Oddziaływania psychologiczne w kompleksowej terapii nadwagi

advertisement
Romanowska-Tołłoczko
A, Kałwa
M. Oddziaływania
Artykuły
poglądowe
/ review
papers psychologiczne w kompleksowej terapii nadwagi
209
Oddziaływania psychologiczne w kompleksowej terapii
nadwagi
Psychological impact in comprehensive overweight therapy
Anna Romanowska-Tołłoczko 1/, Małgorzata Kałwa 2/
1/
2/
Katedra Nauk Humanistycznych i Promocji Zdrowia, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu
Katedra Dydaktyki Sportu, Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu
Celem opracowania jest wskazanie na konieczność podejmowania
wielostronnych działań w terapii nadwagi, łączących w sobie dietę,
aktywność fizyczną oraz oddziaływanie na psychikę. Bowiem połączenie
tych trzech form terapeutycznych stwarza szanse na skuteczną redukcję
wagi wraz ze zmianą nawyków żywieniowych oraz trwałych efektów
psychosomatycznych. Szczególnie ważna jest rola psychologa, bowiem dzięki
jego pomocy pacjent nie zmotywowany jest w stanie osiągnąć stan gotowości
do odchudzania oraz wsparcie w procesie zmiany zachowań, które to zmiany
są niezbędne dla trwałości osiągniętych efektów. Pomoc psychologiczna
jest też nieodzowna dla tych osób, których nadmierne jedzenie i nadwaga
są wynikiem różnego rodzaju problemów psychospołecznych, a także do
tych problemów w konsekwencji prowadzą.
The purpose of this study was to point out the necessity of taking
comprehensive actions concerning diet, physical activity and psychological
influence in overweight therapy. The use of these three therapeutic forms
together creates an effective opportunity to lose weight, change eating
habits and gain durable psycho-somatic effects. The role of psychologists
is especially important in this process. Their role is to support the change
of habits which are essential for the stability of achieved effects, otherwise
the patient is not motivated and unable to get ready to take action to lose
weight. The psychological support is also indispensable for those who
have problems with excessive eating and overweight which are caused by
psycho-somatic disorders or can lead to such problems.
Key words: overweight, diet, physical activity, psychological support
Słowa kluczowe: nadwaga, dieta, aktywność fizyczna, wsparcie
psychologiczne
© Probl Hig Epidemiol 2014, 95(2): 209-214
www.phie.pl
Nadesłano: 23.01.2014
Zakwalifikowano do druku: 23.04.2014
Wprowadzenie
Specjaliści, którzy odnoszą sukcesy w leczeniu
otyłości, twierdzą, iż nie wypracowano dotąd jednej
skutecznej metody terapeutycznej. Niezbędne jest
wieloaspektowe podejście do problemu, bowiem jego
struktura jest również wielowymiarowa. Jednak nie
wszystkie osoby zajmujące się terapią nadwagi mają
podobne podejście do tej kwestii. Wśród samych
lekarzy najczęściej (92%) stosowanym sposobem na
obniżenie masy ciała pacjenta jest wyłącznie dieta,
na drugim miejscu znajdują się zalecenia dotyczące
ćwiczeń fizycznych (85%), natomiast konieczność
podjęcia terapii psychologicznej widzi zaledwie 27%
lekarzy [1].
Od lekarzy pierwszego kontaktu w dużej mierze
zależy powodzenie w przeciwdziałaniu i leczeniu otyłości, jednak – jak wynika z badań – wielu z nich nie
wykazuje prawidłowego podejścia do problemu [2].
Adres do korespondencji / Address for correspondence
dr Anna Romanowska-Tołłoczko
Akademia Wychowania Fizycznego
ul. Paderewskiego 35, 51-612 Wrocław
tel. 71 347-33-34, e-mail: [email protected]
Mał[email protected]
Samo zalecenie diety redukcyjnej jest niewystarczające
i często nie przynosi żadnych efektów, gdyż pacjent
– bez odpowiedniej pomocy – nie jest w stanie, nie
potrafi lub nie chce zmienić sposobu odżywiania się.
Wynikiem ujęcia problemu z szerszej perspektywy jest powstanie Europejskiego Projektu Prozdrowotnego dotyczącego profilaktyki i terapii otyłości,
który formułuje zasady postępowania, jakie należy
uwzględnić w pracy z osobami, dla których konieczne
jest zmniejszenie masy ciała. Zasady te tworzą tzw.
„regułę pięciu A”:
•Asses – ocena ryzyka
•Ask – gotowość do odchudzania
•Advise – program odchudzający
•Assist – pomoc w zmianie zachowań
•Arrange – harmonogram kontroli [3].
Program odchudzający (rozumiany jako dieta i aktywność fizyczna) stanowi zaledwie jeden tor działań,
210
które wchodzą w skład terapii kompleksowej. Skuteczność terapii uwarunkowana jest realizacją wszystkich
elementów, które na siebie wzajemnie wpływają i tylko
w powiązaniu dają szansę odniesienia sukcesu. Szczególnie ważna jest tu rola psychologa, bowiem dzięki
jego pomocy pacjent nie zmotywowany jest w stanie
osiągnąć stan gotowości do odchudzania oraz wsparcie w procesie zmiany zachowań, które to zmiany są
niezbędne dla trwałości osiągniętych efektów.
Cel opracowania
Wskazanie na konieczność podejmowania wielostronnych działań w terapii nadwagi, łączących
w sobie dietę, aktywność fizyczną oraz oddziaływanie
na psychikę. Bowiem połączenie tych trzech form działań stwarza szanse na skuteczną redukcję wagi wraz ze
zmianą nawyków żywieniowych oraz trwałych efektów psychosomatycznych. Szczególną uwagę autorzy
pragną poświęcić roli psychologa, którego pomoc jest
nieodzowna, przede wszystkim dla tych osób, których
nadmierne jedzenie i nadwaga są wynikiem różnego
rodzaju problemów psychospołecznych lub też do tych
problemów w konsekwencji prowadzą.
Główne elementy kompleksowej terapii
nadwagi
Do podstawowych elementów kompleksowej terapii nadwagi należą: odpowiednio zbilansowana dieta,
właściwie dobrana aktywność ruchowa oraz wsparcie
psychologiczne [4].
Ponieważ celem niniejszego opracowania jest położenie nacisku na sferę oddziaływań psychologicznych,
dlatego też kwestie związane z dietą oraz aktywnością
fizyczną zostaną omówione krócej (co, oczywiście, nie
umniejsza ich rangi), natomiast więcej miejsca i uwagi
zostanie przeznaczone na zagadnienia psychologiczne, stanowiące główną problematykę rozważań.
Dieta
Istnieje wiele diet odchudzających, których skuteczność jest jednak znikoma, bowiem po ich zaprzestaniu następuje szybki powrót do wyjściowej masy
ciała, a nawet jej przekroczenie. Efekt „jo-jo” pojawia
się zwykle w wyniku stosowania diet zbyt restrykcyjnych lub mono-składnikowych, które dodatkowo
mogą prowadzić do zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu przez nagromadzenie szkodliwych substancji
lub do stanu niedożywienia, w wyniku niedostarczania
organizmowi potrzebnych składników [1].
Zmiana sposobu odżywiania, która ma doprowadzić do redukcji masy ciała, powinna być bardzo
rozważna i indywidualnie dostosowana do pacjenta,
uwzględniająca jego umiejętności i możliwości przygotowywania posiłków oraz preferencje żywieniowe.
Probl Hig Epidemiol 2014, 95(2): 209-214
Ograniczenie wartości energetycznej dziennej
racji pożywienia nie może też być zbyt restrykcyjne,
gdyż organizm uruchamia tzw. oszczędnościowy tryb
przemiany materii oraz wyzwala silne uczucie pragnienia pokarmów, których człowiek sobie odmawia
[5]. Posiłki muszą być odpowiednio zbilansowane
pod względem jakościowym oraz ilościowym, bowiem
najlepsze rezultaty są wynikiem stosowania diet
o charakterze zrównoważonym [6] z przestrzeganiem
zasady równomiernych (trzy lub czterogodzinnych)
odstępów czasowych pomiędzy posiłkami.
Utrata masy ciała nie powinna być większa niż
0,5 kg na tydzień, a najbardziej optymalne chudnięcie
to 0,25 kg tygodniowo, gdyż nie powoduje spowolnienia metabolizmu [7]. Szybka utrata masy ciała
sprzyja równie szybkiemu przybieraniu na wadze po
przerwaniu diety, a tempo tych procesów jest do siebie
proporcjonalne [8].
Ustalenie prawidłowej diety redukcyjnej jest
jednym z podstawowych warunków do jej stosowania
przez dłuższy okres czasu, a w dalszej perspektywie
do zmiany nawyków żywieniowych. Wykształcenie
i utrwalenie nowego sposobu jedzenia jest niezbędne
do utrzymania efektów odchudzania. Do zmiany
nawyków żywieniowych potrzebnych jest minimum
6 miesięcy, natomiast utrwalenie masy ciała na zredukowanym poziomie następuje po 9-miesięcznym
okresie jej utrzymania [9].
Aktywność ruchowa
Aktywność ruchowa jest istotnym elementem
ułatwiającym redukcję masy ciała, której efekty są tym
trwalsze, im osoba z nadwagą zachowa większą dyscyplinę związaną z systematycznością ćwiczeń. Dobór
aktywności fizycznej może być bardzo zróżnicowany
i – podobnie jak z ustaleniem diety – nie ma jednego
właściwego sposobu na jednoznaczny efekt terapeutyczny dla wszystkich. Jednak każda forma ruchu
znacznie przyczynia się do lepszego funkcjonowania
psychosomatycznego osób z nadwagą.
Istnieje wiele wskazań i zaleceń dotyczących
doboru ćwiczeń fizycznych w procesie odchudzania
[10, 11], wśród których za najefektywniejszą formę
uznaje się wysiłek o niskiej intensywności, który należy kontynuować nieprzerwanie przez możliwie długi
czas [12, 13]. Trzeba jednak zauważyć, że wykorzystanie tej metody treningowej w grupie osób otyłych
może być nieskuteczne i zniechęcające z uwagi na
brak fizycznych możliwości wykonywania ćwiczeń
bez zastosowania przerw wypoczynkowych. Należy
więc poszukiwać innych metod treningowych dla osób
z nadwagą.
Wielość form, które proponuje aktywność rekreacyjna o umiarkowanej intensywności i stałym natęże-
Romanowska-Tołłoczko A, Kałwa M. Oddziaływania psychologiczne w kompleksowej terapii nadwagi
niu wysiłku, ale w ograniczonym czasie pracy, jest bardzo dobrym punktem wyjścia do ewaluacji w kierunku
aktywnego trybu życia. Przykładem takich ćwiczeń
dla osób o słabych możliwościach wydolnościowych
mogą być wysiłki 5-10-minutowe przerywane pauzami
wypoczynkowymi (krótszymi niż trwała praca), np.
spacery, marsze z kijami, trucht lub inne ćwiczenia
angażujące jak najwięcej mięśni. Liczba powtórzeń
jest zależna od wyjściowego poziomu możliwości wysiłkowych i powinna się zmieniać. Stopniowo należy
wydłużać czas pracy, a następnie wprowadzać opór
(np. spacer pod górkę) oraz proponować acykliczne
formy ruchu [13].
Bogatą ofertą aktywności fizycznej dysponuje fitness, w którym właściwą dla siebie formułę odnajdzie
zarówno mężczyzna, jak i kobieta. Zaletą stosowania
różnych form ćwiczeń gimnastycznych jest zmienność
oddziaływania na czynny i bierny aparat ruchu, a także wpływ na poziom koordynacji ruchowej. Ponadto
w ćwiczeniach gimnastycznych istnieje duża możliwość regulacji obciążeń, których wzrost przyczynia
się do wydłużenia czasu subkompensacji (fazy odpoczynku po wysiłku – powrotu do homeostazy), która
jest silnie energochłonna [14].
Wykazano, że krótkotrwały, intensywny wysiłek
hamuje apetyt, prawdopodobnie poprzez wzrost temperatury ciała, stężenia glukozy i katecholamin w surowicy oraz zwiększoną produkcję endorfin [15, 16],
co skutkuje brakiem odczuwania głodu i myślenia
o jedzeniu. Między innymi dlatego warto wzmocnić
bodźce treningowe w późniejszej fazie odchudzania
i zdecydować się na regularny trening zdrowotny, który nie tylko przyspieszy redukcję tkanki tłuszczowej
[14, 15], ale korzystnie zmieni skład ciała i znacznie
poprawi poziom możliwości wysiłkowych. Utrata masy
ciała wsparta ćwiczeniami fizycznymi zabezpiecza
również pacjenta przed często występującymi zespołami bólowymi kręgosłupa i stawów oraz przyczynia
się do poprawy efektów estetycznych ciała. Ponadto
regularny ruch koryguje zaburzenia metaboliczne
[11, 16], zwiększa wydolność fizyczną i poprawia
samopoczucie, działa relaksująco i odprężająco [17].
Warto podkreślić, że ruch – jako jedna z ważnych potrzeb człowieka – powinien stanowić istotny element
terapii w dążeniu do zmiany stylu życia.
Psychoedukacja, wsparcie psychologiczne,
psychoterapia
Niejednokrotnie, bez wspomagających oddziaływań na sferę psychiczną pacjenta, niemożliwa jest
redukcja jego masy ciała. Pomoc psychologiczna jest
niezbędna dla poznania i wyjaśnienia mechanizmów
związanych z nadmiernym jedzeniem, podtrzymania
motywacji pacjenta oraz wsparcia w przezwyciężeniu
trudności na drodze do realizacji obranego celu.
211
Wśród przyczyn nadmiernego jedzenia wymienia
się czynniki tkwiące w samej osobie, jak również w jej
najbliższym otoczeniu społecznym. Poprawie jakości
funkcjonowania w tych wymiarach, a także modyfikacji zachowań ma służyć pomoc psychologiczna [18].
Istnieje wiele podejść terapeutycznych, które wnoszą do pracy z pacjentem specyficzne dla siebie treści.
W niniejszym opracowaniu zwrócimy uwagę na główne
modele oddziaływań psychologicznych wspomagających działania nastawione na redukowanie nadwagi.
• Model racjonalny
Model nazwany „racjonalnym” zakłada, że zachowanie człowieka, jako istoty racjonalnej, jest wynikiem
procesów logicznego myślenia. Punktem wyjścia
jest więc dostarczenie osobie wiedzy o zagrożeniach
i zachowaniach zwiększających ryzyko zachorowania.
Należy również wskazać na zachowania zabezpieczające zdrowie.
Wyróżnia się dwa warianty modelu racjonalnego.
Obydwa podkreślają znaczenie racjonalnych decyzji
w zachowaniach autodestrukcyjnych. Pierwszy, bardziej
ogólny model podejmowania decyzji zakłada, że ludzie
oceniają osobiste, społeczne i psychologiczne koszty
i korzyści podejmowanych działań i w rezultacie nowe zachowania determinuje ocena zysku. Aczkolwiek czynniki
zaangażowane w podjęcie decyzji nie zawsze muszą być
w pełni uświadamiane, bądź zwerbalizowane, to decyzja
jest centralnym elementem dalszego działania. Jeżeli decyzja o zmianie zachowania została podjęta, lecz jednostce
nie uda się jej zrealizować, to włączają się procesy obrony
poznawczej. Taka racjonalizacja minimalizuje autodestrukcyjne aspekty zachowania i łagodzi symptomy.
Drugi wariant podejścia racjonalnego wynika
z modelu przekonań zdrowotnych, który przyjmuje,
że spostrzeganie własnego zdrowia wpływa na zmiany
w zachowaniach zdrowotnych. Modyfikacja szkodliwego zachowania wymaga więc zmiany percepcji własnego zdrowia i podatności na zachorowanie, a także
wzrostu poczucia własnej skuteczności w realizacji
planu zmiany zachowania i przezwyciężenia barier
utrudniających tę realizację [19].
Interwencyjne programy redukcji nadwagi, oparte na modelu racjonalnym, zakładają konieczność
przekazania jednostce informacji o odżywianiu, ćwiczeniach oraz poziomie dostarczanej i wydatkowanej
energii. Wiedza ta jest potrzebna do modyfikacji zachowania, ale nie może ona być jedynym warunkiem
tej zmiany. Ważnym czynnikiem jest także motywacja
do zmiany oraz umiejętności niezbędne do jej wprowadzenia i podtrzymania. W zakresie tych działań
niezbędna jest pomoc psychologiczna [20].
• Model społecznego uczenia się
Model społecznego uczenia się zakłada, że jednostka angażuje się w zachowania szkodliwe dla zdro-
212
wia, ponieważ nauczyła się, że są one akceptowanym
sposobem radzenia sobie lub też formą gratyfikacji
społecznej. Niepożądanych zachowań uczymy się
głównie poprzez naśladowanie dorosłych, czy rówieśników. Raz wyuczone zachowanie staje się integralną
częścią repertuaru zachowań jednostki, głównie dzięki
temu, że jest podtrzymywane przez wzmocnienia
społeczne.
Interwencje oparte na modelu społecznego uczenia się koncentrują się bezpośrednio na zachowaniu.
Przede wszystkim, aby zmienić zachowanie należy
wyeliminować wzmocnienia wiążące się z niepożądanym zachowaniem, wprowadzić nowe, pożądane
zachowanie powiązane z nowymi wzmocnieniami.
Teoria społecznego uczenia się zakłada, że otyłość
jest wynikiem uczenia się nieprawidłowych nawyków żywieniowych. Interwencja powinna być więc
skierowana na wyeliminowanie starych i nauczenie
się nowych nawyków. W uczeniu nowych zachowań
należy przyswoić sobie nie tylko wiedzę o odżywianiu
i wydatkowaniu energii, ale także umiejętności, które
pomogą jednostce w kontrolowaniu oddziaływań środowiskowych i kontrolowaniu wzmocnień, zarówno
pozytywnych, jak i negatywnych. W szczególności
chodzi więc o dokładne obserwowanie własnego
sposobu odżywiania się i kontrolowanie masy ciała,
analizowanie sposobów radzenia sobie z sytuacjami
wzbudzającymi potrzebę jedzenia, a także podstawowych sposobów nagradzania się.
Do technik modyfikacji zachowań skutecznych
w redukcji nadwagi zalicza się samoobserwację, redukcję sygnałów w otoczeniu zachęcających do jedzenia,
udzielanie wzmocnień po spadku masy ciała. Stosowane techniki behawioralne mają pomóc pragnącym
zeszczupleć w zwiększeniu poczucia kontroli nad
jedzeniem, czyli ułatwić poradzenie sobie z podświadomym pociągiem do jedzenia.
Interwencje oparte na modelu społecznego uczenia się przynoszą dobre rezultaty, a programy oparte
na modyfikacji zachowań pozostają jednym z lepszych
sposobów redukowania nadmiernej masy ciała [20].
• Podejście poznawczo-behawioralne
Podejście poznawczo-behawioralne skupia się na
ocenach, systemach przekonań i oczekiwaniach oraz
na ich wpływie na emocje i zachowanie się jednostki.
Główne założenie teorii poznawczo-behawioralnej
zakłada, że dzięki zmianie sposobu myślenia jednostka
może zmienić swój system wartości, a to z kolei powoduje zmianę jej zachowania [21-23].
Przekonania, różnie rozumiane i odnoszące
się do różnych sfer rzeczywistości, traktuje się jako
elementy względnie trwałej i spójnej całości, dającej
człowiekowi wyobrażenie pewnego fragmentu świata
[19]. Obejmują one m.in. globalną orientację życiową
Probl Hig Epidemiol 2014, 95(2): 209-214
(poczucie koherencji), nastawienie do świata (optymistyczne bądź pesymistyczne), generalne sposoby spostrzegania przyczynowości zdarzeń (umiejscowienie
kontroli), czy ocenę swoich możliwości w stosunku
do wymagań zewnętrznych bądź wewnętrznych (poczucie własnej skuteczności).
Istnieje dodatnia korelacja wysokiego poczucia
własnej skuteczności oraz wewnętrznego umiejscowienia kontroli z utratą masy ciała. Bardziej podatne
na oddziaływania behawioralne mające na celu redukcję nadwagi są osoby posiadające wysokie poczucie
własnej skuteczności i wewnętrzne umiejscowienie
kontroli zdrowia.
Stwierdza się, że ci, którzy kontrolę lokują
w swoim wnętrzu, tj. są przekonani, że sami decydują
o jakości i treści swego życia, osiągają lepsze wyniki
w procesie redukowania masy ciała, niż ci, którzy
uważają, że kontrolę nad ich życiem sprawuje jakaś
siła zewnętrzna. Niezbędnym czynnikiem w procesie
redukowania masy ciała jest także akceptacja siebie,
przejawiana troska i szacunek dla siebie.
Aby odnieść sukces w redukcji nadwagi, trzeba nauczyć się samokontroli, odpowiedzialności
i wytrwałości. W tym celu wykorzystuje się techniki
uczące optymizmu i wiary w siebie, co przyczynia się
do osiągnięcia sukcesu w postaci uzyskania pożądanej
wagi ciała. Konieczne jest również znalezienie sposobów umożliwiających wytrwanie w dążeniu do celu.
Czynnikiem prowadzącym do pozytywnej zmiany
stylu życia jest świadomość, że w każdej chwili mamy
możliwość dokonywania wyborów. Największą barierą
dla indywidualnego rozwoju jest natomiast poczucie
bezradności i niemocy. Pogrążając się w cierpieniu,
rozpaczy, przygnębieniu i żalu nad sobą jednostka
nieuchronnie skazuje się na porażkę.
Myślenie wpływa na emocje i na reakcje organizmu. Myśl może przybierać formę słów lub obrazów.
Zdolność skupiania się na myślach wybranych przez
siebie i nieuleganie sugestiom innych – to klucz do
ćwiczenia siły woli. Wykorzystanie myśli w postaci
obrazów, czyli wyobrażeń, to ogromna siła w walce
z nadwagą. Polega ono na kreowaniu w wyobraźni
obrazu takich wydarzeń lub sytuacji, które powinny
rozwijać się w kierunku zgodnym z naszymi oczekiwaniami. Wyobrażenia działają często na zasadzie
samo-spełniającej się przepowiedni.
Celem treningu wyobraźni jest też utrwalenie
w świadomości obrazów sukcesu, co wzmacnia wiarę
w siebie. Ciało i umysł funkcjonują we wzajemnej
zależności i oddziałując na jedno, wpływamy na drugie. Umysł aktywizuje i wzmacnia naturalne funkcje
organizmu. Treść naszych myśli wpływa na procesy
fizjologiczne pobudzając, wzmacniając lub tłumiąc
różne funkcje organizmu.
Romanowska-Tołłoczko A, Kałwa M. Oddziaływania psychologiczne w kompleksowej terapii nadwagi
Ważnym czynnikiem jest też ustalenie wzmocnień
– zarówno po zrealizowaniu celów krótkoterminowych, jak i po osiągnięciu celu końcowego. Służy do
tego cały repertuar sposobów nagradzania siebie samego, jak również uzyskiwania pochwał ze strony otoczenia. Leczenie nadwagi i otyłości praktycznie trwa
całe życie. Ważną rolę w wysiłkach do zmniejszenia
masy ciała i jej utrzymaniu pełni wsparcie społeczne,
doznawane ze strony rodziny, zwłaszcza zaś od osób
z podobnymi problemami.
Największe sukcesy w redukcji nadwagi uzyskuje
się stosując właśnie podejście poznawczo-behawioralne. Programy oparte na tym podejściu kładą nacisk na
powolną redukcję masy ciała i obejmują szereg technik, będących najczęściej połączeniem warunkowania
i poznawczej restrukturyzacji, w których jednostka
uczy się kontrolować autodestrukcyjne myśli związane
z jedzeniem.
Pierwszym krokiem, na który kładzie się nacisk
w programach opartych na założeniach poznawczobehawioralnych, jest zaangażowanie jednostki w kontrolowanie własnych wzorów zachowań związanych
z jedzeniem oraz monitorowanie okoliczności, czy
sytuacji związanych z jedzeniem. Dopiero później uczy
się jednostkę technik samokontroli, pozwalających
na zmianę nawyków związanych z jedzeniem oraz
systemu wzmocnień.
Wdrożenie programu należy rozpoczynać od informacji na temat nadwagi, otyłości, zasad odżywiania
się (sesja edukacyjna). Można zakładać, że skuteczny
program redukcji nadmiernej masy ciała powinien
obejmować cztery główne elementy:
1. redukcję jedzenia,
2. edukację i wsparcie,
3. zmianę przekonań,
4. modyfikację zachowania.
Aby zwiększyć prawdopodobieństwo sukcesu
w procesie redukcji nadmiernej masy ciała należy nie
tylko nauczyć się samokontroli, odpowiedzialności,
wytrwałości, ale także wierzyć w osiągnięcie sukcesu.
Optymistyczne oczekiwania wobec wyników własnych
działań i wiara we własne możliwości sprzyjają osiągnięciu zamierzonych celów, pozwalają też jednostce zachować dobre samopoczucie w obliczu różnych stresujących
wydarzeń. Osoby z wysokim poziomem poczucia własnej
wartości, wysokim natężeniem optymizmu, w większym
stopniu w procesie radzenia sobie ze stresem korzystają
z aktywnych strategii, rzadziej natomiast radzą sobie
z sytuacjami trudnymi poprzez strategie ucieczkowe
(w tym ucieczkę w jedzenie). Są także bardziej wytrwałe
w swoich działaniach i bardziej odporne na przeszkody.
Istotną rolę w procesie redukcji nadmiernej masy ciała
pełni także poczucie kontroli osobistej, które może
wpływać zarówno na przestrzeganie diety, jak i sprzyjać
lepszemu radzeniu sobie ze stresem [20].
213
Zwiększenie poczucia własnej wartości, skuteczności, optymizmu, kształtowanie przekonania o sprawowaniu kontroli nad wydarzeniami, zwiększenie
umiejętności radzenia sobie ze stresem i negatywnymi
emocjami mogą w sposób znaczący wpłynąć na zmianę
zachowań związanych z jedzeniem, przede wszystkim
na zmniejszenie skłonności do nadmiernego jedzenia,
a tym samym przyczynić się do redukcji masy ciała.
Podsumowanie
Aby skutecznie pomagać ludziom z problemem
nadwagi i otyłości konieczne jest powołanie specjalistycznych ośrodków zajmujących się prowadzeniem
kompleksowych programów odchudzania. Jak wykazano, najlepsze efekty można uzyskać przez podejście
wieloaspektowe, skoncentrowane nie tylko na kontroli
nawyków odżywiania, ale także na zmianie sposobów
myślenia, umiejętnościach radzenia sobie ze stresem
i aktywności ruchowej. Dlatego też najwłaściwsze
byłoby tworzenie interdyscyplinarnych zespołów
specjalistów, składających się z lekarza, dietetyka, psychologa lub psychodietetyka oraz instruktora ćwiczeń
ruchowych. Zespoły takie zaczynają powstawać, lecz
działają głównie jako praktyki prywatne, co ze względu
na koszty czyni je niedostępnymi dla wielu osób.
Nadwaga i otyłość to szeroko rozpowszechniona
choroba cywilizacyjna, która przybiera rozmiary epidemii. Jej skutkiem jest szereg innych schorzeń, które
osłabiają kondycję zdrowotną wielu społeczeństw.
Dlatego niezmiernie ważne są działania prewencyjne
i terapeutyczne, które powinny być uwzględnione
w polityce zdrowotnej każdego wysokorozwiniętego
państwa.
W USA na szeroką skalę prowadzone są programy narodowej kampanii prozdrowotnej adresowane
do dzieci, młodzieży i dorosłych. Programy te łączą
propozycje leczenia, psychoterapii i psychoedukacji
[20, 24], czyli uwzględniają globalne podejście do
problemu.
W Polsce tego typu działania również są konieczne, ale jak na razie podejmuje się je na niewielką
skalę, co stanowi tzw. „kroplę w morzu potrzeb”.
Problem nadwagi i otyłości wykazuje stałą tendencję
wzrostową, tak więc podjecie odpowiednich działań
profilaktycznych i zaradczych jest nakazem obecnej
chwili. Profilaktyka chorób dieto zależnych, głównie
związanych z nadmiernym jedzeniem, jest trudna, ale
jak najbardziej realna, pod warunkiem zaangażowania
w tę kampanię szerokiej rzeszy specjalistów, na co
bezwzględnie powinny znaleźć się środki finansowe.
Należy bowiem zdawać sobie sprawę z tego, że
posiadanie nadmiernej masy ciała pociąga za sobą
następstwa nie tylko medyczne, związane z ryzykiem
występowania wielu współistniejących schorzeń, ale
214
także psychologiczne – nadwaga wpływa na sposób
postrzegania własnej osoby, na przeżywane emocje
i relacje z innymi ludźmi – determinuje emocjonalne
i społeczne funkcjonowanie człowieka. Działalność
prewencyjna może przyczynić się więc do zminimalizowania również problemów natury psychospołecznej.
Probl Hig Epidemiol 2014, 95(2): 209-214
Kolejnym istotnym argumentem potwierdzającym
konieczność profilaktyki są wyniki badań świadczące
o dużej trudności utrzymania efektów redukcji wagi
[25], dlatego podstawowym, najważniejszym i najefektywniejszym działaniem jest prewencja nadwagi
i otyłości.
Piśmiennictwo / References
1. Niewiadomska I, Kulik A, Hajduk A. Jedzenie. KUL, Lublin
2005.
2. Ogden J. Psychologia odżywiania się. UJ, Kraków 2010.
3. Zahorska-Markiewicz B. Leczenie zachowawcze otyłości.
Diabetol Pol 2003, 3: 224-228.
4. Jablow M. Na bakier z jedzeniem. GWP, Gdańsk 1993.
5. Polivy J, Coleman J, Herman CP. The effect of deprivation
on food cravings and eating behavior in restrained and
unrestrained eaters. Int J Eating Disord 2005, 38: 301-9.
6. Ciborowska H, Rudnicka A. Dietetyka. Żywienie zdrowego
i chorego człowieka. PZWL, Warszawa 2000.
7. Levitsky DA. The Non-Regulation of Food Intake in Humans:
Hope for Reversing the Epidemic of Obesity. Physiol Behav
2005, 86(5): 623-632.
8. McGuire MT. What predicts weight regain in a group of
successful weight losers? J Consult Clin Psychol 1999, 67:
177-185.
9. Ulrich A. Odchudzanie i stabilizacja szczupłej sylwetki. Hi
Tec Nutr, Siechnice 1997.
10. Urban M, Głowińska-Olszewska B, Krasowska I. Tradycyjne
czynniki ryzyka miażdżycy. [w:] Miażdżyca u dzieci
i młodzieży. Urban M (red). Cornetis, Wrocław 2007.
11. Potteiger J, Jacobsen D, Donnelly J, Hill J. Midwest Exercise
Trial. Glucose and insulin responses following 16 months of
exercise training in overweight adults: the Midwest Exercise
Trial. Metabol 2003, 52: 1175-1181.
12. Watkins L, Sherwood A, Feinglos M, et al. Effects of exercise
and weight loss on cardiac risk factors associated with
syndrome X. Arch Int Med 2003, 163: 1889-1895.
13. Bogdański P, Iciek J, Pupek-Musialik D. Wpływ regularnej
aktywności fizycznej na stężenie adiponektyny u otyłych
kobiet z zespołem metabolicznym. Endokrynol Otyłość Zaburz Przem Materii 2011, 4: 213-221.
14. Czarkowska-Pączek B, Przybylski J. Procesy energetyczne
zachodzące w organizmie w czasie wysiłku fizycznego.
Zarys wysiłku fizycznego. Urban & Partner, Wrocław 2006:
13‑22.
15. Gołąbek A, Niedbał S, Krzeszowska T i wsp. Wpływ
aktywności fizycznej na insulinooporność i parametry
lipidowe u otyłych pacjentów z terenu południowej Polski.
Czynniki Ryzyka 2002, 1: 13-21.
16. Frank L, Sorensen B, Yasui Y, et al. Effects of exercise on
metabolic risk variables in overweight postmenopausal
women: a randomized clinical trial. Obes Res 2005, 13:
615‑625.
17. Park HN, An HG. Effects of the weight management program
based self-efficacy for body composition, blood lipid profile,
weight self-efficacy lifestyles, depression in middle-aged
obese women. Taehan Kanho Hakhoe Chi 2006, 36(8):
1359‑1366.
18. Hollis J. Nadwaga jest sprawą rodziny. GWP, Gdańsk 2000.
19. Dolińska-Zygmunt G. Podstawy psychologii zdrowia. UW,
Wrocław 2001.
20. Ogińska-Bulik N. Psychologia nadmiernego jedzenia. UŁ,
Łódź 2004.
21. Okun BF. Skuteczna pomoc psychologiczna. Instytut
Psychologii Zdrowia PTP, Warszawa 2002.
22. Van Hout GC, Van Oudheusden J, Van Heck GL. Psychological
profile of the morbidly obese. Obes Surg 2004, 14(5):
579‑588.
23. Leahey TM, Xu X, Unick JL, Wing RR. A preliminary
investigation of the role of self-control in behavioral weight
loss treatment. Obes Res Clin Pract 2013, 8: 149-153.
24. Goldmann RD, Modan-Moses D, Bujanover Y, Glasser S,
Meyerovitch J. Physicians Attitude Toward Identification and
Management of Childhood Obesity in Israel. Clin Pediatr
2004, 43: 737-741.
25. Łuszczyńska A. Nadwaga i otyłość. PWN, Warszawa 2007.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards