20. prof. dr hab. Wojciech Włodarkiewicz Traktat ryski

advertisement
prof. dr hab. Wojciech Włodarkiewicz
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach
CIERNISTA DROGA REALIZACJI TRAKTATU RYSKIEGO – STOSUNKI POLSKORADZIECKIE W LATACH 1921-1926
Stan badań
Badania polsko-radzieckich stosunków politycznych od podpisania traktatu ryskiego
do przewrotu majowego, w tym tempa i zakresu realizacji postanowień traktatu pokojowego,
są bardzo zaawansowane1. Przykładem mogą być obszerne i bardzo cenne naukowe
opracowania tematu autorstwa Wojciecha Materskiego2 i Jerzego Kumanieckiego3,
opublikowane referaty z konferencji naukowych4 i publikacje rocznicowe5. Taktykę
opóźniania i nie realizowania zwrotu przez stronę rosyjską polskiego mienia gospodarczego i
kulturalnego ukazuje Tajny raport Wojkowa – sprawozdanie przewodniczącego rosyjskoukraińskiej delegacji w Mieszanych Komisjach Reewakuacyjnej i Specjalnej dla
kierownictwa partii komunistycznej, dotyczące zwrotu archiwów oraz mienia fabrycznego,
taboru kolejowego i innych dóbr6.
Badania ułatwiają polskie i rosyjskie edycje źródeł dyplomatycznych, w tym również
podstawowych dokumentów, dotyczących stosunków polsko-radzieckich po zawarciu traktatu
ryskiego, także realizacji decyzji ryskiego traktu pokojowego w Rydze7. Obszerną relację z
przebiegu rokowań oraz stanu ich realizacji do końca lat dwudziestych zawiera publikacja
przewodniczącego polskiej delegacji Jana Dąbskiego8. Przydatne są również pamiętniki
1
Obszerna bibliografia patrz: Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą Ryga 18 marca 1921 85 lat
później, wstęp, opracowanie i wybór źródeł B. Komorowski, Warszawa 2006, s. 87 i nast., realizacja
postanowień traktatowych: s. 125-151.
2
Z ogromnego i cennego dorobku na szczególną uwagę zasługuje ukoronowanie wieloletnich badań W.
Materskiego Na widecie. Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943, Warszawa 2005; idem, Tarcza Europy.
Stosunki polsko-sowieckie 1918-1939, Warszawa 1994.
3
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921. Geneza. Rokowania. Traktat. Komisje mieszane, Warszawa 1985.
4
M.in. Traktat ryski 1921 roku po 75 latach, studia pod redakcją M. Wojciechowskiego, Toruń 1998.
5
Traktat pokoju między Polską a Rosją i Ukrainą….
6
Kumaniecki J., Tajny raport Wojkowa czyli radziecka taktyka zwrotu polskiego mienia gospodarczego i
kulturalnego po pokoju ryskim, Warszawa 1991.
7
Dokumenty dotyczące akcji delegacji polskiej w komisjach mieszanych – reewakuacyjnej i specjalnej w
Moskwie, Warszawa 1922-1924; Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. III – VII,
Warszawa 1964-1965, 1966-1967-1973; Polsko-radzieckie stosunki kulturalne 1918-1939. Dokumenty i
materiały, red. W. Balcerak, Warszawa 1977; K. W. Kumaniecki, Odbudowa państwowości polskiej, Warszawa
– Kraków 1924.
8
J. Dąbski, Pokój ryski. Wspomnienia, pertraktacje, tajne układy z Joffem, listy, Warszawa 1931.
innych polityków i dyplomatów, w tym m.in. ówczesnego premiera Wincentego Witosa9,
ministra spraw zagranicznych Konstantego Skirmunta10 czy Macieja Rataja11.
Źródła do analizy stosunków polsko-rosyjskich w latach 1921-1926 posiada
Archiwum Akt Nowych, najważniejsze zostały zgromadzone w zespołach: Ministerstwo
Spraw Zagranicznych i Prezydium Rady Ministrów Protokoły, a dokumenty do ocen
stosunków wojskowych i zagrożenia rosyjskiego Rzeczypospolitej przez polskie naczelne
władze wojskowe gromadzi Centralne Archiwum Wojskowe.
Traktat pokojowy w Rydze
17 sierpnia 1920 r. w Mińsku rozpoczęły się polsko-rosyjskie rokowania pokojowe, 21
września przeniesiono je do Rygi, a 12 października 1920 r. zawarto umowę o preliminariach
pokojowych12. 18 października zaczęło obowiązywać zawieszenie broni, wycofanie wojsk za
linię rozejmową przewidywano po ratyfikacji rozejmu, zawartego na 21 dni, w razie
niewypowiedzenia był on automatycznie przedłużany13.
17 listopada 1920 r. obie delegacje rozpoczęły rokowania o zawarcie traktatu
pokojowego i podpisały dodatkowy protokół, w którym strona polska zobowiązała się do
wycofania Wojska Polskiego za wynegocjowana linię rozejmową. Rokowania pokojowe były
trudne, towarzyszyła im nieufność i wzajemne zarzuty o niedotrzymywanie umowy
rozejmowej oraz z powodu spornych kwestii ekonomicznych: reewakuacji mienia
wywiezionego do Rosji w latach I wojny światowej z obszarów przyznanych Polsce, w tym
taboru kolejowego, rozliczenia z tytułu udziału ziem polskich w życiu gospodarczym Rosji,
zwrotu dóbr polskiej kultury, a także
nowych polskich postulatów granicznych,
2
obejmujących obszar ok. 12 tys. km . Z powodu znacznych rozbieżności, na początku 1921 r.
rozmowy znalazły się w impasie. Aby wzmocnić swą pozycję w rozmowach pokojowych z
Rosją, rząd Rzeczypospolitej zamierzał podpisać układy sojusznicze z Francją i Rumunią. Po
zmianie stosunku kół wojskowych Francji do sojuszu z Polską, 19 lutego ministrowie spraw
zagranicznych Aristide Briand i Eustachy Sapieha podpisali umowę polityczną między
Francją a Polską, a marsz. Ferdinand Foch i gen. Kazimierz Sosnkowski tajną konwencję
9
Wincenty Witos, Moje wspomnienia, cz. II, do druku przygotowali i przypisami opatrzyli E. Karczewski, J.R.
Szaflik, Warszawa 1990.
10
K. Skirmunt, Moje wspomnienia 1866-1945, Rzeszów 1998.
11
M. Rataj, Pamiętniki 1918-1927, Warszawa 1965.
12
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 107.
13
Historia dyplomacji polskiej, pod red. G. Labudy, t. IV 1918-1939, pod red. P. Łossowskiego, Warszawa
1995, s. 162; W. Materski, Na widecie…, s. 108.
2
wojskową14. 3 marca ministrowie E. Sapieha i Take Jonescu podpisali Konwencję w sprawie
przymierza obronnego między Rzeczypospolitą Polską a Królestwem Rumunii, a szefowie
sztabów tajną konwencję wojskową na wypadek niesprowokowanej rosyjskiej agresji na
jedną ze stron15.
Pod koniec lutego 1921 r. zaistniały warunki do zakończenia rokowań ryskich: władze
rosyjskie chciały skoncentrować się na tłumieniu buntu marynarzy w Kronsztadzie, a rząd
Rzeczypospolitej dążył do zawarcia traktatu pokojowego przed wyznaczonym na 20 marca
1921 r. plebiscytem na Górnym Śląsku16. Do najtrudniejszych nadal należały negocjacje o
zwrot stronie polskiej dóbr kultury17.
18 marca 1921 r. w Rydze podpisano traktat pokojowy, kończący wojnę Polski z
Rosją Radziecką i proces wyodrębniania się Rzeczypospolitej z terytorium Rosji oraz
definiujący wschodnią granicę Polski. Rozwijając i uszczegółowiając zapisy preliminariów
pokojowych, traktat stwierdzał wzajemne zrzeczenie się pretensji z tytułu kosztów
wojennych, zasadę suwerenności i nieingerencji w sprawy wewnętrzne drugiej strony oraz
wzajemne prawo opcji. Gwarantował prawa do zachowania własnej kultury, języka i religii
mniejszości polskiej w państwie radzieckim, a mniejszościom ukraińskiej i białoruskiej w
Polsce. Obie strony zapowiedziały ogłoszenie wobec obywateli drugiej strony amnestii za
przestępstwa polityczne, popełnione do jego podpisania. Rosja i Ukraina wyraziły gotowość
zwrotu Polsce wszelkich dóbr kultury, dokumentów i archiwów wywiezionych z ziem
polskich po 1 stycznia 1772 r. – z wyłączeniem wojny 1919-1920. Uzgodniono, że w ciągu 6
tygodni po ratyfikacji traktatu rozpoczną się rokowania w zakresie problemów
szczegółowych:
konsularnych,
tranzytu,
pocztowych,
telegraficznych
oraz
traktatu
handlowego. Jako artykuł IX włączono do traktatu podpisany 24 lutego Układ o repatriacji i
towarzyszący mu protokół dodatkowy, wprowadzający bezprecedensową instytucję wymiany
personalnej według list wymiennych.
Słabością traktatu była fakultatywność wszystkich przyjętych w nim uzgodnień oraz
rezygnacja na żądanie strony rosyjskiej od zwyczajowej procedury sankcji i arbitrażu, co
stawiało pod znakiem zapytania realność przyjętych uzgodnień, dotyczących kwestii
finansowych i zwrotu dóbr w naturze, obciążających głównie stronę rosyjską. W aspekcie
międzynarodowym strona polska rezygnowała z poparcia niepodległościowych aspiracji
14
Historia dyplomacji polskiej, t. IV, s. 166-167; W. Materski, Tarcza Europy…, s. 77-78.
Historia dyplomacji polskiej X-XX w., pod red. G. Labudy i W. Michowicza, Warszawa 2002, s. 473.
16
M.K. Kamiński, M.J. Zacharias, Polityka zagraniczna Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939, Warszawa 1998,
s. 49.
17
J. Dąbski, op. cit., s. 182.
15
3
Białorusi i Ukrainy i złamała układy z S. Petlurą. Z punku widzenia polityki europejskiej
traktat ryski był lokalną i bilateralną regulacją tymczasową, która nie mieściła się w ładzie
wersalskim, dopóki nie uzyskała akceptacji mocarstw Ententy w marcu 1923 r. oraz
ustabilizował sytuację w Europie Środkowo-Wschodniej, a Polska stała się oparciem dla
republik nadbałtyckich18.
Zawierając traktat, Rzeczpospolita zrezygnowała z wygórowanych celów i pogodziła
się z niepowodzeniem idei federacyjnej, natomiast Rosja Radziecka musiała przerwać
program realizacji europejskiej rewolucji. Pokój na ponad 18 lat stał się podstawą
wzajemnych stosunków politycznych, oznaczał uznanie wschodnich granic Polski, natomiast
druga strona uzyskała w ten sposób możliwość pokojowego funkcjonowania oraz de facto i de
iure
uznanie,
a
także
poprawę
pozycji
bolszewickiego
państwa
w
stosunkach
międzynarodowych.
14 kwietnia 1921 r. premier W. Witos w Sejmie Ustawodawczym ocenił traktat ryski,
mówiąc: […] Nie wdając się w szczegółowy rozbiór traktatu, należy stwierdzić z naciskiem, że
pokój ryski, jako wynik wzajemnego porozumienia się stron zainteresowanych, ustala w
sposób zdecydowany i definitywny całą wschodnią granicę Rzeczypospolitej. Ponadto traktat
rozwiązuje szereg zagadnień pierwszorzędnego dla państwa naszego znaczenia i stwarza
podstawę do przyjaznego ułożenia się stosunków politycznych i gospodarczych między
Rzeczypospolitą a państwami, z którymi zawarliśmy pokój. Traktat, jako taki, jest tylko
platformą, na której nastąpić ma praktyczne realizowanie jego treści. Rząd zdecydowany jest
szczerze i lojalnie dotrzymać zobowiązań traktatowych, nie mieszając się w niczym w sprawy
wewnętrzne państw z nami się układających, a oczekując tego samego od drugiej strony
wymagać będzie, aby ta druga strona w niczym nie naruszała zobowiązań w traktacie
przyjętych19.
Polsko-radzieckie stosunki polityczne i wojskowe w latach 1921-1926
Po zawarciu w Rydze 12 października 1920 r. rozejmu, położenie wojskowe Polski
zaczęło
się
stabilizować20.
Mimo
podpisania
układu
rozejmowego,
Oddział
II
18
W. Materski, Traktat ryski i jego waga międzynarodowa, w: Rola i miejsce Polski w Europie 1914-1957, red.
A. Koryn, Warszawa 1994, s. 63-65; J. Kukułka, Traktaty sąsiedzkie Polski Odrodzonej, Wrocław, Warszawa,
Kraków 1998, s. 42-43.
19
Z przemówienia premiera W. Witosa w Sejmie o traktacie ryskim i plebiscycie na Górnym Śląsku na 223
posiedzeniu Sejmu Ustawodawczego, Warszawa, 14.04.1921, w: W. Witos, Wybór pism, wstęp, szkic
biograficzny i opracowanie J. Borkowski, Warszawa 1989, s. 128-129.
20
Sprawozdanie stenograficzne ze 177 posiedzenia Sejmu z 22.10.1920; Przemówienie prezydenta ministrów
W. Witosa w związku z ratyfikacją rozejmu, Instytut Józefa Piłsudskiego-Londyn, Adiutantura Generalna
Naczelnego Dowództwa, p. 317, dz. pod. 102, dok. 1-24, zw. 28, kl. 1-3.
4
(Wywiadowczy) Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w analizie Perspektywy przyszłej
wojny polsko-bolszewickiej z końca listopada 1920 r. zawarł ocenę, że przerwanie wojny i
rozpoczęcie rozmów pokojowych nie powinno być traktowane jako wyraz woli pokojowej,
czy nawet jako realne zainteresowanie Rosji Radzieckiej pokojowymi stosunkami z Polską.
Uważano, że Rosja Radziecka zawarła rozejm pod wpływem klęski militarnej, demoralizacji
Armii Czerwonej oraz trudności wewnętrznych. Każda zmiana sytuacji militarnej i
politycznej, gwarantująca niedawnemu przeciwnikowi szansę w kolejnej wojnie z
Rzeczypospolitą, z pewnością skłoni Rosję do jej wznowienia, jedynie niekorzystny stosunek
potencjałów militarnych może powstrzymać Rosję od rozpoczęcia działań wojennych, może
nawet wiosną 1921 roku21.
Te same obawy zawierało pismo szefa Sztabu Generalnego gen. por. Tadeusza
Rozwadowskiego z listopada 1920 r. do attaché wojskowego przy Przedstawicielstwie
Polskim w Rydze: Dotychczasowe pertraktacje w Rydze, zakończone podpisaniem umowy o
preliminariach pokojowych oraz zawieszeniem broni na froncie polsko-bolszewickim, nie
stworzyły dla Polski stanu, który pozwalałby patrzeć spokojnie na nasze granice wschodnie
[...]. Wobec braku wszelkich gwarancji natury typowo wojskowej, jak rozbrojenie,
ograniczenie poboru, wydanie materiału wojennego itp., nie jest Polska w możności zapobiec
temu, by Naczelne Dowództwo Czerwonej Armii, po zlikwidowaniu innych frontów, na
których obecnie toczy walkę, nie pokusiło się raz jeszcze o zbrojny napad na Polskę. […]
Przez czas dłuższy nie należy się spodziewać ze strony bolszewików ataków militarnych na
Polskę, natomiast niemal pewien jest, że nawiązanie stosunków dyplomatycznych będą się
starali wyzyskać dla dezorganizacji wewnętrznego życia gospodarczego [Polski]22.
Po podpisaniu traktatu pokojowego przedłużała się wymiana przedstawicieli
dyplomatycznych, w przypadku Rosji do sierpnia, a Ukrainy do października 1921 r. Tak
początek moskiewskiej misji wspominał por. Jan Emisarski – drugi pomocnik attaché
wojskowego: W połowie sierpnia 1921 r. wyruszyliśmy specjalnym pociągiem do Moskwy,
który w Stołpcach przekazaliśmy udającemu się do Warszawy posłowi rosyjskiemu, a sami
zajęliśmy jego pociąg złożony ze specjalnych carskich wagonów koloru niebieskiego o białych
dachach. W tym czasie w Moskwie pracowała już wysłana uprzednio Komisja Repatriacyjna i
Reewakuacyjna, złożona z kilkudziesięciu osób, a teraz przybywało jeszcze Poselstwo z
21
Perspektywy przyszłej wojny polsko-bolszewickiej, Oddział II SG, Ew./5 nr 52830/II, Warszawa, 23.11.1920,
CAW, kolekcja rosyjska, dalej: kol. ros., sygn. VIII.800.61.17, k. 5-20.
22
Pismo szefa Sztabu Generalnego WP gen. por. T. Rozwadowskiego do attaché wojskowego przy
Przedstawicielstwie Polskim w Rydze mjr. SG Aleksandra Myszkowskiego, O II SG, nr 50538, Warszawa,
9.11.1920, Archiwum Akt Nowych, zespół Ataszaty Wojskowe, dalej: AAN, AW, sygn. A-II-83/1, k. 735-742.
5
ataszatem i zespół konsularny. Posłem był pan [Tytus] Filipowicz, radcą Poselstwa pan
Roman Knoll […]. Poselstwo ulokowało się w reprezentacyjnej dzielnicy Moskwy, zajmując
okazały budynek, a attaché wojskowy przy Komisji Repatriacyjnej w pobliżu głównej poczty,
którą dobrze znałem z czasu mego pobytu w Moskwie w 1917 r. W godzinach porannych
przybyliśmy do Moskwy na Dworzec Aleksandrowski, powitani przez naszych szefów komisji
oraz pana Nansena, sławnego podróżnika do bieguna i prezesa światowej organizacji pomocy
uchodźcom; miałem zaszczyt być mu przedstawionym osobiście23.
W 1921 r. nadal utrzymywała się nieufność polskich naczelnych władz wojskowych
wobec rzeczywistych planów Rosji, otrzymywane informacje wskazywały na przygotowania
wojenne państwa radzieckiego. Latem strona polska była zaniepokojona odbudową potencjału
Armii Czerwonej, ocenianej przez analityków Oddziału IIIa Biura Ścisłej Rady Wojennej na
45 dywizji piechoty i 15 dywizji jazdy, z czego przewidywano użycie 30 dywizji piechoty i
10 jazdy na ewentualnym przyszłym froncie polskim, którym WP mogłoby przeciwstawić od
20 do 22 dywizji piechoty24. Groźnie brzmiały meldunki o koncentracji Armii Czerwonej na
pograniczu25. Na uspokojenie obaw wpłynął raport informacyjny Rosja Sowiecka por. Jana
Kowalewskiego - rezydenta polskiego wywiadu na pograniczu Finlandii i Rosji. Raport
krytycznie oceniał możliwości Armii Czerwonej: Żołnierz głodny, bosy, zmęczony, czujący, że
jest igraszką w czyimś ręku, myśli tylko o powrocie do domu i nie ma najmniejszej ochoty do
bicia się z kimkolwiek26.
We wrześniu polski wywiad wojskowy odnotował próbę dojścia do wpływów w Rosji
Radzieckiej tzw. „partii wojennej”, która wywierała wpływ na zmianę polityki W.I. Lenina
drogą wyolbrzymiania akcji zbrojnych opozycji w Rosji i przygotowań wojennych państw
sąsiednich, zwłaszcza Rzeczypospolitej. Stało się to tematem artykułów w prasie radzieckiej
oraz licznych wieców. Dlatego też Oddział II zażądał oceny tych informacji na podstawie
osobistych obserwacji przez attaché wojskowych z Moskwy, Rygi, Rewla (Tallina) i
23
J. Emisarski, Wspomnienia 1896-1945, oprac. W. Fiedler, J. Hlawaty, Londyn 2004, s. 60-61.
Pismo Oddziału IIIa Biura Ścisłej Rady Wojennej Wojskowo-polityczne podstawy do opracowań planów
obrony państwa, Warszawa 17.06.1921, w: Wrzesień 1939. Radzieckie zagrożenie Rzeczypospolitej w
dokumentach, relacjach i wspomnieniach, wybór i oprac. W. Włodarkiewicz, Warszawa 2005, s. 13-14.
25
Meldunki telegraficzne attaché wojskowego przy Poselstwie Polskim w Rydze nr 735/W i nr 738/W, Ryga,
28.07.1921 i 29.07.1921, AAN, AW, sygn. A-II 67/1, k. 18-20. Tego typu informacje otrzymywano także
wcześniej, ale oceniono je jako „rozsiewane pogłoski”; Meldunek attaché wojskowego przy PP w Rydze do
Oddziału II ND WP (SG) Ogólna sytuacja na Łotwie, nr 110, Ryga, 24.01.1921, AAN, AW, sygn. A-II 83/1,
k.45-46.
26
Raport informacyjny Rosja Sowiecka por. J. Kowalewskiego do Naczelnego Dowództwa, SG Oddział II B.W.
4, Terjoki, 16.05.1921, AAN, AW, sygn. A-II.89/1, k. 776.
24
6
Helsingforsu (Helsinek) oraz Stanisława Hempla z Komisji Granicznej27. Jesienią 1921 r.
strona polska oceniała sytuację wewnętrzną tego kraju jako (...) bardzo poważną28.
Zaniepokojenie strony polskiej wywołała działalność uzbrojonych oddziałów na
pograniczu polsko-ukraińskim oraz poddawanie w wątpliwość przez stronę radziecką
suwerennych praw Rzeczypospolitej do Małopolski Wschodniej, kwestionowanie prawa
wyboru obywatelstwa polskiego i zatrzymanie przez władze ukraińskie procesu opcyjnego29.
Innym niebezpieczeństwem dla Polski była działalność ukraińskiej emigracji, ponieważ po
niepowodzeniu powstania na Ukrainie, jesienią 1921 r. zwolennicy Semena Pelury za jedyną
możliwością jej wyzwolenia uznali wciągnięcie Polski do nowej wojny z Rosją, dlatego też
rozpowszechniali oni wiadomości o koncentracji wojsk Petlury w Polsce oraz w Rosji30. W
grudniu 1921 r. na posiedzeniu Rady Wojennej, J. Piłsudski przeanalizował zagrożenia
zewnętrzne Rzeczypospolitej i stwierdził, że w 1922 r. możliwa jest tylko wojna na
Wschodzie31.
W celu skłonienia strony radzieckiej do realizacji decyzji traktatowych, rząd RP we
wrześniu 1921 r. rozpoczął bezpośredni nacisk – radca poselstwa w Moskwie Roman Knoll
zaproponował, aby zagrozić Rosji zerwaniem stosunków. Jednak obie strony zdecydowały się
na rokowania wiceministra J. Dąbskiego i Lwa Karachana i podpisały 7 października
porozumienie. Stopniowo i powoli wzajemne stosunki zaczęły się polepszać. Od 28 września
do 2 października 1922 r. w Warszawie przebywał komisarz spraw zagranicznych Georgij
Cziczerin, który poruszył trzy zasadnicze sprawy: zawarcie między obu państwami traktatu
handlowego, złożył propozycje rozbrojeniową oraz poruszył problemy międzynarodowe, w
tym wojnę między Grecją a Turcją. Polski rząd tej inicjatywy nie odrzucił, ale jako wstępny
warunek wysunął wykonanie postanowień traktatu ryskiego, od czego uzależniał dalsze kroki.
Po śmierci prezydenta Gabriela Narutowicza powołano rząd gen. Władysława Sikorskiego, w
którym ministrem spraw zagranicznych został Aleksander Skrzyński. Nowy minister politykę
wobec ZSRR oparł na postanowieniach traktatu ryskiego; mniej licząc na nagłe zmiany,
orientował się na długofalową współpracę. Celem jego działań stało się też uzyskanie uznania
27
Pismo Referatu „Wschód” Oddziału II SG MSWojsk. do attaché wojskowego przy PP w Rydze, nr 4274/II,
Warszawa, 29.09.1921, AAN, Sztab Główny, dalej: SG, sygn. A-II 66/2, k. 29-30.
28
Raport za czas od 1 do 15.10.1921 attaché wojskowego przy PP w Rydze, Ryga, 16.10.1921, AAN, AW,
sygn. A.II 66/1, k. 652.
29
Biuletyn Informacyjny o Rosji i Ukrainie Sowieckiej Referatu Informacyjnego Wydziału Wschodniego MSZ,
nr 7 tjn., Warszawa, 2.12.1922, CAW, kol. ros., sygn. VIII.800.59.13, k. 3-5.
30
Meldunek wywiadowczy nr 8 Ekspozytury nr 5 Oddziału II SG MSWojsk., l. 388/22, Lwów, 26.03.1922,
Rossijskij Gosudarstwiennyj Wojennyj Archiw (Mostwa), dalej: RGWA, sygn. 462-1-13, k. 58-61.
31
Protokół z zebrania członków Rady Wojennej, odbytego w Belwederze 3.12.1921, Biuro Ścisłej Rady
Wojennej, Oddział III a, nr 625/21/K, CAW, sygn. 1733/89/1483, pt.1, k. 507.
7
mocarstw zachodnich dla granicy ze Związkiem Radzieckim i Litwą, czemu sprzyjał rozwój
wydarzeń międzynarodowych: wkroczenie 11 stycznia 1923 r. wojsk Francji i Belgii do
Zagłębia Ruhry, konflikt z Niemcami zwiększył znaczenie dla Francji jej polskiego
sojusznika oraz zajęcie 15 stycznia Kłajpedy przez oddziały litewskie.
W konsekwencji polskich starań i sprzyjającej sytuacji, 15 marca podpisano
dodatkowy protokół do Traktatu Wersalskiego o uznaniu przez Radę Ambasadorów granicy
polsko-radzieckiej, oznaczonej i zasłupionej 23 listopada 1922 r. oraz granicy Polski z Litwą,
szczegółowo opisanej w protokole. W 1923 r. strona polska próbowała wykorzystać proces
uznania ZSRR dla zmuszenia Moskwy do wywiązania się ze zobowiązań ryskich, głównie
finansowych, jednak polskie warunki zostały stanowczo odrzucone przez Związek
Radziecki32.
Wobec ujawnionych kontrowersji, konwencję sanitarną i pocztowo-telegraficzną
podpisano dopiero 7 lutego i 24 maja 1923 r., a konwencję o bezpośredniej osobowej i
towarowej komunikacji kolejowej oraz konwencję konsularną dopiero 24 kwietnia i 18 lipca
1924 r. Zawarcie wymienionych konwencji stworzyło przesłanki do negocjacji o układ
handlowy, w toku których kierownictwo polityczne ZSRR dążyło do zredukowania
przyjętych w traktacie ryskim zobowiązań ekonomicznych, co jej się powiodło w podpisanym
25 sierpnia 1924 r. układzie o reewaulacji wywiezionego z ziem polskich do Rosji mienia
przemysłowego33.
Pod koniec października 1923 r. wiceminister spraw zagranicznych RP Marian Seyda
odbył rozmowę z członkiem kolegium Komisariatu Ludowego Spraw Zagranicznych ZSRR
Wiktorem Koppem, która głównie dotyczyła wykonania postanowień traktatu ryskiego. Kopp
zaproponował, aby wydzielić najbardziej aktualne, a niezrealizowane postanowienia i ująć je
w tymczasowym układzie, który objąłby: ogólne zasady układu handlowego, sprawy tranzytu
przez terytoria obu krajów, plan rat i terminów spłaty Polsce 30 mln rubli złotem oraz
przeprowadzenie wymiany personalnej z uwzględnieniem księży na liście polskiej. Polski
wiceminister odpowiedział, że układ tymczasowy byłby możliwy jako plan i sposób realizacji
etapami decyzji traktatu ryskiego we wszystkich obszarach jednocześnie, jedynie z różną
intensywnością34.
32
Historia dyplomacji polskiej…, t. IV, s. 185-186, 206-210, 214-218.
J. Kukułka, Traktaty sąsiedzkie Polski…, s. 43. Rozmowy w sprawie zawarcia konwencji konsularnej między
Polską a ZSRR rozpoczęły się w Moskwie 21.03.1924. J. Kumaniecki, Stosunki Rzeczypospolitej…, s. 130.
34
Sprawozdanie z rozmowy wiceministra spraw zagranicznych RP M. Seydy z członkiem kolegium Komisariatu
Ludowego Spraw Zagranicznych ZSRR W. Koppem, Warszawa, 28.10.1923, w: J. Kumaniecki, Stosunki
Rzeczypospolitej…, s. 124-127.
33
8
Na początku 1922 r. szef Sztabu Generalnego WP gen. dyw. Władysław Sikorski
przygotował memoriał35, w którym podkreślił, że Polska jest zainteresowana utrzymaniem
status quo dla spokojnej konsolidacji wewnętrznej, natomiast zagrożenia zewnętrzne mogą
jedynie wynikać ze strony Rosji i Niemiec, a do tego: […] Z Rosją rozgrywka skończona nie
jest, a to zarówno ze względu na ciągle zachodzące i przewidywane tam zmiany, jak i ze
względu na brak stwierdzenia charakteru prawno-międzynarodowego umów regulujących
nasz status na Wschodzie. Stąd wytyczna: polityka nasza winna być wysoce czynną i
prowadzoną w tempie szybkim. Dwa zasadnicze postulaty:
1) Aprobata międzynarodowa Traktatu Ryskiego.
2) Rozwinięcie niewystarczających dotychczas związków obronnych przeciw Rosji […]36.
W czerwcu 1922 r. Rosja Radziecka wystąpiła wobec swych zachodnich sąsiadów:
Polski, Finlandii, Estonii, Łotwy i Litwy z propozycją zwołania konferencji rozbrojeniowej, w
celu redukcji liczebności armii oraz budżetów wojskowych przez wyznaczenie poziomu
wydatków wojskowych na jednego żołnierza, a także zniesienia formacji nieregularnych i
neutralizacji stref przygranicznych. Inicjatywa ta wynikała głównie z trudnej sytuacji
gospodarczej Rosji Radzieckiej. Zaproszone państwa uzgodniły wspólną linię postępowania zawarcie z Rosją paktów o nieagresji. Konferencja zakończyła się fiaskiem z powodu braku
rosyjskiej zgody na wcześniejsze podpisanie paktów o nieagresji ze jej zachodnimi
sąsiadami37. Dlatego też wszelkie radzieckie propozycje rozbrojeniowe oceniono jako
demagogiczne wobec mas i niewynikające z pokojowego kierunku polityki tego państwa38.
Brak zgody Rosji na podpisanie ze swymi zachodnimi sąsiadami traktatów gwarancyjnych
wzmógł polski niepokój oraz potwierdzał obawy, że kraj ten nie wyrzekł się agresywnych
planów39.
Na początku lat dwudziestych centrala polskiego wywiadu wojskowego otrzymywała
z różnych źródeł meldunki o przygotowaniach radzieckiej agresji na Rumunię. W styczniu
1923 r. attaché wojskowy przy Poselstwie Polskim w Moskwie ppłk SG Romuald
Wolikowski uzyskał wiadomość o zamiarze rozpoczęcia przez ZSRR na wiosnę kampanii
wojennej przeciwko Rumunii40. Meldunek o wzroście nastrojów wojennych w Związku
35
Referat gen. Sikorskiego stał się podstawą do podjęcia uchwały przez Radę Ministrów RP w spawie
wytycznych dla polskiej polityki zagranicznej. M.K. Kamiński, M.J. Zacharias, op. cit., s. 69.
36
Wrzesień 1939…, s. 15-18.
37
M. Leczyk, Polska i sąsiedzi. Stosunki wojskowe 1921-1939, Białystok 1997, s. 95-97.
38
J. Cisek, Raport mjr. Wacława Jędrzejewicza z konferencji rozbrojeniowej w Moskwie (2-12 grudnia 1922 r.),
„Niepodległość” 1992, t. XXV, s. 74.
39
M. Leczyk, Polska i sąsiedzi..., s. 97.
40
Depesza attaché wojskowego przy PP w Moskwie do szefa Oddziału II SG MSWojsk., nr 33, Moskwa,
13.01.1923 CAW, sygn. 1775/89/234, k. 26.
9
Radzieckim przesłał do Oddziału II również ppłk SG Ignacy Boerner – następca ppłk.
Wolikowskiego41.
W czerwcu następnego roku centrala polskiego wywiadu ponownie zaczęła otrzymywać
niepokojące meldunki o koncentracji Armii Czerwonej nad granicą z Rumunią i wzmożonym
ruchu transportów wojskowych na kolejach ukraińskich. Oddział II oceniał jako możliwy, po
koniecznych przygotowaniach, zamiar zbrojnego opanowania przez Związek Radziecki
Besarabii, jednak niebezpieczeństwo to było wyolbrzymiane przez stronę rumuńską42.
Podobną ocenę zawiera pismo szefa Oddziału II: [...] wprawdzie silna agitacja
antyrumuńska [w ZSRR] trwa nadal (w prasie i na wiecach) nie przywiązuje się do tego
większej wagi, gdyż kampania ta ciągnie się już od bardzo dawna i ma na celu przez ciągłe
niepokojenie i utrzymywanie Rumunii w oczekiwaniu wojny i stworzenie podatnego gruntu do
agitacji komunistycznej w Besarabii43.
W 1924 r. rząd Związku Radzieckiego prowadził planową akcję przeciw
Rzeczypospolitej, rozsiewając informacje o rzekomym ucisku mniejszości narodowych,
popierając oskarżenia urzędowymi notami i stając wobec Europy w roli obrońcy Ukraińców i
Białorusinów, co silnie wzmacniało jego pozycję międzynarodową44. Rząd ZSRR prowadził
wobec Polski politykę wyraźnie dwulicową: z jednej strony następowało zbliżenie
dyplomatyczne obu krajów45, z drugiej strony jednak nie rezygnował z prowadzenia
działalności dywersyjnej na terenie Polski. Dlatego jego władze wywierały nacisk na III
Międzynarodówkę Komunistyczną, aby Komunistyczna Partia Robotnicza Polski rozpoczęła
aktywną działalność antypaństwową. Agenci III Międzynarodówki pragnęli także
wykorzystać dla skomunizowania mas robotniczych kryzys w polskim przemyśle, zwłaszcza
na Górnym Śląsku oraz w Zagłębiu Dąbrowskim, a w województwach wschodnich napięcia
narodowościowe46.
Polityka państwa radzieckiego była zdecydowanie wroga wobec Rzeczypospolitej, a
wszystkie polskie próby poprawy wzajemnych stosunków były torpedowane. ZSRR liczył się
41
Raporty attaché wojskowego przy PP w Moskwie ppłk. SG I. Boernera, Moskwa, 5.07. i 31.07.1923, w: M.
Leczyk, Polska i sąsiedzi..., s. 105.
42
Wyciąg z ostatnich wiadomości za czas od 22.04. do 18.06.1924, Oddział II SG, nr 12595/II. Inf. W,
Warszawa, 21.06.1924, CAW, kol. ros., sygn. VIII.800.59.15, k.102.
43
Ocena sytuacji wojskowej SSSR w związku ze sprawa besarabską, pismo szefa Oddziału II SG płk. SG M.
Bajera do attaché wojskowego przy PP w Rydze, Warszawa, 2.03.1925, AAN, AW, sygn. A-II 71, k. 238.
44
Stosunki polsko-sowieckie w: Komunikat Informacyjny z dn. 1.06.1924, O II SG, l.dz. 11450/II Inf.,
Warszawa, VI.1924, CAW, kol. ros., sygn. VIII.800.59.17, k. 79-80.
45
18.07.1924 w Moskwie podpisano konwencję konsularną między Rzeczypospolitą a ZSRR. R. Kupiecki, K.
Szczepanik, Polityka zagraniczna Polski 1918-1994, Warszawa 1995, s. 182.
46
Wiadomości polityczne. Położenie międzynarodowe Rosji Sowieckiej, w: Komunikat Informacyjny, t. III z
dn. 1.07.1924, Oddział II SG, nr 13678/II. Inf./O, CAW, kol. ros., sygn. VIII.800.59.18, k. 85-86.
10
jedynie z siłą Polski i dlatego też próbował ją osłabiać oraz szachować militarnie; w związku
z radzieckimi nadziejami na rewolucję w Niemczech, jesienią 1923 r. zaobserwowano
koncentrację Armii Czerwonej u wschodnich granic Polski. Ppłk I. Boerner oceniał, że Polska
nadal posiadała przewagę militarną nad Związkiem Radzieckim oraz, że Polska powinna
dążyć do rzeczywiście sprawiedliwego uregulowania spraw mniejszości narodowych, głównie
ukraińskiej oraz bronić postanowień traktatu ryskiego47.
W czasie europejskich dyskusji o gwarantowaniu granic i przygotowań do konferencji
w Locarno, latem 1925 r. zawarto polsko-radzieckie doraźne porozumienie w sprawie
rozwoju wymiany handlowej oraz 3 sierpnia układ o rozstrzyganiu sporów granicznych, który
już 5 września 1925 r. wszedł w życie. Po Locarno oba państwa prowadziły długą wymianę
poglądów o dwustronnych lub jednostronnym pakcie o nieagresji, a także wznawiały
rokowania o zawarcie traktatu handlowego, jednak nie osiągnięto końcowego efektu48.
Na konferencji u szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego gen. dyw. Stanisława
Hallera 8 kwietnia 1925 r. m.in. oceniono, że bardzo znacznie wzrosła możliwości wybuchu
wojny na dwa fronty prędzej, niż tego oczekiwała strona polska. Przewidywano, że pierwszy
wysiłek wojenny wojsk obu potencjalnych przeciwników: ZSRR i Niemiec zostanie
skierowany przeciwko Polsce - siłami lekkich i ruchliwych armii. Do sprostania tym
zagrożeniom postulowano dostosować plan rozbudowy Wojska Polskiego. Przewidywano, że
przeciwnicy będą gotowi do rozpoczęcia wojny już wiosną 1928 roku. Do tego czasu
planowano maksymalnie podnieść sprawność mobilizacyjną tak, aby w pierwszej fazie
wojny, mogącej być decydującą dla jej rezultatu, Wojsko Polskie mogło działać z
maksymalnym wysiłkiem. Podkreślano, że załamanie WP w pierwszym okresie wojny byłoby
bardzo niekorzystne, ponieważ mogłoby skłonić sojuszników od uchylenia się od udzielenia
Polsce pomocy militarnej49.
Podstawę dyrektyw operacyjnych polskiego planu wojny w połowie lat dwudziestych
stworzyły porozumienia ze sztabami generalnymi Francji i Rumunii. Umożliwiły one
rozpoczęcie prac nad trzema ramowymi planami operacyjnymi: podstawowym planem wojny
dwufrontowej z Niemcami i ZSRR [„N+R”] oraz odrębnymi planami dla poszczególnych
przeciwników. Przygotowywano również plany mobilizacyjne, transportowe i etapowe. Biuro
Ścisłej Rady Wojennej doszło do następujących wniosków: Związek Radziecki i Niemcy,
47
Stosunki polsko-rosyjskie w okresie 1923/24, Pismo attaché wojskowego przy PP w Moskwie ppłk. SG I.
Boernera do szefa SG MSWojsk przez szefa O II, Moskwa, 18.09.1924, RGWA, 308-9-588, k. 2-8.
48
J. Kukułka, Traktaty sąsiedzkie Polski…, s. 44.
49
Konferencja w sprawie stanu mob. armii w związku z planem „Z” i planem dalszej rozbudowy, szef SG
MSWojsk., l.dz. 1335/KP, ść. tjn., Warszawa, 9.04.1925, CAW, sygn. 1773/83/583, pt. 1, k. 254-255.
11
nawet w nie występując wspólnie, już były silniejsze od Polski. W przypadku wojny z jednym
z dwóch potencjalnych przeciwników, uznano za prawdopodobne przyłączenie się do wojny
drugiego z nich50. W okresie od zawarcia traktatu ryskiego do maja 1926 r. Armia Czerwona
nie była jeszcze zdolna do rozpoczęcia nowej wojny, pamięć klęski w 1920 r. oraz słabość
radzieckiego systemu politycznego i gospodarczego, uniemożliwiały kierownictwu tego
państwa realne planowanie nowej wojny. Także Niemcy nie były gotowe do nowej wojny51.
W Polsce analizowano radzieckie komentarze i poczynania po wydarzeniach
majowych, co wynikał z obaw polskich naczelnych władz państwowych i wojskowych, że
ZSRR może podjąć próbę ich wykorzystania dla osłabienia Rzeczypospolitej. Autor artykułu
w dzienniku „Krasnaja Zwiezda” był zdania, że ostatnie wypadki tak wstrząsnęły Wojskiem
Polskim, że nie może być mowy o szybkim jego powrocie do poprzedniego stanu52.
Realizacja decyzji traktatu ryskiego
Realizacja postanowień traktatu ryskiego obejmowała: delimitację polsko-radzieckiej
granicy państwowej, repatriację z obszaru ZSRR, rewindykację i reewakuację mienia oraz
rozrachunki. Komisje Mieszane: Reewakuacyjna i Specjalna oraz Rozrachunkowa podjęły
pracę dopiero w październiku 1921 r. na podstawie ugody Karachana z Dąbskim, gdy
usunięto najważniejsze przyczyny napięć we wzajemnych stosunkach: rząd RP po dłuższej
zwłoce nawiązał stosunku dyplomatyczne z państwem radzieckim i zerwał kontakty z
rosyjskimi organizacjami antyrewolucyjnymi53.
Bardzo szybko ujawniły się nowe trudności: Polska nie zaprzestała wspierania ruchów
separatystycznych i organizacji, działających na zachodnich krańcach bolszewickiego
państwa, skupiających przeciwników nowego systemu rządów w Rosji. Kierownictwo
polityczne i militarne wschodniego sąsiada Polski z kolei różnymi środkami (o czym dalej)
wspierało i inspirowało działalność grup dywersyjnych we wschodnich województwach
Rzeczypospolitej. Było to sprzeczne z artykułem 5 traktatu, skutkowało pogorszeniem
wzajemnych stosunków i wpływało na wypełnianie innych postanowień traktatu, w tym na
50
Zarys dziejów wojskowości polskiej w latach 1864-1939, red. P. Stawecki, Warszawa 1990, s. 430-431.
W. Włodarkiewicz, Przed 17 września 1939 roku. Radzieckie zagrożenie Rzeczypospolitej w ocenach polskich
naczelnych władz wojskowych 1921-1939, Warszawa 2002, s. 88.
52
Pismo attaché wojskowego przy PP w Moskwie mjr. SG T. Kobylańskiego do szefa Oddziału II SG
MSWojsk, Moskwa, 28.05.1926, RGWA, 308-4-109, k. 7; szerzej patrz: Przewrót majowy w oczach Kremla,
pod red. B. Musiała, J. Szumskiego, Warszawa 2009.
53
J. Kumaniecki, Tajny raport Wojkowa…, s. 33.
51
12
zagadnienia rewindykacyjne i przekazanie Polsce wynegocjowanych odszkodowań, na co
wpływały również trudności ekonomiczne państwa bolszewickiego54.
A. Wytyczenie granicy państwowej
Wynegocjowana w stolicy Łotwy wschodnia granica Polski w części była sztuczna,
gdyż nie przebiegała działem wód i nie oddzielała od siebie większych kompleksów
gospodarczych oraz nie opierała się na żadnych tradycjach historycznych, również pod
względem strategicznym posiadała szereg braków55. Geograficznie granica wschodnia
Rzeczypospolitej dzieliła się na trzy odcinki: północny od Dźwiny do górnego brzegu rzeki
Morocz przechodził przez Wyżyną Białoruską; odcinek środkowy przecinał Polesie
zabagnioną doliną dorzecza Prypeci; południowy rozciągał się od doliny Słuczy i dzielił
Wyżynę Wołyńską oraz Podolską. Na odcinku 500 km granica przebiegała lasami, 460 km
bagnami i błotami, a 450 km terenem otwartym i pagórkowatym. Traktat pokojowy
wprowadził do linii granicznej, ustalonej w preliminariach pokojowych, zmiany na korzyść
Polski: m.in. przyłączono miasteczko Radoszkowice wraz z pasem ziemi, przesunięto na
wschód granicę na Polesiu oraz wyrównano koło Jampola na Wołyniu56.
Proces wytyczania granicy w terenie utrudniał brak map katastralnych oraz
kontrowersje przy jej wyznaczaniu między miejscowościami bez oparcia o granicę naturalną
oraz działalność białogwardyjskich oddziałów na Polesiu, zagrażających bezpieczeństwu
członków Komisji57. Mieszana Komisja Graniczna, mimo trudności i kontrowersji, pracowała
sprawnie, dlatego już 24 listopada 1922 r. Leon Wasilewski - przewodniczący polskiej
delegacji w Mieszanej Komisji Granicznej ogłosił komunikat o zakończeniu prac i
przekazaniu ostatniego fragmentu wytyczonej w terenie granicy władzom administracyjnym i
granicznym. Długość granicy polsko-rosyjskiej wynosiła 1412,2 km i wyznaczało ją 2281
słupów granicznych z godłami państwowymi, po stronie radzieckiej rząd słupów i kopców
granicznych, a pomiędzy polskimi i radzieckimi znakami granicznymi znajdował się
pięciometrowy pas neutralny58.
Polskie słupy graniczne były dębowe o wysokości 3,5 m z metalową tablicą z herbem
państwa i napisem „Rzeczpospolita Polska” oraz numerem porządkowym. Wschodnia granica
54
J. Kumaniecki, Stosunki Rzeczypospolitej …, s. 8.
Jednak była zdecydowanie korzystniejsza pod względem strategicznym od liczącej 1912 km granicy polskoniemieckiej.
56
L. Wasilewski, Wschodnia granica Polski, Warszawa 1923, s. 2.
57
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 124-125.
58
Komunikat z 24 listopada 1922 r. przewodniczącego delegacji polskiej w Mieszanej Komisji Granicznej
Leona Wasilewskiego o zakończeniu prac nad zasłupieniem wschodniej granicy RP, „Monitor Polski”, 24.12.
1922, s. 2.
55
13
państwa polskiego została zatwierdzona przez Radę Ambasadorów 15 marca 1923 roku.
Zakończenie działalności Mieszanej Komisji Granicznej w czasie 17 miesięcy było
pierwszym, niestety jedynym przypadkiem, terminowego wykonania postanowień traktatu
ryskiego.
W latach 1921-1924 stabilizację i pokojową odbudowę obszarów nadgranicznych,
utrudniały inspirowane przez władze centralne i republikańskie grupy dywersyjne,
przenikające na terytorium Polski przez niedostatecznie strzeżoną granicę państwową. Polskie
władze administracyjne nie były w stanie opanować sytuacji, co podważało autorytet
Rzeczypospolitej
oraz
dostarczało
argumentów
propagandzie
komunistycznej
o
tymczasowości i sztuczności granicy ryskiej. W 1924 r. na wschodnim pograniczu
odnotowano 189 napadów rabunkowych i dywersyjnych oraz 28 akcji sabotażowych,
przeprowadzonych przez około 1000 dywersantów, m.in. dwie głośne akcje terrorystyczne:
we wrześniu zatrzymanie pociągu Pińsk - Łuniniec pod stacją kolejową Łowcza i
obrabowanie pasażerów, podróżował nim m.in. wojewoda poleski Medard Dawnarowicz oraz
napad na położone nad Niemnem nadgraniczne miasto Stołpce, położone w odległości 67 km
od Mińska.
Jeden z uczestników napadu został aresztowany 6 sierpnia 1924 r. i przesłuchany.
Cztery dni wcześniej 42 osobowa grupa dywersyjna zebrała się w lesie nad granicą, z Mińska
dwoma samochodami ciężarowymi przywieziono broń dla dywersantów: karabiny, granaty, 6
karabinów maszynowych i rewolwery, wszyscy uczestnicy akcji byli w ubraniach cywilnych,
a 6 w mundurach polskich policjantów. 12 dywersantów otrzymało rozkaz opanowania stacji
kolejowej, zabrania dokumentów oraz zniszczenia urządzeń stacyjnych i łączności; inna 12
osobowa grupa miała opanować starostwo, przejąć dokumenty i zniszczyć telefony, pozostali
dywersanci tworzyli grupę przeznaczoną do zaatakowania posterunku Policji Państwowej.
Dowódca dywersantów zezwolił na rabunek koni i dóbr materialnych. O godzinie 2100
oddział przekroczył granicę państwową, nie napotykając funkcjonariuszy polskiej Policji
Państwowej, między godziną 100 a 200 grupy uderzeniowe zajęły pozycje wyjściowe.
Najpierw zaatakowano policję, z aresztu uwolniono więźniów, w urzędzie pocztowym
zrabowano pieniądze i przesyłki. Po zajęciu wyznaczonych obiektów, dywersanci rozpoczęli
rabunek tartaku oraz zakładów rzemieślniczych i sklepów, z tartaku zabrano 9 koni i 3 wozy,
na które ładowano towary z rozbitych sklepów, po czym dywersanci rozpoczęli odwrót,
zostali jednak ostrzelani i rozproszyli się, porzucając wozy z zagrabionym mieniem59.
59
Protokół przesłuchania Michała Gorączko, s. Jana, prawosławnego, przez podprokuratora III rew. przy Sądzie
Okręgowym w Nowogródku Michała Czudzinowicza z dnia 6.08.1924, RGWA 460-2-7, k. 117-122.
14
Do likwidacji oddziału dywersyjnego skierowano przeszło 200 oficerów, podoficerów
i szeregowych z 9 Brygady Kawalerii. Były to siły wystarczające, jednak warunkiem
skuteczności było bardzo szybkie tempo działań pościgowych i odcięcie dywersantów od
granicy. Mimo szeroko zakrojonej akcji, ujęto jedynie 10 dywersantów, odzyskano 8 koni,
zdobyto 3 ręczne karabiny maszynowe oraz 13 karabinów, bez strat w ludziach60. W czasie
napadu zginęło 9 osób, a 5 zostało rannych.
W kolejnych dniach strona polska przeszła do zdecydowanej kontrakcji, m.in. 22
sierpnia funkcjonariusze Komendy Powiatowej Policji Państwowej w Nieświeżu uzyskali
wiadomość, że we wsi w gminie Snów ukryli się uzbrojeni dywersanci. Po otoczeniu stodoły
przez policję i szwadron ułanów wywiązała się walka, 4 dywersantów zabito, a 2 ujęto,
zatrzymano także kilku chłopów podejrzanych o udzielanie pomocy dywersantom, zdobyto 7
karabinów, ręczny karabin maszynowy i 5 granatów ręcznych. W czasie walki spłonęło kilka
stodół i budynków gospodarczych. Przesłuchanie ujętych dywersantów wykazało, że
przekraczali oni granicę dzień wcześniej w okolicach zaścianka Kudzinowicze w powiecie
Nieśwież61.
W sierpniu 1924 r. na posiedzeniu Komitetu Politycznego Rady Ministrów
Rzeczypospolitej z udziałem prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego przyjęto uchwałę
o powołaniu korpusu granicznego, zorganizowanego na wzór wojskowy, w celu ochrony
granicy z Związkiem Radzieckim. Oficjalnym motywem decyzji była konieczność położenia
kresu działalności oddziałów uzbrojonych dywersantów na wschodnich rubieżach państwa
polskiego. Ministerstwo Spraw Wojskowych we wrześniu wydało rozkaz o powołaniu
Korpusu Ochrony Pogranicza i instrukcję, określającą jego strukturę. W tym samym roku
KOP rozpoczął ochronę granicy państwowej ze Związkiem Radzieckim i zaprowadził ład na
pograniczu62. To, że sytuacja na wschodnim pograniczu Rzeczypospolitej zaczęła się
uspakajać, wynikało również z decyzji III Zjazdu KPP (14 stycznia-5 lutego 1925 r.) o
rezygnacji z działań partyzanckich i koncentracji na pracy politycznej. Wiosną 1925 r., po
krótkotrwałym ożywieniu działań komunistycznej partyzantki, jej akcje stawały się coraz
rzadsze, co wynikało ze zmiany taktyki i rozwiązywania oddziałów partyzanckich.
B. Przebieg procesu repatriacji
60
Meldunek sytuacyjny płk. A. Waraksiewicza do DOK nr IX z 5.08.1924, CAW, kol. ros., VIII.800.62, k. 1-2.
Komenda Policji Państwowej Okręgu XV Nowogródzkiego w Nowogródku, Meldunek sytuacyjny nr 49 z
22.08.1924, RGWA, 460-2-7, k. 20.
62
Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939. Wybór dokumentów, oprac., wybór i przyg. do druku M.
Jabłonowski, W. Janowski, B. Polak, J. Prochwicz, Warszawa-Pułtusk 2001, s. 6-7; 19-22.
61
15
W drugiej połowie kwietnia 1921 r. obie strony uzgodniły składy delegacji Komisji
Mieszanej do spraw Repatriacji. Warszawa i Moskwa były siedzibami Komisji, które składały
się (każda) z: trzech członków, dwóch ich zastępców oraz nie limitowanego liczebnie
personelu pomocniczego i technicznego. Pierwsze posiedzenie warszawskiej części Komisji
Mieszanej do spraw Repatriacji odbyło się 29 kwietnia 1921 r. Głównym tematem była
masowa repatriacja, a strona polska przewidywała powrót do Polski ok. 40 tys. jeńców
wojennych oraz 500 tys. wygnańców i uchodźców, strona rosyjsko-ukraińska przewidywała
repatriowanie z Polski 80 tys. jeńców wojennych oraz ok. 30 tys. internowanych. Do tego
dochodziły zadania Komisji, dotyczące wymiany personalnej63.
Trudne rokowania w sprawie repatriacji, z uwagi na różnice stanowisk, zakończyły się
24 lutego 1921 r. Układ precyzyjnie definiował kategorie osób uprawnionych do repatriacji,
dzieląc je na jeńców wojennych, cywilnych, zakładników, internowanych, wygnańców i
uchodźców i umożliwiał zabranie mienia w wyznaczonych ilościach. Szczególnie pilnym
problemem była szybka repatriacja jeńców wojennych, gdyż w obozach w obu krajach
panowały bardzo złe warunki i wysoka śmiertelność. Od marca do maja 1921 r. z Polski do
Rosji wyjechało 24 140 jeńców, a przybyło zaledwie 12 581, co stanowiło rosyjską presję na
stronę polską z powodu opóźnienia wymiany przedstawicielstw dyplomatycznych. Latem do
Polski przyjeżdżały transporty ewakuowanej ludności cywilnej, w sierpniu aż 111 tys. cywili
oraz 1 786 jeńców, do tego dochodzili ewakuujący się na własną rękę, wśród których wielu
nie posiadało żadnego tytułu do obywatelstwa polskiego. Rząd polski domagał się ścisłej
realizacji umowy, tym bardziej, że punkty przyjęć w Baranowiczach i Równem miały zbyt
małą pojemność i prymitywne warunki. Kolejne napięcie spowodowało zatrzymanie w Polsce
500 osób z listy wymiany indywidualnej i wstrzymanie we wrześniu przez stronę rosyjską
transportów jenieckich. Mimo trudności, w październiku zakończono wymianę jeńców: do
Polski przyjechało ich 23 335, a do Rosji 65 797. W 1922 r. każdego dnia do Polski
przyjeżdżało po kilka pociągów z repatriantami, ale pod koniec roku nastąpiło wyraźne
zmniejszenie ruchu.
Rezolucja polsko-rosyjsko-ukraińskiej Mieszanej Komisji Repatriacyjnej w sprawie
zakończenia masowej repatriacji ze Związku Radzieckiego z 24 czerwca 1924 r. stwierdziła,
że zakończyły się masowe przyjazdy do Polski, przewidziane przez układ o repatriacji z 24
lutego 1921 r., a dalsze wnioski miały być rozpatrywane na podstawie tegoż układu na drodze
63
W. Materski, Pobocza dyplomacji. Wymiana więźniów politycznych pomiędzy II Rzeczypospolitą a Sowietami
w okresie międzywojennym, Warszawa 2002, s. 87.
16
dyplomatycznej. Jak wynika z komunikatu „Rosty” z 21 maja 1924 r. od kwietnia 1921 r. do
kwietnia 1924 z ZSRR powróciło 1 100 osób, z tego 15 do 30 % stanowili Polacy64.
Obok tego, na małą skalę obie strony wymieniały więźniów politycznych, początkowo
w ramach działalności Komisji Mieszanej do spraw Repatriacji, a następnie od sierpnia 1924
r. drogą dyplomatyczną65.
C. Rewindykacja i ewakuacja
30 września oraz od 1 do 6 października w polskim MSZ toczyły się rozmowy
wiceministra J. Dąbskiego i przedstawiciela RFSRR M. Karachana, w czasie których
ustalono,
że
8
października
przewidywane
traktatem
ryskim
Mieszana
Komisja
Reewakuacyjna i Komisja Specjalna odbędą pierwsze posiedzenia oraz że z Polski wyjadą
członkowie antyradzieckiej emigracji politycznej, część z nich do 8, a pozostali 20
października. Do 20 października strona radziecka zobowiązywała się do przekazania w
Moskwie pełnomocnikowi rządu Rzeczypospolitej pierwszej raty za mienie kolejowe – 1
listopada wpłacono 10 mln złotych rubli. W dalszej części protokołu poruszono stan realizacji
art. V traktatu – polski rząd do 20 października zobowiązał się przekazać treść własnego
rozkazu w sprawie ścisłego przestrzegania wymienionego artykułu, obie strony były gotowe
do rozpatrzenia ewentualnych jego naruszeń oraz do rozpoczęcia rokowań o ochronie granicy
przed jej przekraczaniem przez oddziały partyzanckie. Rząd rosyjski wyraził gotowość
wydania niezbędnych zarządzeń w celu zgodnej z traktatem reewakuacji polskiego mienia i
zapewnienia w tym pomocy władz lokalnych66.
Obu polskim komisjom przewodniczył prof. Antoni Olszewski, a radzieckim prof.
Otto Schmidt i Piotr Wojkow. Komisja Specjalna odbyła pierwsze posiedzenie 7
października, a Reewakuacyjna następnego dnia. Od początku prace przebiegały z trudem i
pod różnymi pretekstami były przerywane przez stronę radziecką. Z powodu wielostronności
zadań i ich rangi – zagadnienia ekonomiczne i kulturalne, obie komisje posiadały
wyodrębnione, specjalistyczne podkomisje fachowe i pomoc powołanych do nich ekspertów.
W pierwszym okresie działalności komisje realizowały terminowe i bardzo trudne zadanie
64
Rezolucja polsko-rosyjsko-ukraińskiej Mieszanej Komisji Repatriacyjnej w sprawie zakończenia masowej
repatriacji z ZSRR, Warszawa, 25.06.1924, w: J. Kumaniecki, Stosunki Rzeczypospolitej…, s. 131; J.
Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 130-142.
65
Szerzej: W. Materski, Pobocza dyplomacji…; Wymiana więźniów politycznych pomiędzy II Rzecząpospolitą a
Sowietami w okresie międzywojennym. Dokumenty i materiały, oprac. W. Materski, Warszawa 2000.
66
Protokół w sprawie warunków realizacji traktatu ryskiego zawarty w wyniku konferencji wiceministra spraw
zagranicznych RP J. Dąbskiego i przedstawiciela pełnomocnego RFSRR w Warszawie L. Karachanem,
Warszawa, 7.10.1921 w: Dokumenty i materiały …, t. IV, s. 85-86.
17
skompletowania dokumentacji, złożenia w terminie deklaracji reewakuacyjnych oraz
zabezpieczenia mienia, podlegającego ponownej ewakuacji67.
Strona rosyjska dokonywała wielu różnych manipulacji oraz karkołomnych
interpretacji i poszukiwań pretekstów w celu sabotowania realizacji postanowień traktatu
ryskiego, o czym świadczy tajne sprawozdanie przewodniczącego delegacji rosyjskoukraińskiej w Mieszanych Komisjach Reewakuacyjnej i Specjalnej P. Wojkowa dla
kierownictwa partii komunistycznej, dotyczące zwrotu mienia i archiwów, ewakuowanych
przez Rosjan z ziem Rzeczpospolitej w latach 1914-1915. Strona polska zażądała zwrotu 76
archiwów, większość z nich Rosja zwróciła, za wyjątkiem: archiwów guberni wileńskiej i
grodzieńskiej, ponieważ stanowiły one rosyjski argument w kwestii zwrotu majątku
produkcyjnego oraz zdaniem strony rosyjskiej, oficjalnie nie uznano przynależności Wilna i
Grodna do Polski. Nie przekazano Polsce również archiwów, zawierających źródła o
zwalczaniu przez władze rosyjskie polskiego ruchu rewolucyjnego, archiwów wywiezionych
z Galicji oraz archiwów przedsiębiorstw kredytowych i finansowych, a […] ze wszystkich
przekazywanych archiwów usuwamy wszystko, co mogłoby pozwolić Polsce wysuwać wobec
nas takie czy inne roszczenia finansowe lub majątkowe. Dokonuje się tego bez porozumienia z
Polakami i określa mianem sterylizacji archiwów. Ta dość ciężka praca niezwykle utrudnia
szybką ekspedycję archiwów. Inaczej jednak się nie da, toteż bez zgody Ludowego
Komisariatu Finansów nie udostępni się Polakom archiwów68.
W pracach obu komisji można wydzielić dwie fazy: pierwszą bezpośrednio po ugodzie
Karachan-Dąbski do maja 1922, w której, mimo trudności, osiągnięto pewne efekty oraz
następną, w której w których rosły trudności i kontrowersje, a polski przewodniczący prof.
Olszewki rygorystycznie domagał się od strony rosyjskiej realizacji zobowiązań
traktatowych. W pierwszej fazie działalności Komisja Specjalna pracowała skutecznie, od
grudnia 1921 r. do połowy maja następnego roku skierowano do Polski 10 transportów dóbr
kultury, a tylko 4 w efekcie prac Komisji Reewakuacyjnej. Do kraju powróciła większość
zabytków muzealnych, w tym urządzenia Zamku i Łazienek, 24 głowy rzeźbione z Sali
Poselskiej na Wawelu, „Grunwald”, pomnik ks. J. Poniatowskiego, 42 arrasy, bogate zbiory
Krosnowskiego, 21 obrazów Canaletta oraz część polskich zbiorów z Kremla: sztandary,
67
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 142-145.
Ze sprawozdania przewodniczącego delegacji rosyjsko-ukraińskiej w rosyjsko-polskich Mieszanych
Komisjach Reewakuacyjnej i Specjalnej P. Wojkowa dla kierownictwa partii w sprawie zwrotu Polsce archiwów
ewakuowanych z terenów dawnej Rzeczypospolitej w latach 1914-1915, w: J. Kumaniecki, Stosunki
Rzeczypospolitej…, s. 127-129.
68
18
regalia królewskie, rzeźby i obrazy69. Rewindykowane ze Związku Radzieckiego rękopisy
były wykorzystywane naukowo, po ich przejęciu, zaewidencjonowaniu i niezbędnych
zabiegach konserwacyjnych70.
W tym czasie Komisja Reewakuacyjna uzyskała dwie raty na konto ekwiwalentu za
szerokotorowy tabor kolejowy, zatrzymany w Rosji, minimalne efekty osiągnęła podkomisja
przemysłowa – otrzymano zaledwie 26 wagonów maszyn, podkomisja kolejowa wysłała do
kraju 10 kompletnych parowozów, otrzymała akta 62 parowozów z tendrami, dodatkowe
tendry i podwozia, ale do 17 maja 1922 r. nie zostały one przekazane.
Wartość przekazanego Polsce taboru kolejowego bardzo nisko ocenił P. Wojkow:
W ogóle w kwestii taboru kolejowego Traktat Ryski usatysfakcjonował Polaków w małym
stopniu, ponieważ dał nam możliwość spłacania mienia kolei częściowo w naturze, a nie
pieniędzmi. Ani w Rydze, ani na początku prac tutaj Polscy nie wiedzieli jak bardzo mienie to
zostało zdewastowane. W szczególności ponad 90% zwróconego taboru to parowozy. Dla nas
nie mają one żadnej wartości użytkowej. Zawierając z nami osobne porozumienie co do cen,
Polacy nie wiedzieli, jaki to szmelc. Parowozy stacjonowały na wietrze w różnych zakątkach
Rosji i Ukrainy i były wystawione na kaprysy przyrody i udręki rewolucji. te parowozy kolei
normalnotorowej przestarzałego typu zostały doszczętnie obrabowane, ich remont zaś
połączony z przeróbką na szerokie tory byłby nie tylko technicznym, ale i ekonomicznym
absurdem… Dla ZSRR mają one tylko wartość wymienną71.
Efekty rewindykacji do 17 maja 1924 r., gdy ukazało się drugie sprawozdanie
delegacji polskiej w Mieszanych Komisjach jedynie w części realizowały wcześniejsze
uzgodnienia, wartość reewakuowanego mienia (bez archiwów) oceniono na 122 035 000 zł, a
nie zwróconego na 105 143 000. Nie otrzymano 30 mln rubli złotem z tytułu art. XIII –
aktywnego udziału ziem polskich w życiu gospodarczym Rosji. W lipcu 1924 r. swoją pracę
podsumowała Mieszana Komisja Specjalna, co faktycznie kończyło jej działalność oraz
wskazała sprawy niezałatwione, głównie brak rewindykacji polskich zbiorów z Rosyjskiej
Biblioteki Publicznej z Petersburga. 23 czerwca 1933 r. obie strony podpisały protokół o
realizacji układu generalnego, 18 kwietnia następnego roku protokół końcowy, w 1935 r.
delegacja polska oficjalnie zakończyła prace, a dwa lata później zastała rozwiązana72.
69
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 145-147; Idem, Tajny raport Wojkowa…, s. 35-36.
P. Bańkowski, Rękopisy rewindykowane na podstawie traktatu ryskiego jako warsztat pracy naukowej przed
wojną, „Przegląd Biblioteczny” 1948, z. 1-2, s. 101-118.
71
J. Kumaniecki, Tajny raport Wojkowa…, s. 130.
72
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 152-158; Idem, Tajny raport Wojkowa…, s. 37-43.
70
19
D. Rozrachunki
Obok spraw, realizowanych przez Mieszaną Komisję Reewakuacyjną i Mieszaną
Komisję Specjalną, dochodziły rozrachunki z tytułu kapitałów na rachunkach w kasach
rosyjskich państwowych i prywatnych instytucji kredytowych, które to powierzono Mieszanej
Komisji Rozrachunkowej z dużym zakresem prac z uwagi na wielorakość tytułów prawnych
wymienionych w art. XIV, XV, XVI i XVII. Na pierwszym posiedzeniu Komisji 3 listopada
1921 r. strona polska zaproponowała, aby przyjęcie rozrachunków z tytułu wkładów w kasach
oszczędnościowych oprzeć na urzędowych sprawozdaniach buchalteryjnych, a zwracać w
wysokości mniejszej niż 5% całej należności. Strona rosyjska zmieniała stanowisko,
przyjmowała jedynie część polskich propozycji, ale bez ustalenia trybu i terminu spłaty, inne
nie zostały zatwierdzone z powodu zawieszenia prac komisji z powodu obecności w
Warszawie tylko jednego członka delegacji rosyjsko-ukraińskiej. Poselstwo ZSRR w
Warszawie 23 stycznia 1924 r. wystosowało notę w imieniu swego rządu, uznającą wszystkie
zgłoszone polskie pretensje na 242 353 260 rubli i zaproponowało wypłatę 11 mld 81 mln
marek polskich, czyli równowartość 1.190 dolarów i termin zgłaszania polskich pretensji – do
1 marca 1924. Strona polska nie wyraziła zgody, rozpoczęła się obszerna wymiana
korespondencji. Po wyjeździe z Warszawy ostatniego członka delegacji ZSRR w Mieszanej
Komisji Rozrachunkowej. Poselstwo tego kraju poinformowało polskie MSZ, że nie widzi
celu kontynuowania prac Komisji. W sumie przez trzy i pół roku, mimo dużego nakładu
pracy delegacji polskiej, z winy strony radzieckiej, nie przekazano Polsce żadnych środków73.
Efekty realizacji traktatu ryskiego do 1926 roku
Traktat ryski kończył dwuletnią wojnę, ustalał warunki zawarcia pokoju, był lokalną i
bilateralną regulacją tymczasową, która po dwóch latach uzyskała akceptację mocarstw
Ententy oraz ustabilizował sytuację Europy Środkowo-Wschodniej. Rzeczpospolita pogodziła
się z niepowodzeniem idei federacyjnej, a Rosja Radziecka z przerwaniem programu
europejskiej rewolucji. Traktat ryski na ponad 18 lat stał się podstawą polsko-radzieckich
stosunków politycznych i określał granicę między Polską a państwem radzieckim.
Stosunki polsko-rosyjskie przez kilka pierwszych miesięcy po podpisaniu traktatu
pokojowego komplikowało przedłużanie procesu nawiązywania stosunków dyplomatycznych,
do wymiany przedstawicieli dyplomatycznych doszło dopiero 3 sierpnia, następnie wzajemne
relacje skomplikowała odmowa Naczelnika Państwa J. Piłsudskiego przyjęcia listów
73
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 158-163.
20
uwierzytelniających rosyjskiego przedstawiciela pełnomocnego L. Karachana, ostatecznie po
dłuższych pertraktacjach, rząd rosyjski zgodził się na przyjęcie jego przedstawiciela przez
ministra spraw zagranicznych Rzeczypospolitej K. Skirmunta i 10 września L. Karachan objął
urzędowanie. W tym czasie ujawniły się kolejne komplikacje we wzajemnych stosunkach –
na terytorium Polski działały organizacje, dążące do ustanowienia w Rosji i na Ukrainie
rządów demokratycznych, a niedawni sojusznicy Polski w wojnie z Rosją Radziecką,
związani z Petlurą i Sawinkowem nadal chcieli walczyć o realizację swych celów, przy czym
poufnej pomocy udzielały im polskie władze cywilne i wojskowe. Zwolennicy Petlury
planowali rozpoczęcie latem działań na Ukrainie, ostatecznie nie doszło do nich, ale
zwolennicy Sawinkowa w lipcu przeprowadzili akcje zbrojne na Białorusi i przejściowo
opanowali kilka gmin. Rząd rosyjski, odwołując się do postanowień traktatu ryskiego,
zabraniających popierania wrogich wobec drugiej strony organizacji, mnożył protesty w
polskim MSZ, przejaskrawiając fakty żądał przerwania działalności zwolenników Pelury i
Sawinkowa z terytorium Polski74.
Od 1921 r. obie strony oskarżały się o niewypełnienie postanowień traktatu
pokojowego, którego słabością była fakultatywność wszystkich zawartych w nim uzgodnień
oraz rezygnacja przez Polskę, na żądanie strony rosyjskiej, od zwyczajowej procedury sankcji
i arbitrażu, co uniemożliwiało realizację przyjętych uzgodnień, obciążających stronę rosyjską.
Rosja opóźniała wypłacenie Polsce rozliczeń finansowych i rzeczowych, uszczelnienie granic
i uregulowanie współpracy gospodarczej. Polsko-rosyjską umowę o komunikacji granicznej
zawarto dopiero pod koniec października 1922 r., a z Ukrainą w połowie grudnia tego roku –
po zakończeniu prac komisji granicznej i przed proklamowaniem utworzenia Związku
Radzieckiego 30 grudnia 1922 r. Rząd ZSRR nie przyjął decyzji Rady Ambasadorów z marca
1923 r. o uznaniu wschodniej granicy Rzeczypospolitej na zasadzie status quo i
zakwestionował kompetencje Ligi Narodów w tym obszarze. W sierpniu 1924 r. Moskwa
podniosła na forum międzynarodowym sprawę przynależności Galicji Wschodniej do Polski.
Państwo polskie latem i jesienią 1923 r. stawiało niezręczne warunki uznania ZSRR, co
ostatecznie nastąpiło 13 grudnia 1923 r. w warunkach zagrożenia rewolucją w Niemczech,
jednak nie doceniło negocjacji o zawarcie traktatu handlowego75. W 1922 r. pracę zakończyła
Komisja Graniczna, a pozostałe w 1924 r., z wyjątkiem Komisji Specjalnej, której zadaniem
była rewindykacja polskiego mienia kulturalnego, działająca do 1937 r. Latem 1924 r.
komisje: reewakuacyjna i specjalna podsumowały niezałatwione sprawy w celu ich
74
75
Historia dyplomacji polskiej, t. IV, s. 183-184.
J. Kukułka, Traktaty sąsiedzkie Polski…, s. 43.
21
kompleksowego rozstrzygnięcia, co umożliwiłoby zakończenie ich prac. Także w połowie
1924 r. zakończyła się masowa repatriacja oraz działalność, jednak bez rezultatów, Mieszanej
Komisji Rozrachunkowej76.
Rząd Rzeczypospolitej obwiniał stronę radziecką o niezrealizowanie decyzji
traktatowych z 18 marca 1921 r., m.in. nieprzestrzeganie artykułu V oraz organizowanie i
wspieranie wrogich Polsce oddziałów zbrojnych, organizowanie zebrań, na których
nawoływano do organizacji powstań na obszarach przyznanych traktatem Polsce i ich próby
ich oderwania. Strona polska zarzucała Rosji i Ukrainie nie wywiązywanie się w pełni z
umowy o repatriacji. Można zauważyć, że strona radziecka nie realizowała postanowień
traktatu, dotyczących: wypłacenia ustalonych sum w złocie, zwrotu ewakuowanych fabryk
oraz zrabowanych dóbr kultury, co wywoływało irytację polskich naczelnych władz
państwowych oraz opinii publicznej. Mimo powołania właściwych komisji i zgromadzenia
przez polskich przedstawicieli obszernej i kompletnej dokumentacji, rozmowy przebiegały
bardzo wolno, a uzyskane efekty były niewielkie. Sytuacja ta wynikała z celowych decyzji
strony rosyjsko-ukraińskiej, która dążyła do wywierania nacisku na delegację polską, aby
zmusić ją do ustępstw i przekazać jak najmniej dóbr podlegających zwrotowi, strona
rosyjsko-ukraińska grała na czas, gmatwała i zaciemniała rozmowy77.
Opinię tę w pełni potwierdza fragment tajnego raportu przewodniczącego delegacji
rosyjsko-ukraińskiej w Komisjach Mieszanych Piotra Wojkow, który napisał: W sprawach o
oddanie mienia przemysłu, kolei, własności rolnej i innego, mającego szczególne znaczenie
dla życia gospodarczego kraju, trzeba było dokładać wszelkich wysiłków, żeby obronić naszą
proletariacką gospodarkę do ostatniego gwoździa. Ale w kwestiach oddania dóbr kultury:
muzeów, bibliotek i archiwów zaspokoiliśmy lojalnie i bez zbędnych sporów prawie całą
niezmierzoną sumę żądań Polski. W innych warunkach i w innych okolicznościach sam fakt
tak lojalnego wydania tych przedmiotów minionej historii i kultury Polski mógłby stać się
gwarancją trwałych stosunków między obu krajami. Ale przy obecnym stanie rzeczy cała ta
praca nad zwrotem tak cennego pod względem historycznym i kulturalnym mienia
wywoływała albo chełpliwą szowinistyczną wrzawę w białej prasie polskiej, triumfującej z
powodu rzekomo nowego zwycięstwa nad bolszewikami, albo po prostu pomijano ją
milczeniem, jakby w ogóle nie miała ona miejsca. Myśmy robili swoje, nie pesząc się ani
jednym, ani drugim. Okoliczności i wydarzenia innego rządu i związane z innymi zjawiskami
sprawiają obecnie, że ta dobiegająca końca praca, staje się jakby osobnym epizodem w
76
77
J. Kumaniecki, Pokój polsko-radziecki 1921…, s. 122-163.
Ibidem, s. 184-185.
22
ogólnym obrazie naszych stosunków dyplomatycznych. Niniejsze sprawozdanie ma właśnie na
celu przedstawienie materialnych rezultatów i liczb tego dwuletniego „epizodu”78.
Realizacja postanowień traktatu ryskiego obejmowała delimitację polsko-radzieckiej
granicy państwowej, repatriację personalną z obszaru ZSRR, rewindykację i reewakuację
mienia oraz rozrachunki finansowe. Efekty kilkuletnich prac są trudne do jednoznacznych
ocen, najwięcej osiągnęła Mieszana Komisja Graniczna, która już 24 listopada 1922 r.
zakończyła wytyczanie granicy polsko-radzieckiej w terenie i jej przekazywanie władzom
administracyjnym i granicznym oraz Mieszana Komisja Repatriacyjna, ponieważ do kwietnia
1924 z ZSRR do Polski powróciło 1 100 osób. Mniejsze są efekty prac Komisji Specjalnej,
dzięki której odzyskano większość zabytków muzealnych, obrazów, część polskich zbiorów z
Kremla, rękopisy, książki oraz bogate archiwalia. Komisja Reewakuacyjna jedynie uzyskała
dwie raty na konto ekwiwalentu za szerokotorowy tabor kolejowy, 26 wagonów maszyn, 71
parowozów (na 230 podlegających zwrotowi), wartość reewakuowanego mienia (bez
archiwów) oceniono na 122 035 000 zł, a nie zwróconego na 105 143 000, Polska nie
otrzymała 30 mln rubli złotem z tytułu art. XIII. Żadnych efektów swej pracy nie odnotowała
Mieszana Komisja Rozrachunkowa. Strona rosyjska dokonywała manipulacji oraz
karkołomnych interpretacji i poszukiwań pretekstów w celu sabotowania realizacji
postanowień traktatu ryskiego, głównie związanych ze zwrotem fabryk, taboru kolejowego i
wypłatą środków finansowych, sprawniej, mimo kontrowersji, przebiegał proces zwrotu
obiektów kultury.
78
J. Kumaniecki, Tajny raport Wojkowa…, s. 192.
23
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards