uzgodnione_definicje - Społeczna Strategia Warszawy

advertisement
Propozycje definicji pojęć kluczowych
dla antydyskryminacyjnego Programu Pilotażowego
Ageizm
Dyskryminacja ze względu na wiek, dotyczy przede wszystkim osób powyżej 50 roku życia
(tzw. 50+) i przejawia się najczęściej na rynku pracy i w zatrudnieniu.
Przykład: pracodawca odmawia pracownikowi w wieku przedemerytalnym zgody na udział w
szkoleniu uzasadniając, że firma nie będzie inwestować w pracowników, którzy nie zwrócą tej
inwestycji i woli wysłać na szkolenie młodszą osobę, która jeszcze w firmie popracuje.
Adultyzm
Dyskryminacja ze względu na wiek osób młodych.
Przykład: zatrudnianie młodych osób poniżej ich kwalifikacji motywowane brakiem
doświadczenia i koniecznością „obycia się” w realiach firmy.
Animacja środowiska
Z łacińskiego anima - dusza, animare - pobudzić, dodawać odwagi, zachęcać, ożywić. To
planowe działanie zmierzające do identyfikacji, rozwinięcia i zorganizowania współpracy
miejscowych sił społecznych, wokół lokalnych i ogólnych potrzeb, możliwości, planów,
którego celem jest integracja, aktywizacja i wzmocnienie środowiska lokalnego.
Przykład: projekty realizowane przez lokalne organizacje pozarządowe na rzecz podniesienia
bezpieczeństwa w dzielnicy, świąteczne spotkania przy choince dla bezdomnych, zajęcia na
basenie dla dzieci z domów dziecka.
Antysemityzm
W pierwszym znaczeniu jest to typ postawy ksenofobicznej (patrz → ksenofobia)
skierowanej przeciwko Żydom. W drugim znaczeniu jest to typ → dyskryminacji rasowej,
etnicznej lub religijnej skierowanej przeciwko Żydom, opartej na → uprzedzeniach wobec tej
grupy. Wynikać może z przekonania o wpływie Żydów na światową władzę, gospodarkę i
kulturę, a także z niechęci na tle religijnym1. Najbardziej dramatycznym przykładem
antysemityzmu był Holocaust, wynikły z nazistowskiej obsesji czystości rasy i
przeprowadzony po dojściu Hitlera do władzy. W obozach koncentracyjnych zginęły wtedy
miliony Żydów z krajów Europy podbitych przez faszystowskie Niemcy.2
Przykłady: obwinianie za określoną sytuację (np. kryzys ekonomiczny itp.) bliżej
niesprecyzowanych Żydów; głoszenie poglądów o konieczności „oczyszczenia Polski z Żydów”
itp.; posługiwanie się określeniem „Żyd” jako obelgą.
1
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
2
UNITED FOR INTERCULTURAL ACTION Information Leaflet no.13 “The Danger of Words: Definitions of
concepts most used in anti-racist work”. Tłumaczenie i opracowanie: Stowarzyszenie Nigdy Więcej, L. Ś. i R. P.
1
Prawne podstawy przeciwdziałania3:
 Dyrektywa Rady Unii Europejskiej o zakazie dyskryminacji ze względu na
pochodzenie rasowe i etniczne z 29 czerwca 2000 r.: wprowadza zasadę równego
traktowania osób bez względu na ich pochodzenie etniczne bądź rasowe. Stanowi, iż
wszelka bezpośrednia lub pośrednia dyskryminacja ze względu na pochodzenie
rasowe lub etniczne powinna zostać zakazana na terytorium Unii Europejskiej (nie
dotyczy jednak odmiennego traktowania ze względu na obywatelstwo w odniesieniu
do przepisów regulujących wjazd i pobyt obywateli poszczególnych państw na danym
terytorium).
 Artykuł 13 Traktatu Amsterdamskiego, wiążący Polskę: stwarza podstawy prawne do
przeciwdziałania wszelkim przejawom dyskryminacji nie tylko na tle przynależności
etnicznej czy rasowej, ale i religijnej.
 Dyrektywa Rady UE nr 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 roku, ustanawiającej
ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy.
 Deklaracja w sprawie wyeliminowania wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji
opartych na religii lub przekonaniach, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 25
listopada 1981 r.
 Art. 194 kodeksu karnego: określa odpowiedzialność za dyskryminację wyznaniową.
Stanowi, iż kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na
jego przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze
ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ograniczenie lub
pozbawienie może dotyczyć jakiegokolwiek przysługującego osobie prawa, kiedy
wyłącznym lub głównym motywem zachowania sprawcy jest stosunek do danej religii
 Art. 13 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - Zakazane jest istnienie partii
politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do
totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych,
których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i
narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na
politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.
Asymilacja
Proces obejmujący wchodzenie określonej grupy bądź jednostki w struktury społecznoinstytucjonalne społeczeństwa przyjmującego, przejmowanie wartości kulturowych tego
społeczeństwa oraz zmiany w zakresie tożsamości grupowej (wyrażające się w poczuciu
przynależności do nowej grupy). W modelowym ujęciu, asymilacja obejmuje więc trzy
płaszczyzny: struktury społecznej, kultury i osobowości. W kontekście politycznym
problematyki asymilacji można mówić o asymilacyjnej polityce państwa przyjmującego
(polityce „pełnej asymilacji”), tj. skłaniającej grupy mniejszościowe oraz imigrantów do
przyjęcia wszystkich norm i wartości społeczeństwa przyjmującego (a także jego tożsamości),
oraz o polityce różnicy, pozwalającej na zachowanie odrębności kulturowej przez grupy
mniejszościowe. Polityka pełnej asymilacji bywa krytykowana za to, że może się ona wiązać z
wywieraniem presji na grupy asymilowane mającej na celu porzucenie przez nie swojej
3
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
2
dawnej tożsamości.
Przykład: potomkowie grupy imigranckiej zaczynają funkcjonować w strukturach danego
społeczeństwa nie odczuwając dyskryminacji, w pełni identyfikują się z wartościami
kulturowymi i tradycjami tego społeczeństwa, przestają posługiwać się językiem swoich
przodków (zanikają także skłonności do podtrzymywania tradycji narodowej przodków),
deklarują narodowość społeczeństwa przyjmującego4.
Demokracja
Termin ten pochodzi ze starożytnej Grecji, gdzie oznaczał rządy ludu. Współcześnie oznacza
ustrój polityczny oparty na trójpodziale władzy, w którym źródło władzy stanowi wola
większości obywateli, którzy gwarantując prawa → mniejszości, rządzą bezpośrednio lub za
pośrednictwem przedstawicieli. Demokracja oznacza wspólne wypracowywanie
kompromisów korzystnych dla wszystkich obywateli. To także uczestniczenie w życiu
społecznym na takich samych zasadach, jak wszyscy obywatele oraz współudział w
podejmowaniu decyzji.
Dyskryminacja
Pojęcie wywodzi się łacińskiego disriminatio (rozróżnianie, rozdzielanie), oznacza także
nierówne, a zarazem krzywdzące (niesprawiedliwe) traktowanie osób/osoby z powodu
jej/ich przynależności (także domniemanej) do określonej grupy (demograficznej, społecznej
itp.). Dyskryminacja przejawia się w działaniach wobec określonych osób/grup i prowadzi do
sytuacji, w której określone grupy bądź jednostki są pozbawione dostępu do dóbr i wartości
cenionych społecznie. Dyskryminacja może być rezultatem nieprzychylnego nastawienia lub
→ stereotypów i → uprzedzeń wobec określonych grup. Negatywne stereotypy lub
uprzedzenia powodują, że nie uwzględnia się cech (kwalifikacji) indywidualnych danej
jednostki, a jedynie patrzy się na nią przez pryzmat przynależności do określonej grupy.
Dyskryminacja ma miejsce, gdy pomiędzy osobami występuje relacja władzy (zależności), to
znaczy, że jedna osoba może zdecydować o tym, czy inna osoba/osoby będą miały dostęp do
zasobów czy usług, takich jak: informacja, praca, szkolenia, awans zawodowy, możliwość
przejazdu środkiem transportu, możliwość wypowiedzenia własnego zdania.
Dyskryminację można podzielić na → dyskryminację bezpośrednią i → dyskryminację
pośrednią. Dyskryminacja może mieć miejsce w takich dziedzinach życia, jak np. rynek pracy,
edukacja, pomoc społeczna, ochrona zdrowia.
Dyskryminacja bezpośrednia oznacza, że ktoś jest traktowany mniej korzystnie niż inna
osoba znajdująca się w porównywalnej sytuacji jest bądź była kiedyś lub byłaby traktowana
w przyszłości.
Przykład: kandydatura imigranta posiadającego prawo do pracy w danym kraju i mającego
kwalifikacje do pracy na danym stanowisku, zostaje odrzucona przez pracodawcę w procesie
rekrutacji wyłącznie z powodu pochodzenia etnicznego kandydata. Może to być powiązane
np. z uprzedzeniami wobec grupy, z której kandydat wywodzi się, np. X są leniwi 5.
4
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
5
J.w.
3
Dyskryminacja pośrednia oznacza, że postanowienie, kryterium lub praktyka, które pozornie
dla wszystkich powodują takie same skutki lub są neutralne, niektóre osoby lub grupy
stawiają jednak w gorszej sytuacji, chyba że takie postanowienie, kryterium lub praktyka są
usprawiedliwione słusznym celem, oraz że środki do osiągnięcia takiego celu są właściwe i
konieczne.
Przykład: zabrania się komuś wstępu do restauracji czy dyskoteki, bo nie ma karty
członkowskiej. Jednak kiedy chce ją nabyć okazuje się, że z przyczyny np. swojej rasy lub
pochodzenia etnicznego, wieku lub orientacji seksualnej nie może tego zrobić.
Za dyskryminację uznaje się również polecenie dyskryminacji wobec osób ze względu na ich
pochodzenie rasowe lub etniczne6.
Przykład: Szef działu rekrutacji wydaje polecenie, by na stanowiska pracy mające bezpośredni
kontakt z klientem nie zatrudniać osób o innym niż biały kolorze skóry.
Dyskryminacja wielokrotna, krzyżowa występuje, gdy różnicujące, nierówne traktowanie
danej osoby ma miejsce ze względu na kilka przyczyn występujących równocześnie, np.
przynależności do określonej grupy społecznej, pochodzenia etnicznego, narodowości,
wyznania, płci itp.
Przykład: jednym z wymogów zatrudnienia młodej kobiety jest wymóg podpisania przez nią
zobowiązania, że przez okres pierwszych trzech lat pracy nie zajdzie ona w ciążę.
Dyskryminuje ją to bezpośrednio ze względu na jej płeć i jednocześnie wiek.
Dyskryminacja przez asocjację dotyczy osoby, która choć sama nie jest nosicielem cechy
prawnie chronionej, to jednak ze względu na więź łączącą ją z taką osobą, doświadcza
nierównego traktowania.
Przykład: odmowa zgody na elastyczny czas pracy dla osoby opiekującej się
niepełnosprawnym dzieckiem w firmie, w której pracownicy mający małe dzieci korzystają z
takich ułatwień.
Prawne podstawy przeciwdziałania:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. w artykule 32
stanowi, że wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego
traktowania przez władze publiczne i nikt nie może być dyskryminowany w życiu
politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Artykuł 33
Konstytucji przewiduje, że kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają
równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym, a także,
że kobieta i mężczyzna mają w szczególności równe prawo do kształcenia,
zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę jednakowej
wartości, do zabezpieczenia społecznego oraz do zajmowania stanowisk, pełnienia
funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych i odznaczeń.

Dział I, Rozdział IIa, ustawy Kodeks pracy wprowadza zakaz dyskryminacji i zasadę
równego traktowania w zatrudnieniu.
6
Na podstawie Dyrektywy Rady UE nr 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 roku, ustanawiającej ogólne
warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy.
4

Ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy wprowadza zakaz
dyskryminacji w procesie pośrednictwa pracy w stosunku do osób bezrobotnych,
poszukujących pracy i pracowników. Zakaz ten dotyczy również treści ofert
pracodawców o wolnych miejscach pracy, które nie mogą zawierać treści
dyskryminujących ewentualnych kandydatów.

Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym
stanowi, że zabrania się dyskryminacji wynikającej z przynależności do mniejszości.

Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania ustanawia równe prawa w
życiu państwowym, politycznym, gospodarczym, społecznym i kulturalnym dla osób
wierzących wszystkich wyznań oraz niewierzących.

Ustawa o systemie oświaty stanowi, iż szkoły i placówki publiczne umożliwiają
uczniom podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i
religijnej.

Ustawa o języku polskim stanowi, iż przepisy dotyczące języka polskiego nie
naruszają praw mniejszości narodowych i etnicznych.

Ustawa o radiofonii i telewizji stanowi, iż programy publicznej radiofonii i telewizji
powinny uwzględniać potrzeby mniejszości narodowych i etnicznych.
Edukacja
międzykulturowa
Edukacja przygotowująca człowieka do spotkań z innością. Do najważniejszych jej zadań
należy szerzenie potrzeby prowadzenia dialogu międzykulturowego, propagowanie postawy
aktywnej tolerancji, traktującej odmienność jako wartość, a nie powód do wykluczenia,
wdrażanie etyki solidarności, upowszechnianie dostarczanej przez antropologię kulturową
wiedzy o wartościach i regułach respektowanych w różnych grupach kulturowych. Znaczenie
edukacji międzykulturowej rośnie wraz z pluralizacją kulturową współczesnych
społeczeństw. Jednym z jej ważnych efektów jest umiejętność przekształcania sytuacji
konfliktowych w sytuacje współpracy i współdziałania jednostek czy grup reprezentujących
różne tradycje kulturowe.7
Edukacja środowiska
Proces
formalnej
i
nieformalnej,
szkolnej
i
pozaszkolnej
edukacji
dzieci, młodzieży i dorosłych, uwzględniający specyficzne potrzeby edukacyjne, związany z
realizacją środowiskowych potrzeb, dążeń, planów. Proces samokształcenia, rozwoju
kompetencji (podmiotowości, samodzielności, zaradności) osób, grup społecznych,
środowisk realizowany za pomocą sił własnych środowiska, łączy się z realizacją potrzeb w
toku wspólnej aktywności społecznej.
Faszyzm, neofaszyzm, i „gesty faszystowskie”
Faszyzm jest ideologią, a także ruchem społeczno-politycznym realizującym się w pełni w
reżymie dysponującym aparatem terroru. Faszyzm rekrutuje swych zwolenników ze
wszystkich grup społecznych, szczególnie w okresach politycznych i ekonomicznych
kryzysów. Neguje wartości demokratyczne i zakłada → dyskryminację określonych →
mniejszości narodowych i osób o odmiennych poglądach. Faszyści wierzą w sprawiedliwe
rządy silnej ręki, odrzucając → demokrację parlamentarną. Faszyzm bazuje na →
7
Definicja opracowana w ramach Europejskiego Roku Dialogu Międzykulturowego, dostępna na:
http://dialog2008.pl/index.php?page=art&artid=265.
5
nacjonalizmie, który często przeradza się w → rasizm. Pierwsza dyktatura faszystowska
narodziła się w 1919 na Węgrzech, kolejne powstały we Włoszech (1922), Bułgarii, Hiszpanii,
na Litwie oraz w Japonii (1936). Najbardziej brutalną odmianą faszyzmu była narodowosocjalistyczna dyktatura w Niemczech (1933-1945). Najtragiczniejszą postać ideologia
faszystowska przyjęła w hitlerowskich Niemczech podczas II wojny światowej8.
Mianem neofaszyzmu określa się współcześnie odradzające się ruchy faszystowskie lub
ugrupowania polityczne nawiązujące do elementów ideologii faszystowskiej, domagające się
np. deportowania imigrantów w imię „czystości rasy”.
Gesty faszystowskie polegają np. na podniesieniu wyprostowanej prawej ręki oraz okrzyku
typu „Heil Hitler” lub używaniu symbolu Hakenkreuz – hakowatego krzyża, zwanego inaczej
„swastyką” (np. umieszczaniu go na elementach garderoby lub sztandarach, noszonych w
miejscach publicznych).
Prawne podstawy przeciwdziałania:
 Art. 20 ust. 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych stanowi,
iż popieranie w jakikolwiek sposób nienawiści narodowej, rasowej lub religijnej,
stanowiące podżeganie do dyskryminacji, wrogości albo gwałtu, powinno być
ustawowo zakazane.
 Art. 13 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zakazuje istnienia partii politycznych i
innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i
praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu9.
Homofobia
Pochodzi od słów „homoseksualizm” i „fobia”( z gr. φόβος phóbos = strach) , to
nieuzasadniony lęk, niechęć wobec homoseksualizmu oraz osób homoseksualnych,
biseksualnych i transseksualnych, oparte na uprzedzeniach podobnie jak → rasizm, →
ksenofobia, → antysemityzm i → seksizm10.
Przykład: obraźliwie napisy na murach pod adresem osób homoseksualnych.
Integracja
Pojęcie wywodzi się od łac. integratio (odnowienie), integer (nietknięty, cały). Integracja jest
stanem lub procesem polegającym na zespoleniu w całość elementów jednej kultury bądź
kilku kultur, czemu towarzyszy likwidowanie barier utrudniających nawiązywanie kontaktów
pomiędzy jednostkami lub grupami społecznymi. W opracowaniach naukowych oraz
dokumentach międzynarodowych podkreśla się, że integracja jest procesem
dwukierunkowym, tj. że np. w przypadku kontaktu grup odmiennych kulturowo bądź
8
UNITED FOR INTERCULTURAL ACTION Information Leaflet no.13 “The Danger of Words: Definitions of
concepts most used in anti-racist work”. Tłumaczenie i opracowanie: Stowarzyszenie Nigdy Więcej, L. Ś. i R. P.
9
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
10
Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie homofobii w Europie, Strasburg 2006 r. (tekst na stronie
internetowej: (http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-20060018+0+DOC+XML+V0//PL). Definiowana jest także jako silna niechęć i odraza do homoseksualistów i
homoseksualizmu - http://pl.wikiquote.org/wiki/Homofobia oraz Słownik wyrazów obcych PWN.
6
etnicznie (imigrantów i społeczeństwa przyjmującego), działania przystosowawcze powinny
być podejmowane przez obie grupy, tj. powinny mieć miejsce zarówno ze strony grupy
imigranckiej, jak i społeczeństwa przyjmującego (co nie oznacza, że działania te mają
przybierać tę samą skalę dla obu grup). Pojęcie polityki integracyjnej wobec imigrantów
oznacza takie działania na rzecz grup imigranckich, które pozwoli im z jednej strony
funkcjonować bez barier w danym społeczeństwie, a z drugiej umożliwi zachowanie swojej
tożsamości grupowej.
Wśród dokumentów Unii Europejskiej dotyczących integracji, istotne są Wspólne
Podstawowe Zasady Integracji Imigrantów w krajach UE z 2004 roku będące kluczowymi
wytycznymi dla polityki integracyjnej państw członkowskich:
1.
Integracja jest dynamicznym dwukierunkowym procesem wzajemnego dostosowania
wszystkich migrantów i osób zamieszkałych na terenie Państw Członkowskich.
2.
Integracja wymaga poszanowania podstawowych wartości Unii Europejskiej.
3.
Zatrudnienie jest kluczowym elementem procesu integracji i ma centralne znaczenie dla
zaangażowania imigrantów, ich wkładu w rozwój społeczeństwa przyjmującego oraz
uczynienia tego wkładu bardziej widocznym.
4.
Podstawowa znajomość języka społeczeństwa przyjmującego, jego historii oraz instytucji
jest niezbędna w procesie integracji; umożliwienie imigrantom zdobycia tej wiedzy ma
istotne znaczenie dla skutecznej integracji.
5.
Działania w dziedzinie kształcenia mają decydujące znaczenie dla przygotowania
imigrantów, a zwłaszcza ich potomków, do udanego i bardziej aktywnego uczestnictwa
w życiu społecznym.
6.
Dostęp imigrantów do instytucji, a także publicznych i prywatnych towarów i usług na
równi z obywatelami danego kraju i w sposób niedyskryminujący, ma decydujące
znaczenie dla poprawy przebiegu procesu integracji.
7.
Częste kontakty imigrantów z obywatelami Państw Członkowskich stanowią
podstawowy mechanizm integracji. Wspólne fora, dialog międzykulturowy, nauczanie o
imigrantach i ich kulturze oraz poprawa warunków bytowych w środowiskach miejskich
przyczyniają się do intensyfikacji kontaktów imigrantów z obywatelami Państw
Członkowskich.
8.
Możliwość pielęgnowania różnych kultur i religii jest zagwarantowana Kartą Praw
Podstawowych i musi być przestrzegana, chyba, że koliduje to z innymi nienaruszalnymi,
gwarantowanymi na poziomie UE prawami lub z prawem krajowym.
9.
Udział imigrantów w procesie demokratycznym oraz kształtowaniu polityk
i środków integracyjnych, zwłaszcza na poziomie lokalnym, przyspiesza ich integrację.
10. Upowszechnianie polityki integracyjnej i jej instrumentów we wszystkich stosownych
politykach i na wszystkich poziomach jest ważnym aspektem w formowaniu i
wprowadzaniu polityki narodowej.
11. Określanie jasnych celów, tworzenie wskaźników i mechanizmów oceny jest konieczne
do ewaluowania polityki, oceny postępu integracji oraz do sprawienia, aby wymiana
7
informacji i doświadczeń pomiędzy krajami była bardziej efektywna11.
Internacjonalizm
Z łacińskiego inter (między), natio ( naród). To ideologia według której prawa człowieka,
ludzkie życie i godność są ważniejsze od podziałów narodowych. Internacjonalizm zakłada, że
nie ma realnych różnic między narodami i wyraża dążenie do przyjaźni, równouprawnienia i
współpracy narodów zakładając, że każdy kraj ma swój wkład w rozwoju ogólnoludzkiej
kultury12.
Ksenofobia
Pojęcie wywodzi się od greckiego ksenos (obcy, gość) i phobos (strach, uporczywy i
chorobliwy lęk). Ksenofobia jest to niechęć, wrogość w stosunku do obcych, np.
cudzoziemców, → mniejszości narodowych i etnicznych, osób o innym kolorze skóry,
wyznawców innych → religii itp. Postawa ta charakteryzuje się niepokojem i poczuciem
zagrożenia ze strony wspomnianych obcych. Nie chodzi tu przy tym o sam niepokój i
poczucie zagrożenia, a o przesadny i nieadekwatny niepokój bądź przesadne i nieadekwatne
poczucie zagrożenia. Przesada ta polegać może na wrogim traktowaniu obcych z założenia,
tj. dlatego że są obcy. Ksenofobia jest ogólną postawą, która może wpływać na stosunek do
konkretnych obcych. Nawet, gdy w → stereotypie danej grupy obcej przeważają treści
pozytywne, stosunek do tej grupy może zostać zniekształcony przez uogólnioną postawę
ksenofobiczną.
Przykład: osoba zaczyna deprecjonować drugą osobę, tylko dlatego że ta druga jest
cudzoziemcem. Nie życzy sobie żadnej formy kontaktu z tą osobą, a przede wszystkim uważa
ją za zagrożenie, pomimo, że nie ma takiego powodu. Przykładem postawy ksenofobicznej
jest stwierdzenie, że cudzoziemców nie powinno się wpuszczać do kraju, ponieważ działają na
jego szkodę (choćby grupy napływowe bardzo dobrze integrowały się i wnosiły istotny wkład
do gospodarki danego kraju). Innym przykładem jest odwoływanie się do argumentu rasy,
narodowości czy religii w celu dyskredytacji danej osoby w sytuacji, w której cechy te nie
mają żadnego znaczenia, np. obwinia się za strajk w przedsiębiorstwie pracowników
mających obce pochodzenie etniczne, choćby ich udział nie był tu większy niż pozostałych13.
Marginalizacja społeczna
Stan bądź proces wyrażający się w braku uczestnictwa jednostek lub grup społecznych w
sferach życia, w których uzasadnione jest oczekiwanie, że jednostki te i grupy będą
uczestniczyły. Sferami tymi mogą być: rynek pracy, rynek konsumpcji, instytucje systemu
wymiaru sprawiedliwości, systemu edukacyjnego. Przyczyną marginalizacji może być np.:
ubóstwo, niski poziom edukacji, bezrobocie, migracje, niepełnosprawność.
Zmarginalizowane grupy i jednostki (np. bezdomni, bezrobotni, migranci) żyją więc poza
głównym nurtem wybranych obszarów życia danego społeczeństwa i mogą być przez to
społeczeństwo traktowane jak przeszkoda.
11
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
12
UNITED FOR INTERCULTURAL ACTION Information Leaflet no.13 “The Danger of Words: Definitions of
concepts most used in anti-racist work”. Tłumaczenie i opracowanie: Stowarzyszenie Nigdy Więcej, L. Ś. i R. P.
13
J.w.
8
Ze względu na dziedzinę życia, można wyróżnić następujące typy marginalizacji:
1 Marginalizację ekonomiczną (na rynku pracy i konsumpcji);
2 Marginalizację społeczną (w życiu społecznym, kulturalnym)
3 Marginalizację instytucjonalną (w dostępie do usług instytucji publicznych)
4 Marginalizację polityczną (w zakresie praw obywatelskich i możliwości wpływania na
decyzje kluczowe dla danego społeczeństwa)14.
Przykład: bardzo dobrze wykształcony imigrant, który jest w Polsce legalnie musi wykonywać
prace proste, poniżej swojego wykształcenia, co nie pozwala mu na uczestnictwo w życiu
społecznym zgodne z jego oczekiwaniami.
Migrant
Osoba, która decyduje się z własnej woli na wyjazd do innego regionu lub kraju, często w
celu poprawy warunków materialnych lub socjalnych oraz perspektyw dla siebie i swojej
rodziny. Ludzie migrują również z wielu innych powodów15.
Mniejszości narodowe i etniczne
Zbiorowości trwale zamieszkujące w danym państwie i posiadające jego obywatelstwo,
różniące się od większości odmienną świadomością narodową bądź etniczną, ukształtowaną
na postawie odrębności języka, kultury, tradycji lub pochodzenia, albo wszystkich tych cech
łącznie oraz dążące do zachowania tej odrębności (C. Żołędowski).
Na mocy ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, w
Polsce funkcjonuje obecnie 9 oficjalnie uznanych mniejszości narodowych oraz 4 oficjalnie
uznane mniejszości etniczne. Mniejszością narodową na mocy wspomnianej ustawy jest
grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki: 1) jest mniej liczebna
od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej; 2) w sposób istotny odróżnia się od
pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją; 3) dąży do zachowania swojego języka,
kultury lub tradycji; 4) ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest
ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę; 5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne
terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat; 6) utożsamia się z narodem
zorganizowanym we własnym państwie. Mniejszością etniczną jest grupa obywateli polskich,
która spełnia łącznie następujące warunki: 1) jest mniej liczebna od pozostałej części
ludności Rzeczypospolitej Polskiej; 2) w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli
językiem, kulturą lub tradycją; 3) dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji; 4)
ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej i jest ukierunkowana na jej
wyrażanie i ochronę; 5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej od co najmniej 100 lat; 6) nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym
państwie.
Przedstawiciela mniejszości narodowej lub etnicznej należy więc odróżnić od imigranta bądź
cudzoziemca. Do mniejszości narodowych w Polsce należy zaliczyć mniejszość niemiecką
(147,1 tysięcy), białoruską (47,6 tysiąca), ukraińską (27,2 tysiąca), rosyjską (3,2 tysiąca),
litewską (5,6 tysiąca), słowacką (1,7 tysiąca), żydowską (1,1 tysiąca), czeską (386 osób) oraz
ormiańską (262 osoby); do mniejszości etnicznych – mniejszość romską (12,7 tysięcy),
14
J.w.
International Organization for Migration - Polska, Podręcznik dla nauczyciela Nie tylko liczby. Zestaw pomocy
dydaktycznych do nauczania o migracji i uchodźctwie w Europie.
15
9
łemkowską (5,8 tysięcy), tatarską (447 osób) oraz karaimską (43 osoby). Przedstawiciele
innych narodowości mieszkający w Polsce nie mają statusu mniejszości narodowej bądź
etnicznej. Przytoczone tu dane Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku różnią się od
szacunków organizacji mniejszościowych, zgodnie z którymi mniejszości narodowe i etniczne
w Polsce są liczniejsze.
Polska należy do nielicznych krajów, w których mniejszości narodowe mają przywileje
polityczne. Zgodnie z Ordynacją Wyborczą do Sejmu i Senatu, komitety wyborcze utworzone
przez wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych
mogą korzystać ze zwolnienia list tych komitetów z warunku uzyskania 5% ważnie oddanych
głosów w skali kraju (w przypadku list kandydatów na posłów koalicyjnych – 8%).
Regulacje prawne:
 Międzynarodowa Konwencja w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji
Rasowej z 7 marca 1966 roku.
 Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 16 grudnia 1966 roku.
 Art. 14 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych
wolności.
 Konwencja o ochronie mniejszości narodowych z 1 lutego 1995 r.
 Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych.
 Art. 35 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje obywatelom polskim
należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju
własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji oraz rozwoju własnej kultury, w
tym prawo do tworzenia własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji
służących ochronie tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw
dotyczących ich tożsamości kulturowej.
 Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym
zabrania dyskryminacji wynikającej z przynależności do mniejszości .
 Ustawa o systemie oświaty stanowi, że szkoły publiczne umożliwiają podtrzymanie
tożsamości narodowej, etnicznej, językowej i religijnej, a w szczególności naukę
języka oraz własnej historii i kultury.
 Zasady poszanowania praw i wolności mniejszości narodowych i etnicznych
przewidują także: ustawa Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i
do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, ustawa o radiofonii i telewizji, ustawa o języku
polskim, ustawa o ochronie danych osobowych16.
Mowa nienawiści
Zgodnie z definicją Europejskiej Komisji Przeciwko Rasizmowi i Nietolerancji, za mowę
nienawiści uznaje się przestępstwo popełnione umyślnie, polegające na: publicznym
namawianiu do przemocy, nienawiści albo dyskryminacji, publiczne obrażanie i zniesławianie
lub groźby skierowane do kategorii osób z powodu ich rasy, religii, koloru skóry, języka,
16
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
10
obywatelstwa bądź pochodzenia narodowego lub etnicznego. Mową nienawiści możemy
nazwać także: publiczne wyrażanie ideologii, która rości sobie prawo do wyższości albo która
deprecjonuje bądź oczernia grupę osób ze względu na ich rasę, kolor skóry, język, religię,
obywatelstwo bądź pochodzenie narodowe lub etniczne. Z mową nienawiści możemy mieć
do czynienia także w przypadku publicznego zaprzeczania, trywializowania,
usprawiedliwiania lub przebaczenia zbrodni ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości albo
zbrodni wojennych, a także publicznego rozpowszechniania, dystrybucji, produkcji lub
magazynowania w celu publicznego rozpowszechniania bądź dystrybucji pisemnych,
obrazkowych lub innych materiałów zawierających treści określone powyżej.
Przykład: wznoszenie okrzyków typu „X won”, „X do gazu” nawoływanie do eksterminacji
osób określonej narodowości, wypowiadanie nieprawdziwych i wyszydzających bądź
agresywnych sądów o danej grupie narodowej: „X to lichwiarze”, „X to terroryści” itp.
Prawne podstawy przeciwdziałania:
 Art. 256 kodeksu karnego: Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny
ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych,
etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega
grzywnie, karze ograniczenia wolności do lat 2.
 Art. 257 kodeksu karnego: Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną
osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo
z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną
innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności.
 Art. 119 § 1 kodeksu karnego mówi o odpowiedzialności za stosowanie groźby
karalnej wobec osoby z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej,
politycznej, wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości17.
Nacjonalizm
Pojęcie nacjonalizmu wywodzi się od łac. natio (urodzenie, rasa, lud, naród). W pierwotnym
znaczeniu jest to ideologia, która w centrum umieszcza naród i chce działać na rzecz dobra
narodowego. Na ideologię tę składają się następujące tezy (A. Smith):
1
2
3
4
5
6
świat podzielony jest na narody, każdy z nich ma swój własny charakter, historię i
przeznaczenie;
naród jest wyłącznym źródłem władzy politycznej;
lojalność wobec narodu jest nadrzędna w stosunku do wszystkich innych typów
lojalności;
aby być wolną, każda jednostka musi przynależeć do narodu;
każdy naród pragnie możliwości pełnej autoekspresji i autonomii;
aby na świecie panował pokój i sprawiedliwość, musi być to świat autonomicznych
narodów.
W drugim znaczeniu, nacjonalizm rozumiany jest jako typ postawy skoncentrowanej
wyłącznie na własnym narodzie i niechętnej innym narodom. Charakterystyczne dla takiego
rozumienia nacjonalizmu jest to, że nacjonalizm – jak pisał Jan Paweł II – uznaje „tylko dobro
własnego narodu i tylko do niego dąży, nie licząc się z prawami innych”18. Nacjonalizm uznaje
17
18
J.w.
J.w.
11
przedstawicieli jednego narodu za lepszych od innych, co często owocuje podejrzliwością i
ksenofobią. Skrajną formą nacjonalizmu jest szowinizm19.
Przykład: głoszenie hasła „Polska [wyłącznie] dla Polaków!”
Naród
Wspólnota o podłożu etnicznym, gospodarczym, politycznym, społecznym i kulturowym
wytworzona w procesie dziejowym oparta na wspólnych korzeniach, wspólnej historii i
zwykle wspólnym terytorium. Narody nie są tworami biologicznymi czy naturalnymi, ale
umownymi, istniejącymi tylko w umysłach ludzkich, co nie oznacza, że są nierealne.
Nowoczesna koncepcja narodów jest relatywnie świeża, pochodzi bowiem z XIX wieku.
Państwa dążące do większej unifikacji ludności swojego kraju propagowały ideę jednego
narodu, zjednoczonego przez wspólną historię, język i terytorium20.
Nazizm
Ideologia i praktyka polityczna → faszyzmu niemieckiego, cechująca się → rasizmem, →
antysemityzmem, totalitaryzmem, demagogią, agresywnością i poczuciem wyższości nad
innymi → narodami. Słowo “nazizm” pochodzi od wyrażenia “narodowy socjalizm”,
będącego określeniem ruchu politycznego kierowanego przez NSDAP (Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza). NSDAP została założona w 1919 roku, zaś w
1933 przejęła pełnię władzy w Niemczech. Została określona jako organizacja zbrodnicza
podczas procesu w Norymberdze. Reżym nazistowski jest odpowiedzialny za śmierć
milionów cywili, z których część została zagazowana w obozach koncentracyjnych z powodu
swej domniemanej niższości rasowej. Szczególnie prześladowane grupy to Żydzi, Romowie,
homoseksualiści oraz komuniści i socjaliści. Do dziś istnieją zwolennicy nazizmu i są określani
jako neonaziści. Niektórzy z nich nazywają siebie skinheadami, jednak nie wszyscy, tak samo
jak nie wszyscy skinheadzi są neonazistami. Logiką neonazistów jest logika przemocy21.
Nielegalny
Wiele
osób
zaangażowanych
w
ruch
na
rzecz
interkulturacji
neguje
to określenie jako ograniczające wolność człowieka, jego prawo do szukania lepszych
warunków życia, solidarności międzyludzkiej.
Niepełnosprawność
Oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego
lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą
niezdolność do pracy22.
Orientacja seksualna
19
UNITED FOR INTERCULTURAL ACTION Information Leaflet no.13 “The Danger of Words: Definitions of
concepts most used in anti-racist work”. Tłumaczenie i opracowanie: Stowarzyszenie Nigdy Więcej, L. Ś. i R. P.
20
Na podstawie: UNITED FOR INTERCULTURAL ACTION Information Leaflet no.13 “The Danger of Words:
Definitions of concepts most used in anti-racist work”. Tłumaczenie i opracowanie: Stowarzyszenie Nigdy
Więcej, L. Ś. i R. P.
21
J.w.
22
Art. 2 pkt. 10 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych.
12
Ukierunkowanie wewnętrznego pociągu seksualnego i/lub emocjonalnego na osoby danej
płci. Wyróżniamy trzy podstawowe orientacje seksualne: heteroseksualną, homoseksualną i
biseksualną.
Osoba biseksualna
Osoba zdolna do odczuwana pociągu seksualnego oraz angażowania się erotycznego,
intymnego oraz psychoemocjonalego do innych osób bez względu na ich płeć.
Osoba homoseksualna
Osoba zdolna do odczuwana pociągu seksualnego oraz angażowania się erotycznego,
intymnego oraz psychoemocjonalego do innych osób tej samej płci.
Osoba transgenderowa23
Osoba, która inaczej definiuje swoją tożsamość seksualną (czucie się kobietą lub mężczyzną),
niż większość ludzi, np. czuje się częściowo kobietą i częściowo mężczyzną, niekiedy myśli o
korekcie płci biologicznej lub w jeszcze inny sposób określa lub wyraża swoją tożsamość
płciową.
Osoba z niepełnosprawnością
Osoba, która ma długotrwałe fizyczne, umysłowe, intelektualne lub dotyczące zmysłów
uszkodzenia mogące w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać jej pełne i skuteczne
uczestnictwo w społeczeństwie, na zasadach równości z innymi osobami24.
Patriotyzm
To duma z przynależności do określonego → narodu. Jest związany z emocjonalnym
nastawieniem względem swej narodowości, kultury i społeczeństwa. Nie wyklucza to
przyjaznego nastawienia i poszanowania innych krajów i narodowości. Chociaż patriotyzm to
nie to samo, co → nacjonalizm, może stać się jego podłożem25.
Płeć społeczno kulturowa
Z ang. gender, to stworzone przez społeczeństwo role, zachowania, aktywności i atrybuty,
jakie dane społeczeństwo uznaje za właściwe dla mężczyzn i kobiet26.
Praca środowiskowa
Zespół działań o charakterze edukacyjnym, technologicznym, organizacyjnym i
informacyjnym wzmacniających jednostki, grupy i całą społeczność lokalną np. działania
samopomocowe, administracyjne, działania organizacji pozarządowych.
23
Termin transgender oznacza z łac. trans (poza, poprzez, po drugiej stronie) oraz ang. gender (płeć) – ogólny
termin przypisywany całej różnorodności jednostek, zachowań i grup, wykazujących tendencje do odbiegania
od roli płciowej człowieka, przydzielonej zwykle (choć nie zawsze fizjonomicznie, jednak zawsze genetycznie)
przy urodzeniu, a także od przypisywanych jej tradycyjnych ról społecznych. Transgender jest formą
"tożsamości płciowej" (samoidentyfikacja jako mężczyzna, kobieta, lub obojnak), która nie zgadza się z
"rodzajem przypisanym" (identyfikacja w oczach innych jako kobieta bądź mężczyzna na podstawie płci
fizycznej/genetycznej). Transgender nie pociąga za sobą ustalonej orientacji seksualnej. Źródło:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Transgenderyzm
24
Art.1 Konwencji ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 13
grudnia 2006 r., rezolucją 61/106.
25
UNITED FOR INTERCULTURAL ACTION Information Leaflet no.13 “The Danger of Words: Definitions of
concepts most used in anti-racist work”. Tłumaczenie i opracowanie: Stowarzyszenie Nigdy Więcej, L. Ś. i R. P.
26
Za Światową Organizacją Zdrowia, http://www.who.int/gender/whatisgender/en/
13
Przestępstwa na tle rasowym/etnicznym/religijnym
Polski kodeks karny wyszczególnia
etnicznym/religijnym27:
Przestępstwo
przestępstwa
na
tle
rasowym/
Przepis prawny
Zabójstwo
albo
ciężki
uszczerbek na zdrowiu
Zagrożenie
biologicznym
wyniszczeniem
Przygotowania do zabójstwa
albo ciężkiego uszczerbku na
zdrowiu
lub
zagrożenia
biologicznym wyniszczeniem
na
tle
etnicznym,
wyznaniowym
następujące
narodowym,
rasowym,
Art. 118.
§ 1. Kto, w celu wyniszczenia w całości albo w części grupy
narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej
lub grupy o określonym światopoglądzie, dopuszcza się
zabójstwa albo powoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu
osoby należącej do takiej grupy, podlega karze
pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12, karze
25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego
pozbawienia wolności.
§ 2. Kto, w celu określonym w § 1, stwarza dla osób
należących do takiej grupy warunki życia grożące jej
biologicznym wyniszczeniem, stosuje środki mające służyć
do wstrzymania urodzeń w obrębie grupy lub
przymusowo odbiera dzieci osobom do niej należącym,
podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy
od lat 5 albo karze 25 lat pozbawienia wolności.
§ 3. Kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego
w § 1 lub 2, podlega karze pozbawienia wolności na czas
nie krótszy od lat 3.
Przemoc lub groźba bezprawna
Art. 119.
§ 1. Kto stosuje przemoc lub groźbę bezprawną wobec
Nawoływanie do przemocy lub grupy osób lub poszczególnej osoby z powodu jej
groźby bezprawnej na tle przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej,
narodowym,
etnicznym, wyznaniowej lub z powodu jej bezwyznaniowości, podlega
karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
rasowym, wyznaniowym
§ 2. Tej samej karze podlega, kto publicznie nawołuje do
popełnienia przestępstwa określonego w § 1.
Ograniczanie
wyznaniowych
praw
Art. 194.
Kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach ze
względu na jego przynależność wyznaniową albo
bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia
wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Art. 195.
27
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
14
Złośliwe przeszkadzanie w
publicznym wykonywaniu aktu
religijnego lub pogrzebowi,
uroczystościom lub obrzędom
żałobnym
§ 1. Kto złośliwie przeszkadza publicznemu wykonywaniu
aktu religijnego kościoła lub innego związku
wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej, podlega
grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia
wolności do lat 2.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto złośliwie przeszkadza
Obrażanie uczuć
pogrzebowi, uroczystościom lub obrzędom żałobnym.
religijnych
(publiczne
znieważanie przedmiotu czci Art. 196.
religijnej)
Kto obraża uczucia religijne innych osób, znieważając
publicznie przedmiot czci religijnej lub miejsce
przeznaczone do publicznego wykonywania obrzędów
religijnych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności
albo pozbawienia wolności do lat 2.
Propagowanie faszystowskiego
lub
innego
totalitarnego
ustroju
państwa
lub
nawoływanie do nienawiści na
tle różnic narodowościowych,
etnicznych,
rasowych,
wyznaniowych albo ze względu
na bezwyznaniowość
Publiczne znieważanie lub
naruszenie
nietykalności
cielesnej grupy ludności lub
osoby z powodu przynależności
narodowej, etnicznej, rasowej,
wyznaniowej
Art. 256.
Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny
ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic
narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych
albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie,
karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do
lat 2.
Art. 257.
Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną
osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej,
rasowej,
wyznaniowej
albo
z
powodu
jej
bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza
nietykalność cielesną innej osoby, podlega karze
pozbawienia wolności do lat 3.
Rasizm
W potocznym znaczeniu, forma → dyskryminacji lub agresji fizycznej lub słownej, której
przyczyną jest rasa, a także nienawiść i nietolerancja w stosunku do osób o odmiennym
kolorze skóry i cechach związanych z rasą28. Teoria głosząca, że istnieje związek przyczynowy
pomiędzy cechami fizycznymi (somatycznymi, np. budowa ciała, kolor skóry, kształt głowy) a
pewnymi cechami psychicznymi (np. cechami intelektu, osobowości), co oznacza, że pewne
rasy dominują nad innymi, i jako bardziej pełnowartościowe są przeznaczone do panowania
nad rasami niższymi29.
28
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
29
Hasło: rasizm (w:) Leksykon politologii, A. Antoszewski, A. R. Herbut (red.), Wrocław 2002, s. 373 za:
Antydyskryminacja, pakiet edukacyjny, Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, Warszawa 2005, s. 127.
15
Przykład: przekonanie, że dzieci czarnoskóre, jako mniej inteligentne, powinny uczyć się w
osobnych klasach o niższym poziomie nauczania.
Prawne podstawy przeciwdziałania:
 Międzynarodowa Konwencja w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji
rasowej (ONZ), w artykule 1 zawiera definicję rasizmu, a także m. in. zobowiązuje
państwa do potępienia dyskryminacji rasowej, segregacji rasowej, apartheidu oraz
wszelkiej propagandy i organizacji opartych na ideach lub teoriach o wyższości jednej
rasy lub grupy osób określonego koloru skóry lub pochodzenia etnicznego bądź
usiłujące usprawiedliwić czy popierać nienawiść i dyskryminację rasową w
jakiejkolwiek postaci.
Religia
Termin pochodzi od łacińskiego słowa – religio.
To system wierzeń i praktyk
ukierunkowanych na świat duchowy lub nadprzyrodzony określający relację pomiędzy różnie
pojmowaną sferą sacrum lub Bogiem a określonym społeczeństwem, grupą lub jednostką.
Wśród elementów religii najważniejsze są prawdy wiary (czyli doktryna), świadectwo
osobistego życia, wynikające z doktryny, zasady moralne oraz ich swobodne i publiczne lub
osobiste wyrażanie, formy organizacyjne i związane z nimi obrzędy, wspólnota i
duchowieństwo. Ważnym aspektem religii jest30 wolność zmiany wyznania lub przekonań
oraz wolność uzewnętrzniania przekonań indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub
prywatnie, praktykowanie swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie,
praktykowanie i czynności rytualne. W Polsce obecnie funkcjonuje sto trzydzieści osiem
oficjalnie zarejestrowanych Kościołów i związków wyznaniowych. Na świecie istnieje około
10 tys. religii i wyznań, np.
Chrześcijaństwo, chrystianizm
Monoteistyczna forma religii, której istotą jest wiara w trójjedynego Boga (Ojca,
Ducha Świętego i Jezusa Chrystusa jako jedynego zbawiciela) oraz wynikający z niej
styl życia, opierający się na nauczaniu Jezusa Chrystusa i Jego życiu przedstawionym
w Pismach Nowego Testamentu31. Chrześcijaństwo uznaje jedność pism Starego i
Nowego Testamentu. Podstawą wiary chrześcijańskiej jest monoteistyczne wyznanie
wiary oparte na objawieniu, Kerygmacie i nauce apostolskiej oraz towarzyszące
chrześcijanom przejawy działania Ducha Świętego. Chrześcijaństwo zakłada
poszanowanie godności ludzkiej i osobistej woli każdego człowieka.
Islam
Religia monoteistyczna. Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w nim objawienie
ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi. Za ostatniego proroka
islam uznaje Mahometa. Podstawę islamu tworzy pięć zasad i obowiązków
muzułmanina: wyznanie wiary w jedynego Boga, pięciokrotna modlitwa w ciągu
doby, post w miesiącu ramadan, jałmużna na rzecz ubogich i pielgrzymka do Mekki.
Islam jest uważany przez wyznawców za trzecią (po → judaizmie i →
30
31
Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, Art. 9, Wolność myśli, sumienia i wyznania.
Encyklopedia PWN (http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3877149)
16
chrześcijaństwie) i ostateczną religię objawioną.32
Judaizm
Religia monoteistyczna, której podstawą jest wiara w jednego Boga (osobowego,
niepodzielnego, będącego bytem niematerialnym, bezcielesnym i wiecznym),
będącego nie tylko Stwórcą świata, ale także jego stałym "nadzorcą", czy też
"opiekunem". Bóg ten zawarł z ludem Izraela wieczyste przymierze, obiecując
ochronę i pomoc w zamian za podporządkowanie się jego nakazom. Judaizm
ukształtował się w II tysiącleciu p.n.e.; stanowi religię narodową Żydów. Jest też
pierwszą religią abrahamową. Jej wyznawcy znajdują się na całym świecie, obecnie
jest ich najwięcej w Stanach Zjednoczonych – 5,6 mln i Izraelu – 4,7 mln. Z judaizmu
wywodzi się chrześcijaństwo33.
Dyskryminacja ze względu na wyznawaną religię
Zachodzi gdy ze względu na wyznawane poglądy, przekonania religijne (myśli, wartości
sumienia i wyznanie) lub przejawy duchowości, ogranicza lub pozbawia się daną jednostkę
lub grupę dostępu do dóbr i wartości cenionych społecznie. Dyskryminacja na tle religijnym
lub wyznawanej wiary wyraża się również poprzez nierówne, poniżające i krzywdzące
traktowanie osoby/ osób z powodu ich wyrażanych publicznie poglądów i opinii, np.
Chrystofobia / Chrystianofobia
Irracjonalny lęk lub nienawiść wyrażana w stosunku do chrześcijan, a także
chrześcijaństwa w ogóle wynikająca np. z nieznajomości doktryny chrześcijańskiej,
sprzeczności przekonań lub zaszłości historycznych. Chrystofobia w swoim podejściu
nie dostrzega pozytywnego wkładu kultury chrześcijańskiej w tworzenie świata
(umacnianie wartości wzajemnego szacunku, miłości, dążenia do pokoju, uczciwości,
moralności, wartości pracy, wzajemnego przebaczenia, wspierania i opieki nad
słabszymi jednostkami, budowania praworządnego systemu państwowości34 etc.),
dostrzega natomiast przede wszystkim przypisane chrześcijaństwu błędy historyczne
(wojny krzyżowe, wojny religijne, mordy średniowieczne itd.). Znaczenie tego słowa
obejmuje również antychrześcijańskie uprzedzenia, co manifestuje się stopniową
marginalizacją osób z chrześcijańskimi przekonaniami35,36. Uprzedzenia wobec tej
grupy wynikać mogą także z przekonania o wpływie chrześcijan na światową władzę,
gospodarkę i kulturę oraz niechęci na tle religijnym.
Islamofobia
Typ postawy ksenofobicznej (patrz → ksenofobia) skierowany przeciwko islamowi i
muzułmanom. Przejawiać się może w lżeniu religii muzułmańskiej, profanacji symboli
religijnych (np. w formie obraźliwych karykatur Mahometa), zakazywaniu osobom
wyznania muzułmańskiego manifestowania swojej religijności niekolidującego z
wartościami społeczeństwa przyjmującego, → dyskryminacji osób wyznających islam
32
http://pl.wikipedia.org/wiki/Islam
http://pl.wikipedia.org/wiki/Judaizm
34
Biblijne zasady zarządzania, szkolnictwa, ekonomii i polityki Stephen Mc Dowell & Mark Belilas, 2007,
Wydawnictwo COOLSHOP.PL.
35
J. Ratzinger, „Europa Benedykta w kryzysie kultur”, Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 2005,
s.: 47 i 48.
36
J.H.H. Weiler, „Chrześcijańska Europa. Konstytucjonalny imperializm czy wielokulturowość?”, Wydawnictwo
W drodze, Poznań 2003, s.: 62 – 69.
33
17
(np. w procesie rekrutacji do pracy)37.
Dyskryminacja ze względu na przyjęty światopogląd
Krzywdzące, poniżające bądź wykluczające działania podejmowane w stosunku do jednostki,
która wyraża publicznie swój światopogląd wynikający z przyjętego systemu przekonań,
postaw, ocen i norm dotyczących natury świata, miejsca człowieka w społeczeństwie, sensu
życia oraz wynikającej z niego hierarchii podejmowanych działań.
Uregulowania prawne
 Deklaracja w sprawie wyeliminowania wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji
opartych na religii lub przekonaniach, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 25
listopada 1981 r.
 Dyrektywa Rady UE nr 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 roku, ustanawiającej
ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy.
 Art.25 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.: Władze
publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach
przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich
wyrażania w życiu publicznym.
 Art.32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Gwarantuje
równość wszystkich obywateli wobec prawa oraz zabrania dyskryminacji z
jakichkolwiek przyczyn w życiu politycznym, społecznym bądź gospodarczym.
 Art. 194 kodeksu karnego: Kto ogranicza człowieka w przysługujących mu prawach
ze względu na jego przynależność wyznaniową albo bezwyznaniowość, podlega
grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
 Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z dnia 17 maja 1989 r. (Dz.U.
Nr 29, poz. 155).
Przykłady: Brak alternatywy dla lekcji religii w polskich szkołach - Lekcje etyki są w 27 proc.
gimnazjów, 46 proc. liceów ogólnokształcących, w 31 proc. techników i w 5 proc.
zawodówek38 Zgodnie z wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie
Grzelak przeciwko Polsce (nr skargi 7710/02) z dnia 15 czerwca 2010 r. brak dostępu do lekcji
etyki w polskich szkołach stanowi naruszenie wolności wyznania oraz zakazu dyskryminacji.
37
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
38
Gazeta Wyborcza Warszawa, 2010-09-10
http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,8015723,Brak_etyki_w_polskich_szkolach_to_dyskryminacj
a__Zapadl.html
http://www.bankier.pl/wiadomosc/Lekcje-etyki-to-wciaz-rzadkosc-2204484.html
18
Preferencje związane z wyznawaną religią - ogłoszenia rekrutacyjne przeznaczone
wyłącznie dla Świadków Jehowy w zarządzanej przez spółkę Trade House of Poland sieci
sklepów Occasion39.
Dyskryminacja pracowników ze względu na poglądy polityczne - list protestacyjny
wystosowany przez Związek Zawodowy Dziennikarzy i Pracowników Programu 3 Polskiego
Radia w dniu 24 maja 2010 roku – „Wzywamy do zaprzestania dyskryminacji ze względu na
poglądy polityczne i działalność związkową”40.
Dyskryminacja ze względu na poglądy społeczno-polityczne - od wielu lat przykładem
jest istnienie strony redwatch.info. Witryna publikuje dane osobowe oraz wizerunki osób
związanych z ruchem lewicowym, LGBT, feministycznym i in. nawołując do przemocy w
stosunku do tych osób.
Rehabilitacja osób niepełnosprawnych
Zespół działań, w szczególności organizacyjnych, leczniczych, psychologicznych,
technicznych, szkoleniowych, edukacyjnych i społecznych, zmierzających do osiągnięcia, przy
aktywnym uczestnictwie tych osób, możliwie najwyższego poziomu ich funkcjonowania,
jakości życia i integracji społecznej.41
Uregulowania prawne:
 Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz
zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.
Równość wobec prawa
Zasada równości wobec prawa, to jedna z podstawowych norm prawnych. Oznacza, iż
wszyscy, bez względu na dzielące ich różnice, są równi wobec istniejącego prawa. Jest ona
nierozerwalnie związana z przyrodzoną godnością każdego człowieka, która pozostaje jego
atrybutem od chwili narodzin do chwili śmierci. Równość wobec prawa to także uprawnienie
do jednakowej ochrony prawnej przed dyskryminacją przynależne każdej istocie ludzkiej. W
polskim porządku konstytucyjnym, pozostającym w zgodności z podstawowymi
unormowaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego, przyznawanie szczególnych
uprawnień lub odbieranie przynależnych każdemu człowiekowi praw i wolności wyłącznie w
oparciu o kryteria, takie jak płeć, wiek, narodowość, obywatelstwo itp. jest co do zasady
dopuszczalne z uwagi na uzasadnione przyczyny (np. szczególne uprawnienie dla kobiet
pracowników związane z macierzyństwem, szczególne uprawnienia dla osób starszych np.
zniesienie obowiązku opłat za komunikację miejską). Przyznanie szczególnych uprawnień ze
względu np. na rasę może jednak czasem stanowić → dyskryminację pozytywną
Uregulowania prawne:
 Art. 32. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - wprowadza zasadę, iż wszyscy są
39
http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/artykuly/153550,sprzedawca-katolik-lepszy-swiadek-jehowy.html
http://www.press.pl/newsy/pokaz.php?id=22767&strona=&idd=&o_ext_item=14137 pełna treść uchwały:
http://trojka.org.pl/index.php/2010/05/uchwaly-podjete-przez-nadzwyczajne-walne-zebranie-zwiazkuzawodowego-dziennikarzy-i-pracownikow-programu-3-polskiego-radia-w-dniu-24-maja-2010-roku/
41
Art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych. Dz.U.97.123.776 z późn. zm.
40
19
wobec prawa równi, wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze
publiczne oraz, iż nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym,
społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny.
 Art. 14 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności - zapewnia korzystanie z praw i wolności wymienionych w Konwencji bez
dyskryminacji wynikającej z takich powodów jak płeć, rasa, kolor skóry, język, religia,
przekonania polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność
do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie bądź z jakichkolwiek innych przyczyn.
 Art. 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych - stanowi, iż
każde państwo zobowiązuje się przestrzegać i zapewnić wszystkim osobom, które
znajdują się na jego terytorium i podlegają jego jurysdykcji, prawa uznane w Pakcie,
bez względu na jakiekolwiek różnice, takie jak: rasa, kolor skóry, płeć, język, religia,
poglądy polityczne lub inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, sytuacja
majątkowa, urodzenie lub jakiekolwiek inne okoliczności.
 Art. 1 i 2 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ - (art. 1) gwarantuje, iż
wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi w swej godności i w swych prawach oraz (art.
2), iż każdy człowiek jest uprawniony do korzystania z wszystkich praw i wolności
[wyłożonych w Deklaracji], bez względu na różnice rasy, koloru skóry, płci, języka,
religii, poglądów politycznych lub innych przekonań, narodowości, pochodzenia
społecznego, majątku, urodzenia lub jakiekolwiek inne różnice. Wedle brzmienia
Konwencji, nie wolno czynić żadnej różnicy w zależności od sytuacji politycznej,
prawnej lub międzynarodowej kraju lub obszaru, do którego dana osoba przynależy*.
Seksizm
Traktowanie mężczyzn i kobiet w odmienny sposób na podstawie nieuzasadnionych różnic
(tzn. innych niż różnice w budowie fizjologicznej obu płci). Seksizm jest formą →
dyskryminacji ze względu na płeć. Wynika z płci społeczno–kulturowej czyli tego, co w danej
kulturze jest uznawane za odpowiednie i właściwe dla kobiet i mężczyzn. W związku z tym
kobietom i mężczyznom przyznaje się nierówny dostęp do zasobów i dóbr.
Stereotyp
Charakterystyka przypisana czy kojarzona z członkami danej grupy społecznej lub kategorii 42.
Przyjęte z góry wyobrażenia, nierzadko tendencyjne, na temat wyglądu, zachowań i cech
przedstawicieli określonej grupy lub kategorii społecznej (np. osób należących do →
mniejszości narodowej, osób o → orientacji homoseksualnej, itp.), a utworzone w wyniku
uogólnień opartych na fałszywych, niekompletnych lub niesprawdzonych informacjach. Gdy
to wyobrażenie jest powszechnie podzielane przez większą grupę ludzi, mówimy o
stereotypie społecznym43.
Przykład: Romowie kradną, Włosi są leniwi, a Polacy i Rosjanie piją.
Światopogląd
42
B. Weigl, Stereotypy i uprzedzenia etniczne u dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN,
Warszawa 1999, za Stagor C., Lange J. E., Menthal representation of social groups: Advanced in understanding
stereotypes and stereotyping, [w:] M. P. Zanna (red.), Advances in experimental social Psychology (Tom 26, s.
357–416), San Diego, CA, 1994: Academic Press, za: Antydyskryminacja, pakiet edukacyjny, Centralny Ośrodek
Doskonalenia Nauczycieli, Warszawa 2005, s. 127.
43
Antydyskryminacja, pakiet edukacyjny, Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, Warszawa 2005, s. 127.
20
Względnie stały zespół sądów (często wartościujących), przekonań i opinii na temat
otaczającego świata czerpanych z rozmaitych dziedzin kultury, głównie z nauki, sztuki, religii i
filozofii.
Tolerancja
Szacunek, akceptacja i uznanie bogactwa różnorodności kultur na świecie, naszych form
wyrazu i sposobów na realizację własnego człowieczeństwa. Sprzyja jej wiedza, otwartość,
komunikowanie się oraz wolność słowa, sumienia i wiary. Tolerancja jest harmonią w
różnorodności. To nie tylko moralny obowiązek, ale także prawny i polityczny warunek.
Tolerancja - wartość, która czyni możliwym pokój - przyczynia się do zastąpienia kultury
wojny kulturą pokoju44.
Tolerancja może też być źródłem postaw, z których wynika zanikanie dążeń do rzeczywistej
akceptacji drugiego człowieka, kształtowanie się relacji o charakterze powierzchownym
często określanych jako „poprawność polityczna”.
Przykład: brak aprobaty dla czyichś poglądów np. w sferze religijnej przy jednoczesnej
zgodzie na wspólne działania w innych obszarach (np. w pracy, szkole itp.)45.
Tolerancja rozumiana jako przyzwolenie na działania niezgodne z normami większości, nie
jest jedynie przyzwoleniem na takie działania, lecz może także stanowić zaniedbanie wobec
czynów szkodliwych dla społeczeństwa.46
Transpłciowość
Zaburzenie identyfikacji płciowej polegające na odczuwaniu dysforii płci - rozbieżności
pomiędzy płcią biologiczną a psychologiczną. Osobę urodzoną z fizycznymi cechami męskimi
ale pragnąca żyć w płci żeńskiej nazywamy transkobietą, zaś osobę urodzoną z fizycznymi
cechami żeńskimi a pragnącą żyć w płci męskiej transmężczyzną. Leczenie transpłciowości
polega na korekcie płci biologicznej.
Uchodźca
Osoba, która z uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu rasy, narodowości,
religii, poglądów politycznych lub przynależności do określonej grupy społecznej przebywa
poza krajem swojego obywatelstwa, i z powodu tych obaw nie chce lub nie może do tego
kraju wrócić47. (W Polsce osoby, które nie otrzymały statusu uchodźcy (nie są uchodźcami w
rozumieniu powyższej definicji), ale które w przypadku powrotu do kraju pochodzenia byłyby
narażone na ryzyko orzeczenia kary śmierci, tortur czy nieludzkiego lub poniżającego
traktowania, również obejmowane są ochroną ("ochrona uzupełniająca").
Akty prawne dotyczące cudzoziemców poszukujących ochrony:

Ustawa o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium RP.

Ustawa o cudzoziemcach.
44
Art. 1 Deklaracji Zasad Tolerancji, przyjętej przez Konferencję Generalną UNESCO na swojej 28 sesji w 1995 r.
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
46
Popper, K., „Społeczeństwo i jego wrogowie”, 2006, PWN.
47
Na podstawie artykułu 1 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców z dnia 28 lipca 1951 r.
45
21

Dyrektywa Rady ustanawiająca minimalne normy dotyczące kwalifikowania i
statusu obywateli państw trzecich lub bezpaństwowców jako uchodźców lub
osób, które wymagają ochrony międzynarodowej i określająca zakres
przyznanej ochrony.

Dyrektywa Rady dotycząca minimalnych standardów postępowania w
procedurze o nadanie i odebranie statusu uchodźcy w krajach członkowskich.

Konwencja Genewska z 1951 roku i Protokół Nowojorski z 1967.
Uprzedzenie
Przekonania, wartości i postawy wobec innych, które są ukształtowane na podstawie
niekompletnych informacji; względnie niewrażliwe na niezgodne z nimi informacje; w
kategoryczny sposób przypisują jednostki do pewnych klas lub grup, które zwykle są
określane negatywnie. Jest to zatem gotowość do reagowania w tendencyjny sposób na
członków pewnych grup48.
Tendencyjna i uogólniona ocena jednostek lub grup, oparta na ich rzeczywistych lub
wyobrażonych właściwościach lub cechach. Istotnym składnikiem uprzedzenia jest
komponent emocjonalny (czyli odczuwanie strachu i/lub złości wobec osób tylko na
podstawie ich przynależności do danej grupy), który często motywuje do agresji i działań
dyskryminujących.49
Przykład: Postrzeganie osoby pochodzenia romskiego jako potencjalnego złodzieja.
Wielokulturowość
Współwystępowanie na tej samej przestrzeni albo w bezpośrednim sąsiedztwie grup
społecznych o odmiennych cechach dystynktywnych (np. wygląd zewnętrzny, język,
zachowanie, wyznanie, pochodzenie, układ wartości i in.), które przyczyniają się do
wzajemnego postrzegania z różnym skutkiem, np. wymiany, uczenia się od siebie, wzajemnej
izolacji.
Wykluczenie społeczne
Skrajna forma marginalizacji społecznej. Oznacza sytuację, w której zachodzi równocześnie
brak udziału w wielu obszarach życia społecznego. Wykluczeniem społecznym mogą być
szczególnie zagrożeni cudzoziemcy poszukujący w Polsce ochrony bądź tacy, którzy już taką
ochronę otrzymali (w postaci np. statusu uchodźcy, zgody na pobyt tolerowany bądź ochrony
uzupełniającej), ale zarówno bariery kulturowe, psychologiczne (np. trama wojenna), jak i
społeczno-zawodowe (np. niskie kwalifikacje) uniemożliwiają im funkcjonowanie w życiu
danego społeczeństwa.
Przykład: osoba nie pracuje, nie uczy się, nie płaci rachunków za mieszkanie, nie uczestniczy
w życiu towarzyskim, nie uczestniczy w życiu kulturalnym, wpada w pułapkę zadłużenia, nie
48
B. Weigl, Stereotypy i uprzedzenia etniczne u dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN,
Warszawa 1999, za Zimbardo P. G., Ruch F. L. Psychologia i życie, Warszawa 1988, Państwowe Wydawnictwo
Naukowe, za: Antydyskryminacja, pakiet edukacyjny, Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, Warszawa
2005, s. 128.
49
Antydyskryminacja, pakiet edukacyjny, Centralny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli, Warszawa 2005, s. 128.
22
interesuje się bieżącymi sprawami istotnymi dla danego społeczeństwa50.
50
Instytut Spraw Publicznych, Stowarzyszenie Interwencji Prawnej, Metodologia przygotowania bazy danych do
identyfikacji zdarzeń o charakterze dyskryminacyjnym, ksenofobicznym czy rasistowskim, pod red. W. Klausa i J.
Frelak, Warszawa 2010 r.
23
Download
Random flashcards
66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards