Roman Niesteruk, Sławomir Obidziński Katedra Maszyn i Przemysłu

advertisement
Roman Niesteruk, Sławomir Obidzi ski
Katedra Maszyn i Przemysłu Spo ywczego
Politechnika Białostocka
Wła ciwo ci termofizyczne zamra anej ywno ci
Streszczenie
W pracy przedstawiono zmiany ciepła wła ciwego, entalpii, współczynnika
przewodzenia ciepła, dyfuzyjno ci cieplnej oraz g sto ci produktów
spo ywczych podczas zamra ania. Zmiany wła ciwo ci termofizycznych s
wynikiem przemiany fazowej wody w lód.
Słowa kluczowe: ciepło wła ciwe, entalpia, współczynnik przewodzenia ciepła,
współczynnik wyrównywania temperatury, g sto .
Wprowadzenie
Wielko obci enia cieplnego podczas procesu chłodzenia i zamra ania jest
wa n
pozycj
w bilansie cieplnym układu chłodniczego, niekiedy
przekraczaj c wielokrotnie pozostałe jego pozycje. Prawidłowa realizacja
tych procesów jest tak e jednym z podstawowych warunków gwarantuj cych
odpowiedni jako produktu [Kluza 1996].
ywno
jest układem biologicznym, wielofazowym o wła ciwo ciach
zmiennych w czasie. Taki charakter układu ma wpływ na jego wła ciwo ci
termofizyczne: ciepło wła ciwe, entalpi , współczynnik przewodzenia ciepła,
współczynnik wyrównywania temperatury i g sto . Zale one temperatury,
wilgotno ci, porowato ci, kierunku uło enia komórek wzgl dem strumienia
ciepła. W trakcie przetwórstwa, w ywno ci zachodz ponadto przemiany
fazowe wody i tłuszczów, denaturacja i koagulacja białek, maj ce tak e wpływ
na wła ciwo ci termofizyczne.
Ciepło wła ciwe
Ciepło wła ciwe podlega prawu addytywno ci i mo na je, przy uwzgl dnieniu
udziałów masowych pi ciu podstawowych składników ywno ci: wody
(xw),w glowodanów (xc), białek (xp), tłuszczu (xf) i popiołu (xa), obliczy z
równania [Okos 1986]:
(1)
c = 4187 x w + 1424 x c + 1549 x p + 1675 x f + 837 x a
Poni ej pocz tkowej temperatury krioskopowej ekwiwalentne ciepło wła ciwe
mo e by obliczane [Pham 1996, Rahman 1995] np. z równania
Schwartzberga:
c f = c + xw 1 +
xnw
x
− nw
x sr
x sr
lw
t w − t cr
(t
w
−t
)
2
− c w + cl
(2)
lub z jego modyfikacji [Rahman 1995, Succar, Hayakawa 1983].
gdzie: xnw ,xsr ,xwz – udziały masowe, odpowiednio: wody niewymro onej,
substancji suchej, wody wymro onej, l w– ciepło przemiany fazowej wody, twtemperatura zamarzania wody, tcr – temperatura krioskopowa, cw – ciepło
wła ciwe wody, cl – ciepło wła ciwe lodu.
225
Zmiany ciepła wła ciwego (warto ci ekwiwalentnej) zamra anej ywno ci, na
przykładzie wołowiny, ilustruje rys.1 [Riedel 1956].
Rys. 1. Ciepło wła ciwe zamra anej wołowiny [Riedel 1956]
Fig. 1. Changes in specific heat of frozen beef [Riedel 1956]
Warto ciepła wła ciwego zamro onego mi sa dla temperatury około -30 0C
wynosi ok. 2,0 kJ/kg⋅0C. Przemiana fazowa powoduje ponad 40 krotny (do ok.
150 kJ/kg⋅0C) wzrost warto ci ciepła wła ciwego. Zale no
ciepła
wła ciwego od temperatury osi ga maksimum. Maksimum jest tym wi ksze, i
znajduje si w temperaturze bli szej 00C, im wi ksza wilgotno produktu.
Natomiast produkty o małej wilgotno ci, np. wołowina od 17,4 do 0%, maj
liniowy przebieg zale no ci temperaturowej ciepła wła ciwego. Pozostaj ca w
mi sie woda jest wod zwi zan strukturalnie, niewymra aj c si [Riedel
1956] nawet w bardzo niskiej temperaturze.
Entalpia
Przy sporz dzaniu bilansu cieplnego najcz ciej bierze si pod uwag
ró nic entalpii. Poni ej pocz tkowej temperatury krioskopowej entalpia
produktu jest funkcj : temperatury, ilo ci wody wymro onej i wody
niezamarzaj cej. Równanie Schwartzberga entalpii produktów spo ywczych
ma [Succar, Hayakawa 1983] posta :
(
)
h f = t − t ff c ff +
(x w − bx s )l w
t crw − t ff
t crw − t cr
t crw − t
(3)
gdzie: cff i tff – ciepło wła ciwe i temperatura produktu całkowicie
zamro onego, b – ilo
wody nie wymra aj cej si , tcr i tcrw- temperatura
krioskopowa produktu i wody.
Rys. 2. Entalpia produktów spo ywczych [Pham 1996]
Fig. 2. Enthalpy of foodstuff [Pham 1996]
Entalpi zamra anych produktów spo ywczych: owocu kiwi -1,szynki – 2,
kurka – 3, substancji Tylose – 4, sera mozzarella – 5, masła – pokazano na
rys. 2. W przedziale temperatury: -400C÷-100C funkcja h=h(t) ma charakter
liniowy. Przemiana fazowa wody (od ok. -50C do tcr) przyczynia si do
szybkiego wzrostu entalpii. Wi ksza wilgotno
produktu prowadzi do
wi kszych przyrostów entalpii w temperaturach jego zamra ania (rys. 2).
Ponadto temperatura odpowiadaj ca maksimum warto ci entalpii jest tym
bli sza 00C, im produkt zawiera wi cej wody i mniej tłuszczu (przebiegi 1 i 6).
Współczynnik przewodzenia ciepła
Współczynnik przewodzenia ciepła produktów spo ywczych jest ci le
zwi zany z ich struktur wewn trzn . Współczynnik przewodzenia ciepła
wieloskładnikowych produktach spo ywczych o uło eniu składników
równolegle do kierunku strumienia ciepła mo na zapisa w postaci:
= w w + l l + p p ++ c c + b b + f f
(4)
natomiast przy prostopadłym do warstw składników kierunku strumienia
ciepła:
1
λ
gdzie:
=
ε w εl ε p εc εb ε f
+ +
+
+
+
λ w λl λ p λ c λb λ f
(5)
– udziały masowe poszczególnych składników produktu.
Model Maxwella – Euckena [Tocci, Flores, Mascheroni 1997] opisuje
przewodno
ciepln produktu składaj cego si z kulistych cz stek jednej
substancji rozproszonej w drugiej substancji, o charakterze fazy ci głej. W
stałych produktach spo ywczych o du ej zawarto ci wody i powy ej
temperatury krioskopowej, za faz ci gł uwa a si wod , za faz
rozproszon stanowi pozostałe składniki.
Rys. 3. Współczynnik przewodzenia mi sa jagni cego [Pham, Willix 1996]
Fig. 3. Conduction coefficient of lamb [Pham, Willix 1996]
Podczas zamra ania, za faz ci gł przyjmuje si zazwyczaj frakcj lodow a
faz rozproszon jest niewymro ona woda z rozproszonymi w niej
pozostałymi składnikami produktu. Zmian współczynnika przewodzenia
ciepła podczas zamra ania mi sa jagni cego pokazano na rys. 3 [Pham,
Willix 1989]. Proces zamro enia powoduje ponad 3 krotne zwi kszenie
współczynnika przewodzenia ciepła; od 0,50 W/m⋅0C dla temperatury 00C do
około 1,7 W/m⋅0C dla – 400C. Równoległy (||) do włókien mi sa zamro onego
przepływ ciepła (rys. 3) daje wy sze warto ci współczynnika przewodzenia
ciepła ni przy przepływie prostopadłym ( ). Wi ksza przewodno ciepła w
kierunku równoległym zwi zana jest z faktem, e kryształy lodu maj
tendencj do formowania kształtów igiełkowatych, ci gn cych si równolegle
do włókien, tworz cych tym samym lepsze warunki dla przepływu ciepła.
G sto
G sto
zamro onego produktu spo ywczego uwzgl dnia udziały masowe
wody, lodu, substancji suchej i g sto ci ka dego z tych komponentów:
mw
1
=
ρw
+
ml
ρl
+
ms
ρs
(6)
m
Najwi kszy przyrost g sto ci obserwuje si [Okos 1986] od około – 50C do
00C, a wi c podczas zachodz cej przemiany fazowej wody. G sto
mro onych produktów mi snych oblicza si ze wzoru [Pham, Willix 1989]:
1053
ρ=
(7)
1 − xw
0,98221 + 0,113x w + 0,257
t
ρ
Współczynnik wyrównywania temperatury (dyfuzyjno
cieplna)
Przemiana fazowa wody jest tak e przyczyn bardzo szybkiego spadku
warto ci współczynnika wyrównywania temperatury (rys. 4), od ok. 8·10-7 m2/s
do ok. 0,2·10-7 m2/s, dla przedziału temperatury – 400C÷00C.
W zakresie temperatury intensywnego wymra ania wody wyst puje minimum
funkcji a=a(t), przy czym odpowiada ono maksymalnym warto ciom ciepła
wła ciwego. Koniec przemiany zaznacza si skokowym przyrostem (do 1,0÷
1,5·10-7 m2/s) dyfuzyjno ci cieplnej produktu spo ywczego.
Podsumowanie i wnioski
Zachodz ca w procesie zamra ania przemiana fazowa wody w lód,
przyczynia si do du ych zmian wła ciwo ci termofizycznych ywno ci.
Ciepło wła ciwe produktów spo ywczych o wilgotno ci np. 75÷80 % wynosi
ok. 3,7 kJ/kg⋅K, w temperaturze wy szej ni krioskopowa. Obni enie
temperatury i zachodz ca przemiana fazowa wody w lód powoduj bardzo
szybki wzrost, np. do 150 kJ/kg⋅0C, warto ci ekwiwalentnego ciepła
wła ciwego. Usuni cie z produktu cz ci wody powoduje obni enie
pocz tkowej temperatury krioskopowej produktu.
Entalpia zmniejsza si od ok. 350 kJ/kg do 0 kJ/kg w – 400C (temperatur
odniesienia).
Przemiana fazowa wody powoduje wzrost od ok. 0,5 W/m⋅0C do ok. 1,70
W/m⋅0C współczynnika przewodzenia ciepła.
W temperaturze bliskiej krioskopowej współczynnik wyrównywania
temperatury produktu osi ga swoje minimum, ok. 0,2⋅10 –7 m2/s, a nast pnie
jego warto wzrasta do około 1,0 10 –7 m2/s, dla temperatury – 400C.
G sto produktu spo ywczego podczas zamra ania, w porównaniu z innymi
wła ciwo ciami termofizycznymi, zmienia si nieznacznie, np. g sto
niezamro onej truskawki równa si około 1040 kg/m3. W temperaturze – 400C
jej g sto obni a si do 940 kg/m3.
Rys. 4. Współczynnik wyrównywania temperatury wołowiny [Rahman 1995]
Fig. 4. Temperature equalizing coefficient of beef [Rahman 1995]
Bibliografia
Kluza F.: Przebieg chłodzenia i zamra ania materiałów biologicznych
uformowanych w kształt prostopadło cienny charakteryzowany wybranymi
modelami predykcji. Chłodnictwo, tom XXXI, 1996, nr 12, 33 – 35.
Okos M.R., red.: Physical and Chemical Properties of Food. ASAE
Publications 09 – 86., St. Joseph,USA.
Pham P.Q., Willix J.: Thermal Conductivity of Fresh Lamb Meat, Offals and
Fat in the Range – 40 to + 30 0C: Measurements and Correlations. Journal of
Food Science – Volume 54, No. 3, 1989.
Pham P.Q.: Prediction of Calorimetric Properties of Freezing Time of Foods
from Composition Data. Journal of Food Engineering, 30 ( 1996 ), 95 – 107.
Rahman S.: Food Properties Handbook. CRC Press, Boca Raton, New York,
London, Tokyo, 1995.
Riedel L.: Kalorimetrische Untersuchungen über das Gefrieren von Fleisch.
Kältetechnik.8.Jahrgang.Heft 12/1956, 374 – 377.
Tocci A.M., Flores E.S.E., Mascheroni R.H & F.: Enthalpy, Heat Capacity and
Thermal conductivity of Boneles Mutton between – 40 and + 40 0C.
Lebensmittel – Wissenschaft und Technology, 30 (1997), 184 -191.
Succar J., Hayakawa K – i.: Empirical Formulae for Predicting Thermal
Physical Properties of Food at Freezing or Defrosting Temparatures.
Lebensmittel – Wissenschaft und Technology, 16(1983), 326 – 331.
Thermo-physical properties of frozen food
Summary
The work presents changes observed in specific heat, enthalpy, conduction
coefficient, thermal diffusivity, and density of foodstuff while freezing.
Changes in thermo-physical properties result from phase transition of water
into ice.
Keywords: specific heat, enthalpy, conduction coefficient, temperature
equalizing coefficient, density
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards