk1 = 0,09,
KG = 0,74, KG'= 0,43; zawiera 58% frakcji lessowej. Miejscami wystêpuj¹
94
Leopold DOLECKI
rozmyte, niewyraŸne plamy ¿elazisto-manganowe. HCl+, lecz s³abo (tylko
0,39% wêglanów). Przejœcie stopniowe.
26,0–27,30
Less ilasty szarobe¿owy (LN1c3) z nielicznymi nitkowatymi konkrecjami ¿elazisto-manganowymi. Zawiera 3,72% CaCO3. WskaŸniki granulometryczne
s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,24 phi, σ1 = 1,33, Sk1 = 0,05, KG = 0,86, KG'=
0,46; w lessie jest 57% frakcji lessowej. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuje granat (35,06%), epidot (23,3%) i biotyt (10%). Granica wyraŸna podkreœlona wystêpowaniem drobnych ¿wirków odwapnionej
kredy.
27,3–27,6
Deluwia glebowe. Mu³ek brunatnoszary, w stropie warstwy szary, oglejony
warstwowany-smugowany. Miejscami zawiera 0,75% wêglanów, zapewne
o charakterze wtórnym. WskaŸniki granulometryczne utworu: Mz = 6,05
phi, σ1 = 1,39, Sk1 = 0,14, KG = 1,06, KG'= 0,51; frakcji lessowej jest
64,5%. W badanej próbce stwierdzono 37,7% minera³ów ciê¿kich nieprzezroczystych oraz œladow¹ zawartoœæ glaukonitu. Wœród minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹: granat (36,5%), epidot (18,75%) i turmalin (6,91%).
Granica wyraŸna o charakterze denudacyjnym.
27,6–29,6
Poziom iluwialny gleby GJ3b z interglacja³u mazowieckiego (= Masovian Interglacial). Górne poziomy genetyczne gleby uleg³y denudacji. Utwór pylasto-ilasty barwy rdzawobe¿owej z licznymi kanalikowymi konkrecjami zwi¹zków
¿elazisto-manganowych. W dolnej czêœci poziomu utwór bardziej szarawy.
WskaŸniki granulometryczne s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,18 phi, σ1 = 1,42, Sk1
= 0,12, KG = 0,77, KG' = 0,43. I³u w poziomie iluwialnym jest 23%.
HCl–. Próbkê z g³êbokoœci 28,4–28,6 m datowano metod¹ TL na 477"80 tys.
lat BP (Lub-3598). Wœród minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹:
granat (32,6%), epidot (17,39%) i biotyt (5,4%). Osad charakteryzuj¹ bardzo
wysokie wskaŸniki zwietrzenia.
29,6–30,50
Poziom iluwialny, czêœæ dolna. Utwór pylasto-ilasty jasnoszary, oglejony,
HCl–, przejœcie stopniowe. Gleba GJ3b rozwinê³a siê na utworze lessopodobnym, który w schemacie stratygraficznym utworów lessowych mezoplejstoceñskich (Dolecki 1995) oznaczony jest symbolem LN2c3 i pochodzi z wczesnej fazy zlodowacenia san 2 (Sanian 2). WskaŸniki granulometryczne tego
utworu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,47 phi, σ1 = 1,43, Sk1 = -0,06, KG = 0,77,
KG' = 0,44. Utwór zawiera 46,5% frakcji lessowej i 32,5% frakcji ilastej.
30,50–32,60
Mu³ek ilasty jasnoszary z odcieniem zielonkawym, silnie oglejony o strukturze warstwowo-laminarnej. WskaŸniki granulometryczne utworu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 5,95 phi, σ1 = 1,77, Sk1 = 0,03, KG = 1,00, KG' = 0,50. Zawiera 5% CaCO3, 57% frakcji lessowej i 23,5% frakcji ilastej. Utwór mo¿na
sklasyfikowaæ jako facjê bagienn¹ lessu akumulowanego na okresowo zalewanych powierzchniach. Granica wyraŸna denudacyjna lub erozyjna. W ca³ej
warstwie liczne skorupki miêczaków, wœród których rozpoznano 6 gatunków
œlimaków, 4 gatunki ma³¿y oraz ponad 14 gatunków ma³¿oraczków. Wystêpowanie w górnej czêœci warstwy miêdzy innymi gatunków „lessowych” Succinea oblonga (Drap.), Pupilla muscorum, Vallonia tenuilabris wskazuje na zanikanie zbiornika i tylko okresowe zalewanie obszaru w warunkach klimatu
ch³odnego, o czym œwiadcz¹ wymogi ekologiczne œlimaków, ma³¿y i ma³¿oraczków. Na podstawie sk³adu gatunkowego fauny oraz faktu, ¿e wystêpuj¹cy
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
95
tu ma³¿oraczek Scottia browniana wymar³ nie póŸniej ni¿ w schy³ku interglacja³u mazowieckiego, mo¿na przypuszczaæ, ¿e osady zawieraj¹ce tego ma³¿oraczka s¹ starsze od interglacja³u mazowieckiego (Skompski, PochockaSzwarc 1999). Datowanie nadleg³ego substratu gleby kopalnej na 477"80 tys.
lat BP wskazuje, ¿e rozpatrywany mu³ek mo¿e pochodziæ ze strefy peryglacjalnej anaglacjalnej fazy zlodowacenia sanu 2 (Sanian 2). Na nim oraz na lessie okreœlanym w schemacie stratygraficznym lessów najstarszych symbolem
LN2c3 akumulowanym po zaniku jeziora rozwinê³a siê gleba interglacjalna
GJ3b.
32,60–34,40
Glina zwa³owa piaszczysta z soczewkami gliny ilastej oraz nieobtoczonymi
¿wirami kwarcu i granitu, oglejona, zielonkawoszara, zawieraj¹ca w dolnej
czêœci prawie 50% CaCO3. Niewielka iloœæ ¿wirów pozwala tylko na orientacyjne obliczenie wskaŸników petrograficznych: O/K = 0,2; K/W = 29,52;
A/B = 0,03. W sk³adzie petrograficznym ¿wirów frakcji 5–10 mm dominuj¹
¿wiry ska³ krystalicznych (76,7%) oraz piaskowców paleozoicznych (13,%).
Na dalszych miejscach s¹ wapienie i dolomity paleozoiczne (po 1,3%) oraz
ska³y lokalne. W sk³adzie mechanicznym osadu dominuje frakcja 0,25–0,1
mm (54,6%). Wœród minera³ów ciê¿kich przezroczystych przewa¿aj¹ amfibol
(37,58%) i epidot (22,93%). W dalszej kolejnoœci wystêpuj¹: turmalin
(13,06%) i chloryt (8,92%). Minera³ów ciê¿kich nieprzezroczystych jest
w próbce 40,4%. Granica wyraŸna o charakterze erozyjnym. Glina zapewne
pochodzi z m³odszego stadia³u zlodowacenia san 1 (Sanian 1). Raczej mo¿na
wykluczyæ genezê koluwialn¹ gliny, gdy¿ zawiera ona 50% wêglanów, nie
mog³a wiêc byæ redeponowana z wy¿szych po³o¿eñ w obrêbie paleodoliny,
o której istnieniu wskazuj¹ ni¿ej wystêpuj¹ce piaski o genezie fluwioperyglacjalnej. Wype³nia³y one nierozpoznan¹ bli¿ej wklês³¹ formê rzeŸby.
34,40–34,80
Piasek œrednioziarnisty z domieszk¹ ¿wirów ska³ krystalicznych i wapieni, silnie zgliniony, szarobrunatnawy. WskaŸniki granulometryczne s¹ nastêpuj¹ce:
Mz = 1,66 phi, σ1 = 1,40, Sk1 = 0,16, KG = 1,54, KG' = 0,61; dominuje
frakcja 0,5–0,25 mm (43%). Piasek zawiera zaledwie 1% wêglanów. Z wyników badañ obtoczenia piasku (α = 25%, β = 15,94%, γ = 59,06%, R =
0,49) wynika, ¿e ma on genezê fluwioperyglacjaln¹ (Iwanczuk 1999). Granica
wyraŸna.
34,80–36,50
Less (LN3a2) barwy be¿owoszarej z nielicznymi rdzawymi laminami i szarobia³ymi laminami – soczewkami marglistymi w dolnej czêœci warstwy. Frakcji
lessowej 0,05–0,01 mm jest w osadzie 58–66%, a frakcji < 0,001 mm
26,5%, gdy piasku jest zaledwie 5%. Górna czêœæ warstwy 34,80–35,40 m
jest odwapniona, natomiast poni¿ej less zawiera 6% CaCO3. WskaŸniki
granulometryczne w badanych dwóch próbkach wahaj¹ siê w nastêpuj¹cych
odpowiednio przedzia³ach: Mz = 6,03–5,96 phi, σ1 = 1,48–1,60, Sk1 =
0,15–0,09, KG = 1,18–0,97, KG' = 0,54–0,49. Frakcji lessowej jest w iloœci 66–58%. Minera³ów ciê¿kich nieprzezroczystych jest w zakresie 33,50–
41,16%. Wœród minera³ów ciê¿kich przezroczystych badanych na podstawie
dwóch próbek dominuje granat (32,67–36,33%), epidot (17,39–35,05%) oraz
amfibol (5,47–19,18%) i turmalin (12,89–2,57%). Granica wyraŸna. Less ten
w schemacie stratygraficznym lessów Doleckiego (1995) stanowi now¹ jednostkê stratygraficzn¹ lessu o symbolu LN3a2. Pochodzi on zapewne z kataglacjalnej czêœci starszego stadia³u zlodowacenia san 1 (Sanian 1).
96
Leopold DOLECKI
36,50–40,80
Glina zwa³owa jasnoszara ze starszego stadia³u zlodowacenia san 1 (Sanian 1).
Glina zawiera od 46 do 65% frakcji lessowej, tylko pojedyncze ¿wiry kwarcu
i granitu oraz laminy mu³ku marglistego i soczewki kredy pisz¹cej porwanej
z pod³o¿a. Jahn (1956) tego typu gliny zwa³owe zalicza³ do najstarszych na
naszym terenie i okreœla³ je przymiotnikowo jako „lessowe”. Osad s³abo wysortowany o prawie symetrycznej skoœnoœci uziarnienia. Zawartoœæ wêglanów
wapnia waha siê od 6,46% w górnej czêœci warstwy do 10,84% w œrodkowej
i 9,65% w dolnej. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹:
amfibol (28,53%0, epidot (26,33%), granat (17,24%), turmalin (9,4%) i biotyt (4,08%). Minera³y nieprzezroczyste stanowi¹ 25,31%, natomiast przezroczyste 58,75%. Pochodzenie glacjalne gliny nie ulega w¹tpliwoœci. Próbkê
gliny z g³êbokoœci 37,4–37,6 m datowano metod¹ TL w laboratorium lubelskim na 666"124 tys. lat BP (Lub-3599). Data ta potwierdza chronostratygraficzn¹ pozycjê gliny zwa³owej. Odpowiada ona 16 stadium izotopowo-tlenowemu osadów oceanicznych (Imbrie i in. 1984).
40,80–42,30
Mu³ek piaszczysty, jasnoszary z licznymi laminami i warstewkami rzêdu 1 cm
szarobia³ych i³ów marglistych, a w stropie warstwy z przewag¹ mu³ków.
W dolnej czêœci warstwy dominuj¹ piaski drobne kwarcowe, zaburzone konwolutnie. Miejscami wystêpuj¹ wkroplenia i soczewki szarobe¿owego mu³ku
ilastego, w przelocie warstwy 41,8–42,3 m o barwie rdzawej. HCl+. Na
podstawie próbki pobranej na g³êbokoœci 41,3–41,5 m okreœlono nastêpuj¹ce
wskaŸniki granulometryczne mu³ku: Mz = 4,38 phi, σ1 = 2,36, Sk1 = 0,32,
KG = 0,90, KG' = 0,47. W osadzie dominuje frakcja drobnego piasku
(29%). Granica bardzo wyraŸna. Badania minera³ów ciê¿kich wskazuj¹, ¿e
przewa¿aj¹ minera³y przezroczyste zwi¹zane ze ska³ami skandynawskimi: amfibol (37,58%), epidot (22,93%), turmalin (13,06%), chloryt (8,92%), dysten
(4,8%). S¹ to wiêc zapewne osady fluwioperyglacjalne zwi¹zane ze stref¹ peryglacjaln¹ w anaglacjalnej czêœci starszego stadia³u zlodowacenia san 1
(=Sanian 1).
42,30–45,0
Margle kredowe szarobia³e silnie zwietrza³e. HCl+.
Otwór Honiatycze (4-bis) (ryc. 3) wykonano we wsi Frankamionka. Po³o¿enie otworu okreœlaj¹ wspó³rzêdne geograficzne: ϕ = 50° 43' 45" N, λ =
23° 38' 55" E. Rzêdna otworu wynosi 206 m n.p.m. Otwór wiercono do g³êbokoœci 25 m. Opis profilu (w metrach):
0,00–0,30
Gleba wspó³czesna, poziom akumulacyjny, pylasty, szary, HCl–.
0,30–0,60
Poziom brunatnienia, mu³ek lessopodobny ¿ó³tobe¿owy, HCl–.
0,60–1,00
Poziom brunatnienia, czêœæ dolna. Utwór pylasty barwy be¿owej, HCl–.
1,00–1,40
Sedyment glebowy, pylasty, szarobe¿owej barwy, miejscami oglejony, z licznymi rdzawymi laminami koncentracji zwi¹zków ¿elaza, intensywnie impregnowany punktowymi, ciemnobrunatnymi skupieniami zwi¹zków ¿elaza i manganu. Miejscami zachowane pierwotne cechy litogenezy w postaci œladów
warstwowania. HCl+, przejœcie stopniowe.
1,40–3,30
Less be¿owoszary w górnej czêœci warstwy i jasnoszarawy w dolnej, oglejony, z pojedynczymi pierœcieniami Lieseganga i licznymi konkrecjami wêgla-
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
97
Ryc. 3. Profil otworu Honiatycze (K-4-bis). Objaœnienia jak na ryc. 2
Profile of the Honiatycze (K-4-bis) boring. Explanations as in Fig. 2
nowymi o wymiarach do 10 cm. Analizy laboratoryjne wykaza³y, ¿e œrednie
ziarno lessu (Mz) ma wymiar 6,14 phi, osad jest s³abo wysortowany (σ1 =
1,32), wykazuje skoœnoœæ dodatni¹ i kurtozê leptokurtyczn¹. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przewa¿aj¹ przezroczyste, a wœród nich dominuj¹ minera³y:
granat (36,33%), turmalin (25,72%), tytanit (9,97%) amfibol (7,07%), epidot
(6,43) oraz chloryt (4,82). Less zawiera w badanej próbce 7,32% wêglanów.
Granica wyraŸna. Cechy chemiczne tego lessu sugeruj¹, ¿e jest to less m³odszy œrodkowy.
3,30–3,70
Piasek drobny barwy szarobe¿owej, w górnej czêœci warstwy zwi¹zki ¿elaza
tworz¹ skorupê orsztynow¹ o gruboœci 5 cm. Parametry granulometryczne
piasku s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 2,69 phi, σ1 = 1,28, Sk1 = 0,49, KG = 1,10,
KG' = 0,52. Piasek wykazuje wiêc rozk³ad normalny, ziarna obtoczone s¹ w
100%. S¹ to zapewne piaski genezy eolicznej. Sk³ad minera³ów ciê¿kich przezroczystych wykazuje podobn¹ sekwencjê jak less w warstwie nadleg³ej.
HCl+ (6,18% wêglanów). Granica wyraŸna.
98
Leopold DOLECKI
3,70–3,90
Poziom akumulacyjny interstadialnej gleby kopalnej, pylasto-ilasty, ¿ó³tobe¿owy i jasnoszary; oglejony w stropie. HCl+ (wêglany zapewne wtórne),
przejœcie stopniowe.
3,90–4,30
Poziom brunatnienia pylasto-ilasty, laminowany-warstwowany niewyraŸnie
szarym i ¿ó³tobe¿owym py³em. HCl–.
4,30–5,00
Less m³odszy najni¿szy, ilasty ¿ó³tobe¿owy, laminowany-warstwowany mu³kiem jasnoszarym w przelocie 4,0–4,3 m. Osad zawiera 1,43% wêglanów.
Parametry granulometryczne charakteryzuj¹ wskaŸniki: Mz = 6,23 phi, σ1 =
1,32, Sk1 = 0,12, KG = 0,90, KG' = 0,47. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich
zawartoœæ nieprzezroczystych i przezroczystych minera³ów dochodzi do 50%.
Wœród przezroczystych frekwencja jest nastêpuj¹ca: granat (35,46%), epidot
(17,89%), amfibol (15.97%), turmalin (7,99%), chloryt (4,79%), tytanit
(4,79%), dysten (2,56%) i biotyt (2,24%). Pozosta³e minera³y ciê¿kie stanowi¹ dope³nienie do 100%. Przejœcie stopniowe.
5,00–5,90
Less m³odszy najni¿szy facji soliflukcyjnej, co wynika z obserwacji struktury
osadu. Osad pylasty, w dolnej czêœci warstwy bardziej ilasty, inkrustowany
szarobia³ymi konkrecjami wêglanowymi, miejscami wystêpuj¹ rdzawe laminy
i skupienia zwi¹zków ¿elazisto-manganowych. WskaŸniki granulometryczne
osadu s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,59 phi, σ1 = 1,37, Sk1 = -0,02, KG = 0,77,
KG' = 0,43. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich minera³ów nieprzezroczystych
jest du¿o (67,78%). Wœród przezroczystych minera³ów dominuj¹: granat
(36,4%), turmalin (24,6%), tytanit (10,16%), amfibol (7,87%), epidot
(6,56%) oraz chloryt (5,57%). Less zawiera 18,78% wêglanów wapnia.
Próbkê lessu z g³êbokoœci 5,1–5,3 m datowano metod¹ TL na 103"15 tys. lat
BP (Lub-3589); data ta potwierdza korelacjê stratygraficzn¹ utworu (Vistulian). Granica wyraŸna w barwie i strukturze osadów.
5,90–6,60
Produkty denudacji gleby kopalnej przemieszane soliflukcyjnie z lessem.
Utwór ciemnoszary, zaburzony przez procesy soliflukcji z licznymi punktowymi skupieniami wêglanów i wzrastaj¹c¹ wraz z g³êbokoœci¹ zawartoœci¹
py³u humusowego. Osad charakteryzuj¹ nastêpuj¹ce wskaŸniki granulometryczne: Mz = 6,31 phi, σ1 = 1,65, Sk1 = -0,11, KG = 0,77, KG' = 0,43.
Id¹c od stropu wiercenia w sk³adzie minera³ów ciê¿kich zanotowano po raz
pierwszy znacz¹c¹ zawartoœæ odpornego na niszczenie cyrkonu (3,43%) oraz
minera³y ciê¿kie w podobnej sekwencji jak w nadleg³ej warstwie. Fakt ten potwierdza zró¿nicowane miejsca alimentacji osadu, a wiêc i genezê osadu. Wystêpuje tu 20,9% wêglanów; w wiêkszoœci zapewne wtórnych namytych
z górnych pok³adów.
6,60–7,10
Poziom akumulacyjny kompleksu glebowego rangi interglacjalnej z eemu
(=Eemian) i wczesnych interstadia³ów zlodowacenia wis³y (Vistulian), pylasty, ciemnobrunatny, z rozproszonym humusem i zwêglonymi fragmentami
roœlin. Poziom charakteryzuj¹ nastêpuj¹ce wskaŸniki granulometryczne: Mz =
5,6 phi, σ1 = 2,01, Sk1 = -0,02, KG = 1,02, KG'= 0,50. Zawiera 0,92%
wêglanów – zapewne wtórnych. Sk³ad minera³ów ciê¿kich przezroczystych
obrazuje nastêpuj¹ca sekwencja: granat (34,23%), turmalin (19,94%), dysten
(9,23%), biotyt (8,63%), chloryt (5,36%), epidot (5,06%) i cyrkon (4,46%).
Przejœcie stopniowe.
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
99
7,10–8,20
Poziom iluwialny kompleksu glebowego rozwiniêty na lessie starszym oraz
ni¿ej le¿¹cej glinie zwa³owej ¿ó³tobe¿owej i szarobe¿owej z oznakami oglejenia. Glina zawiera liczne konkrecje wêglanowe w dolnej czêœci poziomu,
gdzie wzrasta zapiaszczenie i wystêpuj¹ pojedyncze otoczaki czerwonego granitu i piaskowca. W górnej czêœci warstwy brak ca³kowicie wêglanów, w sp¹gu jest ich 16%. Próbkê z górnej czêœci poziomu z g³êbokoœci 7,3–7,5 m datowano metod¹ TL na 139"23 tys. lat BP (Lub-3590). Less przykrywaj¹cy
glinê morenow¹ pochodzi ze zlodowacenia warty (Wartanian); istnieje wiêc
rozleg³y hiatus pomiêdzy lessem i glin¹ zwa³ow¹ dolnej czêœci iluwium.
Przejœcie stopniowe.
8,20–8,40
Glina piaszczysta szarobe¿owa z pojedynczymi okruchami czerwonego granitu i piaskowca o wymiarze do 2 cm. HCl–; przejœcie stopniowe.
8,40–9,90
Glina zwa³owa szarobe¿owa i be¿owoszara w œrodkowej czêœci warstwy,
gdzie wystêpuj¹ œlady oglejenia. Liczne zwietrza³e otoczaki margla oraz
ostrokrawêdziste okruchy kwarcu i ska³ krystalicznych. W dolnej czêœci warstwy utwór ilasty z zwietrza³ymi otoczakami margla i piaskowców. W sk³adzie petrograficznym frakcji 5–10 mm przewa¿aj¹ krystaliczne skandynawskie
(36,4%) oraz wapienie paleozoiczne skandynawskie (40,9%), a tak¿e wystêpuj¹ nieliczne piaskowce paleozoiczne (4,5%). Na podstawie niereprezentatywnych wyników, ze wzglêdu na ograniczon¹ frekwencjê ¿wirów (tylko 22
szt.), okreœlono wskaŸniki petrograficzne: O/K = 1,25; K/W = 0,89, A/B =
1,0. Wyniki te zdaj¹ siê sugerowaæ wiek gliny zwa³owej odnosz¹cy siê do
zlodowacenia san 2 (= Sanian 2) w schemacie stratygraficznym Lindnera
(1988). Glina zwa³owa jest stosunkowo ma³o zwietrza³a, o czym oprócz 9%
zawartoœci wêglanów œwiadczy tak¿e 60% udzia³ minera³ów ciê¿kich przezroczystych. Sekwencja ich frekwencji jest nastêpuj¹ca: amfibol (27,48%), granat (23,18%), epidot (20,02%), turmalin (12,25%), staurolit (6,62%); pozosta³e stanowi¹ œladow¹ zawartoœæ. Granica wyraŸna.
9,90–10,70
Less najstarszy o symbolu LN2c3, jasnoszary, ilasty, miejscami z szarobia³ymi laminami i licznymi konkrecjami wêglanowymi. Utwór charakteryzujê nastêpuj¹ce wskaŸniki granulometryczne: Mz = 6,50 phi, σ1 = 1,48, Sk1 =
-0,11, KG = 0,78, KG' = 0,44. W osadzie jest 17% wêglanów oraz 43–58%
frakcji lessowej (0,01–0,05 mm), ale nawet do 36% frakcji ilastej (0,01–
0,005 mm). Próbka pobrana na g³êbokoœci 10,2–10,4 m datowana metod¹ TL
uzyska³a wynik 509"90 tys. lat BP (Lub-3592). Data ta potwierdza interpretacjê stratygraficzn¹ utworu oraz nadleg³ej gliny zwa³owej (Sanian 2).
10,70–11,50
Piasek drobny silnie zailony z domieszk¹ drobnych ¿wirów margla i z soczewkami (do 3 cm gruboœci) szarego mu³ku. Zawiera 22% wêglanów.
WskaŸniki granulometryczne piasku s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 2,54 phi, σ1 =
1,53, Sk1 = 0,45, KG = 0,63, KG' = 0,39. Badanie obtoczenia metod¹
fotograficzn¹ wykaza³o przewagê klasy γ (78,36%) nad klas¹ β (16,72%) i α
(4,92%). WskaŸnik obtoczenia R = 0,15. Minera³ów ciê¿kich nieprzezroczystych jest w osadzie 42,86%, przezroczystych 51,43%. Wœród tych ostatnich kolejnoœæ frekwencji jest nastêpuj¹ca: amfibol (31,95%), granat
(25,24%), epidot (19,17%), biotyt (7,99%), chloryt (4,53%), turmalin
(4,15%). S¹ to zapewne osady interglacja³u ferdynandowskiego (= Ferdynandowian). Granica wyraŸna.
100
Leopold DOLECKI
11,50–14,20
Glina ilasta szara, miejscami piaszczysta, z licznymi szarobia³ymi okruchami
margla o œrednicy do 2 cm, na g³êbokoœci 14 m pojedynczy ¿wir czarnego
chalcedonu o œrednicy 3 cm. W górnej czêœci warstwy liczne punktowe skupienia konkrecji ¿elazistych. W dolnej czêœci warstwy laminy zglinionego piasku œredniego z okruchami silnie zwietrza³ego piaskowca oraz ostrokrawêdziste okruchy ska³ krystalicznych. Glina zawiera od 7,9% do 14% wêglanów.
WskaŸniki granulometryczne okreœlono na podstawie trzech próbek. Wahaj¹
siê one (od sp¹gu do stropu warstwy) nastêpuj¹co: Mz = 5,43–5,92–6,70 phi;
σ1 = 2,53–1,98–1,40; Sk1 = (-0,31)–(-0,15)–(-0,19); KG = 0,86–0,90–
0,80; KG' = 0,46–0,47–0,44. Próbkê gliny z g³êbokoœci 12,3–12,5 m datowano metod¹ TL na 647"121 tys. lat BP (Lub-3591). Jest to wiêc zapewne
glina zwa³owa ze zlodowacenia san 1 (= Sanian 1) wed³ug schematu stratygraficznego Lindnera (1988).
14,2–16,20
Less ilasty ciemnoszarawy, w górnej czêœci warstwy szary, bez
wyraŸniejszych cech strukturalnych. WskaŸniki granulometryczne osadu s¹
nastêpuj¹ce: Mz = 6,40 phi, σ1 = 1,38, Sk1 = -0,02, KG = 0,80, KG' =
0,44. Mu³ek zawiera 18,42% wêglanów. Przez autora paralelizowany jest
z lessem najstarszym podmorenowym o symbolu LN3b2 z fazy wstêpuj¹cej
starszego stadia³u zlodowacenia san 1 (= Sanian 1 ). Granica wyraŸna w zawartoœci CaCO3.
16,20–18,00
Utwór wykazuj¹cy cechy pedogenezy. Mu³ek ciemnoszary, miejscami piaszczysty z soczewkami mu³ku ilastego ciemnoszarego i laminami piasku szarobe¿owego. Utwór strukturalnie zaburzony byæ mo¿e przez procesy soliflukcji. WskaŸniki granulometryczne osadu wykonane dla dwóch próbek s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 6,07–4,84 phi; σ1 = 1,5–2,71; Sk1 = (-0,02)–(-0,14); KG
= 0,80–0,55; KG'= 0,44–0,35. Osad w ca³oœci bezwêglanowy. W sk³adzie
minera³ów ciê¿kich przewa¿aj¹ minera³y przezroczyste (58,75–54,5%).
Wœród minera³ów przezroczystych frekwencja w próbce ze stropu warstwy
jest nastêpuj¹ca: amfibol (33,01%), epidot (30,39%), granat (16,67%), turmalin (8,50%), chloryt (4,25%). W próbce pobranej na g³êbokoœci 16,7–16,9 m
kolejnoœæ jest nastêpuj¹ca: epidot (28,3%), amfibol (18,87%), granat i biotyt
(po 15,41%), chloryt (7,55%), turmalin (6,92%) i tytanit (3,77%). Cechy te
wyraŸniej wskazuj¹, ¿e istnieje zwi¹zek alimentacji osadu ze ska³ami krystalicznymi, skandynawskimi. Jest to zapewne utwór lessowy facji aluwialnej
o symbolu LN3c3 z fazy anaglacjalnej zlodowacenia.
18,00–21,00
Piasek drobny i œredni kwarcowy nieco zailony szarobe¿owy, z drobnymi
¿wirkami margli oraz otoczakami szarego piaskowca i okruchami chalcedonu
o przekroju do 3 cm. Podstawowy osad charakteryzuj¹ nastêpuj¹ce wskaŸniki
granulometryczne: Mz = 1,41 phi, σ1 = 1,03, Sk1 = 0,21, KG = 2,17, KG '=
0,68. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przewa¿aj¹ minera³y przezroczyste
(52,26%), a wœród nich nastêpuj¹ce: amfibol (32,05%), granat (26,26%),
epidot (18,27%), biotyt (8,01%), chloryt (5,13%). Piasek zawiera 5,39%
CaCO3; jest to wiêc zapewne utwór wodnolodowcowy ze zlodowacenia nidy
(= Nidanian). Przypuszczenie to zdaj¹ siê potwierdzaæ wyniki badañ obtoczenia piasku we frakcji 0,5–0,1 mm (α = 39,23%, β = 24,03%, γ = 36,74%,
R = 1,05).
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
101
21,00–23,20
Mu³ek lessowy niebieskoszary, w górnej czêœci warstwy jasnoszary oglejony.
Wystêpuj¹ pojedyncze brunatne laminy zawieraj¹ce humus i detrytus roœlinny
przemieszany z piaskiem drobnym. WskaŸniki granulometryczne utworu na
podstawie próbki z g³êbokoœci 21,5–21,7 m s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 5,45 phi,
σ1 = 1,27, Sk1 = 0,07, KG = 1,21, KG'= 0,55. Mu³ek zawiera 70% frakcji
lessowej 0,01–0,05 mm. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych sekwencja jest nastêpuj¹ca: granat (22,15%), epidot (26,9%), biotyt (14,24%), amfibol
(11,08%), chloryt (5,38%). W utworze jest 6,34% CaCO3. Osad ma wiêc genezê peryglacjaln¹. Stratygraficznie odpowiada on pozycji lessu najstarszego
o symbolu LN4 (Dolecki 2001).
23,20–23,50
Mu³ek marglisty be¿owoszary ze zwiêkszaj¹c¹ siê ku do³owi zawartoœci¹ frakcji piaszczystych, w tym g³ównie opok i margli. WskaŸniki granulometryczne mu³ku s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 5,69 phi, σ1 = 1,20, Sk1 = 0,11, KG =
1,21, KG' = 0,55. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹
minera³y: epidot (27,9%), granat (19,63%), biotyt (15,34%), amfibol
(11,66%), tytanit (5,83%); ca³kowicie brak piroksenu. Mu³ek zawiera 7%
CaCO3. Jest to zapewne osad eoplejstoceñski.
23,50–23,70
Konglomerat marglisty z otoczakami opok, margli i czarnych chacedonów.
HCl+.
23,70–25,00
Margle szarobia³e zwarte, silnie wêglanowe, górnokredowe.
Wiercenie Czartoria K-2 (ryc. 4) wykonano w NW czêœci arkusza Grabowiec, na pó³noc od wsi Krzaki, przy œcie¿ce prowadz¹cej z tej wsi do Kolonii
Bereœæ. Otwór zlokalizowano w wysokim po³o¿eniu hipsometrycznym na wierzchowinie (H = 284 m n.p.m.). Wspó³rzêdne geograficzne otworu: ϕ = 50°
46' 46", λ = 23° 35' 10". Syntetyczny opis warstw w metrach:
0,00–1,10
Gleba brunatna holoceñska wykszta³cona na lessie m³odszym górnym z górnego pleniglacja³u zlodowacenia wis³y, bezwêglanowa, barwa szarobrunatna
i szarobe¿owa, przejœcie stopniowe.
1,10–3,60
Less m³odszy górny szaro¿ó³tawy, ma³o wilgotny, miejscami z drobnymi konkrecjami wêglanowymi w postaci pseudomyceliów i skupieñ o œrednicy rzêdu
3 cm. Less zawiera 62–69% frakcji lessowej i doœæ du¿o frakcji ilastej (12,5–
15%). Przeciêtne wskaŸniki granulometryczne lessu obliczone na podstawie
trzech prób s¹ nastêpuj¹ce: Mz = 5,86, σ1 = 1,31, Sk1 = 0,14, KG = 1,07,
KG'= 0,51. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych badanych
w dwóch próbkach dominuj¹ minera³y: epidot (32,35–32,57%), chloryt
(26,38%) b¹dŸ granat (22,22%), amfibol (13,68–16,34%) oraz piroksen
(12,05%) przemiennie z biotytem (9,8%). HCl+ (do 8,5% CaCO3). Granica
niewyraŸna.
3,60–7,60
Less m³odszy œrodkowy barwy be¿owej i szarobe¿owej z plamami ¿elazisto-manganowymi i drobnymi konkrecjami wêglanowymi w postaci pseudomyceliów. Zawiera 2,87–4,22% wêglanów, a wiêc wyraŸnie mniej ni¿ w nadleg³ej
warstwie lessu. Frakcji lessowej jest 68–74,5% oraz 12–14,5% frakcji
0,005 mm. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuje w próbkach biotyt (40,13%) wzglêdnie amfibol (49,84%), w dalszej kolejnoœci s¹
102
Leopold DOLECKI
Ryc. 4 Profil otworu Czartorja (K-2). Objaœnienia jak na ryc. 2
Profile of the Czartorja (K-2) boring. Explanations as in Fig. 2
granaty (15,43–23,03%), epidot (15,79–12,22%) oraz chloryt (5,26). Próbka
lessu z g³êbokoœci 3,6–3,8 m datowana metod¹ TL uzyska³a datê 28"4,4 tys.
lat BP (Lub-3585). Granica niewyraŸna.
7,60–7,80
Poziom oglejenia z wyraŸniejsz¹ impregnacj¹ zwi¹zków ¿elaza, barwa szaro¿ó³tawa, HCl+, przejœcie stopniowe.
7,80–8,20
Less m³odszy œrodkowy naruszony przez procesy stokowe szarobe¿owy i szarawy, w dolnej czêœci wyraŸniej zaznaczone warstwowanie nieregularne podkreœlone rdzawymi fibrami koncentracji zwi¹zków ¿elaza. HCl+. Granica
wyraŸna.
8,20–9,00
Gleba glejowa interstadialnej rangi o sk³adzie mu³ku ilastego, w stropie i sp¹gu rdzawe poziome laminy ograniczaj¹ce oglejon¹ czêœæ œrodkow¹ poziomu.
HCl–. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych zaznacza siê nastêpuj¹ca sekwencja: epidot (40,0%), granat (15,36%), amfibol (14,16%), chloryt
(12%), biotyt (5,42%). Poziom wyró¿nia znaczna zawartoœæ frakcji ilastej
(33,5%). Przejœcie stopniowe.
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
103
9,00–10,30
Less m³odszy dolny barwy ciemnobe¿owej, zapewne facji stokowej, wyraŸnie
warstwowany horyzontalnie, w dolnej czêœci warstwy z licznymi rdzawymi
laminami, które byæ mo¿e stanowi¹ ekwiwalent denudacji ni¿ej zachowanego
interglacjalnego kompleksu glebowego. Less zawiera tylko 2,15% CaCO3.
Frakcji lessowej jest 72,5% oraz du¿o frakcji i³u (15,5%), co jest cech¹ diagnostyczn¹ tego lessu. W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹: granat (28,57%), epidot (27,7%), biotyt (16,9%), amfibol (12,54%).
Granica wyraŸna w barwie i strukturze.
10,30–10,70
Poziom akumulacyjny kompleksu glebowego z eemu (Eemian) i wczesnych
interstadia³ów zlodowacenia wis³y (= Vistulian). Utwór pylasto-ilasty szarobrunatnawy wyraŸnie naruszony przez procesy soliflukcji. W próbce pobranej
na g³êbokoœci 10,4–10,6 m zawiera 0,38% próchnicy1. HCl–, przejœcie stopniowe.
10,70–10,90
Poziom przemywania, pylasty szaro¿ó³tawy i szarobe¿owy wyraŸnie laminowany-smugowany rdzawymi nalotami tlenków ¿elaza i manganu, miejscami
drobne wêgielki drewna. HCl–. W poziomie jest 0,17% próchnicy. Zaznacza
siê wyraŸny ubytek i³u w stosunku do nadleg³ego i podleg³ego poziomu.
W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹: epidot (43,13%),
biotyt (13,42%), amfibol (12,14%), chloryt (7,35%). Przejœcie stopniowe.
10,90–13,20
Poziom iluwialny kompleksu glebowego jasnobrunatny o strukturze gruze³kowatej, odgórnie oglejony. Zawiera 0,14% próchnicy. HCl–. Sk³ad minera³ów
ciê¿kich przezroczystych podobny jak w nadleg³ym poziomie genetycznym
kompleksu glebowego.
13,20–19,00
Less starszy górny bezwêglanowy warstwowany-laminowany, z licznymi skupieniami i plamami ¿elazisto-manganowymi oraz szarymi wskazuj¹cymi na
oglejenie. Liczne s¹ szczególnie w dolnej czêœci warstwy, gdzie wyraŸnie
wzrasta zawartoœæ frakcji ilastej. W lessie jest 62–67,5% frakcji lessowej.
Metod¹ TL datowano dwie próbki: z górnej czêœci warstwy z g³êbokoœci
13,4–13,6 m uzyskano wynik 199"31 tys. lat BP (Lub-3586) oraz z dolnej
czêœci z g³êbokoœci 16,7–16,9 m datowanie 223"35 tys. lat BP (Lub-3587).
Daty te potwierdzaj¹ interpretacjê stratygraficzn¹ lessu na zlodowacenie warty
(= Wartanian). Granica wyraŸna o charakterze denudacyjnym zaznaczona
w strukturze osadu.
19,00–20,20
Poziom iluwialny stanowi¹cy fragment og³owionej gleby rangi interglacjalnej
(GJ2), reprezentuj¹cy zapewne interglacja³ lubelski (= Lublinian Interglacial). Utwór brunatno¿ó³ty wyraŸnie wzbogacony w zwi¹zki ¿elaza. HCl–.
W sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych sekwencja frekwencji jest nastêpuj¹ca: epidot (44,8%), biotyt (16,23%), amfibol (9,42%), granat
(9,42%). Przejœcie stopniowe.
20,20–21,40
Less starszy œrodkowy barwy brunatnawo¿ó³tej, przechodz¹cy w dolnej czêœci
warstwy w barwy szarobe¿owe i be¿owoszare. NiewyraŸnie zaznaczone smugowanie horyzontalne, miejscami skupienia zwi¹zków ¿elaza w postaci nalo-
Zawartoœæ humusu oznaczy³a mgr D. Portka w Laboratorium Zak³adu Geografii Fizycznej
i Paleogeografii UMCS.
1
104
Leopold DOLECKI
tów i smu¿ek. Sk³ad minera³ów ciê¿kich i ich frekwencja podobna jak w nadleg³ym poziomie iluwium. HCl–, granica wyraŸna.
21,40–21,50
Produkty denudacji ni¿ej wystêpuj¹cej gleby interstadialnej. Mu³ki ilaste br¹zowobrunatne przewarstwione mu³kiem ciemnobrunatnym. HCl–, granica
wyraŸna.
21,50–22,20
Gleba typu rêdziny brunatnej pylasto-ilasta brunatna z domieszkami jasnoszarego mu³ku (oglejenie). Zwraca uwagê znaczna zawartoœæ i³u (39,5%),
w sk³adzie minera³ów ciê¿kich przezroczystych dominuj¹: epidot (28,3%),
granat (19,8%), biotyt (15,4%), amfibol (11,6%). HCl–; przejœcie stopniowe.
Gleba zapewne pochodzi z jednego z póŸnych interstadia³ów zlodowacenia
odry (= Odranian).
22,20–22,60
Konglomerat okruchów i otoczaków opoki spojonych szarobrunatnym mu³kiem ilastym. HCL+, granica niewyraŸna.
22,60–24,20
Opoki szarobia³e silnie spêkane i pokruszone, HCl+, granica wyraŸna.
24,20–25,00
Margle jasnoszare z rdzawymi nalotami zwi¹zków ¿elaza, zawieraj¹ one detrytus skorup miêczaków trzeciorzêdowych oraz kilkanaœcie gatunków otwornic (Skompski, Pochocka-Szwarc 1999).
WNIOSKI
Z analizy profilów oraz z literatury i materia³ów kartograficznych (Jahn
1952, 1956; Dolecki, Szymañski 1999, 2002; Dolecki, Wojtanowicz 2000;
Iwañczuk 2000; Szymañski 2000) wynika, ¿e w SE czêœci Dzia³ów Grabowieckich i granicznej strefie Kotliny Zamojskiej, na nierównej zaburzonej tektonicznie powierzchni ska³ kredowych le¿¹ ma³o mi¹¿sze pokrywy i³ów zwietrzelinowych ska³ kredowych. Utwory eoplejstoceñskie zachowa³y siê w SE czêœci
Dzia³ów Grabowieckich tylko w postaci niewielkich enklaw przywi¹zanych do
obni¿eñ i nie odgrywaj¹ wiêkszej roli. Zwykle na ska³ach kredowych i ich
zwietrzelinach wystêpuj¹ p³aty residualnych piasków i ¿wirów wodnolodowcowych b¹dŸ silnie przemyte gliny lodowcowe ze zlodowacenia san 1 (= Sanian 1),
a miejscami osady fluwioglacjalne i peryglacjalne ze zlodowacenia nidy (= Nidanian).
W obrêbie wiêkszych obni¿eñ powierzchni kredowej (np. w Bogucicach)
zachowa³y siê zró¿nicowane stratygraficznie gliny zwa³owe rozdzielone osadami peryglacjalnymi ze œladami pedogenezy interstadialnej. Najstarsze pok³ady
gliny zwa³owej San 1 (= Sanian 1) datowane zosta³y w profilu Bogucice (K-6)
na 666"124 tys. lat BP (Lub-3599), a w profilu Honiatycze (K-4 bis) we Frankamionce na 647"121 tys. lat BP (Lub-3591). Odpowiadaj¹ one pozycji stratygraficznej zlodowacenia san 1 (=Sanian 1) wed³ug schematu stratygraficznego Lindnera (1988, 1991). Najbardziej cenny pod wzglêdem dokumentacyjnym
oraz treœci stratygraficznej nale¿y uznaæ profil wiercenia Bogucice (K-6). Sp¹g
osadów czwartorzêdu stanowi glina zwa³owa paralelizowana ze starszym sta-
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
105
dia³em zlodowacenia san 1 (= Sanian 1). Od gliny zwa³owej z m³odszego stadia³u oddzielaj¹ je utwory typu lessowego ze œladami pedogenezy w górnej
czêœci. Osad ten paralelizowany jest z lessem najstarszym LN3a2, nale¿¹cym
do strefy peryglacjalnej fazy recesyjnej starszego stadia³u. Powy¿ej, oddzielony
piaskami, wystêpuje m³odszy poziom gliny zwa³owej san 1 (=Sanian 1). Powy¿ej tej m³odszej gliny zwa³owej stwierdzono wystêpowanie peryglacjalnych
osadów zwi¹zanych ze œrodowiskiem bagiennym i okresowych zbiorników
wodnych istniej¹cych w warunkach ch³odnego klimatu. Wed³ug ekspertyzy
malakologicznej wykonanej przez Skompskiego oraz Pochock¹-Szwarc (1999)
wystêpuj¹ce w tych utworach ma³¿oraczki wymar³y ostatecznie w interglacjale
mazowieckim (= Masovian). Wy¿ej w badanym profilu mu³ki bagienne przechodz¹ w osady zawieraj¹ce skorupki miêczaków typu „lessowego” datowane
metod¹ TL na 447"80 tys. lat BP (Lub-3598). Tego typu utwory w schemacie
stratygraficznym lessów mezoplejstoceñskich (Dolecki 1994, 1995, 2001) zosta³y okreœlone symbolem LN2c3. Stanowi¹ one substrat dobrze rozwiniêtej
gleby kopalnej GJ3b z interglacja³u mazowieckiego (= Masovian). Gleba interglacja³u mazowieckiego rozwiniêta jest bezpoœrednio na peryglacjalnych osadach wczesnej czêœci zlodowacenia sanu 2 (= Sanian 2), brak jest wiêc w profilu osadów z pe³ni tego zlodowacenia.
Powy¿ej gleby GJ3b w profilu Bogucice (ryc. 2) stwierdzono wystêpowanie tak¿e lessów z wczesnego (LN1c3) i œrodkowego (LN1b2) stadia³u zlodowacenia liwca (= Liwiecian), rozdzielone i zwieñczone glebami kopalnymi
i wyraŸn¹ luk¹ stratygraficzn¹ obejmuj¹c¹ osady górnego stadia³u zlodowacenia
liwca oraz interglacja³u zbójna (= Zbójnian), gdy¿ wy¿ej wystêpuj¹ ju¿ lessy
neoplejstoceñskie rozdzielone kompleksem glebowym GJ1.
W profilu Honiatycze (K-4 bis) doln¹ czêœæ osadów czwartorzêdowych stanowi¹ utwory lessowe o cechach wskazuj¹cych na genezê peryglacjaln¹; s¹ one
paralelizowane z lessem najstarszym (nierozdzielonym) ze zlodowacenia nidy
(= Nidanian) o symbolu LN4. Przykryte s¹ one piaskami wodnolodowcowymi
oraz mu³kami fluwioperyglacjalnej genezy ze œladami pedogenezy w stropie.
Wy¿ej wystêpuje less podmorenowy LN3b2 z fazy anaglacjalnej starszego stadia³u zlodowacenia san 1 (= Sanian 1), przykryty z kolei glin¹ zwa³ow¹ m³odszego stadia³u tego samego zlodowacenia. Glinê tê, œciêt¹ erozyjnie w stropie,
przykrywaj¹ piaski rzeczne, zapewne ferdynandowskie (= Ferdynandowian),
nastêpnie less podmorenowy LN2c3 z wczesnego stadia³u zlodowacenia san 2
(= Sanian 2), a wy¿ej rozdzielony rozleg³ym hiatusem wystêpuje kompleks
glebowy GJ1 eemsko-wczesnovistuliañski i lessy m³odsze silnie zredukowane
przez denudacjê.
W strefie kulminacji wierzchowiny dokumentowanej otworem Czartoria
(ryc. 4) brak osadów mezoplejstoceñskich, a bezpoœrednio na ska³ach kredowych wystêpuj¹ lessy starsze rozdzielone kompleksem glebowym GJ2 z inter-
106
Leopold DOLECKI
glacja³u lubelskiego (= Lublinian). Lessy starsze górne (LSg) ze zlodowacenia
warty (= Wartanian) wieñczy kompleks gleby kopalnej (GJ1) z eemu (Eemian)
i wczesnych interstadia³ów zlodowacenia wis³y (Vistulian). Na tym kompleksie
glebowym zalegaj¹ lessy m³odsze (Vistulian). W pokrywach lessowych wystêpuj¹ gleby rangi interstadialnej; szczególnie wyró¿nia siê gleba interstadialna
rozwiniêta na lessie m³odszym dolnym, paralelizowana stratygraficznie z interstadia³em Glinde w schematach stratygraficznych zachodnioeuropejskich.
W obszarach wierzchowinowych najwiêksze rozprzestrzenienie maj¹ lessy
m³odsze. Mi¹¿szoœæ ich nie przekracza zwykle 5–11 m. Wiêksz¹ gruboœæ pokryw lessowych notuje siê na kulminacjach wierzchowin, cieñsze pokrywy wystêpuj¹ na silnie denudowanych stokach. Podlega³y one procesom soliflukcyjnym, co doskonale wyra¿one jest w ich cechach strukturalnych i chemicznych.
Lessy starsze ze zlodowacenia odry (= Odranian) w Bogucicach osi¹gaj¹ nawet
13 m i zawieraj¹ wêglany. Zwykle s¹ jednak niewielkiej mi¹¿szoœci i wykazuj¹
zró¿nicowanie stratygraficzne (Dolecki, Wojtanowicz 2000). W stropie objête
s¹ zwykle pedogenez¹ zwi¹zan¹ z interglacja³em lubelskim (= Lublinian)
wzglêdnie eemskim (= Eemian). W profilach wiertniczych zwracaj¹ uwagê liczne hiatusy akcentowane cechami strukturalnymi i litologicznymi osadów.
Reasumuj¹c nale¿y stwierdziæ odkrycie nieznanych dotychczas poziomów
najstarszego lessu:
1. Less o symbolu LN1c3 z wczesnego stadia³u zlodowacenia liwca (Liwiecian), objêtego w stropie pedogenez¹ interstadialnej rangi. W œwietle dotychczasowych wiadomoœci podczas tego zlodowacenia notuje siê wiêc w dotychczas poznanych profilach lessowych nie dwa (Dolecki 2001), ale trzy stadia³y
rozdzielone dwoma interstadia³ami reprezentowanymi przez gleby kopalne.
2. Wystêpowanie w profilu Honiatycze (K-4 bis) lessu najstarszego o symbolu LN2c3 datowanego metod¹ TL na 509"90 ka BP. Pochodzi on z anaglacjalnej fazy zlodowacenia sanu 2 (= Sanian 2). Fakt ten stanowi potwierdzenie
sytuacji chronostratygraficznej tego poziomu stwierdzonego wczeœniej w otworze Stefankowice (K-5) w s¹siednim subregionie, tj. na Grzêdzie Horodelskiej
(Dolecki 1995).
3. W otworze Bogucice (K-5) odkryto poziom lessu najstarszego o symbolu
LN3a2 z fazy kataglacjalnej starszego stadia³u zlodowacenia san 1 (=Sanian 1).
4. Pod glin¹ zwa³ow¹ starszego stadia³u zlodowacenia San 1 (= Sanian 1)
stwierdzono w profilu Honiatycze (K-4 bis) less o symbolu LN3b2 z fazy anaglacjalnej starszego stadia³u. Le¿y on na interstadialnej glebie kopalnej wykszta³conej na mu³kach lessopodobnych (LN3c2?) z wczesnej fazy tego zlodowacenia.
5. W dolnej czêœci otworu kartograficznego Honiatycze (K-4 bis) przewiercono less najstarszy o symbolu LN4 pochodz¹cy ze zlodowacenia nidy (= Nidanian),
a le¿¹cy na osadach preglacjalnych w stropie ska³ kredowego pod³o¿a.
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
107
LITERATURA
D o l e c k i L. 1991: The Oldest Overtill and Undertill Loesses on the Grzêda Horodelska Plateau (SE Poland). Annales UMCS, sec. B, 46: 65–79.
D o l e c k i L. 1992: Eo- i mezoplejstoceñskie utwory czwartorzêdowe Grzêdy Horodelskiej
w œwietle datowañ osadów metod¹ TL. Annales UMCS, sec. B, 47: 67–100.
D o l e c k i L. 1994: Lessy i utwory lessopodobne mezoplejstoceñskie na Wy¿ynie Zachodniego
Wo³ynia (w granicach Polski). Streszczenia referatów symp. „Litologia i stratygrafia
czwartorzêdowych utworów py³owych”. Uniw. Œl¹ski, Sosnowiec: 4–5.
D o l e c k i L. 1995: Litologia i stratygrafia mezoplejstoceñskich utworów lessowych po³udniowo-wschodniej czêœci Wy¿yny Lubelskiej. Wydawnictwo UMCS, Lublin: 1–169.
D o l e c k i L. 2001: Lessy najstarsze w Polsce i ich stratygrafia. Geneza, litologia i stratygrafia
utworów czwartorzêdowych, vol. III, ser. Geografia nr 64. Wyd. UAM, Poznañ:
127–147.
D o l e c k i L., S z y m a ñ s k i J. 1999: Nowe profile lessów i osadów glacjalnych w okolicach
Grabowca (Wy¿yna Lubelska). VI Konferencja stratygrafii plejstocenu Polski:
„Czwartorzêd wschodniej czêœci Kotliny Sandomierskiej”. Czudec, 31 sierpnia–4
wrzeœnia, 1999, Kraków: 18–19.
D o l e c k i L., S z y m a ñ s k i J. 2002: Zró¿nicowanie stratygraficzne utworów czwartorzêdowych po³udniowo-wschodniej czêœci Dzia³ów Grabowieckich (Wy¿yna Lubelska). Materia³y konferencji „Geomorfologiczni doslid¿enija w Ukraini: minu³e, suczsne, majbutne”, Widwiczni centr LNY im. Iwana Franka, Lwów: 42–44.
D o l e c k i L., W o j t a n o w i c z J. 2000: Zró¿nicowanie stratygraficzne lessów okolic Grabowca na Wy¿ynie Lubelskiej. Przegl¹d Geologiczny. Vol. 48, 10: 902–907.
F o l k R. L., W a r d W. C. 1957: Brazos River Bar: a study in the signifance of grain size parameters. Jour. Sedim. Petrol., Vol. 27, Menasha: 3–26.
H a r a s i m i u k M. 1980: RzeŸba strukturalna Wy¿yny Lubelskiej. UMCS, Lublin: 1–136.
I m b r i e J., H a y s J. D., M a r t i n s o n D. G., M c I n t y r s A., M i x A. C., M o r l e y J. J.,
P i s i a s N. C., P r e l l W. L., S h a c k e l t o n N. J. 1984: The orbitat theory of
Pleistocene climate: support from a revised Chronology of the marine – 18O record
[w:] A. Berger et al. (red.), Milankovitsch and Climate, czêœæ 1. D. Reidel Publishing
Comp.
I w a ñ c z u k J. 2000: Badania petrograficzno-litologiczne osadów czwartorzêdowych. Szczegó³owa Mapa Geologiczna Polski w skali 1 : 50 000, arkusz Grabowiec (863). Centr.
Arch. Geol. Pañstw. Inst. Geol., Warszawa.
J a h n A. 1952: Materia³y do geologii czwartorzêdu pó³nocnej czêœci arkusza 1 : 300 000 Zamoœæ. Biul. Inst. Geol., 66, Warszawa: 407–470.
J a h n A. 1956: Wy¿yna Lubelska. RzeŸba i czwartorzêd. Prace Geogr. 7. IG PAN, Warszawa:
1–453.
K s i ¹ ¿ e k B. 2000: Wyniki badañ granulometrycznych utworów czwartorzêdowych w profilach
wierceñ kartograficznych na arkuszu Grabowiec (863) SMGP 1 : 50 000. Centr. Arch.
Geol. Pañstw. Inst. Geol., Warszawa.
L i n d n e r L. 1988: Stratigraphy and extents of Pleistocene continental glaciations in Europe.
Acta Geologica Polonica, 38, 1–4: 63–83.
108
Leopold DOLECKI
L i n d n e r L. 1991: Stratigraphy of main Pleistocene loess horizons and paleosols in mid-eastern
Europe. Acta Geol. Polonica, 41 (1–2): 85–100.
M a r u s z c z a k H. 1972: Wy¿yny Lubelsko-Wo³yñskie [w:] Geomorfologia Polski, vol. 2, E.
Klimaszewski (red.). PWN, Warszawa: 340–384.
M a r u s z c z a k H. 1991: Zró¿nicowanie stratygraficzne lessów polskich. Podstawowe profile
lessów w Polsce. UMCS, Lublin: A 13–35.
M o j s k i J. E. 1956: Less i inne utwory geologiczne okolic Hrubieszowa. Biul. Inst. Geol.,
100, Warszawa: 463–501.
M o j s k i J. 1965: Stratygrafia lessów w dorzeczu dolnej Huczwy na Wy¿ynie Lubelskiej. Biul.
Inst. Geol. 187, Warszawa: 145–216.
M a l i c k i A., P ê k a l a K. 1972: Interglacja³ w nowym plejstoceñskim profilu okolicy Bia³opola (Wy¿yna Lubelska). Wiadomoœæ wstêpna. Annales UMCS, sec. B, 27: 205–224.
S a w i c k i L. 1933: Morena denna zlodowacenia starszego od nasuniêcia Cracovien (L3) w Huszczce Wielkiej k. Skierbieszowa. Roczn. Pol. Tow. Geol., 9: 113–146.
S k o m p s k i S., P o c h o c k a - S z w a r c K. 1999: Malakofauna czwartorzêdowa z obszaru arkusza Grabowiec (863) Szczegó³owej Mapy Geologicznej Polski w skali 1 : 50 000.
Orzeczenie, Zak³ad Geologii Czwartorzêdu. Centr. Arch. Geol. Pañstw. Inst. Geol.,
Warszawa.
S z y m a ñ s k i J. 2000: Szczegó³owa Mapa Geologiczna 1 : 50 000, arkusz Grabowiec. Centr.
Arch. Geol. Pañstw. Inst. Geol., Warszawa.
SUMMARY
The research concerned Quaternary deposits obtained in three cartographic borings: Bogucice (K-6), Honiatycze (K-4 bis), Czartorja (K-2) in SMGP 1 : 50 000 chart, Grabowiec chart, in
SE part of Dzia³y Grabowieckie in the Lublin Upland. The maximum thickness of the Quaternary
was found in Bogucice (K-6) boring, where it equals 42.3 m. The sediments are genetically and
stratigraphically varied, there are numerous stratigraphic gaps. Boulder clays from Sanian 2 and
Sanian 1 Glaciations were found in the borings. The oldest loesses from Liwiecian Glaciation
(LN1b2 – from the middle stadial) and LN1c3 – from the early stadial) were recognised. There
are also: loess from the early stadial of the Sanian 2 Glaciation (symbol – LN2c3), the oldest
loess from the descending phase of the older stadial of Sanian 1 Glaciation (LN3a2), and the oldest
loess from the ascending phase of the older stadial of this Glaciation (LN3b2). The oldest level of
LN4 loess of Nidanian Glaciation was found in the floor of Quaternary deposits, directly on
weatherings of Cretaceous rocks in Honiatycze boring (K-4 bis). From the point of view of its
physical characteristics it is comparable to younger upper loesses of the last glaciation. The oldest
loesses LN2c3 occur in Bogucice (K-6) in bog facies and they contain molluscs, which are characteristic of loesses. LN3a2 loess was bored between the moraines of stadial overthrusts of Sanian
1 Glaciation; the lower moraine was dated with the TL method to 666®124 ka BP (Lub-3599).
In boring profiles there are fossil soils of the interglacial rank GJ3b – Mazovian Interglacial; GJ2 – Lublinian Interglacial; GJ1 – Eemian Interglacial and Early Vistulian. Fossil soils of
interstadial rank have developed on LN3a2, on loess-like silts below LN3c3, on loess LN1c3 and
Nowe elementy stratygraficzne lessów najstarszych na Dzia³ach Grabowieckich
109
LN1b2. Within the older loesses, interstadial soil which developed on LSn has been found. The
thickness of Vistulian loesses varies from 3.5 to 7.0 m in the borings investigated. Interstadial soil,
which developed on younger lower loess, is particularly noticeable in their sections.
On the basis of the geological situation and TL dates, the distinguished stratigraphic levels
were correlated with isotope-oxygen stadia of sea deposits. The results of the research show that
Quaternary deposits of Dzia³y Grabowieckie are more stratigraphically diverse than previously
expected. New stratigraphic units of the oldest loesses have been distinguished in the author's
scheme: LN1c3 (early stadial of Liwiecian Glaciation), and LN3a2 – descending phase of the older
stadial of Sanian 1 Glaciation. New data concerning the characteristics of the oldest loess LN4
from Nidanian Glaciation was obtained. No occurrence of boulder clay from Odranian Glaciation
was observed in the borings investigated.
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards