Układ nagrody

advertisement
Psychoneurologia
WYKŁAD 10
Fizjologia i patologia układu
nagrody. Uzależnienia.
Prof. dr hab. Krzysztof Turlejski
Uniwersytet kardynała Stefana Wyszyńskiego
Instytut Biologii Doświadczalnej PAN
Strach i rozkosz, czyli
nasz kij i marchewka
• Aktywacja ciała migdałowatego
i części podwzgórza jest
źródłem emocji negatywnych
• Wyrzut dopaminy daje nam
poczucie rozkoszy
Dla zdrowia psychicznego
konieczna jest równowaga różnych
systemów mózgu
• nadaktywność brzuszno-przyśrodkowej kory
przedczołowej prowadzi do manii.
•
niska aktywność jąder migdałowatych wzmaga
skłonności psychopatyczne.
• deficyt procesów kognitywnych (przemyśleń i oceny
skutków działania), oraz konieczność
natychmiastowej reakcji - zwiększają zależność od
mechanizmów instynktownych i emocjonalnych, a
zmniejszają wagę decyzji racjonalnych.
Emocje (uczucia) przyjemne
• W humanistyce, w tym w psychologii, popularny
jest dzielenie uczuć (emocji) na podstawowe i
wyższe.
• Zgodnie z podziałem przyjętym w psychologii,
odczuwanie przyjemności związane z doznaniami
zmysłowymi jest uczuciem podstawowym,
natomiast miłość i duma – uczuciami wyższymi.
• Darwin zaliczył radość do uczuć podstawowych,
które dzielimy ze zwierzętami.
• Czy mechanizm biologiczny odczuwania radości w
obu przypadkach jest odmienny?
• Czy jest odmienny dla każdego uczucia
przzyjemnego?
Uczucia podstawowe i wyższe
Klasyfikacja psychologiczna
• W humanistyce, w tym w psychologii,
popularne jest dzielenie uczuć (emocji) na
podstawowe i wyższe.
• Zgodnie z tym podziałem, odczuwanie
przyjemności związane z doznaniami
zmysłowymi jest uczuciem podstawowym,
natomiast miłość i duma – uczuciami
wyższymi.
Uczucia wyższe
• Uczucia wyższe mają u ludzi charakter uniwersalny,
jednak przejawiają znaczne zróżnicowanie kulturowe.
Wymienia się tu:
– Miłość
– Poczucie winy
– Wstyd
– Zakłopotanie
– Duma
– Zawiść
– Zazdrość
Tylko 2 z 7 wymienionych uczuć wyższych ma charakter
jednoznacznie pozytywny (są odczuwane jako przyjemne).
Wielu badaczy uważa, że przynajmniej niektóre gatunki zwierząt
także mogą doznawać niektórych z tych uczuć, choć w prostszej
formie.
Czy istnieje ośrodek przyjemności?
• Darwin zaliczył radość do uczuć, które dzielimy ze
zwierzętami.
• Od XIX wieku trwały wśród fizjologów debaty nad tym,
czy istnieje coś takiego jak „ośrodek przyjemności”, czy
też przyjemność jest to właściwość (aspekt) zasadniczo
różnych procesów, n. p. pewnego rodzaju percepcji
smakowej, węchowej, wzrokowej i innych procesów
zachodzących w układzie nerwowym.
• Jeśli są to podobne aspekty odmiennych procesów, to
mechanizmy odczucia przyjemności z powodu percepcji
węchowej i wzrokowej powinny być różne.
• Jeśli jest to jeden proces, uruchamiany przez różne
pobudzenia, to powinien istnieć wspólny ośrodek
przyjemności.
Odkrycie układu nagrody
Odpowiedź na te pytania znalazł
James Olds, który od 1954 roku
prowadził badania nad
mechanizmami
nagrody, drażniąc
mikroelektrodami różne struktury
mózgu szczura.
Na skutek błędu technicznego, prawdopodobnie
wygięcia elektrody drażniącej w trakcie jej
wprowadzania, dotarła ona kilka mm od
właściwego miejsca, do dolnej części podwzgórza
zamiast do jądra siatkowatego wzgórza.
Odkrycie układu nagrody
Olds i jego doktorant Milner przez przypadek odkryli
lokalizację „układu nagrody w mózgu”. Wykazali, że jeśli
elektrody pobudzają impulsami prądu pęczek przyśrodkowy
przodomózgowia (pęczek aksonów wysyłanych przez
neurony niektórych jąder pnia mózgu) lub boczne jądro
podwzgórza, to szczur dąży do ich ponownego pobudzenia,
naciskając na dźwignię włączającą drażnienie w tempie
nawet 2000 razy na godzinę aż do zupełnego wyczerpania.
Układ nagrody
• Układ nagrody (inaczej
ośrodek przyjemności)
jest zbiorem
połączonych ze sobą
struktur mózgu
wytwarzających
motywację pozytywną.
• W większości należą
one do układu
limbicznego, ale ich
działanie jest
integrowane przez
aktywację układu
dopaminergiczny pnia
mózgu
• Aktywacja układu
nagrody jest
subiektywnie odczuwana
jako przyjemność.
Biologiczne znaczenie układu
nagrody
Układ nagrody aktywuje się, aby skłonić nas do wykonania
najważniejszych dla podtrzymania życia czynności.
Gdy coś zjemy, to aktywuje się ośrodek sytości w
podwzgórzu i jednocześnie wydziela się dopamina, dając
nam poczucie szczęścia, zadowolenia.
Dopamina wydziela się podczas każdej biologicznie ważnej
czynności: jedzenia, picia, aktywności seksualnej. Także
podczas agresji znacząco wzrasta wydzielanie dopaminy.
Odczuwamy to introspektywnie jako rozkosz, przyjemność
lub satysfakcję.
Jednak mechanizm pozytywnego wzmocnienia może
funkcjonować w sposób niekontrolowany. Mamy wtedy do
czynienia z uzależnieniem.
Biologiczne
znaczenie układu
nagrody
• Układ nagrody motywuje
osobnika/osobę do podjęcia pewnych
biologicznie ważnych czynności.
• Układ nagrody aktywowany jest w
sytuacjach zaspokajania popędów
(n.p. głodu, popędu seksualnego) a
także w trakcie wykonywania innych,•
nie-popędowych czynności,
prowadzących do ważnych dla
organizmu skutków.
Szczury laboratoryjne, mogące
elektrycznie drażnić układ
nagrody przez naciśnięcie
dźwigni, wykonują tę czynność aż
do całkowitego wyczerpania
(samodrażnienie).
• PATOLOGIA
• Możliwość aktywacji układu nagrody• Narkomania polega na
chemicznej aktywacji tych samych
bez związku z realnymi potrzebami
struktur i ma ten sam skutek.
stwarza duże niebezpieczeństwo.
Badania na ludziach
Badania na ludziach, które prowadził
i opisał w swojej książce José
Delgado (Toward a Psychocivilized
Society, 1969) wykazały, że
elektryczne drażnienie pewnych
podkorowych struktur mózgu
wywołuje stan przyjemności.
Szczególnie przyjemne były
wrażenia wywołane drażnieniem
przegrody (septum), mające bardzo
często wyraźną treść erotyczną. W
Przegrodzie znajduje się duże
skupisko komórek cholinergicznych.
U ludzi te badania miały cel terapeutyczny – próbowano za ich pomocą
leczyć nie poddającą się tradycyjnej terapii padaczkę, a także
schizofrenię i chorobę Parkinsona.
Układ nagrody.
Udział układu
dopaminergicznego
.
• Późniejsze badania, w tym obserwacje poczynione
podczas drażnienia struktur mózgu ludzkiego podczas
operacji neurochirurgicznych, wykazały, że pobudzanie
elektryczne niektórych jąder bocznej części podwzgórza
oraz jądra półleżącego (u podstawy przedniej części
podwzgórza) wywołuje stan przyjemności, błogości.
• UWAGA: drażnienie innych, tuż obok leżących części
bocznego podwzgórza wywoływało agresję lub lęk!
• Układ nagrody
tworzą:
• Jądra dopaminergiczne
brzusznego pola nakrywki
(ventral tegmental area VTA) i istoty czarnej
(substantia nigra - SN), w
których znajdują się ciała
komórkowe neuronów
dopaminergicznych
• Pęczek przyśrodkowy
przodomózgowia, w
którym przebiegają te
aksony
• Jądro półleżące (nucleus
accumbens – NAcc) do
którego neurony VTA
wysyłają swoje aksony. •
• Kora przedczołowa (część
grzbietowa) jest
unerwiana przez projekcję•
dopaminergiczną z VTA i
projekcję z jądra
półleżącego.
Układ nagrody
Prążkowie (corpus striatum), jądra
przodomózgowia do którego projekcje
wysyła SN.
VTA wysyła również aksony do ciała
migdałowatego (które hamuje
odczucie przyjemności) i bocznej
części podwzgórza (które pobudza to
odczucie).
Funkcjonalne różnice projekcji
dopaminergicznych
• Projekcja z
brzusznego jądra
pokrywy (VTA) do
jądra półleżącego
(Nucleus
accumbens) i kory
czołowej wzbudza
poczucie
zadowolenia,
rozkoszy, zwiększa
energię psychiczną.
• Z istoty czarnej pnia mózgu do jąder przodomózgowia
(prążkowie, jądro ogoniaste) i kory ruchowej – wzmaga
aktywność fizyczną i chęć jej wykonywania, polepsza
koordynację ruchów.
Projekcje dopaminergiczne
do jądra półleżącego i prążkowia
• Dopamina wywiera
na układ nagrody
wpływ zależny od
typu obecnych tam
receptorów (głównie
pobudzający).
• Jądro półleżące i
prążkowie, do których
docierają projekcje
dopaminergiczne, są
jednocześnie pod
wpływem projekcji
pobudzających z kory
czołowej i ciała
migdałowatego.
Rola kory przedczołowej
• Kora przedczołowa odpowiada za selektywne
hamowanie lub aktywowanie innych części mózgu.
• Zależnie od decyzji o podjęciu pewnego
zachowania, lub powstrzymaniu się od niego, różne
części kory czołowej aktywują lub hamują inne
struktury mózgu. Na tej drodze procesy kognitywne
są w stanie kontrolować emocje i reakcje
impulsywne.
• Odpowiednie funkcjonowanie kory przedczołowej
zapewnia adekwatne rozpoznanie bodźców,
utrzymywanie wzbudzenia na odpowiednim
poziomie i adekwatność reakcji na bodźce
sygnalizujące pozytywne skutki lub zagrożenie.
Dwa etapy doświadczania
przyjemności związanej z nagrodą:
• Etap oczekiwania na nagrodę
• Etap odbioru nagrody
• Często najsilniej (pozytywnie) przeżywamy ten pierwszy
etap.
• Uwalnianie dopaminy związane jest głównie z
oczekiwaniem na nagrodę (dopamina jest odpowiedzialna
za "chcenie", pożądanie, motywację osiągnięcia nagrody).
• Początkowo do znacznego wzrostu zawartości dopaminy
w neuronach prążkowia dochodzi gdy spotka nas miła
niespodzianka. Przy powtarzaniu nagradzania, ilość
dopaminy wydzielanej po otrzymaniu nagrody spada,
jednak jest ciągle wysoka po sygnale zwiastującym
nagrodę (gdy oczekujemy na miłe zdarzenie).
• Uważa się, że dopamina odgrywa kluczową rolę w
uczeniu się asocjacyjnym, w wyniku czego obojętny
dotychczas bodziec zaczyna być kojarzony z następującą
po nim nagrodą (rola wzmocnienia emocjonalnego).
Funkcjonowanie układu nagrody
Układ nagrody jest elementem układu pobudzenia
ukierunkowanego, który działa ze znakiem dodatnim.
Jego aktywność wiąże procesy kognitywne z
emocjami, takimi jak radość, przyjemność,
ciekawość.
Aktywność układu nagrody wywołuje poczucie
przyjemności i komfortu. Jednak nierównowaga
chemiczna zaburzająca sygnalizację w układzie
nagrody może zmienić poczucie komfortu w
niepokój, rozdrażnienie lub gniew.
Muzyka a układ nagrody
Wykorzystując magnetyczny rezonans jądrowy (MRI) grupa
kanadyjskich naukowców zbadała, które obszary mózgu wykazują
aktywność, kiedy słuchamy jakiejś nieznanej piosenki.
Im bardziej się nam ona podoba, tym wyraźniejsza staje się
aktywacja jądra półleżącego.
Uwalnianie dopaminy w mózgu pod
wpływem różnych czynników.
Czynnik
nagradzający
Wzrost wydzielania
dopaminy
smaczne
jedzenie
50%
seks
do 100%
alkohol
do 200%
nikotyna
225%
kokaina
400%
amfetamina
1000%
Substancje psychoaktywne
Narkotyki były znane i stosowane przez człowieka od tysiącleci i podobnie jak teraz - tymi najpopularniejszymi były: opium, konopie, liście
koki, a także halucynaty zawarte w grzybach, powojach czy kaktusach.
Zażywano je w czasie obrzędów religijnych, ze względów społecznych,
stosowano jako środki pobudzające. Liście koki służyły Indianom z
Południowej Ameryki do stymulacji, usuwania zmęczenia, uczucia głodu
czy pragnienia.
W XIX w. kokainę, dostępną legalnie nawet w barach, szeroko stosowano
jako lek. Kokainę zawierała Coca-Cola wytwarzana według oryginalnej
recepty i wiele innych napoi orzeźwiających.
Kokaina była również pierwszym środkiem zastosowanym do
miejscowego znieczulania, dzięki czemu możliwe stało się prowadzenie
operacji na tak wrażliwych częściach ciała, jak oczy.
Substancje psychoaktywne:
morfina, amfetamina, LSD
Opium (suszony sok z makówek) było popularne nie tylko w Chinach, ale
i w innych krajach Bliskiego, Środkowego i Dalekiego Wschodu.
W wielu krajach niemowlęta usypiano sokiem z makówek, co było bardzo
niebezpieczne, ponieważ są one szczególnie wrażliwe na morfinę i już
jedna kropla takiego soku może być dla nich śmiertelna.
Jeszcze do lat 1970-tych lekarze często przepisywali preparaty opium jako
środek przeciwbólowy, przeciwkaszlowy i łagodzący biegunki.
Do dzisiaj morfina jest niezastąpionym środkiem przeciwbólowym.
Kodeina, pochodna morfiny, jest od dawna cenionym lekiem
przeciwkaszlowym.
Syntetyczną amfetaminę (działajacą na receptory adrenergiczne) przez
długie lata stosowano jako legalny lek stymulujący, wchodziła również w
skład preparatów odchudzających, o czym stosujący je ludzie najczęściej
nie wiedzieli.
LSD-25 służył do leczenia chorób psychicznych i był dostępny bez recept.
Mechanizmy działania
narkotyków aktywujacych
Amfetamina i kokaina
bezpośrednio aktywują
układ adrenergiczny i
dopaminergiczny hamując
wychwyt neuronalny
noradrenaliny i dopaminy
poprzez blokowania
transportera
dopaminowego (kokaina)
lub nasilając ich
uwalnianie z neuronów
(amfetamina i jej
pochodne).
Działanie kokainy
Kokaina hamuje usuwanie wydzielonej dopaminy,
co jest powodem:
- W mniejszych dawkach – pobudzenia
psychoruchowego, uczucia euforii, omamów;
- W większych – depresji ośrodka oddechowego
w pniu mózgu, pobudzenia receptorów β na
obwodzie, co wywołuje: wzrost ciśnienia
tętniczego i zaburzenia rytmu serca. Prowadzi to
w efekcie do takich chorób jak: miażdżyca,
choroba wieńcowa, niewydolność mięśnia
sercowego itd.
Z czekoladą żyje się milej
Aktywny składnik marihuany (oznaczony
symbolem THC) łączy się ze
specyficznym receptorem
kanabinoidowym w komórkach mózgu, w
wyniku czego powstaje stan
narkotycznego uniesienia.
Naukowcy odkryli że czekoladę można
zaliczyć do takich samych poprawiaczy
samopoczucia jak konopie indyjskie.
Jednak osobie ważącej 60 kilogramów
dopiero zjedzenie 11 kilogramów
czekolady gwarantuje podobne doznania
jak jeden papieros z marihuaną.
Zapach czekolady nie wystarczy
Naukowcy z w Wielkiej Brytanii przebadali
reakcje 60 ochotników, którym postarano się
zredukować wszystkie bodźce do minimum
(bezzapachowy pokój, gogle na oczach,
słuchawki na uszach) i w tych warunkach
stymulować ich zapachami.
Ani kawa, ani pieczony schab, ani fasolka nie
wpływały na zmiane aktywności mózgu (EEG).
Natomiast zapach prawdziwej czekolady
wyraźnie zmieniał fale theta, związane z
koncentracją uwagi - ich potencjał z 2.6 mV
spadł do 1.8 mV.
Badani dali się oszukać syntetycznym
zapachem czekolady, ale ich mózgi bez
żadnego trudu wykryły fałszerstwo i nie
zareagowały pobudzeniem układu nagrody.
Alkohol
Alkohol zaburza metabolizm neuronów,
zmniejszając ich aktywność. Bardziej są na
niego wrażliwe neurony GABA-ergiczne
(hamujące). W związku z tym na początku
przeważa efekt zniesienia hamowania
(pobudzenia).
Przy wyższych dawkach, następuje
aktywacja receptorów GABA-ergicznych
powodując głębokie zahamowani różnych
funkcji.
Alkoholizm zabija więcej ludzi niż wszystkie
inne narkomanie razem wzięte (wyłączając
nikotynizm).
Alkohol i dopamina
Badania wykazały, że stymulowane alkoholem wydzielanie dopaminy
może przebiegać za pośrednictwem endogennych peptydów
opioidowych. Wynika to z obserwacji, że substancje chemiczne
hamujące działanie peptydow opioidowych zapobiegają wpływowi
alkoholu na uwalnianie dopaminy.
Wpływ alkoholu na płód
Alkohol powoduje więcej szkód w rozwijającym się płodzie niż inne substancje
łącznie z marihuaną i kokainą. Najbardziej narażonymi rejonami mózgu są:
ciało modzelowate - przekazuje informacje pomiędzy prawą i lewą półkulą;
móżdżek - odpowiada za funkcje motoryczne;
zwoje podstawy - odpowiadają za pamięć i procesy poznawcze;
hipokamp - bierze udział w procesach uczenia się i pamięci;
płaty czołowe - odpowiadają za funkcje wykonawcze, kontrolę impulsów, osąd.
Od tolerancji do uzależnienia
Wiele związków działających pozytywnie na układ nagrody po dłuższym
zażywaniu wywołuje adaptacyjne zmiany biochemii i fizjologii mózgu. Do
uzyskania takiego samego efektu potrzebne są więc coraz większe
dawki, które zresztą organizm znosi bez kłopotów, i domaga się jeszcze
większych.
Powstaje niebezpieczne błędne koło. W farmakologii zjawisko to nazywa
się tolerancją i głodem narkotykowym.
Uzależnienie trwale zaburza
równowagę procesów w mózgu
• Uzależnienie trwale zmienia strukturę i
funkcjonowanie układów kontrolujących
najważniejsze aspekty zachowania, takie jak
ocena ważności bodźca lub obiektu, formowanie
pamięci i poczucie przyjemności (satysfakcji,
radości, uniesienia).
• Zmiany te zachodzą na poziomach
molekularnym, komórkowym, anatomicznym i
funkcjonalnym.
• Zmiany są głębokie i trwają długo po
zaprzestaniu narkotyzowania się.
• Wszystko to sprawia, że narkomanię traktuje się
jak chorobę, która wymaga specjalistycznego
leczenia.
Interakcja mechanizmów emocjonalnych
i racjonalnych a narkomania
• W narkomanii hyperaktywne są układy emocjonalne, skłaniające do
zachowań kompulsywnych, a słabo aktywne układy kognitywne,
zwłaszcza kora przedczołowa, która przewiduje skutki i hamuje emocje.
Interakcje funkcjonalne układów
neuromodulatorów
• Najszerzej uznana
koncepcja interakcji
serotoniny,
noradrenaliny i
dopaminy w regulacji
motywacji i emocji.
• Alternatywne
interpretacje podkreślają
udział noradrenaliny w
układzie nagrody, a
dopaminy w koncentracji
uwagi i poszukiwaniu
nowości.
Nie każdy się uzależnia
Tylko część ludzi uzależnia się od
narkotyków
od alkoholu 15%,
od nikotyny – 32%,
od heroiny 23%,
od kokainy – 17%,
od halucynogenów – 5%
Impulsywność a racjonalność.
Aktywacja układu emocji i układów kognitywnych
podczas podejmowania decyzji zależy od
długości odroczenia otrzymania nagrody.
McClure et al. (2004)
• WYNIK: aktywacja układu emocji jest o wiele
silniejsza gdy nagroda jest natychmiastowa.
• Wybór nagrody odroczonej aktywuje bardziej
układy racjonalnej oceny, niż układy emocji.
Genetycznie uwarunkowana
impulsywność
• Jeśli gen monoaminooksydazy (MAO),
enzymu rozkładającego noradrenalinę i
dopaminę, występuje w wariancie
genetycznym warunkującym wolniejsze ich
rozkładanie i usuwanie, to taki człowiek jest
bardziej impulsywny i mniej skłonny do
racjonalnego myślenia w sytuacjach
emocjonujących. Łatwiej się też uzależnia.
Liczba autoreceptorów
dopaminowych a uzależnienia
Szczury, które przejawiają większą ciekawość i chętniej badają
nieznane otoczenie, mają też wrodzoną skłonność do uzależnień (n.p.
kokainizmu).
Ciekawskie szczury miały nieco mniej autoreceptorów
dopaminergicznych na powierzchni neuronów. Te receptory reagują na
poziom dopaminy (neuroprzekaźnika układu nagrody) i gdy jest go zbyt
wiele zmniejszą jego produkcję. Jeśli tych „czujników” jest mało, to
mechanizm samoregulacji działa słabiej.
Określono też kwestionariuszami typy osobowości 34 ludziochotników, a następnie poddano ich badaniu PET, ukazującemu
rozmieszczenie receptorów dopaminergicznych w mózgu.
Im mniejsza była gęstość autoreceptorów dopaminowych, tym
większe było zainteresowanie nowością sytuacji.
W testach tacy ludzie chętniej podejmowali ryzyko związane z
wydawaniem pieniędzy. Ich decyzje były też bardziej impulsywne, mniej
myśleli o konsekwencjach, bardziej polegali na emocjach i odruchach.
Test Iowa na skłonność do hazardu
Cztery talie:
A
B
C
D
Hazard jest jednym z najsilniejszych i najtrudniejszych do wyleczenia
uzależnień.
W teście Iowa grający musi za każdym razem wyciągnąć kartę z jednej z
czterech talii. To grający decyduje z której. Połowa kart przynosi wygraną,
połowa przegraną, ale w każdej talii inna jest wysokość zysku i straty.
Grający chce uzyskać jak najwyższą sumę wygranych.
W tym celu musi odkryć, która talia ma najlepszy stosunek zysków do strat i
wyciągać karty tylko z niej, a unikać innych talii.
Test Iowa na skłonność do hazardu
Złe talie
A
Średnia
wygrana
na kartę
Dobre talie
B
C
D
$100
$100
$50
$50
Średnia
przegrana $100
na kartę
$125
$20
$30
Wyniki testu Iowa dla pacjentów normalnych i
z uszkodzeniem ciała migdałowatego albo
brzuszno-przyśrodkowej części kory czołowej
(Bechara i Damasio, 1999)
Zmiany fizjologiczne
• Zmiany zależne od aktywacji autonomicznego
(obwodowego) układu nerwowego
– Przyspieszenie akcji serca i wzrost ciśnienia krwi
(układ sympatyczny, adrenalina), lub zwolnienie akcji
serca i spadek ciśnienia (układ parasympatyczny,
acetylocholina)
– Zmiana rytmu oddychania
– Skóra: pocenie się (acetylocholina)
– Skóra: czerwienienie (acetylocholina)
lub blednięcie (adrenalina)
– Źrenice: rozszerzenie (adrenalina)
lub zwężenie (acetylocholina)
– Zmiany motoryki jelit
Przewodnictwo skóry podczas
wykonywania testu IOWA
• Norma: kiedy sięgamy
po „niebezpieczną”
talię, spada oporność
skóry, ponieważ
wydziela się pot. Jest
to wegetatywny objaw
reakcji lękowej.
• Ludzie zaburzeni nie
odczuwają lęku w
sytuacji ryzyka, nawet
gdy świadomie
wybierają bardzo
wysokie ryzyko.
(Bechara i Damasio, 1999)
Wnioski z testu Iowa
• „Normalni” ludzie wykonując test Iowa uczą się po
około 30 próbach jak maksymalizować zyski.
Jednocześnie wykazują zwiększone przewodnictwo
skóry (co świadczy, że odczuwają lęk) zarówno gdy
ciągną karty z „dobrej” talii (gdzie też mogą przegrać)
jak i ze „złej”, przy czym lęk przed złą talią jest
większy (bo większe jest ryzyko straty).
• Pacjenci z uszkodzeniem jądra migdałowatego lub
brzuszno-przyśrodkowej części kory przedczołowej
nie wykazywali preferencji do wygrywającej talii
(woleli stale ryzykować) i nie odczuwali lęku podczas
takich prób.
• Podobne objawy zaobserwowano u ludzi słabo
reagujących na wzmocnienia pozytywne (w innych
badaniach). Dopiero sytuacja dużego ryzyka i dużej
wygranej wzbudza w nich emocje.
Sekwencja działania układu emocji
pozytywnych podczas zaspokajania popędów
(potrzeb)
• Sekwencja: potrzeba (pożądanie) - działanie – zaspokojenie
potrzeby – uczucie spokoju.
• Przymus działania zostaje wywołany przez bodźce
sygnalizujące niezaspokojone potrzeby:
niski poziom glukozy => głód;
niezaspokojony popęd seksualny => pożądanie;
bodźcem takim mogą być także złożone potrzeby wynikające z
poznawczych aspektów funkcjonowania, np. potrzeba
zrozumienia świata, spójnej teorii świata;
• przyjemność wynikająca z działania przybliżającego
zaspokojenie => rytuały, przygotowania, zaloty, zakupy dopaminowy układ nagrody
• spełnienie: dopamina wzmaga aktywność brzusznoprzyśrodkowej kory przedczołowej, która hamuje popędy. W
rezultacie zwierzę (i człowiek) odczuwa zaspokojenie i
zaprzestaje dalszego wykonania pewnych czynności. Jest to
część „układu nasycenia”.
Hipoteza Damasio (kontrowersyjna)
• Hipoteza Markera Somatycznego (Damasio et al., 1996):
– Interpretacja Damasio i Bechara: unikamy decyzji
przynoszących straty, ponieważ nasz system emocji ostrzega
nas przed potencjalnymi stratami
– System emocjonalny mózgu, generując emocje, „zwraca naszą
uwagę” na potencjalne zyski i „ostrzega” przed potencjalnymi
stratami i zagrożenimi
– Zgodnie z tą teorią, układ generujący emocje ma funkcję
sprawczą, to znaczy pierwsza jest emocja, a dopiero potem
decyzja.
• Twierdzenie: Zmiany somatyczne związane z emocjami (dreszcze,
pocenie się, zmiany akcji serca) działają jako pierwotne sygnały
ostrzegawcze, „odpychające” lub „przyciągające”. Skłaniają nas one do
wybierania korzystnych talii, a unikania niekorzystnych.
• Ludzie, którzy nie reagują na fizjologiczne objawy emocji (lub ich nie
doznają) mają zaburzenia emocjonalne, które skłaniają ich do
podejmowania złych decyzji.
Inne badania udziału emocji w
podejmowaniu decyzji
• PRZESŁANKA: Ludzie inaczej podejmują decyzje, gdy
nagroda (lub strata) jest natychmiastowa niż kiedy skutek
jest odczuwany po pewnym odroczeniu.
• HIPOTEZA: różnica ta jest spowodowana istnieniem w
mózgu dwóch niezależnych systemów oceny:
wegetatywnego, emocjonalnego i kognitywnego,
racjonalnego. Ta hipoteza jest testowana od 50 lat i
została potwierdzana przez większość badaczy.
• OCZEKIWANY WYNIK: zależnie od tego, czy nagroda
będzie natychmiastowa, czy odroczona, aktywowane
będą inne struktury mózgu. W szczególności, stopień
aktywacji układu emocji będzie wyższy, gdy nagrroda
będzie natychmiastowa.
• METODA: badania metodą fMRI (McClure et al. 2004)
Aktywacja układu emocji i układów
kognitywnych podczas podejmowania
decyzji
McClure et al. (2004)
• WYNIK: aktywacja układu emocji jest o wiele
silniejsza gdy nagroda jest natychmiastowa.
• Wybór nagrody odroczonej aktywuje bardziej
układy racjonalnej oceny, niż układy emocji.
Uzależnienia a mechanizmy
pamięci
N acc
• Szczury, u których wytworzono narkomanię kokainową naciskają
przycisk, aby dostać dawkę kokainy.
• Gdy po naciśnięciu nie dostają kokainy, powoli przestają wykonywać tę
reakcję.
• Drażnienie układu nagrody (N. accumbens, jądro półleżące) nie
przywraca reakcji naciskania pedału.
• Natomiast drażnienie układu przywoływania pamięci (VSUB, część
hipokampa) wyzwala długotrwałe wysiłki w celu uzyskania narkotyku.
• Wniosek: głód narkotyków jest formą pamięci i zależy bardziej od
mechanizmów pamięci, niż od aktywności układu nagrody.
• Niedawno wykazano, że w sytuacji doświadczalnej można pamięć głodu
narkotykowego wymazać i ponownie przywrócić.
Blokowanie pamięci likwiduje
uzależnienia
Naukowcom z Izraela udało się środkami farmakologicznymi
wymazać z pamięci szczurów ich pamięć uzależnienia od
narkotyków.
Przez ponad 14 dni szczurom podawano kokainę. Później
badacze podali bezpośrednio do jadra półleżącego peptyd o
nazwie ZIP który jest odpowiedzialny za kontrolę (blokadę)
odczuwania przyjemności.
Na skutek kuracji neuropeptydem ZIP zwierzęta przestały
szukać miejsca w którym wcześniej była im dostarczana
kokaina i zupełnie ją ignorowały.
Stymulacja przezczaszkowa
• Prąd elektryczny płynący przez specjalnie ukształtowaną cewkę
powoduje powstanie ukierunkowanego pola magnetycznego.
Odwrócenie biegunów elektrycznych powoduje odwrócenie kierunku
pola magnetycznego
• Pole to powoduje przesunięcia jonów w tkance mózgu, zaleznie od jego
kierunku depolaryzując lub hyperpolaryzując neurony. Powoduje to
pobudzenie lub zahamowanie aktywności pewnych struktur mózgu.
Leczenie depresji stymulacją
przezczaszkową.
• Krótkie impulsy
magnetyczne
ukierunkowane na
struktury układu
limbicznego hamują go
lub pobudzają.
• W ten sposób można
zdalnie wzbudzać lub
hamować pewne
procesy emocjonalne i
zachowania.
Dowolne sterowanie pamięcią?
• Badania mające na celu znalezienie sposobów leczenia
narkomanii, depresji i stresu pourazowego doprowadziły do
wynalezienia metod manipulowania pamięcią: wymazywania
śladów pamięciowych i ich ponownej aktywacji.
• Poważne problemy etyczne. Co, jeśli metody te zostaną
użyte do usunięcia pamięci przeżytych zdarzeń bez naszej
wiedzy i zgody? Po takim zabiegu moglibyśmy być
wewnętrznie przekonani, że pewne fakty nigdy nie zaistniały
(n.p., policja nie strzelała do demonstrantów).
Marzenie każdej władzy!
Czy miłość też jest
narkotykiem?
Miłość – niczym narkotyki - najpierw wyzwala euforię, a potem uzależnia.
Miłość wywołuje w organizmie takie same zmiany jak... amfetamina.
Neurotransmitery miłości
Zgodnie z koncepcją Liebowitza (Chemia Miłości) kluczową
rolę w wywoływaniu stanu zakochania odgrywają
katecholaminy, przede wszystkim dopamina (DA) i
noradrenalina (NA). Pozytywne emocje powodują
wydzielanie się NA. Jednocześnie blokowane jest
usuwanie NA ze szczeliny synaptycznej oraz wzmaga jej
produkcja. To powoduje stan wielkiej koncentracji
psychicznej oraz stałe uwalnianie DA.
W efekcie, gdy rodzi się miłość, jesteśmy trwale
skoncentrowani na jednym obiekcie, a jednocześnie
ośrodek przyjemności jest bardzo silnie i długotrwale
pobudzony, podobnie jak pod wpływem niektórych
narkotyków.
Miłość a impulsywność
• Jeśli gen monoaminooksydazy (MAO), enzymu
rozkładającego noradrenalinę i dopaminę, występuje
w wariancie genetycznym warunkującym wolniejsze
ich rozkładanie i usuwanie, to taki człowiek jest
bardziej impulsywny i mniej skłonny do racjonalnego
myślenia w sytuacjach emocjonujących. Łatwo mu
się zakochać, ale i łatwo zmienić obiekt miłości.
• Być może, wybór towarzysza życia powinien
uwzględniać również wyniki analiz genetycznych.
Jednak z różnych badań wynika, że opinia
przyjaciółek może być równie trafna.
Lokalizacja „miłości” w mózgu
Miłość romantyczna pobudza te
same drogi nerwowe co
narkotyki, łącznie z korą wyspy,
przednią części zakrętu obręczy i
jądrem ogoniastym.
We wszystkich strukturach
substancją aktywującą jest
dopamina.
Jądro ogoniaste – część układu nagrody, odpowiedzialne za determinację i
dążenie do celu, jakim jest zdobycie wymarzonego partnera.
Układ nagrody składa się z brzusznego pola nakrywki, jądra półleżącego i
kory przedczołowej.
Miłość ewoluuje…
• Stan zakochania nie trwa wiecznie. Pierwszy kryzys
nadchodzi nie później niż po trzech latach.
• Wysoki poziom dopaminy, podobnie jak w przypadku
narkomanii prowadzi do zmian w receptorach i
znieczulenia na jej nagradzającą moc. Jednak w
przeciwieństwie do narkotyków, organizm nie może
wytworzyć większej ilości dopaminy.
• W efekcie emocjonujące doznania, jeszcze niedawno
wywoływane przez spojrzenie, głos, dotyk, a nawet samo
wyobrażenie ukochanej osoby, wyraźnie słabną.
• Nie wszyscy są w stanie się z tym pogodzić. Osoby
łatwiej się uzależniające, łatwiej też zmieniają obiekt
miłości.
„Dojrzała” miłość
Kiedy stan zakochania przekształca się w
dojrzałą miłość, wzmożone wydzielanie
endorfin w obecności partnera zapewnia
poczucie spokoju i bezpieczeństwa.
Endorfiny działają na te same receptory,
co morfina i przypominają ją działaniem.
Jeśli w tej fazie dochodzi do rozdźwięków
między partnerami, to wydziela się
substancja „P” (P – od „pain”, ból) o
własnościach przeciwnych do endorfin.
Przypuszcza się, że właśnie ta substancja
obniża próg odczuwania cierpienia.
Pytanie na egzamin
• Jakie skutki psychiczne i społeczne są
związane z zaburzeniami funkcjonowania
układu nagrody?
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards