TABLICA 1. Napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich do

advertisement
Inwestycje zagraniczne w latach 1996-2002
SPIS TREŚCI
Wstęp ................................................................................................. 2
1. Formy przepływu kapitału .................................................................. 3
1.1 Pojęcie przepływu kapitału ............................................................. 3
1.2 Kredyty i pożyczki ........................................................................ 4
1.3 Inwestycje portfelowe ................................................................... 7
1.4 Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne ............................................. 8
2. Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne w gospodarce światowej ....... 10
2.1 Motywy przepływu BIZ ................................................................ 10
2.2 Skutki przepływu BIZ ................................................................... 12
2.3 Wielkość BIZ w świecie................................................................. 13
3. BIZ w Polsce ..................................................................................... 16
3.1 Motywy inwestycji w Polsce........................................................... 17
3.2 Wielkość BIZ w Polsce .................................................................. 18
3.3 Polska na tle świata i Europy ......................................................... 22
4. Zakończenie ....................................................................................... 24
5. Bibliografia ........................................................................................ 25
WSTĘP
Kapitał w rozwoju cywilizacji jest jednym z istotniejszych czynników, który sprawia, że
dynamika rozwoju cywilizacji wzrasta. W dzisiejszych czasach, w których odległość już
nie odgrywa kluczowej roli na płaszczyźnie podejmowanych wielu decyzji, przedsiębiorca
może wybierać dla siebie najkorzystniejsze warunki i miejsca dla swej działalności, będąc
terytorialnie niezależnym. Fakt ten jest wynikiem gwałtownego wzrostu technologii i
myśli ludzkiej zaangażowanej w rozwój i badania naukowe, których wynikiem jest
powstawanie coraz bardziej precyzyjnych narzędzi do pracy. Czynniki te powodują, że
podejmowane inwestycje przez inwestorów zaczynają mieć charakter międzynarodowy
lub
transnarodowy,
a inwestorzy chętniej inwestują poza granicami swego kraju, wykorzystując panujące tam
korzystniejsze
inwestorów
warunki
nie
tylko
dla
przeprowadzanego
poprawiają
wynik
na
przedsięwzięcia.
prowadzonej
Takie
działalności
działania
lecz
także
dywersyfikują działalność przedsiębiorstwa. Pojawia się jednak problem związany z
kierunkiem inwestycji. Jakie powinno się wykonywać działania by szanse na rozwój
poprzez przyjmowanie obcego kapitału były równe dla wszystkich krajów? Jakie czynniki
wpływają
na
decyzję
inwestorów
i czy można zmienić kierunek strumieni tego kapitału?
W pracy tej znajdują się informacje o tym, jak do tej pory kształtowały się wszelkie
zależności, co decydowało o wyborach inwestorów i lokalizacji kapitału, jakie czynniki
spowalniają wzrost BIZ w poszczególnych krajach itp. Dzięki tej wiedzy łatwiej będzie
można odpowiedzieć na postawione wyżej pytania i przewidywać skutki określonych
zdarzeń i decyzji gospodarczych.
W pierwszym rozdziale pracy znajdą się kluczowe pojęcia związane z przepływem
kapitału oraz krótko streszczone wszystkie ich formy.
Kolejny
rozdział
zawiera
istotne
informacje
dotyczące
Bezpośrednich
Inwestycji
Zagranicznych, czyli motywy inwestorów kierujących swój kapitał do innych krajów,
korzyści jakie osiągają obydwie strony tychże operacji, ale również zagrożenia i
negatywne strony takiej działalności. Rozdział ten zawiera również podstawowe dane w
odniesieniu
do wielkości BIZ na świecie- największych inwestorów, wielkości inwestycji oraz miejsca
lokowania kapitału.
Ostatni rozdział przedstawia Polskę na tle pozostałych krajów, opisuje wielkość inwestycji
napływających doń, oraz przedstawia najkorzystniejsze formy inwestycji oraz wymagania
jakim musi podołać każdy kraj chcąc czerpać zyski z inwestycji zagranicznych..
1. Formy przepływu kapitału
1.1 Pojęcie przepływu kapitału
Rozważania dotyczące międzynarodowych przepływów kapitałów wymagają przede
wszystkim zapoznania się ze znaczeniem terminu KAPITAŁ. Definicja encyklopedyczna
określa
kapitał jako aktywa finansowe lub rzeczowe mające wartość pieniężną,
występujące
w kilku formach: kapitał obrotowy, kapitał stały, kapitał trwały, kapitał zmienny.
Potocznie kapitał rozumiany jest jako środki pieniężne, zasób pieniężny, majątek.
Chęć uzyskania większych dochodów, brak możliwości korzystnego ulokowania wolnego
kapitału, zasobność krajów w surowce, tania siła robocza na obcym rynku-to jedne z
licznych przyczyn zaburzeń konstrukcji modeli Smith'a, Ricarda i ich kontynuatorów,
ograniczających swe teorie do problematyki obejmującej międzynarodowy podział pracy i
obrót
towarowy.
W gospodarce narodowej coraz większe znaczenie zaczęło nabierać przemieszczanie się
czynników produkcji tj.: ziemi, kapitału i pracy1, a ich intensywność znacznie wyprzedziła
obroty Handlu Zagranicznego. Odnosi się to w szczególności do przepływu kapitałów,
który po II wojnie światowej objął swym zasięgiem praktycznie cały świat przybierając
także nieznane do tej pory formy2. Niewątpliwie ogromne znaczenie miał tutaj postęp
techniczny związany z komputeryzacją i przesyłaniem informacji, który pozwolił na
osiągnięcie niewyobrażalnej wcześniej mobilności kapitału finansowego3.
Pojęcie międzynarodowych ruchów kapitału nie jest jednorodne, na ogół utożsamiane jest
z
transakcjami
kapitałowymi
odnotowanymi
w
bilansie płatniczym
tych
krajów 4.
Uczestnikami w takim obrocie kapitałowym mogą być przedsiębiorstwa, gospodarstwa
domowe, banki komercyjne, bank centralny oraz budżety różnych szczebli 5. Obecnie
w literaturze przepływ kapitału traktowany jest w szerokim znaczeniu jako transakcje
kapitału dokonywane miedzy krajami i zagranicznymi podmiotami (innymi niż Bank
Centralny), które mają wpływ na zmianę wysokości lub struktury salda należności
i zobowiązań danej gospodarki narodowej wobec zagranicy.
Kapitał powstaje w krajach, w których społeczeństwo wytwarza więcej aniżeli konsumuje,
a odpowiednia akumulacja wytworzonego dochodu narodowego sprzyja narastaniu jego
zasobów. Istnieją kraje o bardzo obfitych zasobach kapitałowych, kraje bardzo ubogie,
praca definiuje się tu jako całość zasobów ludzkich dostępnych w danym społeczeństwie i możliwych do
użycia w procesie produkcji
2
A. Budnikowski Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze, PWE, Warszawa 2001, s.134-135
3
Ibidem, s.20
4
P. Bożyk,, J. Misala, M. Puławski Międzynarodowe stosunki ekonomiczne, PWE, Warszawa 1999, s.147
5
A. Budnikowski Międzynarodowe...op.cit., s.118
1
gdzie społeczeństwo cierpi na niedostatek kapitału (niestety jest ich zdecydowana
większość)
oraz kraje, które tworzą nadwyżkę ekonomiczną -dochód przekracza konsumpcjęale jej niewielka ilość nie zapewnia trwałego wzrostu gospodarczego6.
W odniesieniu do narodów, nie ma wątpliwości, że wielkość posiadanego kapitału
świadczy
o jego zamożności i obrazuje poziom oraz dynamikę jego gospodarczego rozwoju. Kraje
charakteryzujące się zacofaniem gospodarczym bądź też będące w stagnacji, upatrują w
napływie kapitału zagranicznego szansę na zmianę tej sytuacji. Najbardziej korzystną dla
danego kraju jest taka sytuacja, gdy kapitał ten „osiądzie na stałe” w jego granicach, co
oznacza, że wszelkiego rodzaju zyski mogą być reinwestowane, czyli wykorzystywane na
miejscu bez potrzeby ich zwracania do kraju jego faktycznego pochodzenia, co sprzyja
zgromadzenie własnego kapitału.
Międzynarodowe przepływy kapitału urzeczywistniają się w różnych formach, ale jako
najistotniejsze dla gospodarki krajów uznać możemy następujące formy migracji kapitału
w skali międzynarodowej:
-
zagraniczne inwestycje bezpośrednie
-
zagraniczne inwestycje portfelowe
-
kredyty międzynarodowe i pożyczki
1.2 Kredyty i pożyczki
Kredyty
Obecnie kredyty odgrywają coraz bardziej znaczącą rolę w gospodarce światowej.
Przyczyniają się one do przyspieszenia wzrostu gospodarczego, pomagają uchronić się
przed kryzysem a także go pokonać. Do korzystania z kredytów są zachęcane rządy, gdy
mają trudności w utrzymaniu równowagi w bilansie płatniczym 7.
Z uwagi na różnorodność rynku i potrzeb mamy do czynienia z różnego rodzaju
kredytami.
Ogólnie możemy je podzielić według różnych kryteriów:
a)
ze względu na podmiot:

kredyty prywatne – przeznaczone dla prywatnych przedsiębiorców.
M. Guzek Międzynarodowe Stosunki Ekonomiczne. Zarys teorii i polityki handlowej, WSB, Poznań 2001,
s.138
7
M. Guzek: Międzynarodowe...op.cit, s.145
6

kredyty państwowe – są udzielane przez rządy rządom oraz kredyty instytucji
międzynarodowych udzielane państwom. Mają na celu uzdrowienie gospodarki
danego kraju. Instytucjami udzielającymi tych kredytów są:
-
b)
Międzynarodowy Fundusz Walutowy
Bank Światowy
Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju.
ze względu na „pochodzenie” wywozu kapitału:

kredyty kupieckie – udzielane między dwoma przedsiębiorstwami w związku z
transakcją kupna – sprzedaży. Możemy tu mówić o wywozie kapitału ze źródeł
publicznych oraz ze źródeł prywatnych. Źródłem publicznym są budżety,
różnego rodzaju budżety lokalne, a także organizacji międzynarodowych.
Kredyty te są udzielane przede wszystkim z myślą o osiąganiu celów
makroekonomicznych lub regionalnych.

kredyty bankowe – udzielane są przez banki bankom zagranicznym lub
przedsiębiorstwom zagranicznym, łatwo dostępne i powszechne. Z czasem
firmy miały trudności ze spłacaniem kredytów i rozpoczęły się kryzysy w
gospodarce jak np. w Korei Południowej, a przykładem zbankrutowania z tych
przyczyn jest firma Daewoo8. Istotna jest tu wypłacalność kredytobiorcy i
ryzyko spłaty ( dla banku). Sytuacja w niektórych państwach cały czas się
pogarszała wtedy też upowszechniło się zaciąganie kredytów rotacyjnych. Te
natomiast były przeznaczane na spłatę wcześniejszych. W ten sposób
powstawało systematyczne zadłużanie się państw.
c)
ze wzglądu na okres kredytowania rozróżniamy:

kredyty krótkoterminowe – do 1 roku spłaty, należą do nich kredyty handlowe,
niektóre rodzaje kredytów finansowych oraz krótkoterminowe lokaty na rynku
walutowym

kredyty średnioterminowe – do 5 lat

kredyty długoterminowe – powyżej 5 lat
d)
ze względu na przedmiot finansowania kredytu:

kredyty towarowe – obwarowane klauzulami zobowiązującymi kredytobiorcę
do wydatkowania kredytu na zakupy z kraju wierzyciela

kredyty finansowe – wyżej oprocentowane, ale umożliwiają wydatkowanie
kredytu na dowolny cel, udzielane przez banki.
e)
ze względu na formę techniczną mamy:

kredyty na rachunku bieżącym – jeżeli eksporter tylko zapisuje dług w swoich
księgach.
8
Ibidem, s. 146

dyskonto weksli – jeśli kredytowa wierzytelność eksportowa jest zabezpieczona
wekslem.

w formie obligacji – mogą być emitowane przez państwo ale i przez instytucje
samorządowe i duże przedsiębiorstwa.
Przepływ kapitału w postaci zagranicznych kredytów finansowanych wiąże się z pewnym
ryzykiem
dla
podmiotu
udzielającego
kredytu.
Udzielając
pożyczki
podmiotowi
gospodarczemu znajdującemu się poza granicami kraju podlegającemu jurysdykcji,
pożyczkodawca
znacznie
zmniejsza
możliwości
dochodzenia
swoich
wierzytelności
na drodze prawnej .
9
Naraża
się
również
na
jednostronne
ogłoszenie
przez
kraj-pożyczkobiorcę
niewypłacalności, czy nawet odrzucenia długu, lub zawieszenia ze strony pożyczkobiorcy
jego obsługi. Aby się zabezpieczyć przed tego typu ryzykiem, pożyczkodawca stara się
zapewnić sobie gwarancje rekompensaty poniesionych szkód. Do takich gwarancji
zaliczamy gwarancje udzielane przez własny rząd lub jego agendę. Można również
zarządzać, aby rząd kraju lokalizacji podmiotu (np. banku) uzyskującego pożyczę przejął
na siebie ryzyko niewypłacalności tego podmiotu.
Międzynarodowe kredyty finansowe były przez długie lata drugorzędną formą wywozu
kapitału. Ich dynamiczny rozwój nastąpił dopiero w latach siedemdziesiątych. Były
to
jednak w większości kredytu źle zarządzane, które doprowadziły do wybuchu tzw. kryzysu
zadłużeniowego w wielu państwach.
Pożyczki
Są to wymieniane w skali międzynarodowej wkłady gotówkowe oraz różnego rodzaju
papiery wartościowe (najczęściej obligacje), z wyłączeniem jednak akcji. Różnią się one
od kredytów tym, iż nie muszą być oprocentowane i nie mają wymagalności określenia
celu, na jaki chcemy je przeznaczyć.
1.3 Zagraniczne inwestycje portfelowe
Inwestycje portfelowe to długookresowe lokaty kapitału w zagranicznych papierach
wartościowych, głównie obligacjach i akcjach, w celu osiągnięcia większego niż z
krajowych papierów wartościowych dochodu w postaci: dywidend i odsetek, wyników gry
giełdowej
z tytułu różnic kursów obligacji i akcji, a także dochodów z tytułu różnic kursów
walutowych w związku z transferem kapitału portfelowego oraz dochodu z jego
zastosowania10.
9
A. Budnikowski Międzynarodowe...op.cit, s. 123
Ibidem, s. 144
10
Inwestycje te umożliwiają bardziej rentowne ulokowanie kapitału. Zaletą jest możliwość
ich
podjęcia
przy
niewielkim
nakładzie
Ponadto
rozwój
telekomunikacji
oraz
komputeryzacja pozwalają na stałą kontrolę sytuacji gospodarczej poszczególnych firm
oraz natychmiastowe przeprowadzanie operacji co w znacznie ogranicza ryzyko lokaty11.
Spośród istniejących form inwestycji portfelowych obecnie dominuje zakup akcji
zagranicznych przedsiębiorstw, gdyż ekspansji w tej dziedzinie sprzyja przede wszystkim
długookresowa stabilizacja gospodarek najważniejszych krajów.
Polityka inwestorów musi prowadzić do wywozu kapitału za granicę wyłącznie z myślą
o ulokowaniu go w akcjach przedsiębiorstwa gwarantującego wyższe zyski niż w kraju.
Może być również skutkiem racjonalnej polityki zróżnicowania portfela inwestycyjnego.
Racjonalność tą tłumaczy teoria portfolio, która zakłada, że spadkowi stopy zysku części
inwestycji towarzyszy wzrost stopy zysku pozostałych. W myśl tej koncepcji inwestor
może osiągnąć wyższy zysk przy danym ryzyku, lub daną stopę zysku przy ryzyku
mniejszym12.
W ostatnich latach zjawiskiem charakterystycznym dla międzynarodowego rynku
kapitałowego stał się wzrost znaczenia inwestycji portfelowych jako formy wywozu
kapitału do krajów rozwijających się.
Obecnie
wiele
krajów
jest
jednocześnie
importerami
i
eksporterami
inwestycji
portfelowych. W Polsce inwestycje portfelowe ulokowane są głównie w akcje, bony
skarbowe,
obligacje
i inne papiery wartościowe o stosunkowo skróconym terminie wykupu (do roku).
SALDO INWESTYCJI PORTFELOWYCH (mln USD)
2,5
2
1,5
1
0,5
0
11
1995
Ibidem, s.139
1996
1997
1998
1999
2000
Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Bilans Płatniczy NBP.
1.4 Zagraniczne inwestycje bezpośrednie
Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne (BIZ) stały się bardzo ważną formą wywozu
kapitału. Można je zdefiniować jako podejmowanie od podstaw samodzielnej działalności
gospodarczej za granicą lub też przejmowanie kierownictwa przedsiębiorstwa już
istniejącego Cechą wyróżniającą te inwestycje jest to, że pociągają one za sobą nie tylko
transfer zasobów, ale również prawo kontroli. Znaczy to, że filia nie tylko ma finansowe
zobowiązania
w stosunku do przedsiębiorstwa macierzystego, ale jest też częścią tej samej struktury
organizacyjnej13.
BIZ mogą przybierać różne formy w zależności od sposobu objęcia kontroli nad
przedsiębiorstwami. Między innymi możemy wyróżnić:
1. SUBSIDIARY-
przedsiębiorstwa
zależne-
tworzenie
nowych
lub
przejęcie
istniejących już za granicą przedsiębiorstw, nad którymi firma macierzysta
sprawuje pełną kontrolę
2. BRANCHES- zakładanie oddziałów, które nie są samodzielnymi jednostkami
gospodarczymi i nie mogą być rejestrowane poza granicami kraju macierzystego
jako niezależne towarzystwa przemysłowe lub handlowe (brak osobowości
prawnej)
3. OFFILIATES- tworzenie przedsiębiorstw siostrzanych- stowarzyszonych, gdzie
udział firmy macierzystej nie musi wynosić 100%, mają one odrębną osobowość
prawną
4. JOINT- obejmowanie udziałów w firmie zagranicznej lub współudział w tworzeniu
nowej firmy
5. GREENFIELD - zielone pola, gdzie inwestor buduje przedsiębiorstwa od podstaw
6. BROWNFIELDprzedsiębiorstwa
brązowe
pola,
tutaj
inwestor
wykupuje
istniejące
już
14
Najbardziej zaawansowaną formą ekspansji kapitału zagranicznego w krajach lokaty jest
tworzenie filii (córek), w których 100% udziałów należy do kapitału zagranicznego. Łączą
się one z bardzo wysokim poziomem kontroli nad przedsiębiorstwem, ale jednocześnie
z największym ryzykiem inwestowania na obcym rynku15.
12
Ibidem
Ibidem, s.143-144
14
E. Bojar Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne w obszarach słabo rozwiniętych PWN, Warszawa 2001, s.21
15
Ibidem, s. 22
13
Międzynarodowe przepływy kapitału mają więc ścisły związek z działalnością korporacji
międzynarodowych
–
transnarodowych
oraz
z
uruchamianą
przez
nie
produkcją
międzynarodową. Produkcja międzynarodowa odnosi się do tej części, która jest
kontrolowana i zarządzana prze korporacje mające siedziby w innych krajach 16.
Sprawowanie
kontroli
odbywa
się
poprzez
posiadanie
odpowiedniego
kapitału
udziałowego w kapitale zakładowym lub w aktywach. Korporacje transnarodowe to
głównie
z
duże
krajów
wysoko
uprzemysłowionych,
przedsiębiorstwa
rozwijających
się,
ale
także
z
krajów
transformujących swoją gospodarkę. Według przeprowadzonych szacunków przez ONZ
firmy
transnarodowe
posiadały
ponad
transnarodowych,
w
sprzedaży
wyniósł
15%
aktywów
wszystkich
ich
22%.
Głównie
dotyczy
korporacji
udział
to
przemysłu
elektronicznego
i
komputerowego, oraz motoryzacyjnego, paliwowego, chemicznego, spożywczego oraz w
dziedzinie farmaceutyki.
Stopa wzrostu jaka osiągnęły inwestycje bezpośrednie korporacji międzynarodowych to
37% wypływu kapitału i 39% napływu kapitału (1998 r.) Roczny światowy strumień
inwestycji wypływających wyniósł w tym samym roku 649 miliardów dolarów, czyniąc z
nich najbardziej istotny komponent przepływów kapitałowych. Stało się tak pomimo wielu
niekorzystnych czynników, mających miejsce w 1998 w gospodarce światowej, tj.:
recesja, niestabilność rynków finansowych, zredukowane kredyty bankowe, zmniejszający
się handel światowy, redukcje cen towarów (paliw), ograniczona prywatyzacja, oraz
zmniejszone tempo wzrostu gospodarczego.
Wpływ na wzrost strumienia bezpośrednich inwestycji zagranicznych miał fakt liberalizacji
przepisów prawnych, celem stworzenia bardziej korzystnych warunków dla napływu
bezpośrednich inwestycji zagranicznych, gdyż miara korzyści jakie osiągają kraje
przyjmujące obcy kapitał jest nieoceniona. Dlatego w obliczu istniejącej dekoniunktury,
państwa
będące
w stagnacji bądź kraje zacofane, chcąc pobudzić własną gospodarkę powinny otwierać
swoje granice na kapitał zagraniczny i za wszelką cenę starać się optymalizować warunki
inwestorom zagranicznym.
2. Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne w gospodarce światowej
BIZ to obecnie najbardziej zaawansowany sposób wejścia na rynki zagraniczne i
corocznie toczy się batalia o dużą stawkę, gdyż na rynkach światowych pojawia się kwota
kilkuset miliardów dolarów i z roku na rok rośnie. Wprawdzie rok 2002 nie wykazał
wzrostu wartości inwestycji zagranicznych jak w latach poprzednich, a nawet zdarzyły się
16
A. Budnikowski Międzynarodowe...op.cit, s. 131-132
jego spadki , ale jest to spowodowane kryzysem gospodarczym, który objął bez wyjątku
wszystkie kraje na świecie. Nie zmienia to faktu, że BIZ nadal mają największy udział w
rozwoju gospodarczym krajów.
2.1 Motywy przepływu BIZ
Czynników skłaniających przedsiębiorstwa do zagranicznych inwestycji jest wiele i na
wiele sposobów przedstawianych, wśród nich można wyróżnić czynniki polityczne oraz
makroekonomiczne.
Janina Witkowska wyróżniła kilka głównych motywacji, do których zaliczyła 17:

OFENSYWNE- chęć rozbudowy, polepszenie pozycji na rynku, dostęp do większych
rynków

DEFENSYWNE- podejmowane w obliczu zagrożenia własnej pozycji na rynku, np.:
bariery w handlu, cła, normy jakości, przepisy sanitarne, zmiany kursów
walutowych, konkurencja lokalna.

KOSZTOWE- inaczej produkcyjne lub racjonalizacja produkcji, czyli korzystniejsze
kształtowanie kosztów transportu, obniżenie kosztów dzierżawy, mniejsze koszty
płacowe, itp.

DOSTĘP DO SUROWCÓW I ICH PEWNOŚĆ- tańsze koszty pozyskania surowców

KLIMAT INWESTYCYJNY- działalność państwa zachęcająca bądź nie inwestorów do
podjęcia inwestycji:
-
korzystne normy prawne
-
stabilność polityki gospodarczej
-
dobrze funkcjonująca administracja publiczna
-
dobrze rozbudowana infrastruktura
-
orientacja środowiska- mniejsze wymagania związane z ochroną środowiska
Janina Witkowska w swojej publikacji głosi „Podkreśla się, że we współczesnej
gospodarce światowej nie jest możliwe utrzymanie znaczniejszej pozycji rynkowej w
jakimś ważnym regionie, jeśli nie jest się tam fizycznie obecnym w roli producenta. W
przeciwnym razie traci się wyczucie danego rynku”18.
Przykładem potwierdzającym tą tezę może być Volkswagen, który w
1969-1970 roku
stanowił
lecz
20%
udziału
w
amerykańskim
rynku
samochodowym,
na
skutek
zawetowania przez Związki Zawodowe planu założenia firmy w USA, VW utracił swój
udział na rzecz Japonii. Tak więc przedsiębiorstwa dbając o odpowiednią pozycję muszą
nieustannie przekraczać i poszerzać granice własnej działalności, wspierając tym samym
gospodarkę rodzimą.
J. Witkowska Motywacje inwestorów zagranicznych- aspekty porównawcze, Z. Olesiński BIZ w Polsce. PWE,
Warszawa 1998, s. 72
18
Ibidem
17
Ogólnie można stwierdzić, że motywacji przedsiębiorstw decydujących się na inwestycje
zagraniczne
należy
szukać
w
warunkach
panujących
zarówno
w
krajowym
jak
i międzynarodowym, a przede wszystkim w niedoskonałej konkurencji. To właśnie
dominująca na rynkach sytuacja konkurencji oligopolistycznej prowadzi do podjęcia
odpowiednich działań strategicznych przez przedsiębiorstwa i rozszerzanie ich poza
obszar własnego kraju19.
Do tej pory powstało wiele teorii dotyczących czynników skłaniających do inwestowania
poza granicami państwa, jednak żadna z nich nie jest na tyle kompletna, by wyjaśnić
wszystkie motywy podejmowania inwestycji, a także nie tłumaczą wszystkich strumieni
inwestycji,
np.: pomiędzy krajami rozwiniętymi. Nie ulega jednak wątpliwości fakt, że wszelkie kroki
podejmowane przez inwestorów mają na celu osiągnięcie możliwie największych korzyści
co stabilizuje gospodarkę, i dzięki takim firmom kraj może zadbać o image polityczny tak
istotny na forum światowym.
2.2Skutki przepływu BIZ
Dynamika rozwoju Bezpośrednich Inwestycji Zagranicznych oraz ich stale narastająca
wielkość dowodzą temu, że każda ze stron uczestniczących w tychże transakcjach odnosi
wiele korzyści.
Motywy inwestowania za granicą opisane w poprzednim rozdziale jednoznacznie określają
korzyści jakie osiągają te kraje, natomiast nie uwidaczniają skutków jakie ponoszą kraje
do których inwestycje te napływają. Nieco odmiennie kształtuje się sytuacja w krajach
rozwiniętych aniżeli w krajach rozwijających się bądź zacofanych.
W państwach, gdzie kapitał
wpływające
inwestycje
wytwarzany jest na wysokim poziomie, dodatkowe
zagraniczne
podtrzymują
rozwój
gospodarczy
kraju
oraz
dostarczają zabezpieczenia na wypadek niekorzystnych zmian koniunkturalnych.
Ze względu na niedobór kapitału, kraje słabo rozwinięte czerpią wiele korzyści z BIZ,
gdyż zwiększają one fundusz inwestycji, a co za tym idzie- zwiększa się poziom
aktywności gospodarczej kraju20.
Do głównych i podstawowych korzyści napływu inwestycji zagranicznych zalicza się:

poprawa bilansu płatniczego- w krótkim okresie następuje szybki dopływ kapitału,
natomiast w długim okresie wzrasta wielkość eksportu
19
20

wzrost dochodu narodowego i przychodów budżetowych

wzrost poziomu inwestycji produkcji
A. Budnikowski Międzynarodowe...op.cit, s. 144-145
P. Bożyk,, J. Misala, M. Puławski Międzynarodowe stosunki...op.cit.

reorganizacja przedsiębiorstw- wynika z konieczności sprostania narastającej
konkurencji, jednocześnie pobudza unowocześnienie i stymuluje zmiany w
organizacji firmy

wprowadzenie nowych technologii i obniżenie kosztów wytworzenia

wzrost zatrudnienia i racjonalizacja zatrudnienia

poprawa infrastruktury
Badania wykazały, że relatywnie zmieniają się sposoby zarządzania firmą, gdyż te z
udziałem kapitału zagranicznego mają kilkunastoprocentową przewagę dotyczącą przede
wszystkim poprawy kontroli kosztów- ograniczenie zbędnych wydatków, planowania
finansowego, wykorzystania rachunkowości zarządczej a także ściągania należnościdotyczy to terminowości płacenia podatków. Ponadto przewagę mają w dziedzinie
doskonalenia
produkcji,
jakości
wyrobów,
poziomu
niezawodności,
udoskonaleń
technicznych, poziomu technologii inwestycji, wykształcenia kadr technicznych. Znacznie
dominują w organizacji sprzedaży oraz działaniach marketingowych- znacznie szybciej
dopasowują się do potrzeb klienta oraz służą lepszą jakością obsługi 21.
Mimo tylu korzyści jakie osiągają uczestnicy BIZ, należy pamiętać również o negatywnych
ich
skutkach..
Bardzo
często
motywem
podjęcia
inwestycji
przez
korporacje
transnarodowe jest wejście na dany rynek i likwidacja krajowego zakładu w celu
eliminowania konkurencji, prowadzi to do upadku rodzimej produkcji oraz tworzenie się
rynku o charakterze monopolowym.
Kolejnym zagrożeniem jest wprowadzanie na rynek nieużytecznych towarów tj.
papierosów, gum do żucia, napojów, a w krajach posiadających zasoby naturalne istnieje
ryzyko nadmiernej ich eksploatacji.
Dlatego nadmierna liberalizacja niekoniecznie wiązać się będzie jedynie z pozytywnymi
skutkami inwestycji zagranicznych.
2.3Wielkość BIZ na świecie
Wartość
Bezpośrednich
Inwestycji
Zagranicznych
na
świecie
powiększa
się
w
niewiarygodnie szybkim tempie, przekraczając nawet tempo wzrostu PKB oraz handlu
światowego. Od 1985r do 1998 wartość inwestycji wzrosła ponad sześciokrotnie osiągając
rekordową wielkość w 2000 roku. W kolejnych latach wartość BIZ uległa zmniejszeniu na
skutek istniejącej globalnej sytuacji gospodarczej, która wstrzymuje potencjalnych
inwestorów do podejmowania działań.
21
Z. Olesiński Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne w Polsce, PWE, Warszawa 1998, s. 47-48
Źródło: Opracowanie własne według danych UNCTAD, World Investment Report 2001
Geografia przepływów BIZ pozostawia jednak wiele do życzenia. Trafiają one przede
wszystkim do państw bogatych od lat omijając kraje biedne, którym są niezbędne do
poprawy stanu gospodarki. Każdego roku największymi odbiorcami i zarówno źródłami
inwestycji zagranicznych są kraje rozwinięte, a wyjątkowo w jednym czy dwóch
przypadkach kraje rozwijające się (Chiny i Hongkong)22.
Zaledwie ok. 30% kapitału płynie do krajów słabo rozwiniętych a ponad 60% do wysoko
uprzemysłowionych: Kanada, Europa Zachodnia, Japonia. W latach 1995 zaraz po USA
największy dopływ kapitału przypadał Chinom, a po niej zainteresowaniem inwestorów
cieszyły się kraje Ameryki Łacińskiej (1/4 udziału), natomiast Europa Wschodnia oraz
Afryka
nie odgrywały większej roli.
Poniższy wykres przedstawia wielkość napływu i odpływu BIZ w regionach o różnym
stopniu uprzemysłowienia, co obrazuje sytuację określonych państw w zależności od
poziomu rozwoju gospodarczego.
22
G. Garlińska Utartym szlakiem Nowe Życie Gospodarcze, Nr 20, 21.10.2001
NAPŁYW I ODPŁYW BIZ NA ŚWIECIE W 2000 r.
(w mld USD)
900
800
700
600
500
400
300
200
100
0
Europa
Zachodnia
Ameryka
Północna
Azja i
Pacyfik
Ameryka
Łacińska
Europa
ŚrodkowoWschodnia
Pozostałe
kraje
rozwinięte
Afryka
ODPŁYW
NAPŁYW
Żródło: UNCTAD, WIR 2001 r.
Stały wzrost inwestycji w krajach rozwiniętych świadczy o tym, że są one nadal
preferowane przez światowy kapitał. Czołowe miejsce inwestora zagranicznego nr 1
piastowały przez długi okres Stany Zjednoczone, lecz w roku 2000 przejęła je Wielka
Brytania oraz Francja.
Wprawdzie wartość BIZ w krajach rozwijających
się wzrasta (w roku 2000 osiągnęła
240 mld USD), to udział tych państw w globalnych napływach zmalał i osiągnął najniższy
poziom od 1991 roku- wielkości 19%.Postęp poczyniły natomiast w wypływach inwestycji
zwiększając je trzykrotnie od początku lat 8023.
Należy wspomnieć o wzroście napływów inwestycji do krajów najsłabiej rozwiniętych choć
są
to
wartości
marginalne,
stanowiące
jedynie
0,3
%
światowych
inwestycji
zagranicznych.
Cóż więc powoduje, że inwestorzy kierują swój kapitał do krajów rozwiniętych, gdzie siła
robocza jest znacznie droższa, nierzadko warunki podatkowe mniej korzystne i inne
czynniki zaprzeczające wszelkim logicznym normom? Okazuje się, że czynniki te nie mają
większego znaczenia, gdyż podjęcie działalności w tych krajach wiąże się ze znacznie
mniejszym ryzykiem, ze względu na bogatsze społeczeństwo, które w dużym stopniu
gwarantuje powodzenie.
W okresie gwałtownego wzrostu wartości BIZ zmieniła się ich struktura branżowa ze
względu na zmiany w gospodarkach uprzemysłowionych- wzrosła rola usług a spadła rola
przemysłu wydobywczego. Kraje rozwijające się, do których kapitał wpływa, najchętniej
skierowałyby strumień inwestycji do tych dziedzin, które kreują postęp techniczny
(informatyka, automatyzacja), gdzie wykorzystuje się nowe technologie i uruchamia
nowe produkcje. Realia niestety są zupełnie inne, gdyż takie inwestycje wymagają
długiego okresu na uzyskanie efektów, dlatego inwestorzy kierują środki do tych dziedzin
gdzie można szybko i łatwo osiągnąć jak największe zyski, czyli do branży:

23
Ibidem
przemysł

przetwórstwo spożywcze

środki transportu

pośrednictwo finansowe- banki, ubezpieczenia

handel- supermarkety

budownictwo
Zarówno kraje rozwinięte, jak i rozwijające się przyciągają BIZ w sposób mniej więcej
proporcjonalny do swojego udziału w światowym PKB, ale okazuje się, że kraje rozwinięte
otrzymują znacznie większe porcje BIZ niż wynosi ich udział zatrudnienia, a kraje
rozwijające się oraz gospodarki w procesie transformacji otrzymują mniej 24.
By zmienić swoją sytuację kraje te muszą zwiększyć swoją konkurencyjność i stwarzać
jak najatrakcyjniejsze warunki dla inwestorów.
3. Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne w Polsce
W Polsce pierwsze inwestycje zagraniczne zaczęły napływać w roku 1990 gdy podjęto
kroki prywatyzacyjne. Początkowy okres transformacji był dość trudny dla Polski gdyż
gospodarka charakteryzowała się brakiem stabilizacji, inflacja była dość wysoka, państwo
miało olbrzymi
dług zagraniczny, przedsiębiorstwa były w krytycznej sytuacji a
przeprowadzane reformy były nieprzewidywalne w skutkach. Inwestorzy natomiast
wymagają klarownej sytuacji, stąd ich obawy i powolne wkraczanie na nasz rynek.
3.1 Motywy inwestycji w Polsce
Polska jest atrakcyjnym krajem dla zagranicznych inwestorów i składa się na to wiele
czynników, już chociażby położenie geograficzne przynosi korzyści ze względu na
dogodne połączenie komunikacyjne zachodu ze wschodem. Najistotniejszymi czynnikami
decydującymi o wyborze Polski jako miejsca inwestycji są:

niski koszt siły roboczej

perspektywy wzrostu gospodarczego

wielkość rynku polskiego- 40mln

duża podaż siły roboczej

możliwość redukcji kosztów

niska koncentracja lokalna

dobra oferta prywatyzacyjna

szanse wejścia do UE
Oprócz czynników zachęcających inwestorów istnieją niestety również takie, które
zniechęcają do „wchodzenia” na polski rynek. Inwestorzy obawiają się przede wszystkim
zmian prawnych, zniechęcają ich biurokratyczne bariery i rozszerzająca się korupcja.
24
http//www.unic.org.pl
Ponadto nie da się ukryć, że infrastruktura nie jest najlepiej rozwinięta a jest to dość
istotny czynnik wpływający na lokalizację działalności.
3.2 Wielkość BIZ w Polsce
W Polsce inwestycje zagraniczne przyjmują głównie formę JOINT VENTRE czyli spółek
wspólnych kapitału zagranicznego z kapitałem polskim. Pomimo niesprzyjającej sytuacji
w naszej gospodarce, wzrost BIZ następował równie dynamicznie jak na całym świecie.
Rok 2000 był rokiem rekordowym jeśli chodzi o wielkość BIZ, który wyniósł 7mld 147 mln
USD, ale można to zawdzięczać bardzo obfitej ofercie prywatyzacyjnej. Głównym
zastrzykiem było wykupienie Telekomunikacji Polskiej S.A. przez konsorcjum złożone z
francuskiego przedsiębiorstwa France Telecom oraz polskiej spółki Kulczycki Holding.
Poniżej zamieszczona jest tabela określająca wartość BIZ napływających w latach 19972001, oraz skumulowana wartość BIZ w Polsce.
TABLICA 1. Napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich do Polski w latach 1997-2001
(w mln USD)
ROK
NAPŁYW
KONWEREINWESTYCJE
KREDYTY
OGÓŁEM
KAPITAŁU
RSJA
INWESTYCYJNE
1997
3 116
25
1 767
4 908
1998
4 604
- 264
2 025
6 365
1999
5 546
921
- 453
1 256
7 270
2000
8 417
395
- 400
929
9 341
2001
4 924
376
- 1 040
1 453
5 713
-minus oznacza, że straty bilansowe roku sprawozdawczego przewyższały reinwestycje
zysków
Źródło: „Zagraniczne inwestycje bezpośrednie w Polsce w 2001 r.” NBP, Warszawa,
styczeń 2003
Skumulowana wartość BIZ w Polsce
52274 do 06.2001
45160,9
35171
27279,6
17705,4
6832
105
8
1998
1990
324
1991
1408 2828
1992
1993
12027
4321
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Źródło: PAIZ
Obecnie nie mamy już tak wielu podmiotów nadających się do prywatyzacji, dlatego
istnieje zagrożenie gwałtownego spadku wartości inwestycji, tym bardziej, że w roku
2001 napływ kapitału obcego osłabił się aż o 1/3, co nie rokuje nadziei na nagłą zmianę
na lepsze. Okazuje się jednak, że autorzy raportu przygotowanego w Ministerstwie
Skarbu Państwa na temat udziału zagranicznych inwestorów w prywatyzacji polskiej
gospodarki twierdzą, że przecenia się u nas znaczenie prywatyzacji w BIZ 25. Poza
wyjątkowym okresem 1999-2000, wartość przychodów z prywatyzacji oscyluje pomiędzy
103,95 a 479,63 mln USD26.
Dużą nadzieją darzy się inwestycje typu GREENFIELDS, które w 2001r. stanowiły 3%
wartości napływu nowych inwestycji (prywatyzacja 6%, przejęcia 8%, reinwestycje
87%). Są one niezwykle ważne gdyż dzięki nim powstają nowe miejsca pracy i wpływają
na rozwój regionów, w których są lokalizowane.
O wielkości napływu BIZ do Polski decydować będą różne czynniki, wśród których
prywatyzacja nie będzie należeć do najważniejszych. Tym bardziej, że istniejąca oferta
prywatyzacyjna nie jest zbyt atrakcyjna. Dla nich interesujące były i są duże i dobre
przedsiębiorstwa.
Innym powodem zmniejszenia wartości inwestycji zagranicznych jest spowolnienie
wzrostu gospodarczego w krajach, które najwięcej inwestowały w naszym kraju, co
25
26
G. Garlińska Nie stracić szansy Nowe Życie Gospodarcze, Nr 18, 20.09.2002
Ibidem
spowodowało wstrzymanie inwestycji do czasu wyjaśnienia sytuacji politycznej na
świecie.
Tymczasem wśród krajów tych wyróżniamy przede wszystkim Francja, Niderlandy,
Niemcy, USA.
TABLICA 2. Napływ BIZ do Polski według kraju pochodzenia inwestora
1997
1998
1999
2000
2001
406
467
1604
3533
1829
WARTOŚĆ
SKUMULOWANA
7 839
NIDERLANDY
1485
2040
1206
1968
1104
7 803
NIEMCY
1016
1366
1227
940
1051
5 600
698
748
427
325
586
2 784
WYSZCZEGÓLNIENIE
FRANCJA
USA
Źródło: NBP, 2003 r.
Analiza struktury branżowej BIZ w pierwszej połowie 2001 r. potwierdza utrzymującą się
w ostatnich latach tendencję rozdysponowania kapitału zagranicznego. Największa część
kapitału w tym okresie lokowana jest w sektorze produkcyjnym, ale obserwuje się stałe
zmniejszanie udziału tego sektora w porównaniu z latami poprzednimi. Zmiana ta
następuję na rzecz usług finansowych27.
27
G.Garlińska Umieć się pokazać, Nowe Życie Gospodarcze, nr 20, 21.10.2001 r.
TABLICA 3. Napływ kapitału zagranicznego do Polski w postaci BIZ w latach 1999-2001
w podziale na branże
WYSZCZEGÓLNIENIE
1999
2000
2001
Pośrednictwo finansowe
2 342
1 972
2 083
Działalność produkcyjna
1 750
2 085
1 204
Transport, gospodarka
magazynowa, łączność
1 834
3 421
1 047
834
749
824
44
350
291
1
157
118
Obsługa nieruchomości
286
444
100
Pozostałe rodzaje działalności
179
163
46
Handel i naprawy
Zaopatrzenie w energię
elektryczną, gaz i wodę
Budownictwo
Źródło: NBP, 2003 r.
Struktura napływu BIZ w 2001 r. wg branż (%)
Pozostałe rodzaje działalności
Obsługa nieruchomości
Budownictwo
Zaopatrzenie w energię elektryczną, gaz i wodę
Handel i naprawy
Transport, gospodarka magazynowa, łączność
Działalność produkcyjna
Pośrednictwo finansowe
0
5
10
15
20
25
30
35
40
3.2 Polska na tle świata i Europy
Na listach czołowych eksporterów na świecie dominują państwa rozwinięte, ale mimo to
największy udział w globalnym rynku eksportowym w latach 1985-2000 zanotowały
państwa rozwijające się oraz te w okresie transformacji. Polska wprawdzie zwiększyła
swój udział w eksporcie, ale w tak minimalnym stopniu, że przyczyniła się znacznie do
takiego stanu rzeczy. Niewątpliwie do takich zaliczają się Chiny, Irlandia, Kora
Południowa, Kostaryka, Meksyk i Węgry.
Mimo
globalnej
tendencji
spadkowej
wartość
inwestycji
zagranicznych
w Europie
Środkowej i Wschodniej w 2001 wzrosła w stosunku do roku ubiegłego o 2%. Tylko
Europa Środkowa i Wschodnia oraz Afryka przeciwstawiły się globalnemu trendowi
spadkowemu, który sprawił, że łączna wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych na
świecie zmniejszyła się w zeszłym roku o ponad 50%. Wzrost BIZ zanotowano w 14
spośród 19 państw Europy Środkowej i Wschodniej. Udział tego regionu w grupie
odbiorców
BIZ
wzrósł
z 2%
w 2000
do
3,7%
w roku
następnym.
Prawie
2/3
ankietowanych w zeszłym roku inwestorów spodziewa się polepszenia perspektyw dla BIZ
w tym regionie w ciągu następnych 3-5 lat. Żaden inny region świata, którego dotyczyła
ankieta, nie miał tak wysokich notowań u inwestorów28.
Bezpośrednie
inwestycje
zagraniczne
nadal
koncentrują
się
w dużym
stopniu
w wybranych krajach. 3/4 BIZ, jakie napłynęły do tego regionu w 2001 roku, przypadło
na pięć państw (Polskę, Czechy, Rosję, Węgry i Słowację). Poza Słowacją, wszystkie te
kraje od początku lat 90-tych należą do najbardziej atrakcyjnych lokalizacji dla
bezpośrednich inwestycji zagranicznych.
Rok 2001 przyniósł Polsce, która od 1996 roku jest nieprzerwanie największym odbiorcą
inwestycji zagranicznych w regionie, spadek ich wartości - z 9,3 miliarda do 8,8 miliarda
dolarów. Przyczyny tego stanu rzeczy tkwią w narodowej gospodarce: prywatyzacja
dobiega
końca,
a do
głosu
dochodzą
problemy
makroekonomiczne.
Polski
rząd
zaproponował potencjalnym inwestorom nowy, rozszerzony program zachęt, który pod
wieloma względami przypomina rozwiązania stosowane na Węgrzech i w Czechach.
W tym ostatnim kraju, który od 1998 roku zajmuje drugie miejsce na liście największych
odbiorców BIZ w regionie, poziom inwestycji praktycznie nie zmienił się i wyniósł 4,9
miliarda dolarów.
Wartość inwestycji jakie napłynęły do Rosji, także nie uległa zmianie i pozostała na
niskim poziomie 2,5 miliarda dolarów - mimo olbrzymich zasobów bogactw naturalnych
i wysokiego wzrostu PKB.
Na Węgrzech wysoki wzrost PKB przyczynił się do wzrostu zagranicznych inwestycji z 1,6
miliarda do 2,4 miliardów dolarów. W ten sposób Węgry osiągnęły w 2001 roku
najwyższą wartość BIZ w skali roku od czasu zakończenia procesu prywatyzacji w 1998
roku.
Słowacja odnotowała spadek wartości zagranicznych inwestycji z 2,1 miliarda dolarów do
1,5 miliarda dolarów, ale trzeba dodać że rok 2000 był kulminacyjnym okresem w tym
28
http//www.unic...op.cit.
kraju. Mimo to 2001 rok zajął drugie miejsce pod względem rocznych wpływów z BIZ
od rozpoczęcia przekształceń wolnorynkowych w tym kraju29.
W ostatnim czasie konkurencja między krajami Europy wschodniej i środkowej narasta,
co utrudnia sytuację Polsce. Prześcigają się oni w tworzeniu najlepszych warunków dla
inwestorów. W marcu 2002 r. Światowe Forum Gospodarcze opublikowało ranking 75
najbardziej konkurencyjnych gospodarek na świecie. Polska przesunęła się na 41 pozycję
w stosunku do 34 którą zajmowała w roku 2000. Wśród krajów ubiegających się o
członkostwo w Unii Europejskiej przed Polską uplasowały się Węgry- 28, Estonia- 29,
Słowenia- 31, Czechy- 37 i Słowacja- 40.30
4. Zakończenie
Sytuacja krajów słabo rozwiniętych jak widać jest dużo gorsza i wiąże się z nieustającymi
próbami poprawy gospodarki, jak i wielkim zaangażowaniem w „wypełnianie warunków”
krajów rozwiniętych.
Polska znalazła się w bardzo niekorzystnej sytuacji i czeka ją wiele pracy by nadrobić
straty do sąsiadów. Państwa w takim położeniu muszą zmienić swój wizerunek, pokazać,
że są otwarte dla zagranicy poprzez korzystne regulacje systemowe.
W Polsce stworzono koncepcję „nowego ciała” poprzez połączenie PAIZ z PAI, która miała
rozpocząć działalność w styczniu tego roku. Jej zadaniem ma być wykreowanie Polski
jako kraju atrakcyjnego dla zagranicznych inwestorów. Wprawdzie styczeń już minął i
koncepcja ta nie została zrealizowana, jednak w bieżącym miesiącu powołany został
rzecznik inwestorów zagranicznych- Andrzej Szejna- który ma stanąć na czele nowej
rządowej agencji, której początek działalności przesunięto na okres bliżej nie znany,
jednakże z zapewnieniem zrealizowania jeszcze w tym roku.
Wiele pracy stoi przed każdym państwem próbującym poprawić swoją gospodarkę, i
należy mieć nadzieję, że raz popełnione błędy nie będą powtarzane a obserwacja
światowej gospodarki przyspieszy zdobywanie wiedzy i umiejętności jej wykorzystania.
29
Ibidem
5. Bibliografia
1. Bojar E. „Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne w obszarach słabo rozwiniętych”
PWN, Warszawa 2001
2. Bożyk P., Misala J., Puławski M. „Międzynarodowe stosunki ekonomiczne”, PWE,
Warszawa 1999
3. Budnikowski A. „Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze”, PWE, Warszawa 2001
4. Durka B „Inwestycje zagraniczne w Polsce” IKiCHZ 2001
5. Guzek M. „Międzynarodowe Stosunki Ekonomiczne. Zarys teorii i polityki handlowej”
WSB, Poznań 2001
6. Iskra W, praca zbiorowa „Między narodowe Stosunki Gospodarcze, Fundacja
Innowacyjna Wyższa Szkoła Społeczno- Ekonomiczna
7. Olesiński Z. „Bezpośrednie Inwestycje Zagraniczne w Polsce”, PWE, Warszawa
1998
8. Olesiński Z. „BIZ w Polsce”,. Witkowska J. „Motywacje inwestorów zagranicznychaspekty porównawcze” PWE, Warszawa 1998
9. Witkowska J. „Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Europie ŚrodkowoWschodniej” UŁ, Łódź 1996
10. G. Garlińska „Nie stracić szansy” Nowe Życie Gospodarcze, Nr 18, 20.09.2002
11. G. Garlińska „Umieć się pokazać”, Nowe Życie Gospodarcze, nr 20, 21.10.2001
12. G. Garlińska „Utartym szlakiem” Nowe Życie Gospodarcze, Nr 20, 21.10.2001
13. http//www.unic.org.pl
14. http//www.mg.gov.pl/struktur/DAiP/a&p_pif/inw7.htm
15. http://wizard.ae.krakow.pl/~bichaj0m/to.htm
16. http//www.money.pl/404.html
30
G.Garlicka Nie stracić...op.cit.
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards