ogólna charakterystyka italii i europy około roku

advertisement
-1OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA ITALII I EUROPY OKOŁO ROKU TYSIĘCZNEGO
Sto lat upływające pomiędzy podziałem w Verdun (843) a wyprawą Ottona I
Wielkiego do Włoch, to stulecie w którym chrześcijańska Europa wstrząsana jest
groźbą Arabów i Normanów oraz wystawiona na najazdy Węgrów. To czarny okres
w historii papiestwa i cesarstwa, dwóch organizacji związanych nierozerwalnie z
dziejami Italii około roku tysięcznego.
Gdy mija czas inwazji węgierskich oraz muzułmańskich a także anarchii
feudalnej na nowo pojawia się Rzym. Rzym miasto uniwersalne. O ile jednak
politycznie Italia i jej stolica były środkiem ciężkości Republica christianorum. to
geograficznie stanowiły jego peryferia, a granica między Europą Karola Wielkiego a
imperium morskim Arabów i Bizancjum przebiegała właśnie przez Włochy.
Tuż przed rokiem tysięcznym mapa polityczna południowych Włoch różniła
się swoim większym rozbiciem od mapy północnych i środkowych Włoch.
Środkowa i północna część Półwyspu Apenińskiego była wówczas zjednoczona,
przynajmniej formalnie, w ramach Królestwa Włoch. Południe i wyspy dzieliły się na
posiadłości Arabskie na Sycylii, bizantyńskie w Apulii i Kalabrii, longobardzkie w
górzystych regionach wewnętrznych. Poza tym istniało tam wiele miast morskich
obdarzonych autonomią.
HISTORIA POLITYCZNA WŁOCH
Około roku 950 Otton I przystępuje do realizacji planów związanych ze
wzmocnieniem swej władzy królewskiej w Europie. Jednym z pierwszych posunięć
była próba opanowania Włoch, które pogrążyły się w zamęcie, wynikającym z
anarchii wewnętrznej i walk o koronę Longobardzką.
longobardów zaangażował się
także
jeden
W walkę o koronę
z najpotężniejszych feudałów
północnowłoskich margrabia Irvei Berengariusz II. On to po bezpotomnej śmierci
króla Lotara sięgnął po najwyższą
władzę wbrew woli wdowy po zmarłym,
Adelajdy. Adelajda uciekła do Niemiec i doprowadziła do interwencji Ottona we
Włoszech. Otton przybył do Pawii w roku 951 gdzie poślubił Adelajdę i został
koronowany na króla Italii. Cała północno-zachodnia część tego kraju dostała się w
jego ręce prawie bez walki. Uwieńczeniem pomyślnej wyprawy miał być pochód
-2-
Ottona na Rzym celem poddania go wpływom Niemieckim. Mogąc napotkać tam
zdecydowany opór, odstąpił od wyprawy i powrócił do Niemiec. Przed powrotem
zmusił jednak Berengariusza II i jego syna Adalberta do przekazania księstwu
Bawarii, marchii Friuli, Istrii i Werony. Wskutek napływu na te tereny osadników
bawarskich, po kilku latach wyłonił się tu problem mniejszości niemieckiej we
Włoszech.
Początkowo wydawało się, iż objęcie tronu Włoskiego przez króla
niemieckiego będzie tylko epizodem w walce o władzę w Italii. Jednakże
uporządkowanie spraw wewnątrzniemieckich dawało Ottonowi szansę na ponowną
próbę ekspansywnej polityki w stosunku do Włoch. Tym razem, polityka ta, miała
doprowadzić do pełnego sukcesu, mimo poważnego zagrożenia interesów
niemieckich ze strony Cesarstwa Bizantyńskiego i królestwa burgundzkiego.
Rywalizacja o Włochy wzrastała w miarę ich ekonomicznego rozwoju,
któremu siłę napędową nadawały odradzające się longobardzkie miasta takie jak:
Wenecja, Piza i Genua.
Były one wówczas ośrodkami handlu i rzemiosła, spełniały rolę centrów
międzynarodowej wymiany towarów. Swoim zasięgiem obejmowały całą ówczesną
Europę, po Skandynawię i wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego.
Szybko rozwijający się handel był jednym z
głównych źródeł bogactwa
Włoch. Bogactwa będącego powodem do ingerencji z zewnątrz. Ingerencję taką
ułatwiały tendencje odśrodkowe najsilniejszych ośrodków feudalnych: duchownych
i świeckich, przeciwstawiające się idei stworzenia zjednoczonego i niezależnego
Królestwa Włoch.
Czynnikiem mającym zaważyć na dalszych losach Włoch było papiestwo.
Wiek X to okres kiedy w walce o tron papieski często sięgano po pomoc z
zewnątrz. Niepewni przyszłości przywódcy Kościoła, szukali więc poza terytorium
Italii silnych protektorów. Tak postąpił też papież Jan XII (955-963), prosząc Ottona
I o interwencję
w chwili
gdy
władca longobardzki
Berengariusz,
mimo
wcześniejszego uznania się za wasala Ottona, zagroził marszem na Rzym.
Otton Wielki przybył na czele swych wojsk do Rzymu w początkach 962 roku,
zobowiązał się do obrony papieża po czym Jan XII koronował go na cesarza. W ten
-3-
sposób nastąpiło połączenie korony Królestwa Italii z koroną władcy Niemiec i
Cesarską.
Królestwo Italii choć rządziło się własnymi prawami, to kierowali nim jednak
niemieccy monarchowie. Doprowadziło to wkrótce do nowych konfliktów we
Włoszech. Powstał obóz antyniemiecki występujący przeciwko cesarzowi i
niemieckiej dominacji na Półwyspie Apenińskim. Prędko też nastąpiło pogorszenie
stosunków na linii pomiędzy papieżem a cesarzem. Nastąpiło to w chwili gdy Jan
XII
z obawy przed polityczną przewagą Ottona I, opowiedział się za
nierezygnującym wciąż z walki Berenegariuszem II. Wydarzenie te zmusiły Ottona
do ponownej wyprawy do Włoch.
Klęska zadana Berengariuszowi przez Ottona Wielkiego oraz napór
Bizancjum
i
Arabów
skłonił
najbardziej
wysunięte
na
południe
księstwa
longobardzkie: Kapuę, Benewent i Salerno, do porozumienia z Ottonem i uznania
jego
władzy.
Tym
samym
przeważająca
część
Italii
znalazła
się
pod
zwierzchnictwem niemieckiego cesarza. Poza jego wpływami pozostała tylko
południowa część Półwyspu Apenińskiego, będąca na początku drugiej połowy X
wieku pod panowaniem Bizancjum oraz Arabska Sycylia.
Mimo iż podbój tych ziem przekraczał możliwości Ottona I, to jednak próba
ekspansji niemieckiej w kierunku południowym Italii miała doprowadzić do
konfrontacji z Cesarstwem Wschodnim. Cesarstwem, które tą część półwyspu
trzymało mocno w swym ręku.
Koncepcja Ottona, zabiegającego o podporządkowanie całości Italii,
osiągnięcia celu poprzez zabiegi dyplomatyczno-dynastyczne z Bizancjum,
spotkała się z odmową dworu bizantyńskiego i wybuchem wojny.
Niekorzystna sytuacja kształtowała się również w głównym ośrodku oporu w
Longobardi, gdzie syn Benegeriusza, Adalbert rozwinął szeroką działalność na
rzecz wspólnego frontu przeciw Ottonowi, szukając sojuszników zarówno w
Niemczech jak i Konstantynopolu.
Dopiero pokojowe panowanie cesarza Bizantyńskiego Jana Tzimiskesa pozwoliło
Ottonowi I opanować sytuację we Włoszech i przystąpić do ponownych rokowań z
dworem bizantyńskim. Potwierdzeniem pokoju stało się małżeństwo syna Ottona I z
księżniczką grecką Teofano. Zawarty między monarchami układ zakładał ponadto
-4-
podział wpływów we Włoszech według zasady status quo. Otton Wielki miał złudne
nadzieje, że małżeństwo syna ułatwi zjednoczenie Włoch. Nie osiągnął tego jednak
ani on, a po śmierci jego syn Otton II (973 – 983).
Otton II przybył do Rzymu w listopadzie roku 980. Był to czas kiedy w Rzymie
wybuchły walki pomiędzy rodem Krescencjuszy, nastawionym antycesarsko a
rodem
procesarskich
hrabiów
Tuskulum.
Mimo
wyraźnej
niechęci
części
społeczeństwa włoskiego Otton II ugruntował swoją pozycję i znacznie przekroczył
cele polityczne swojego ojca względem Włoch. Dążył mianowicie do opanowania
także południowej części półwyspu. Jednakże mimo osłabienia Bizancjum
wewnętrznym kryzysem politycznym, nie udało mu się tego dokonać. Przeliczył on
się ze swymi możliwościami wobec oporu zwłaszcza ze strony Arabów. Osłabienie
Bizancjum sprawiło, że będące w sferze jego wpływów południe Italii zostało
wystawione na bezkarne napady muzułmanów z Sycylii. Tamtejszy emir,
podlegający kalifowi fatymidzkiemu, od 973 roku rezydującemu w Kairze, wznowił
w 976 roku ataki na kontynent. Sytuacje dodatkowo komplikowała śmierć dynasty
Pandufla Żelaznogłowego, władcy Kapui, Benewentu,
Spoleto i fakt, iż jego
synowie nie mogli sobie poradzić z zagrożeniem saraceńskim.
Działania podjęte przez Ottona II na południu bez porozumienia z Bizancjum,
zakończyły się współdziałaniem tych drugich z Saracenami.
W rezultacie
doprowadziło to do klęski Ottona II pod Stilo w Kalabrii z siłami sprzymierzonych
wojsk bizantyńsko – saraceńskich (982).
Porażka wojsk niemieckich pobudziła Konstantynopol do penetracji północno
– środkowych Włoszech, a zwłaszcza ich portowych miast utrzymujących z
cesarstwem wschodniorzymskim ożywione stosunki handlowe.
W czerwcu 983 roku po dokonaniu wyboru następcy Ottona II w osobie jego
syna Ottona III, cesarz wznawia działania wojenne przeciw Bizancjum. Ich głównym
terenem była teraz Wenecja. Wojna zakończyła się zawarciem pokoju, który nie
przyniósł żadnej ze stron korzyści. W grudniu 983 roku Otton II zakończył życie.
Po dojściu do pełnoletności Otton III kontynuuje politykę swego
ojca wobec Italii i w roku 996 udaje się do Włoch, z którymi czuł się bardzo
-5-
związany. Od tej chwili przebywa tam prawie stale. W tym czasie w Rzymie,
Jan Krescencjusz usiłuje przywrócić republikę arystokratyczną i ograniczyć
władzę papieża. Wydarzenia te stają się powodem
zbrojnej interwencji
cesarza, który w szybkim marszu przez Ferrarę i Rawennę dociera do Rzymu
i rozprawia się ze zbrojną opozycją. Otton III wprowadziwszy na tron Piotrowy
swego kuzyna Grzegorza V opuszcza Rzym. Czeka tylko na to Krescencjusz
i ponownie wywołuje rewoltę ludu rzymskiego przeciwko papieżowi. Rychły
powrót Ottona i bezwzględna rozprawa z uczestnikami rewolty (zarówno
Krescencjusz jak i mianowany przez niego antypapież zostają straceni)
uspokaja na kilka lat stolicę.
Cesarz przystępuje do budowy „uniwersalnej władzy cesarzy”. Polityka
Ottona III znalazła poparcie przede wszystkim ze strony wyższego duchowieństwa
włoskiego, które w uniwersalizmie chrześcijańskim widziało szerokie możliwości
umacniania swojego stanowiska w państwie i wzbogacenia swych materialnych
podstaw.
Umocnionie stanowiska przez Ottona w samym Rzymie nie pozostawało bez
wpływu na jego zainteresowanie południową częścią półwyspu, gdzie strzegli
swych
wpływów bizantyńczycy z muzułmanami. Tu, bez zbrojnej ingerencji,
osiągał swe cele uzależniając od siebie szereg buforowych księstw (Kapua,
Neapol) i obsadzając niektóre z nich wypróbowanymi sojusznikami. Nie udało mu
się jednak osiągnąć wszystkich celów. Na południu oderwały się od cesarstwa
księstwa: Neapol, Gaeta, Salerno, Amalfi, Kapua i Benewent a w samym Rzymie
wybuchło przeciwko niemu nowe powstanie ludu rzymskiego, opowiadającego się
za większą niezależnością Włoch i mające za przywódcę komendanta floty
rzymskiej Grzegorza z Tusculum. Choć bunt został stłumiony przy pomocy
wiernych cesarzowi wojsk niemieckich i włoskich, to widoczna wrogość rzymian
zmusiła Ottona III do wycofania się na południe
gdzie młody cesarz zmarł w
Paterno koło Civita Castellana. W tym momencie Włochy chwilowo wyłamały się
spod władzy cesarskiej.
-6-
Ludność włoska dążyła do uwolnienia się od przewagi obcej i narzucanej ich
krajowi polityki cesarskiej. Polityka ta ograniczała pozycję wielkich feudałów
świeckich, już
Otton I faworyzował biskupów włoskich. Dzięki immunitetowi i
innym przywilejom ich pozycja była we Włoszech bardzo wysoka już od czasów
longobardzkich.
W rękach biskupów znalazła się poważna część uprawnień władcy.
Ottonowie starali się także, by biskupi przyjęli również część władzy hrabiów.
Świecka władza biskupów miała się rozciągać przede wszystkim na miasta,
natomiast wieś znajdowała się pod władzą hrabiów z wykluczeniem objętych
immunitetem dóbr kościelnych. Warunki te wytworzyły sytuację, iż ośrodki miejskie
pozostawały silniej związane z cesarzem, ułatwiało to odrodzenie życia
municypalnego. Konsekwencją tego było wprowadzenie zmian w administracji
miejskiej i powoływanie spośród najbogatszych mieszczan reprezentantów biskupa
tzw. avvocato. Zajmowali się oni administracją miejską, podatkami i sądownictwem.
W roku 973 pojawiły się pierwsze normy prawne, które stały się zalążkiem
statutów municypalnych. Otwarta została droga do tworzenia komun miejskich.
Innym sposobem ograniczania pozycji wielkich feudałów
było popieranie
niższych wasali. Ci tzw. secundi milites stali się w pierwszej połowie XI wieku
warstwą bardzo ekspansywną. Byli to w większości ludzie pochodzenia
romańskiego lub zitalizowani Longobardowie, którzy niejednokrotnie łączyli
posiadanie ziemi z zajęciami miejskimi. Nie pozostawało to również bez wpływu na
wzrost znaczenia miast.
Przemiany w strukturze feudalnych Włoch, popieranie przez Ottonów
niższych wasali kosztem wielkich posiadaczy,
znalazły odbicie w walkach
wewnętrznych, które rozgorzały po śmierci Ottona III. Wybrany na następcę Henryk
Bawarski (1002 – 1024) napotkał silną opozycję świeckich feudałów we Włoszech.
Wysuwali oni miejscowego kandydata na władcę, wnuka znanego nam już
Berengariusza II, Arduina, margrabiego Irvei. W 1002 roku Arduin został powołany
przez feudałów świeckich na króla Italii.
Licząc na poparcie biskupów włoskich Henryk II wysyła przeciw Arduinowi
księcia karynckiego Ottona, a gdy ten ponosi nad Adygą klęskę wyrusza tam w
-7-
roku 1004 osobiście i po stłumieniu w Pawii buntu mieszczan koronuje się na króla
włoskiego.
Akt ten nie miał politycznego znaczenia gdyż Ardiun kontrolował nadal
znaczną część kraju, a Henryk II musiał pospiesznie wracać do Niemiec. W tym
czasie Adriun nie rezygnował z tronu i w czasie nieobecności Henryka II
kontynuował swe rządy i dopiero pokonany w drugiej wyprawie Henryka do Włoch
(1013 – 1014) usunął się w cień życia klasztornego, gdzie rychło zmarł. Jego
zwolennicy walczyli jeszcze przez pewien czas przeciwko Henrykowi II, sam Ardiun
stał się zaś postacią legendarną, pierwszym królem włoskim do którego tradycji
nawiązywano później w dążeniach do zjednoczenia Włoch.
Tymczasem Henryk II został koronowany w Rzymie przez papieża
Benedykta VIII na cesarza.
Głównym celem papieża Benedykta VIII było zamknięcie drogi wzrastającym
wpływom bizantyńskim w południowowłoskich księstwach. Przekraczało to jednak
jego możliwości, dlatego też w 1021 roku nakłonił Benedykt VIII cesarza Henryka
do zbrojnej wyprawy przeciw posiadłością bizantyjskim na terenie Włoch. Podjęta
przez cesarza wyprawa ograniczała się jednak do walk lokalnych z przeciwnikami
Henryka II w księstwach Kapri i Salerno, które znowu zostały poddane jego
zwierzchnictwu. Do walnej rozprawy z Bizancjum jednak nie doszło.
W lecie 1024 roku Henryk II zmarł, w Pawii na wieść o jego śmierci wybuchły
zamieszki, a Kondrat II (1024 – 1039), który objął po nim tron nie został
wpuszczony do miasta.
Obóz antyniemiecki bezskutecznie usiłował pozyskać na króla kandydata z
Francji czy Prowansji. W końcu uznał więc nowego władcę. Kondrat II zdawał sobie
sprawę ze słabości oparcia we Włoszech. Aby wzmocnić swoją pozycję w Italii
wykorzystał zatarg między arcybiskupem Mediolanu Aribertem a jego drobnymi
wasalami. W 1037 roku Kondrat II poparł przeciwników Ariberta przyznając
wszystkim niższym wasalom włoskim prawo dziedziczenia lenn, sądownictwo
stanowe i możliwość odwołania się od jego wyroków do sądu cesarskiego. Ustawa
ta osłabiła pozycję wielkich posiadaczy i przyspieszyła przekształcanie się
drobnych wasali w warstwę niezależnych drobnych posiadaczy. Tą ustawą cesarz
-8-
złamał dawne zwyczaje charakteryzujące się ścisłym sojuszem królów niemieckich
z możnowładztwem włoskim.
Inna była polityka Konrada II w stosunku do szybko rozwijających się miast
włoskich, szczególnie longobardzkich, które choć podjęły walkę z feudałami o
niezależność i samorząd, nie uzyskały jego poparcia. Osiągnięcie celów przez
miasta równało by się z ograniczeniem praw i dochodów jakie w komunach tych
należały się monarsze.
Ponadto poparcie przez Konrada II miast zwiększało by już i tak napiętą
sytuację w relacjach między miastami a wielkimi właścicielami ziemskimi. Do
większych antagonizmów Konrad II nie chciał dopuścić, bowiem swe cele we
Włoszech realizował na drodze wygrywania konfliktów społecznych a nie
przeciwstawiania sobie wrogich sił. Tym bardziej, iż miasta wysuwały się na czoło
potęgi politycznej i militarnej współczesnych mu Włoch, a cesarz niejednokrotnie
przekonał się o ich sile, np.: w czasie walki ze zbuntowanym Mediolanem i jego
arcybiskupem Aribertem.
Polityka, opierająca się na popieraniu niższych wasali, nie przeszkadzała
cesarzowi w popieraniu tych wielkich feudałów, którzy z nim wiernie współdziałali.
Za pomoc w zdobyciu Królestwa Arelatu przyznał on burgundyńczykowi
Humbertowi I Białorękiemu ziemie w Sabaudii i tytuł hrabiego. Takie były początki
włoskiej dynastii królewskiej.
Zręczne postępowanie Konrada ułatwiło objęcie władzy przez jego syna
Henryka
III
(1039
–
1056).
Powrócił
on
do
polityki
współdziałania
z
duchowieństwem i pełnego podporządkowania sobie papiestwa. Henryk III doszedł
do porozumienia z biskupem Mediolanu Aribertem, jednak wtedy wystąpiła z
nowymi żądaniami ta warstwa, która poparła ówcześnie Ariberta – mieszczaństwo.
Szukając kompromisu Henryk III wprowadził wojsko do miasta, wygnany
arcybiskup powrócił do Mediolanu a samorząd uzyskał zakres większych
uprawnień.
Uznanie przez papiestwo zwierzchnictwa cesarskiego skończyło się wraz z
nadejściem nowego papieża Leona IX. Papież ten okazał się gorącym
zwolennikiem przywrócenia papiestwu
dominującego
stanowiska w świecie
-9-
chrześcijańskim i w sprawy Włoch.
Dlatego też podjął wyprawę ku południu Włoch, chcąc zagrodzić drogę, coraz
śmielej poczynającym sobie Normanom, którzy w krótkim czasie zdołali opanować
Sycylię, Apulię, Kalabrię, podjęli także próbę osadzenia się w Księstwie
Benewentu. (patrz - str.:17)
Podjęta przez papieża Leona IX wyprawa wojenna przeciw Normanom
zakończyła się jego klęską i otworzyła przed jego zwycięzcami drogę do dalszego
podboju południowych Włoch. Skutkiem tego było uznanie w roku 1059 przez
papieża Mikołaja II, państwa normańskiego za lenno papieskie.
HISTORIA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA – OBRAZ ŻYCIA CODZIENNEGO
Kryzys ekonomiczny i społeczny schyłkowego Cesarstwa, pierwsze najazdy
barbarzyńców, najazd i osiedlenie się Longobardów wywołują upadek życia
gospodarczego i jedności politycznej Półwyspu Apenińskiego. Miasta i wsie
pustoszeją, uprawy zanikają, obyczaje ulegają barbaryzacji. Kraj który wynurza się
około roku tysięcznego jest krajem zupełnie nowym.
Wielkie drogi komunikacji rzymskiej są znowu uczęszczane i przez stulecia
warunkują sposób wymiany i handlu. Wsie i miast wychodzą z zapaści,
społeczeństwo szuka nowych możliwości rozwoju wykorzystując
swoje siły
wytwórcze nie tylko w sferze konsumpcji. Teraz dzięki poprawiającej się sytuacji
gospodarczej, a również poprzez kulturę, sztukę i religię, odkrywa drogi,
prowadzące ku nowym czasom i zagadnieniom.
Zmiany w stosunkach handlowych obejmowały przejście od handlu
zamiennego do pieniężnego, a także zmiany wzrostu produkcji rolnej i koncentracji
rzemiosła w miastach. Wiązał się z tym również znaczny skok demograficzny.
Wzrost ludności znalazł odbicie w powiększaniu się liczby osad wiejskich i
szybszemu wzrostowi ludności miast. Ten szybki przyrost liczby ludności możliwy
był dzięki zwiększeniu się produkcji żywności, poszerzał się bowiem obszar ziemi
użytkowanej na uprawę. Uzyskiwano też większą wydajność plonów podnosząc
poziom
prac
irygacyjnych
oraz
udoskonalając
narzędzia
rolnicze.
W
przeciwieństwie do Włoch południowych, gdzie rozwój rolnictwa opierał się na
- 10 -
przykładzie Arabów i ich sposobów uprawy ziemi, na północy zmiany wynikały z
własnych doświadczeń chłopów i następowały powoli. Nie bez znaczenia była
poprawa położenia ludności wsi. Zależność feudalna chłopa uległa złagodzeniu a
zdarzali się również tacy, którzy zdobywali sobie lepsze prawa do ziemi. Uzyskiwali
też wolność osobistą, przestając być do ziemi przywiązani.
Kontrast pomiędzy południową a północną częścią Półwyspu Apenińskiego
był kontrastem pomiędzy dwoma różnymi typami organizacji społecznych.
Podczas gdy w Królestwie Włoch przeszczepienie instytucji feudalnych i ich
aklimatyzacja dawno już nastąpiły, na południu nie zdarzyło nic, co by mogło
przeciwstawić się istniejącemu typowi stosunków społecznych i dokonać ich
zmiany. Ale pod koniec XI wieku mamy już inną sytuację: podczas gdy na północy i
w centrum Półwyspu zaczynał rosnąć partykularyzm komunalny, a feudalizm chylił
się ku upadkowi, południe i Sycylia podlegały jednemu królowi, a instytucje i
hierarchie feudalne zostały tam świeżo wprowadzone.
Pod koniec omawianej cezury czasowej kruszenie się wielkiej własności
feudalnej w pełni trwało na obszarach środkowo-pólnocnych Włoch, najsilniej
objętych falą rozkwitu gospodarczego, natomiast nienaruszone „feuda” znaleźć
jeszcze można było jedynie w niektórych częściach Piemontu, we Friuli, w dolinach
Alp i Apeninów. Jednocześnie w dokumentach z owych czasów coraz rzadsze stają
się wzmianki o pańszczyźnie i poddaństwie.
Ekspansja gospodarki wiejskiej, dająca się odczytać ze zmian w społecznej
strukturze ludności chłopskiej i organizacji wielkiej własności ogarnęła w ciągu X
stulecia całe królestwo Italii. Spośród krajów karolińskiego kręgu Włochy pierwsze
weszły na drogę społecznej i gospodarczej przebudowy, która w XI – XIII wieku
zmieniła oblicze zachodu.
Rok
tysięczny
otworzył
we Włoszech,
epokę
żywiołowego
rozwoju
gospodarki i głębokich przewrotów społecznych. Pierwsza odczuła to wieś,
podstawa średniowiecznego społeczeństwa. Zaczęło się od uzdatniania gruntów,
wskazują na to rozliczne miejscowości biorące swe nazwy od przeprowadzanych
tam uzdatnień, melioracji (Ronchi, Fratta, Selva). Zwłaszcza w pobliżu wielkich rzek
Niziny Padańskiej ogromne obszary nieuprawne zostały objęte uprawą, często
- 11 -
dzięki imponującym pracom takim jak: budowa kanałów, nawadnianie, melioracja.
W miarę jak wyczerpywały się możliwości dysponowania najlepszymi ziemiami,
wzrost liczby ludności zmuszał ludzi do zadawalania się terenami marginalnymi.
Zwiększyła się wymiana miasto – wieś, a w tym udział chłopów w kontaktach
z rynkiem miejskim. Chłopi sprzedawali coraz więcej produktów rolnych
w
miastach a sami nabywali wyroby rzemieślnicze. Otwierały się nowe kierunki
migracji z wsi do miasta. Wzrost dochodów na wsi przyczyniał się do ożywienia
gospodarki wiejskiej, a w miarę jak wzrastało bogactwo miast, zmieniał się ich
wygląd zewnętrzny.
Ponieważ mechanizm ekspansji rolnej wiązał się z rozwojem rynku
lokalnego, pierwszeństwo w przebudowie wsi łączy się z fenomenem miejskim
średniowiecznej Italii. U źródeł jego tkwiła rola tamtejszych miast w systemie
światowego handlu, funkcja pośrednictwa między trzema wielkimi cywilizacjami,
które w kraju tym spotykały się i obcowały ze sobą na co dzień. Dzięki owej funkcji
„łącznika” Włochy wysunęły się na czoło europejskiego rozwoju.
Początek drugiego tysiąclecia rozbudził na nowo miasto. W wielu miastach
italskich,
będących w stanie uśpienia, nie zanikło przecież całkowicie życie
gospodarcze. Największe znaczenie dla nowego rozbudzenia miał fakt, że właśnie
w miastach a nie pozamiejskich zamkach wyznaczyli swoje siedziby książęta i
funkcjonariusze longobardzcy, później hrabiowie cesarscy i w końcu biskupi, ze
swoimi świtami i dochodami. Dokładnie mówiąc w roku tysięcznym nie nastąpiło
odrodzenie życia miejskiego ale jego gwałtowny rozwój. Miasto przejmowało
funkcję ośrodka wymiany i rynku, konsumenta produktów rolnych oraz dostawcy
produktów wytworzonych i usług. W miarę jak wzrastały w nim możliwości pracy,
wymiany i kontaktów ludzkich, rozległe pustkowia lub ziemię pod uprawę wypełniały
się ludźmi i zabudowaniami. Ta wzajemna gospodarcza współzależność miasta i
wsi wywołała w szerokiej części Półwyspu Apenińskiego wzajemne przenikanie się
miast i wsi dokonujące się na płaszczyźnie terytorialnej, politycznej i ludzkiej.
W miarę wzrostu dominacji miast i ich rozwoju gospodarczo społecznego,
wzrastało w nich dążenie do uzyskania samodzielności politycznej. Miasta Niziny
Padańskiej i Włoch środkowych, powiązane i uzależnione od wiejskiego zaplecza,
- 12 -
inaczej niż miasta morskie zdobywały sobie znaczenie i samodzielność. Osiągnęły
ją poprzez stworzenie komun. Przy powstawaniu komun ważna rola przypadła
szlachcie
pochodzenia
wiejskiego,
komuny
zaś
starały
się
objąć
swym
zwierzchnictwem tereny wiejskie otaczające miasto. Zatem komuna włoska to nie
tylko forma samodzielności samorządu społeczności miejskiej, ale także forma
zwierzchności terytorialnej.
Inaczej zrealizowały opisane powyżej cele miasta morskie. Początki
powodzenia Włoskich miast morskich wykraczają poza ramy chronologiczne tejże
pracy. Jednakże z uwagi na to, iż zajmują one szczególne miejsce w historii Włoch,
a dodatkowo w niektórych przypadkach, początki ich powstania przypadają na
okres nas interesujący, nie omieszkam zaprezentować kilku z nich.
Nad Morzem Tyrreńskim już na początku XI wieku potwierdzona jest silna
fortuna Amalfi. To miasto kampańskie utrzymywało ważne stosunki handlowe z
Bizancjum i z Syrią, posiadało kolonie w Konstantynopolu i w Antiochi, a jego statki
regularnie przybijały do portów Egiptu, Tunezji i Hiszpanii. Ślady obecności kupców
amalfitańskich spotykamy w Pizie, Genui, Rawennie i w Pawii. W Rzymie działali
oni jako dostawcy kurii, konsumenta cennych towarów wschodnich. Wraz z
podbojem południowych Włoch przez Normanów, którzy pozbawią Amalfi roli
dostawcy towarów do regionów wewnętrznych rozpocznie się jej schyłek. Miasto
Amalfi, złupione przez Pizę w roku 1135 zbudowało swoją fortunę przełomu
tysiącleci na polityce pokojowego współistnienia ze światem Arabskim.
Genuę dokument cesarski z X wieku opisuje jako komunę w zasadzie
rolniczą. Jej start był trudniejszy, decydowało o tym położenie miasta w oddaleniu
od Via Francigena, najbardziej uczęszczanego szlaku Włoch. I dopiero około 1150
roku dojdzie do znacznego jej rozwoju.
Historia Wenecji to wielki sukces, mimo skromnych początków. W połowie
wieku IX Wenecja panowała już nad ujściem rzek Niziny Padańskiej, a także nad
traktami handlu z wnętrzem kraju, który wzdłuż nich przebiegał. Pod koniec X wieku
stała się arbitrem żeglugi na Morzu Adriatyckim, a jej doża tytułował się Dux
dalmaticorum. Coraz liczniejsze statki wyruszały ku wschodowi z ładunkiem
drewna, metali, niewolników, pielgrzymów a wracały wypełnione jedwabiem, oliwą,
- 13 -
przyprawami, tym wszystkim co służyło zachciankom elit feudalnej Europy. Ale
prawdziwe prosperity nastąpiło dopiero po roku 1050.
Coraz
większą rolę
w gospodarce Włoch odgrywał
pieniądz.
Dokonywał się przełom w życiu gospodarczym i handlowym. Pośrednictwo w
handlu międzynarodowym znalazło się głównie w ręku miast nadmorskich. W
handlu wewnętrznym północy doniosłą rolę odgrywały doroczne targi w Pawii,
Piacenzie i Lukce. Włoska produkcja rzemieślnicza wzrastała dzięki udoskonaleniu
jej techniki.
Dokonał się również przełom w mentalności ludności zamieszkującej tereny
Italii. Potrzeby rozwijającego się w XI wieku rzemiosła i handlu tworzyły nowy typ
człowieka, pełnego inicjatywy, ciekawego świata. Człowieka, który obok rzeczy
pierwszej potrzeby, gotów już był tworzyć dzieła ponadczasowe, wpisane w krąg
zagadnień historii kultury i sztuki.
HISTORIA KULTURY, RELIGII, ARCHITEKTURY I SZTUKI
Głównymi ośrodkami kulturalnymi na północy Italii i w jej centrum był Rzym,
Pawia, Werona i Akwileja. Na południu zaś bogaty dwór w Benawencie, Neapol i
opactwo Monte Cassino.
Koniec wieku X i pierwsza połowa XI
to czas ożywienia twórczości
kulturowej. W ożywieniu tym, zjawiskiem przełomowym, również o zasięgu
społecznym stał się coraz szerszy udział ludności miejskiej w tworzeniu nowych
wartości kulturowych.
Wiadomo, że przez cały wiek IX, X, XI istniały w Italii szkoły parafialne,
klasztorne i katedralne, a w XI wieku niewątpliwie już i miejskie. Nie sposób jednak
ustalić ich sieci. Niemniej wniosek o upadku szkolnictwa można postawić na
podstawie wyraźnego upadku literatury i znacznego obniżenia się kultury we
wszystkich dziedzinach. Brak stabilności politycznej co najmniej mocno zakłócał
funkcjonowanie szkól. Niemniej istnienie szkół poświadczają ówczesne źródła.
Szkoły okazały się jedną z trwalszych instytucji kulturowych. Poziom intelektualny
duchowieństwa był na ogół bardzo niski. Często księża rekrutowali się z ludzi bez
- 14 -
wykształcenia, nawet z niewolników. Synody niejednokrotnie piętnują duchownych
– analfabetów, nie umiejących nawet czytać. Poziomem umysłowym nieraz niczym
nie różnili się od wiernych, wśród których mieli pracować. Nie wydaje się więc
możliwe, by mogli sami uczyć kogokolwiek. A poza nimi nie było nauczycieli.
Drugim powodem co najmniej zastoju, jeśli nie podupadania systemu
szkolnictwa, była sytuacja polityczna Italii. Przez dwa wieki X, XI Italia stała się
areną wojen, walk lokalnych, najazdów ze strony Madziarów i Słowian od północy,
a Saracenów od południa i wzdłuż wybrzeży morskich.
Szkoły wyższe, coś na kształt późniejszych Uniwersytetów nie istniały. Choć
w Boloni około roku tysięcznego istniała szkoła, słynąca na całą ówczesną Europę,
mająca aspiracje dostarczania jej adeptom, wiedzy na wyższym poziomie niż
ogólnie dostępna.
W nauce którą przekazywały przedstawione instytucje królowały zagadnienia
teologii. Podporządkowana była jej dziedzina filozofii.
Literatura we Włoszech w X, XI wieku była nadal uprawiana prawie wyłącznie
w języku łacińskim. Tematyka jej wiązała się głównie z religią. Łacina była także
językiem uczonych i urzędników. Znajomość pisania była słaba, ograniczona do
wąskiej elity: kleru, urzędników. Podstawowym środkiem przekazu było słowo i
obraz.
Ze znanej nam produkcji literackiej X w. najciekawsze są rytmiczne wiersze
anonimowe, głownie z Werony, zapowiadające poezję w języku ludowym. Przede
wszystkim poemat epiczny w IV księgach Czyny cesarza Berengariusza (Gesta
Berengarii Imperatoris), napisany przez anonimowego poetę, prawdopodobnie w
Weronie, chyba jeszcze za życia władcy zdetronizowanego (962) przez Ottona I.
Najbarwniejszą indywidualnością i najznakomitszym pisarzem X wieku w Italii
był Liutprand, biskup Kremony. Jego znakomitym dziełem jest Antopodosis
(Porachunki), napisane po zerwaniu z królem Berengariuszem i jego żoną.
Po przejściu na służbę Ottona I Liutprand zrobił karierę. Był pośrednikiem
pomiędzy
królem
a
papieżem.
Odbiciem
Italskiej
niewielkie dziełko Liutpranda Księga o czynach Ottona.
polityki
Ottona
jest
Natomiast rezultatem
- 15 -
nieudanego poselstwa do Konstantynopola w 986 r. stało się Sprawozdanie z
poselstwa do Konstantynopola, jedno z najznakomitszych dzieł literackich literatury
Italskiej. Twórczość Liutpranda zasługuje na miano publicystyki historycznej.
W Italii południowej życie religijne miało inne koleje. „Bizantyzacja” Italii
południowej
i
Sycylii
wskutek
napływu ludności
greckiej
i orientalnej
przygotowała grunt pod wpływy religijne Konstantynopola.
Dla Sycylii najazdy Arabów i podbój przez nich całej wyspy (965) był
przyczyną dezorganizującą życie gospodarcze i religijne. W przeciwieństwie do
rolnictwa, życie religijne zostało niemal stłumione. Do przybycia Normanów
przetrwało niewiele jego śladów
W części północnej półwyspu życie religijne ludzi świeckich z istoty rzeczy
znajdowało się pod przemożnym wpływem przeciętnego poziomu duchowieństwa,
dlatego trwanie obrzędów i zwyczajów pogańskich zwłaszcza po wsiach stanowi
jeszcze w X wieku poważny problem.
Do XI wieku życie religijne było domeną duchowieństwa. Laicy byli
elementem biernym. Dopiero narodzenie „fenomenu miejskiego” było przełomem w
historii religijnej obok politycznej i ekonomicznej. Ludność zróżnicowana społecznie
zaczyna brać świadomy udział w życiu religijnym. Zmiana postawy wynika z
procesu politycznego i prawnego formowania się komun miejskich, które powstają
w walce z władzą
polityczną i kościelną. Powoli zaczyna wypracowywać się
religijność odmienna od duchowości kleru i mnichów. Nosi ona miejski charakter.
Została wypracowana przez samych świeckich bez udziału duchownych.
Nowym dążeniom w Kościele Włoskim i w wielu miastach odpowiadały też
nowe założenia architektoniczne. Starały się one powiązać dawne tradycje świata
rzymskiego z bizantyjskim.
Jednak
nie dążyły do tego poprzez czyste
naśladownictwo, ale przez stworzenie rozwiązań łączących oba style. Nowy styl,
zwany romańskim, postał w Italii już w X wieku, jednak jego rozkwit przypadł na
koniec XI wieku. We Włoszech środkowych i południowych styl romański
wykorzystywał większą niż na północy zależność od bazylikowych wzorów
włoskich. Były to konstrukcje oparte na założeniu centralnym, z kolumnami, ale bez
- 16 -
wolt. W Toskani za przykład takiego stylu może służyć bazylika San Miniato al
Monte, której budowę rozpoczęto we Florencji w 1010 roku. Na założeniu
bazylikowym oparta była również katedra w Pizie, budowę jej rozpoczęła Piza w
1063 r. Na południu przyjęcie nowego stylu zbiegło się z początkami panowania
Normanów.
Odrębny typ budownictwa przedstawiała Wenecja ze swym kościołem Św.
Marka, który został przebudowany po 1043 r., ze świątyni wzniesionej pierwotnie
po przeniesieniu relikwii. Kościół ten opiera się na planie krzyża greckiego.
Dominacja stylu romańskiego nie była we Włoszech bezwzględna i zależała
w dużej mierze od lokalnych tradycji i odrębności rozmaitych dzielnic.
W sztuce doby Ottonów i dynastii frankońskiej znajdują wyraz inspiracje
płynące bezpośrednio z Bizancjum. Wpływy bizantyńskie koncentrują się głównie w
siedzibach biskupów należących do bliskiego otoczenia cesarza i w wielkich
klasztorach, które dają im wyraz w dziełach sztuki powstających w pracowniach
klasztornych.
Epoka Ottonów miała ogromne znaczenie dla następnych wieków dzięki
zebraniu i przechowaniu dziedzictwa antycznego. Zgromadzone materiały stały się
podstawą budowy nowej kultury.
- 17 PODZIAŁ TERYTORIUM ITALSKIEGO NA PRZESTRZENI LAT 950 – 1050 n.e.
W końcu IX wieku Królestwo Italii obejmowało granice od Alp po okolice
Gaety, Cesarstwo Bizantyjskie miało swe posiadłości na południu Italii i na
wybrzeżach Adriatyku, a Korsyka i Sardynia pozostawała w rękach Arabów.
Panowanie Bizancjum przetrwało najdłużej w południowych prowincjach
Półwyspu
Apenińskiego
–
w
Apulii
i
Kalabrii.
Prowincje
te
podlegały
Konstantynopolowi aż do połowy XI w. Sycylię w IX wieku odebrali Cesarstwu
Bizantyńskiemu Arabowie, którzy utrzymywali się na niej przez dwa stulecia, aż do
nadejścia Normanów.
Około połowy XI wieku mapa polityczna Półwyspu Apenińskiego jest
odmienna od mapy nakreślonej we wczesnym średniowieczu. Na północnych
wybrzeżach znikła dominacja Cesarstwa Bizantyjskiego. Trwałe podstawy dla
swego istnienia, zwłaszcza jego południowej części, stworzyło Państwo Kościelne,
wywodzące się z darowizny Pepina Małego (756). Na południu trwał w pełni podbój
Normański, zakończyły się walki o te ziemie, z wypartymi z ich terytorium
Bizantyjczykami i Arabami. Na północy Wenecja już od dawna posiadała całkowitą
autonomię, rodziły się także inne republiki miejskie z Genuą na czele.
NORMANOWIE
W początkach XI w. w południowych Włoszech pojawili się pierwsi
Normanowie. Był to lud pochodzenia skandynawskiego, który początkowo
osiedliwszy się we Francji przyjął chrześcijaństwo. Ci znakomici żołnierze przybyli
do Włoch zapewne w ramach pielgrzymki do Ziemi Świętej. W Italii południowej
znaleźli dobre warunki do osiedlenia się i wkrótce stali się siłą nie do pogardzenia.
Wynajmowali swe usługi rzemiosła wojennego raz na rzecz książąt longobardzkich
przeciwko Bizancjum, a innym razem wynajmowali ich Bizantyńczycy przeciw
Arabom. Za usługi te otrzymywali złoto i konie, później żądali ziemi. W 1029 roku
wódz normański Rajnof I Drengot otrzymał dla swego oddziału hrabstwo Aversa od
księcia Neapolu.
Wydarzenie
to
przyspieszyło
dalsze
osadnictwo
Normanów, tak że wkrótce pod zwierzchnictwem synów Tankreda z Hauteville,
- 18 -
Roberta i Rogera, założyli jednolite państwo.
Cesarzowie niemieccy z dynastii frankońskiej przyjmowali z zadowoleniem
sukcesy Normanów we Włoszech. Miały one wkrótce rychle podporządkować
południe Włoch cesarzowi. Dlatego też podporządkowane sobie przez Normanów
ziemie: Aversy, zdobycze w Apuli na Kapui i Solerno uzyskali od cesarza jako
feudum. W momencie dalszego podboju Normańskiego, w wstąpieniu ich w ziemie
Kalabrii, sukcesy ich zaczęły budzić niepokój. Wtedy to do akcji wkroczyło
papiestwo w osobie papieża Leona IX, który wcielił do Państwa Papieskiego
Księstwo Benawentu i zagrodził, nieudanie zresztą, drogę dalszej ekspansji
Normańskiej.
LITERATURA
LITERATURA Z DOSTARCZONEGO WYKAZU

J.A. Gierowski, Historia Włoch, Ossolineum 1986

W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia Niemiec, Ossolineum 1981

B. Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Warszawa 2000

T. Manteuffel, Historia powszechna .Średniowiecze, Warszawa 1974

Atlas historyczny świata, pod red. J. Wolskiego, Warszawa 1974
LITERATURA DODATKOWA

J. Strzelczyk, Otton III, Wrocław 2000

G. Procacci, Historia Włochów, Warszawa 1983

Italia, [w:] Kultura średniowiecznej Europy, pod red. E Tabczyńskiej,
Warszawa, Wrocław, Gdańsk, Kraków 1980

H. W. Haussig, Historia kultury Bizantyńskiej, Warszawa 1969
- 19 -
- 20 -
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards