Bezpieczenstwo farmakoterapii.indd

advertisement
Spis treści
Skróty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIII
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVII
Część I. Monitorowanie niepożądanych działań leków . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1. Niepożądane działania leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Anna Wiela-Hojeńska, Łukasz Łapiński
1.1. Niepożądane zdarzenia a niepożądane działania leków . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2. Rodzaje niepożądanych działań leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.3. Niepożądane odczyny poszczepienne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.4. Populacje ryzyka występowania niepożądanych działań leków . . . . . . . . . .
1.5. Farmakoekonomika niepożądanych działań leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2. Jak powstaje bezpieczny lek. Od badań klinicznych do pacjenta . . . . . . . . .
Anna Arcab, Weronika Lepionka, Dagmara Miernecka, Ireneusz Pomorski
2.1. Ocena profilu bezpieczeństwa w trakcie badań klinicznych. Możliwości
i ograniczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.2. Proces rejestracyjny produktu leczniczego. Procedury rejestracyjne . . . . .
2.3. Produkty lecznicze podlegające dodatkowemu monitorowaniu . . . . . . . . .
2.4. Źródła informacji o bezpieczeństwie leku w okresie porejestracyjnym. . . .
2.5. Plan zarządzania ryzykiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.6. Nagłe sytuacje wynikające z monitorowania bezpieczeństwa leków . . . . .
3. Rola lekarzy, farmaceutów, pielęgniarek, położnych i ratowników
medycznych w monitorowaniu bezpieczeństwa leku . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Marcin Kruk, Joanna Langda, Agnieszka Szymchel
3.1. Uczestnicy systemu monitorowania niepożądanych działań leków
w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.2. Obowiązki prawne osób wykonujących zawód medyczny . . . . . . . . . . . . . .
3.3. Sytuacje wymagające szczególnej uwagi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.4. Jak zgłaszać – wskazówki praktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4. Pacjent w systemie monitorowania niepożądanych działań leków . . . . . . .
Agata Maciejczyk, Anna Rymarczuk
4.1. Zgłaszanie niepożądanych działań leków przez pacjentów w Polsce . . . . .
1
3
5
14
23
25
31
37
46
49
51
51
55
57
61
64
66
67
70
79
81
VII
Spis treści
4.2. Skutki włączenia pacjenta do systemu monitorowania niepożądanych
działań leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.3. Trudności w zgłaszaniu niepożądanych działań
leków przez pacjentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.4. Działania potrzebne do usprawnienia systemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.5. Jak dokonać zgłoszenia. Praktyczne wskazówki dla pacjentów . . . . . . . . . .
5. Źródła informacji o niepożądanych działaniach leków . . . . . . . . . . . . . . . . .
Michał Chrzanowski
5.1. Alternatywne źródła. Perspektywa firm farmaceutycznych i agencji
ds. leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.2. Alternatywne źródła. Perspektywa innych użytkowników . . . . . . . . . . . . . .
5.3. Literatura fachowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.4. Rekomendowane strony internetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.5. Białe plamy – wiedza niezweryfikowana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
5.6. Internet jako źródło wiedzy na temat niepożądanych działań leków . . . . .
82
85
86
91
97
97
102
103
105
108
111
6. Monitorowanie bezpieczeństwa leków w ośrodkach regionalnych
w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Anna Wiela-Hojeńska, Krystyna Głowacka, Ewa Jaźwińska-Tarnawska,
Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka, Daria Schetz,
Anna Machoy-Mokrzyńska, Jarosław Woroń
7. Ciągłe monitorowanie i ocena danych o bezpieczeństwie
farmakoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Elżbieta Tajanko
7.1. Rola monitorowania spontanicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.2. Ciągłe monitorowanie bezpieczeństwa farmakoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.3. Ustalanie związku przyczynowo-skutkowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.4. Dalsza ocena działań niepożądanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.5. Przekazywanie informacji na temat bezpieczeństwa leków . . . . . . . . . . . . .
7.6. Okresowy raport o bezpieczeństwie i raport eksperta . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.7. Identyfikacja sygnałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.8. Inne metody służące do monitorowania bezpieczeństwa
farmakoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8. Minimalizacja ryzyka po zarejestrowaniu leku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Elżbieta Bartoszek-Balas, Monika Nowak, Monika Trojan
8.1. Dodatkowe monitorowanie leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.2. Porejestracyjne badania dotyczące bezpieczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.3. Porejestracyjne badania skuteczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.4. Materiały edukacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8.5. Rejestry ciążowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
VIII
121
122
124
125
130
130
132
134
138
143
143
144
147
148
152
Spis treści
9. Jakość leku a ryzyko związane z farmakoterapią. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Agnieszka Makowska, Marcin Kołakowski
9.1. Państwowa Inspekcja Farmaceutyczna jako instytucja monitorująca
jakość produktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.2. Sprawa preparatu Corhydron . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.3. Łańcuch chłodniczy i przechowywanie leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.4. Zwrot produktu leczniczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.5. Sfałszowane produkty lecznicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.6. Pacjenci jako źródło ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
165
165
168
168
169
169
170
10. Wycofanie leku z powodów bezpieczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
Anna Arcab, Monika Nowak
11. Bezpieczeństwo leków w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187
Adam Przybyłkowski
12. Zarys regulacji prawnych dotyczących nadzoru nad bezpieczeństwem
farmakoterapii w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Łukasz Sławatyniec
12.1. Wytyczne do prowadzenia nadzoru nad bezpieczeństwem
farmakoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12.2. Podstawowe zasady wynikające z Prawa farmaceutycznego. . . . . . . . . . .
12.3. Zgłaszanie działań niepożądanych przez pacjentów . . . . . . . . . . . . . . . . .
12.4. Prawo farmaceutyczne a obowiązki wynikające z innych przepisów
prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12.5. Prawo farmaceutyczne a monitorowanie bezpieczeństwa stosowania
suplementów diety i wyrobów medycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12.6. Odpowiedzialność za monitorowanie bezpieczeństwa stosowania
produktów leczniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12.7. Uprawnienia organów w postępowaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13. Mechanizmy nadzoru – inspekcja systemów monitorowania
niepożądanych działań leków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Michał Gryz
13.1. Zapewnienie jakości – pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13.2. System jakości a system nadzoru nad bezpieczeństwem
farmakoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13.3. Audyt systemów monitorowania niepożądanych działań leków . . . . . . .
13.4. Inspekcja systemów monitorowania niepożądanych działań leków . . . .
195
196
197
202
203
204
206
207
211
211
214
217
219
14. Monitorowanie niepożądanych działań suplementów diety
a bezpieczeństwo ich stosowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225
Jarosław Woroń
IX
Spis treści
15. System nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii. Rozwiązania
godne naśladowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
Monika Trojan, Ireneusz Pomorski
Część II. Bezpieczeństwo stosowania leków. Przykłady farmakoterapii
kardiologicznych i pediatrycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239
16. Działania niepożądane leków kardiologicznych dotyczące przewodu
pokarmowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Iwona Andrys-Wawrzyniak, Anna Jabłecka
16.1. Jama ustna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.2. Uszkodzenia przełyku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.3. Nudności i wymioty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.4. Niestrawność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.5. Zapalenie żołądka, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy . . . . . . . .
16.6. Zaburzenia jelita cienkiego i grubego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.7. Polekowe uszkodzenia narządów miąższowych przewodu
pokarmowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.8. Reakcje toksyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.9. Reakcje idiosynkrazji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
17. Działania niepożądane leków kardiologicznych dotyczące nerek . . . . . . .
Iwona Andrys-Wawrzyniak, Anna Jabłecka
17.1. Ostra niewydolność nerek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
17.2. Nefropatia cewkowo-śródmiąższowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
17.3. Uszkodzenie kłębuszków nerkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18. Działania niepożądane leków kardiologicznych dotyczące
metabolizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Iwona Andrys-Wawrzyniak, Anna Jabłecka
18.1. Zaburzenia glikemii i wahania masy ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18.2. Czas protrombinowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18.3. Fosfataza zasadowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18.4. Aminotransferazy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18.5. Amylaza i lipaza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18.6. Bilirubina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18.7. Kwas moczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19. Działania niepożądane wybranych leków kardiologicznych dotyczące
układu nerwowego, zaburzeń psychicznych i narządów zmysłów . . . . . .
Ewa Kaźmierczak, Anna Jabłecka
19.1. Zaburzenia układu nerwowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19.2. Zaburzenia psychiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19.3. Zaburzenia narządów zmysłów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
X
241
241
242
242
242
243
243
244
244
245
247
247
247
248
249
249
250
250
250
250
250
251
253
253
254
254
Spis treści
20. Zaburzenia naczyniowe jako niepożądane działania leków
kardiologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
Jerzy Jankowski, Anna Jabłecka
21. Zaburzenia endokrynologiczne jako niepożądane działania leków
kardiologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261
Jerzy Jankowski, Anna Jabłecka
22. Zaburzenia rytmu serca jako niepożądane działania leków
kardiologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
Jerzy Jankowski, Anna Jabłecka
23. Niepożądane działania leków kardiologicznych dotyczące układu
krwiotwórczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Iwona Smolarek, Anna Jabłecka
24. Reakcje immunologiczne jako niepożądane działania leków
kardiologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273
Iwona Smolarek, Anna Jabłecka
25. Bezpieczeństwo leków sercowo-naczyniowych w ciąży . . . . . . . . . . . . . . . . 277
Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka
25.1. Nadciśnienie tętnicze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279
25.2. Leczenie przeciwzakrzepowe w ciąży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
26. Zaburzenia układu rozrodczego i piersi podczas terapii lekami
sercowo-naczyniowymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283
Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka
27. Skórne powikłania po lekach sercowo-naczyniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 285
Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka
28. Działania niepożądane leków sercowo-naczyniowych w układzie
oddechowym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka
29. Leki kardiologiczne jako czynnik wpływający na wyniki badań
laboratoryjnych gospodarki węglowodanowej, elektrolitowej
i lipidowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka
29.1. Glukoza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29.2. Elektrolity . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29.3. Lipidy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
293
293
294
296
XI
Spis treści
30. Rola czynników genetycznych w determinowaniu działań
niepożądanych leków kardiologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
Artur Cieślewicz, Anna Jabłecka
31. Bezpieczeństwo stosowania leków u dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Katarzyna Korzeniowska, Anna Jabłecka
31.1. Terapia przeciwbólowa i przeciwgorączkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
32. Przypadki kliniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
32.1. Przypadki kliniczne kardiologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
Jerzy Jankowski
32.2. Przypadki kliniczne pediatryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
Katarzyna Korzeniowska
Część III. Szpitalny system monitorowania niepożądanych działań
leków w praktyce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
33. Rejestr zdarzeń niepożądanych i możliwości prewencji na podstawie
systemu informatycznego ESKULAP® na Oddziale Ratunkowym
Szpitala MEDICAM w Gryficach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
Michał Kurek, Andrzej Gorzka, Kazimierz Łaszewski
33.1. Wprowadzenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
33.2. Badania własne. Założenia projektu i pierwszy etap jego realizacji
w 2014 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325
34. Komentarz redaktorów naukowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
Agata Maciejczyk, Marcin Kruk
Słownik terminów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
O autorach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367
XII
Download