Michał Kotalczyk

advertisement
Michał Kotalczyk
Wolność religii a moralność. Wyrok TK o uboju rytualnym
w świetle ekonomicznej analizy prawa
1. Wstęp
Wolność religii jest jednym z najtrudniejszych do analizy praw człowieka
zagwarantowanych przez Konstytucję RP. Trudność wynika z faktu, że przedmiotem ochrony
są uczucia religijne osób wierzących, które są bardzo indywidualne, subiektywne i łatwo je
zranić. Nie dziwi zatem okoliczność, że wydarzenia naruszające wolność religii cieszą się
zainteresowaniem nie tylko prawników, ale także szerokiej opinii publicznej. Działo się tak
wraz z wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 10 grudnia 2014 roku o sygn.
akt K 52/13 uznającego, że zakaz uboju rytualnego narusza konstytucyjną wolność religii.
Pierwszym celem niniejszego artykułu jest przedstawienie istoty problemu,
argumentacji przyjętej przez Trybunał oraz zdań odrębnych. Drugim celem jest wcielenie się
w rolę Trybunału Konstytucyjnego i przeprowadzenie analizy możliwych rozstrzygnięć za
pomocą narzędzi wykorzystywanych w ekonomicznej analizie prawa.
2. Wyrok TK o uboju rytualnym
Zabijanie zwierząt według szczególnych metod wymaganych przez obrzędy religijne
określany jest mianem „uboju rytualnego”, a powstałe mięso "koszernym". Ubój rytualny
praktykowany jest od wieków przez wyznawców judaizmu (tzw. szechita) oraz islamu
(tzw. halal). Tora zabrania spożywania krwi ponieważ we krwi jest życie, a życie nie może
być spożywane razem z ciałem. Z tego względu nie wolno spożywać mięsa przesączonego
krwią zwierzęcia, a jedynie zabitego metodą rytualną. Według zasad szechity, zwierzę nie
może zostać ogłuszone przed śmiercią.1
Obowiązująca w Polsce ustawa o ochronie zwierząt wymagała ogłuszenia zwierząt
przed uśmierceniem oraz penalizowała zabicie zwierzęcia z naruszeniem tego zakazu.2 Celem
przepisów było zapobieżenie uboju połączonego z ogromnym bólem, które czuło przytomne i
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 grudnia 2014 roku o sygn. akt K 52/13 (dalej jako: Wyrok TK o
uboju rytualnym) pkt 121, 242, 243
2
Art. 34 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt w brzmieniu sprzed wyroku TK o uboju rytualnym: Zwierzę kręgowe
w ubojni może zostać uśmiercone tylko po uprzednim pozbawieniu świadomości przez osoby posiadające
odpowiednie kwalifikacje; art. 35 ust. 1: Kto zabija, uśmierca zwierzę albo dokonuje uboju zwierzęcia z
naruszeniem przepisów art. 6 ust. 1, art. 33 lub art. 34 ust. 1-4 podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności
albo pozbawienia wolności do lat 2
1
1
wykrwawiające się zwierzę. Zakaz ten uniemożliwiał produkowanie mięsa zgodnego z
wymogami judaizmu, zatem Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej
Polskiej wniósł skargę konstytucyjną podnosząc, że zakaz uboju rytualnego narusza wolność
religijną żydów oraz muzułmanów. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 10 grudnia
2014 roku uznał, że art. 34 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt w zakresie, w jakim nie zezwala
oraz art. 35 ust. 1 i 4 ustawy w zakresie, w jakim przewiduje odpowiedzialność karną za
poddawanie zwierząt ubojowi w rzeźni według szczególnych metod wymaganych przez
obrzędy religijne, jest niezgodny z wolnością religii zagwarantowaną w Konstytucji RP oraz
Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.3
Zgodnie z art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, każdemu zapewnia się wolność sumienia i
religii. Art. 53 ust. 5 Konstytucji przewiduje możliwość ograniczenia wolności religii jedynie
w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa,
porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Jedyną drogą
do uznania zakazu uboju rytualnego za zgodny z Konstytucją byłoby przyjęcie, że zabijanie
zwierząt po uprzednim ogłuszeniu jest konieczne do ochrony moralności. Trybunał uznał, że
tak nie jest ponieważ badanie naukowe nie dowiodły by uśmiercanie ogłuszonych zwierząt w
każdym przypadku było mniej bolesne od uśmiercania bez ogłuszania (nie powołano się na
jakiekolwiek źródło). Ponadto osoby dokonujące uboju rytualnego są również zobligowane do
działania w sposób oszczędzający niepotrzebnego bólu.4 W ocenie Trybunału wolność religii
jest jedną z podstawowych wartości moralnych i nie można w imię moralności zakazywać
wyznawania religii poprzez zakaz uboju rytualnego.5 Trybunał skłaniał się do przyjęcia, że
celem zakazu nie była ochrona moralności, a troska o dobrostan zwierząt, czyli przesłanka nie
występująca w art. 53 ust. 5 Konstytucji. Z kolei art. 31 ust. 3 (lex generalis względem art. 53
ust. 5) wśród przesłanek ograniczenia konstytucyjnych wolności wymienia "ochronę
środowiska", która również nie ma zastosowania co do uboju rytualnego ponieważ obejmuje
wyłącznie ochronę zwierząt dziko żyjących, stanowiących część środowiska naturalnego.6
Zauważono, że przedmiotowy zakaz jest niekonsekwentny wobec dopuszczalności
uśmiercania zwierząt bez ogłuszenia podczas eksperymentów naukowych, polowań, łowienia
ryb czy drobiu i królików na potrzeby własnej domowej konsumpcji.7 Warte podkreślenia jest
zacytowanie w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego USA, że „wierzenia religijne nie
3
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 1 i 2 sentencji
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 286-286
5
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 290
6
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 293, 296
7
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 300
4
2
muszą być akceptowalne, logiczne, spójne lub zrozumiałe dla innych, żeby zasługiwały na
ochronę”.8
Od wyroku złożono zdania odrębne. Sędziowie W. Hermeliński, T. Liszcz, P. Tuleja i
S. Wronkowska-Jaśkiewicz zarzucili, że zakaz uśmiercania zwierząt bez ogłuszenia jest
niekonstytucyjny wyłącznie w zakresie w jakim dotyczy on wyznawców judaizmu i islamu w
Polsce.9 Tym samym nie powinien być dozwolony ubój rytualny mięsa przeznaczonego dla
eksport ani dla Polaków którzy spożywają je wyłącznie dla potrzeb smakowych (koneserzy).
Przedstawiciel wnioskodawcy na rozprawie przed Trybunałem Konstytucyjnym początkowo
twierdził, że domaga się zagwarantowania wolności religii jedynie członków gmin
wyznaniowych żydowskich. Następnie rozszerzył grono do wszystkich wyznawców
judaizmu, w tym niebędących członkami gmin, a także wyznawców innych religii, przede
wszystkim islamu. Utrzymał jednak, że nie domaga się legalizacji eksportu mięsa
koszernego.10 Tym samym Trybunał naruszył zasadę skargowości, orzekając ponad żądanie i
zakazując uboju rytualnego bez względu na przeznaczenie mięsa. Sędzia W. Hermeliński
skrytykował nieudowodnienie tezy, iż badania naukowe nie dowiodły by uśmiercanie
ogłuszonych zwierząt w każdym przypadku było mniej bolesne od uśmiercania bez
ogłuszania, która powinna być podparta analizą badań naukowych.11 Nie znalazło poparcia u
części sędziów twierdzenie, że wierzenia religijne nie muszą być akceptowalne aby
zasługiwały na ochronę. Bezkrytyczne przyjęcie takiego poglądu uniemożliwia penalizację
takich zachowań jak tzw. zabójstwa honorowe, obrzezanie dziewczynek czy zabijanie np.
kotów przez sekty.12 Ponadto uzasadnienie wyroku nie wspomina o 4 pismach Polskiego
Towarzystwa Etycznego, które zostały złożone do akt sprawy, a mogłyby dostarczyć
argumentów za uznaniem, że zakaz uboju rytualnego jest konieczny dla ochrony moralności.
Sędziowie W. Hermeliński, T. Liszcz i S. Biernat argumentowali, że troska o dobrostan
zwierząt jest dla nich obowiązkiem moralnym ludzi ponieważ niewłaściwe postępowanie
wobec zwierząt jest powszechnie uważane za zło moralne. Osoby współczujące zwierzętom
mają prawo do wolności od cierpienia psychicznego, które wywołuje świadomość stosowania
wobec zwierząt praktyki, którą uznają za szczególnie okrutną. 13 Pogląd, iż zgodne z
moralnością publiczną (a zarazem zgodne z Konstytucją) byłoby dopuszczenie uboju
rytualnego jedynie w ilości zaspokajającej potrzeby osób wyznania mojżeszowego oraz
8
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 256
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 338-340, 441, 477, 517
10
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 111
11
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 391
12
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 407-408, 444, 449
13
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 416, 451, 530
9
3
islamu, a zarazem zakazanie większej produkcji, był przedstawiany w piśmiennictwie jeszcze
przed zapadnięciem niniejszego wyroku.14 W interesie żydów i muzułmanów jest
utrzymywanie wielkości produkcji mięsa koszernego na niskim poziomie, tj. uniemożliwienie
produkcji na eksport, ponieważ masowość uboju uniemożliwia zachowanie złożonych
wymogów szechity (np. idealnej ostrości noży), powodując, że jego efektem jest mięso
pseudokoszerne (opatrzone odpowiednimi certyfikatami, lecz niespełniające warunków uboju
rytualnego).15 Jednakże ww. poglądy zgłoszone w zdaniach odrębnych nie spotkały aprobaty
większości sędziów Trybunały Konstytucyjnego.
3. Charakterystyka ekonomicznej analizy prawa
Chociaż na pierwszy rzut oka zestawienie uboju rytualnego z ekonomiczna analizą
prawa może wydawać się egzotyczne, dalsze rozważania powinny rozwiać te wątpliwości.
Ekonomiczna analiza prawa (ang. Law & Economics) to ruch naukowy zajmujący się
badaniem prawa za pomocą narzędzi ekonomicznych.16 Sama ekonomia wbrew pozorom nie
jest nauką o pieniądzu ale nauką o „gospodarowaniu”, czyli warunkach i konsekwencjach
dokonywania wyborów. W szczególności tłumaczy wpływ struktury bodźców na zachowanie
jednostek.17 Prawnicy i ekonomiści działający w ramach ekonomicznej analizy prawa badają
decyzje prawodawcy pod kątem efektywności wprowadzanych przepisów, tj. czy dany cel
można było osiągnąć przy mniejszym zaangażowaniu zasobów oraz czy wykorzystane zasoby
mogłyby doprowadzić do lepszych wyników w zakresie pożądanych celów.18
Jedną z teorii stosowanych w ramach ekonomicznej analizy prawa jest teoria
racjonalnego wyboru. Pozwala ona określić jak racjonalny podmiot (w niniejszym artykule:
Trybunał Konstytucyjny) powinien się zachować w konkretnej sytuacji poprzez staranne
rozróżnienie sytuacji decyzyjnych i przyporządkowanie im odpowiednich kryteriów
racjonalnego wyboru.
Teoria racjonalnego wyboru wyróżnia dwa rodzaje sytuacji decyzyjnych:
a) badane w ramach teorii decyzji - sytuacje nie-strategiczne, tj. takie gdy konsekwencje
opcji wybieranych przez dany podmiot nie zależą od zachowania innego podmiotu;
Banaszak B.: Prawo mniejszości narodowych do kultywowania własnej tożsamości kulinarnej, Gdańskie
Studia Prawnicze, Tom XXXI, 2014
15
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 421
16
Bełdowski J., Metelska-Szaniawska K.: Law & Economics - geneza i charakterystyka ekonomicznej analizy
prawa, Bank i Kredyt, październik 2007 s. 52
17
Bełdowski J., Metelska-Szaniawska K.: Ekonomia w prawie. Wprowadzenie, cz. I, Edukacja Prawnicza 2014
nr 11
18
Ibidem
14
4
b) badane w ramach teorii gier - sytuacje strategiczne, tj. takie gdy podmiot próbuje
przewidzieć zachowanie innego podmiotu i swoją decyzję uzależnia od jego
zachowania. Mówiąc wprost: podmioty są graczami, którzy prowadzą grę i swoją
strategię uzależniają od prognozowanej strategii przeciwnika (stąd nazwa).19
Wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku jest sytuacją nie-strategiczną,
ponieważ jego orzeczenia są ostateczne,20 a ewentualna krytyka stron niezadowolonych z
wyroku nie ma wpływu wydany wyrok.
Ekonomiczna analiza prawa jest przydatna przy analizie wyroków Trybunału
Konstytucyjnego, albowiem jego rozstrzygnięcia zmieniają stan prawny w Polsce (w końcu
sąd konstytucyjny nazywany jest "negatywnym ustawodawcą"), a samo procedowanie polega
na rozróżnieniu sytuacji decyzyjnych i przyporządkowanie im odpowiednich kryteriów
racjonalnego wyboru.
4. Wyrok TK o uboju rytualnym w świetle ekonomicznej analizy prawa
Trybunał Konstytucyjny uznał, że podmiotami których dotyczy wyrok są wyznawcy
judaizmu i islamu w Polsce, a ewentualnie także osoby wrażliwe na los zwierząt i ich
moralność. Wydaje się, że Trybunał zignorował kilka innych podmiotów których praw
dotyczy orzeczenie. Szczegółowym celem niniejszego artykułu jest ustalenie tych podmiotów,
wskazanie jakie są ich preferencje oraz określenie przy pomocy narzędzi ekonomicznych
który wariant rozstrzygnięcia Trybunału zaspokoiłby preferencje podmiotów w największym
stopniu.
4.1. Podmioty zainteresowane wyrokiem o uboju rytualnym i ich preferencje
A. Wyznawcy judaizmu i islamu w Polsce
Nie ulega wątpliwości, że zakaz uboju rytualnego odnosi bezpośrednie skutki
względem żydów i muzułmanów żyjących w Polsce. Problematyczne jest jednak ustalenie ich
liczby oraz liczby osób których dieta jest wyłącznie koszerna. W uzasadnieniu wyroku
napisano, że żydów jest w Polsce ok. 8 tysięcy,21 a w tym ok. 20 ortodoksyjnych rodzin
Załuski W.: Założenie deskryptywne ekonomicznej analizy prawa: człowiek jako homo oeconomicus, Artykuł
dostępny w Internecie: https://www.academia.edu/351435/Człowiek_jako_homo_oeconomicus_Human_Being_
as_Homo_Oeconomicus_._In_O._Bogucki_S._Czepita_ed_System_prawny_a_porządek_prawny_Legal_and_L
egal_Order_Szczecin_Wydawnictwo_Naukowe_Uniwersytetu_Szczecińskiego_2008_pp._297-315 Dostęp dnia
9 kwietnia 2016 roku
20
Art. 190 ust. 1 Konstytucji RP: Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą
i są ostateczne
21
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 30
19
5
żydowskich, na których potrzeby wystarczyłby ubój rytualny jednej krowy miesięcznie.22
Brak informacji co do liczby polskich muzułmanów. Konstytucyjnym prawem tej grupy jest
wolność religii, a wynikającym z niego celem swobodny dostęp do zakupu koszernego mięsa.
B. Koneserzy
Słowo "koneser" pada tylko raz w uzasadnieniu wyroku, a używa go sędzia W.
Hermeliński jako określenie osób fizycznych którzy spożywają mięso koszerne wyłącznie z
pobudek smakowych.23 Prof. Jan Woleński w swojej glosie do przedmiotowego wyroku
napisał, że ponoć jeden z sędziów TK stwierdził, że ubój rytualny nie powinien być zakazany,
bo mięso koszerne jest smaczniejsze.24 Podobnie jak u żydów i muzułmanów, celem
koneserów jest swobodny dostęp do zakupu koszernego mięsa, jednakże nie mogą
powoływać się na wolność religii, a co najwyżej na prawo do prywatności.25 Związek Gmin
Wyznaniowych Żydowskich w swojej skardze do Trybunału podniósł, że zakaz uboju
rytualnego jest nieskuteczny. Import mięsa koszernego jest nadal legalny, a produkcja uboju
rytualnego w skali globalnej nie ulegnie żadnemu zmniejszeniu ponieważ popyt pozostanie
bez zmian.26 Wydaje się, że jest to pogląd nietrafny, albowiem wyższe ceny importowanego
mięsa koszernego prawdopodobnie obniżają popyt wśród koneserów, co skutkuje jakimś
spadkiem produkcji koszernego mięsa w skali globalnej.
C. Producenci koszernego mięsa
Producenci koszernego mięsa są bez wątpienia beneficjentami wyroku Trybunału. W
2011 r. w tych rzeźniach, które prowadziły ubój bez ogłuszenia, w celu produkcji wołowiny
ubito z ogłuszeniem prawie 400 tys. zwierząt, a bez ogłuszenia ok. 62 tys. zwierząt. W tym
samym roku wyeksportowanego z Polski 30% koszernej wołowiny oraz 10% koszernego
mięsa drobiowego.27 Konstytucyjnym prawem tej grupy jest wolność działalności
gospodarczej,28 a wynikającym z niego celem swobodna produkcja koszernego mięsa.
22
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 379
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 377
24
Woleński J.: Moralność, cena wołowiny i Trybunał, Artykuł dostępny w Internecie:
http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/opinie/20150128/wolenski-moralnosc-cena-wolowiny-i-trybunalkonstytucyjny Dostęp dnia 9 kwietnia 2016 roku
25
Art. 47 Konstytucji RP: Każdy ma prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego
imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym.
26
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 24
27
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 106, 107
28
Art. 22 Konstytucji RP: Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze
ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny.
23
6
D. Importerzy koszernego mięsa
Zakaz uboju rytualnego drastycznie obniżył produkcję, a zarazem zwiększył import
mięsa koszernego. Podobnie jak u producentów, prawa importerów chronione są
konstytucyjną gwarancją wolności działalności gospodarczej. Jednakże ich cel jest zgoła
odmienny: należałoby utrzymać zakaz uboju rytualnego z dopuszczeniem importu koszernego
mięsa, czyli stan prawny sprzed wydania wyroku.
E. Obrońcy zwierząt
Chociaż zakaz uboju rytualnego w pierwszej kolejności dotyczy życia zwierząt,
polskie prawo nie czyni ich podmiotami prawa, zatem nie mogą być ujęte w niniejszej
analizie. W ich miejsce należy usytuować osoby o których pisała sędzia T. Liszcz, czyli
współczujący zwierzętom mający prawo do wolności od cierpienia psychicznego, które
wywołuje świadomość stosowania okrutnej wobec zwierząt praktyki.29 Konstytucyjnym
prawem tej grupy (choć de facto nie prawem a klauzulą limitacyjną ograniczającą cudzą
wolność religii) jest moralność określona w art. 53 ust. 5 Konstytucji RP. Wynikający z niej
cel to jak najszerszy zakaz uboju rytualnego.
4.2. Możliwe rozstrzygnięcia Trybunału
A. Pełna swoboda importu i eksportu koszernego mięsa
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 10 grudnia 2014 roku orzekł, iż zgodna z
Konstytucją RP jest pełna swoboda uboju rytualnego. Podmioty które są całkowicie
usatysfakcjonowane z rozstrzygnięcia to:
wyznawcy judaizmu i islamu oraz koneserzy
ponieważ mogą swobodnie kupować koszerne mięso wyprodukowane w Polsce (tańsze od
wyprodukowanego za granicą). Pełną satysfakcję mają również producenci. Żaden podmiot
nie jest częściowo usatysfakcjonowany, a jej brak spotyka obrońców zwierząt ponieważ
wzrośnie liczba zwierząt zabijanych w okrutny sposób oraz importerzy, albowiem popyt na
ich produkty zostaje przejęty przez krajowych producentów.
B. Dopuszczenie produkcji koszernego mięsa wyłącznie na potrzeby polskich wyznawców
judaizmu i islamu
Część sędziów zgłaszających zdanie odrębne opowiedziała się za legalnością uboju
rytualnego na potrzeby wyznawców judaizmu i islamu w Polsce, przy równoczesnym
29
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 451
7
utrzymaniu zakazu eksportu mięsa koszernego. To rozstrzygnięcie byłoby maksymalnie
użyteczne wyłącznie dla tych grup wyznaniowych. Wszystkie pozostałe grupy byłyby
częściowo usatysfakcjonowane. Koneserzy musieliby kupować droższe mięso z zagranicy,
producenci zmniejszyliby produkcję, importerzy sprzedawaliby mięso wyłącznie koneserom,
a obrońcy zwierząt mieliby świadomość że nadal w Polsce dokonywany jest ubój rytualny.
Jednakże żaden podmiot nie byłby całkowicie nieusatysfakcjonowany.
C. Zakazanie produkcji koszernego mięsa wraz z dopuszczeniem jego importu z zagranicy
Prokurator
Generalny
wyraził
opinię,
że
wobec
dostępności
na
rynku
wewnątrzunijnym mięsa pochodzącego z uboju rytualnego, dopuszczenie przez polskiego
ustawodawcę do dokonywania takiego uboju nie jest konieczne dla umożliwienia wspólnotom
wyznaniowym spożywanie mięsa koszernego.30 Takiego poglądu nie akceptuje jednak sędzia
W. Hermeliński dla którego jest to wątpliwie etyczne, ponieważ prowadzi do zaspokojenia
wolności religii żydów i muzułmanów "cudzymi rękami", tj. przez zagranicznych
producentów.31 Gdyby jednak Trybunał orzekł o konstytucyjności zakazu produkcji
koszernego mięsa wraz z dopuszczeniem jego importu z zagranicy, pełni usatysfakcjonowani
byliby importerzy jako monopoliści w tej branży. Częściowo usatysfakcjonowani byliby
wyznawcy judaizmu i islamu oraz koneserzy, ponieważ kupowaliby droższe mięso
wyprodukowane za granicą, a także obrońcy zwierząt wiedzący, że nie dochodzi do uboju
rytualnego w Polsce. Jedynym całkowicie nieusatysfakcjonowanym podmiotem byliby
producenci ponieważ wyznawcy judaizmu i islamu oraz koneserzy byliby klientami
wyłącznie importerów.
D. Pełna delegalizacja koszernego mięsa
Zgodnie z art. 26 ust. 4 rozporządzenia Rady (WE) nr 1099/2009 z dnia 24 września
2009 r. w sprawie ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania, państwo członkowskie nie
może zabraniać ani utrudniać wprowadzania do obiegu na swoim terytorium produktów
pochodzenia zwierzęcego uzyskanych ze zwierząt, które zostały uśmiercone w innym
państwie członkowskim, powołując się na to, że dane zwierzęta nie zostały uśmiercone
zgodnie z przepisami krajowymi tego państwa służącymi zapewnieniu dalej idącej ochrony
zwierząt podczas ich uśmiercania.32 Niemniej, warto teoretycznie rozważyć skutki
30
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 90
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 349
32
Dz. Urz. UE L 303 z 18.11.2009
31
8
ewentualnej pełnej delegalizacji koszernego mięsa na terytorium Polski. W pełni
usatysfakcjonowani byliby obrońcy zwierząt, ponieważ nie tylko żadne zwierzę w Polsce nie
zostałoby uśmiercone w uboju rytualnym, ale także doszłoby do obniżenia tego zjawiska w
skali globalnej. Żadem podmiot nie byłby częściowo usatysfakcjonowany, a pozostałe 4
podmioty byłyby całkowicie nieusatysfakcjonowane gdyż nie mogliby spożywać mięsa
koszernego albo straciliby zyski.
4.3. Macierz wypłat
Powyższą analizę preferencji podmiotów oraz wariantów rozstrzygnięcia Trybunału
można przedstawić posługując się macierzą wypłat, standardowym narzędziem stosowanym
w ramach teorii racjonalnego wyboru.
podmiot\rozstrzygnięcie pełna swoboda
produkcja tylko dla polskich
tylko
żydów i muzułmanów
import
pełna delegalizacja
żydzi i muzułmanie
2
2
1
0
koneserzy
2
1
1
0
producenci
2
1
0
0
importerzy
0
1
2
0
obrońcy zwierząt
0
1
1
2
6
6
5
2
SUMA
W punktach 4.1. i 4.2. przedstawiono założenia co do preferencji podmiotów oraz
skutków każdego z możliwych rozstrzygnięć. Przedstawione powyżej liczby nazywane są
"wypłatami". Przyjąłem założenie, że pełna satysfakcja podmiotu odpowiada wartości 2,
częściowa satysfakcja wartości 1, a brak satysfakcji wartości 0.
Gdyby Trybunał Konstytucyjny kierował się chęcią maksymalizacji potrzeb
wszystkich podmiotów, wówczas powinien orzec o konstytucyjności pełnej swobody w
dokonywaniu uboju rytualnego (tak też postąpił) albo o konstytucyjności uboju rytualnego
tylko na potrzeby polskich wyznawców judaizmu i islamu (za czym opowiedziała się część
sędziów). Oba rozstrzygnięcia przynoszą wypłatę w liczbie 6. Niewiele niższą wypłatę
przynosi zakazu uboju rytualnego na terytorium Polski z dopuszczeniem importu koszernego
mięsa (wartość: 5). Pełna delegalizacja to wariant niedopuszczalny przez prawo unijne, jak
również najmniej satysfakcjonujący zainteresowanych wyrokiem podmiotów (wartość: 2).
9
Chociaż dwa pierwsze warianty przynoszą równą wartość wypłat, należy zaznaczyć
wyższą użyteczność wariantu B nad A. Wynika ona z faktu, że nie ma w nim podmiotów
które są nim w pełni nieusatysfakcjonowane, podczas gdy na pełnej swobodzie całkowicie
cierpią obrońcy zwierząt oraz importerzy. Wydaje się, że obowiązkiem Trybunału
Konstytucyjnego jest takie orzekanie, aby każde z czterech analizowanych praw (tj. wolność
religii, prawo do prywatności, moralność i wolność działalności gospodarczej) zostało
ograniczone co najwyżej częściowo, ale nie całkowicie.
Fundamentem każdej analizy ekonomicznej są założenia. W niniejszym podpunkcie
przyjęto założenie, że wolność religii, prawo do prywatności, wolność działalności
gospodarczej oraz ochrona moralności są wartościami tej samej rangi, z czym każdy ma
prawo się nie zgodzić. Rozważania o przeciwnym założeniu zostaną przeprowadzone w
dalszej części artykułu. Drugim założeniem jest przyjęta przeze mnie teza, że wyższe ceny
importowanego mięsa koszernego obniżają popyt wśród koneserów, co skutkuje jakimś
spadkiem produkcji koszernego mięsa w skali globalnej. Założenie to skutkowało obniżeniem
satysfakcji koneserów z 2 do 1 w wariantach B i C, a zarazem podwyższenia satysfakcji
obrońców zwierząt z 0 do 1 w tych wariantach. Niemniej, ewentualna nieprawdziwość
założenia nie zmienia wartości wypłat wariantów B i C. Trzecim założeniem jest przyjęcie, że
pełna swoboda uboju rytualnego jest całkowicie satysfakcjonująca dla żydów i muzułmanów
(wartość: 2). Jednakże sędzia W. Hermeliński wyraził pogląd, że w interesie żydów i
muzułmanów jest utrzymywanie wielkości produkcji mięsa koszernego na niskim poziomie
aby nie dopuścić do produkcji mięsa pseudokoszernego.33 Nie przyjąłem tego założenia
ponieważ Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich nie wyraził takiego postulatu. Jednakże
jego aprobata skutkowałoby zmianą w macierzy wypłat i obniżeniem satysfakcji żydów i
muzułmanów do wartości 1. Tym samym wariant B byłby samodzielnie najefektywniejszym
z możliwych rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego.
5. Wolność religijna a moralność w świetle teorii decyzji
W punkcie 4. artykułu analizie poddano 5 podmiotów. Trybunał Konstytucyjny w
swoim uzasadnieniu ważył sytuację tylko 2 podmiotów: wyznawców judaizmu i islamu oraz
obrońców zwierząt ignorując 3 pozostałe. W punkcie 5. artykułu zgodnie z zapatrywanie
Trybunału analizie zostaną poddane tylko 2 podmioty, jednakże nie tylko w warunkach
33
Wyrok TK o uboju rytualnym, pkt 421
10
pewności, ale także w warunkach niepewności. Teoria decyzji wyróżnia trzy podtypy sytuacji
nie-strategicznych:
a) warunki pewności - podmiot podejmujący decyzję wie jaki będzie wynik;
b) warunki ryzyka - podmiot podejmujący decyzję nie wie jaki będzie wynik ale zna jego
prawdopodobieństwo;
c) warunki niepewności - podmiot podejmujący decyzję nie wie jaki będzie wynik oraz
nie zna jego prawdopodobieństwa.34
5. 1. Analiza z warunkach pewności
Dotychczasowa analiza została dokonana w warunkach pewności, ponieważ z góry
było wiadomo jakie są preferencje każdego z podmiotów, np. żydzi i muzułmanie domagają
się legalizacji uboju rytualnego, a obrońcy zwierząt - przeciwnie. W warunkach pewności
można było z góry przyznać wariantom rozstrzygnięcia wartości: 2, 1, 0. Przy założeniu, że
Trybunał podziela charakterystykę preferencji podmiotów oraz konsekwencje 4 rozstrzygnięć,
macierz wypłat tylko w przypadku wyważania praw żydów i muzułmanów oraz obrońców
zwierząt wygląda następująco:
podmiot\rozstrzygnięcie pełna swoboda
produkcja tylko dla polskich
tylko
żydów i muzułmanów
import
pełna delegalizacja
żydzi i muzułmanie
2
2
1
0
obrońcy zwierząt
0
1
1
2
2
3
2
2
SUMA
Z powyższego wynika, iż już nie dochodzi do "remisu" pomiędzy wariantem A i B. W
tym wypadku najefektywniejszym rozstrzygnięciem byłoby zakazanie uboju rytualnego dla
celów innych niż religijne ponieważ wartość wypłaty wynosi 3. Pozostałe warianty są tak
samo efektywne, a ich wypłaty wynoszą 2.
5. 2. Analiza z warunkach niepewności
Dotychczasowa analiza przyjęła za założenie, że wolność religii oraz ochrona
moralności są wartościami tej samej rangi. W praktyce tak jednak nie jest. Istotą orzekania
34
Załuski W.: Założenie deskryptywne ekonomicznej analizy prawa: człowiek…
11
sędziego Trybunału Konstytucyjnego jest "ważenie dóbr", tj. pierwszeństwa jednej wartości
nad drugą w konkretnym przypadku ich kolizji. Rozstrzygnięcie konfliktu polega na
odwołaniu się do wyborów aksjologicznych sędziów.35 Wyrok w sprawie uboju rytualnego
jest tego doskonałym przykładem: większość sędziów preferowała wolność religii, a
mniejszość zapobieganie cierpieniu zwierząt. Ostatnim podpunktem artykułu jest próba
wyważenia tych dóbr przez sędziego, którego aksjologia nie przeważa w żadnym kierunku, a
więc w warunkach niepewności. Dokonuje się tego za pomocą 3 kryteriów:
A. Kryterium Laplace’a
Kryterium Laplace’a nakazuje przyjąć, że wszystkie wartości mają tę samą rangę, a
następnie wybrać ten wariant, który maksymalizuje oczekiwaną użyteczność.36 Przyjmując,
że wolność religii i moralność są prawami tej samej rangi, macierz wypłat wygląda
następująco:
podmiot\rozstrzygnięcie pełna swoboda
produkcja tylko dla polskich
tylko
żydów i muzułmanów
import
pełna delegalizacja
żydzi i muzułmanie
2
2
1
0
obrońcy zwierząt
0
1
1
2
2
3
2
2
SUMA
Kryterium Laplace’a jest zatem w niniejszej sprawie powtórzeniem wyników z
warunków pewności. W oparciu o nie sędzia (Trybunał) powinien wybrać wariant B.
B. Kryterium Walda
Kryterium Walda (kryterium pesymisty) nakazuje znaleźć dla każdej opcji jej
najgorszy skutek, i wybrać tę opcję, dla której jej najgorszy skutek jest nie gorszy niż
najgorsze skutki pozostałych opcji.37
podmiot\rozstrzygnięcie pełna swoboda
produkcja tylko dla polskich
tylko
pełna delegalizacja
Tkacz S.: Kolizja praw i sposoby jej rozwiązywania w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego [w:]
Biłgorajski A.: Wolność wypowiedzi versus wolność religijna. Studium z zakresu prawa konstytucyjnego,
karnego i cywilnego. Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2015, s. 34-35
36
Załuski
W.:
Zakład
Pascala,
Artykuł
dostępny
w
Internecie:
https://www.academia.edu/342971/Zakład_Pascala_Pascals_Wager_._In_J._Salamon_SJ_ed._Przewodnik_po_fi
lozofii_Boga_i_religii_Companion_to_the_Philosophy_of_God_and_Religion_Tom_II_WAM_Kraków_2015_i
n_preparation_ Dostęp dnia 9 kwietnia 2016 roku
37
Ibidem
35
12
żydów i muzułmanów
import
żydzi i muzułmanie
2
2
1
0
obrońcy zwierząt
0
1
1
2
Najgorsze skutki wariantu A (pełna swoboda) i D (pełna delegalizacja) wynoszą 0,
podczas gdy najgorsze skutki wariantu B (produkcja tylko dla polskich żydów i
muzułmanów) i C (tylko import) wynoszą 1. Tym samym sędzia (Trybunał) powinien wybrać
pomiędzy opcją B lub C ze wskazaniem na B, ponieważ ma szansę na wypłatę 2, podczas gdy
wariant C zawsze wypłaca 1 dla obydwu podmiotów.
C. Kryterium Savage’a
Kryterium Savage’a nakazuje wybrać tę opcję, która minimalizuje maksymalny żal,
jaki mogą poczuć podmioty po rozstrzygnięciu Trybunału. Zastosowanie tego kryterium
wymaga sporządzenia oprócz wyjściowej macierzy wypłat także dodatkowej macierzy żalu.38
Czyni się to przez odjęcie w każdej ćwiartce wartości danej ćwiartki od wartości najlepszego
skutku dla danego podmiotu.
Macierz wypłat
podmiot\rozstrzygnięcie pełna swoboda
produkcja tylko dla polskich
tylko
żydów i muzułmanów
import
pełna delegalizacja
żydzi i muzułmanie
2
2
1
0
obrońcy zwierząt
0
1
1
2
produkcja tylko dla polskich
tylko
pełna delegalizacja
żydów i muzułmanów
import
Macierz żalu
podmiot\rozstrzygnięcie pełna swoboda
żydzi i muzułmanie
2-2=0
2-2=0
2-1=1
2-0=2
obrońcy zwierząt
2-0=2
2-1=1
2-1=1
2-2=0
2
1
1
2
MAKSYMALNY ŻAL
Z powyższego wynika, że maksymalny żal dla wariantów A i D wynosi 2, a dla
wariantów B i C wynosi 1. Kryterium Savage’a nakazuje wybrać tę opcję, która minimalizuje
maksymalny żal, a więc opcję B lub C, ponieważ nie występuje w tych rozstrzygnięciach
38
Ibidem
13
najgorszy wariant dla żydów i muzułmanów jakim jest brak możliwości spożywania mięsa
koszernego, a dla obrońców zwierząt wariant pełnej swobody w uśmiercaniu zwierząt bez
ogłuszenia. Tym samym sędzia (Trybunał) powinien wybrać pomiędzy opcją B lub C ze
wskazaniem na B, ponieważ żydzi i muzułmanie nie mają w nim żalu (mogą swobodnie
spożywać koszerne mięso wyprodukowane w Polsce), a w wariancie C oba podmioty mają
żal w wymiarze 1.
W niniejszym punkcie nie analizowano warunków ryzyka, ponieważ nie pasuje ono do
wydawania wyroków przez Trybunał Konstytucyjny. O ile orzeczeniom można przypisać
użyteczność, tj. opisać jak bardzo zaspokajają preferencje podmiotów, o tyle nie sposób
przypisać im prawdopodobieństwa.
6. Podsumowanie
W niniejszym artykule przedstawiono istotę problemu legalizacji uboju rytualnego,
argumentację przyjętą przez Trybunał oraz zdania odrębne. Ponadto przeanalizowano
możliwe rozstrzygnięcia Trybunału za pomocą ekonomicznej analizy prawa. Analiza
prowadzi do wniosku, że Trybunał dokonał błędnego ważenia wolności religii z moralnością.
Wskazuje na to ocena maksymalizacji użyteczności każdego z wariantów z punktu widzenia
preferencji podmiotów których wyrok dotyczył; zarówno w warunkach pewności jak i
niepewności, przy użyciu kryteriów Laplace’a, Walda i Savage’a.
Powyższe prowadzi do jeszcze jednego wniosku w charakterze postulatu:
ekonomiczna analiza prawa choć przydatna w jego stosowaniu, wciąż jest za mało popularna.
Należy pozostawać dobrej myśli, że wraz z jej rozwojem w Polsce, polscy prawnicy zaczną z
niej korzystać jako z cennego narzędzia w podejmowaniu decyzji.
14
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards