Pojęcie „zasada prawa” jest jednym z najmniej niejednoznacznych

advertisement
Zasady prawa. Pojęcie i charakterystyka.
Rzeszów 2012
Pojęcie „zasada prawa” jest jednym z najmniej niejednoznacznych terminów
w prawoznawstwie. Podejmując próbę jego wyjaśnienia można odwołać się do
najbardziej powszechnego rozumienia tego zwrotu i określić go jako pewną przyjętą
regułę, która posiadają charakter zasadniczy i nadrzędny, uznawaną za podstawową ze
względu na cały system prawa. Bliższa analiza różnych koncepcji zasad prawa
pozwala z jednej strony dostrzec liczne podobieństwa w definiowaniu zasad prawa
przez autorów wywodzących się z odmiennych kultur prawnych. Odrębności
terminologiczne nie przeczą tej prawidłowości. Teoretycy i filozofowie prawa o różnej
narodowości często dochodzą do zbieżnych wniosków, widząc istotę natury zasad
prawa w tych samych właściwościach. Z drugiej strony, nierzadkie są przypadki, gdy
1
autorzy nominalnie przynależni do tej samej kultury kreślą znacząco różniące się
charakterystyki zasad prawa1.
W doktrynie pojęcia zasada prawa używa się przeważnie mając na myśli:
a)
określony typ ukształtowania jakiejś instytucji prawnej (zasada prawa
w ujęciu opisowym);
b)
dyrektywę postępowania lub wypowiedź oceniającą, na podstawie której da
się łatwo sformułować dyrektywę postępowania (zasada prawa w ujęciu
dyrektywalnym); niektóre z tak rozumianych zasad prawa są uznawane za
prawnie wiążące (tj. za obowiązujące normy prawne), wśród nich można
wyróżnić typ kwalifikowany – zasady dotyczące uznawania norm
określonego rodzaju za normy obowiązujące w danym systemie prawnym;
c)
jedno z ubocznych znaczeń terminu zasada, np. precedensowe orzeczenie
SN wpisane do księgi zasad prawnych SN; przepis prawa; przepis ogólny
(który traktuje się jako zasadę dla odróżnienia od wyjątków, czyli
przepisów szczegółowych); którąś z zasad współżycia społecznego, etc2.
Zasady prawa stanowią dzisiaj bardzo znaczący element procedur stosowania
prawa, zwłaszcza na poziomie sądów konstytucyjnych. Można powiedzieć, że to
właśnie poprzez odwoływanie się do zasad sądy konstytucyjne na cały świecie
w mniej lub bardziej aktywny sposób nie tylko stosują prawo, ale i kształtują,
modyfikują, tworzą czy zmieniają. Właściwie zasady systemu prawa można określić
jako strategiczne punkty systemu prawa, które określają jego charakter. Wskazać
jeszcze należy, że mamy zasady, których zasięg czy zakres zastosowania rozciąga się
na cały system prawa - są to zasady uniwersalne np. zasada państwa prawnego, zasada
sprawiedliwości społecznej, zasady równości. Są to zasady całego prawa. Obok zasad
uniwersalnych występują zasady, które odnoszą się do niektórych działów lub gałęzi
prawa np. zasada wolności umów czy autonomii woli stron jest zasadą, z którą
spotykamy się w prawie cywilnym, handlowym i gałęziach pokrewnych, ale które nie
ma w prawie administracyjnym czy karnym. Występują bardzo specyficzne zasady,
G. Maroń, Zasady prawa jako składnik kultury prawnej.
http://www.prawo.univ.gda.pl/teoria/uploads/zjazd/Maron.pdf.
2
M. Turajski, Pojęcie zasad prawa.
http://www.niecnastrona.republika.pl/Zasadyprawa.doc
1
2
które odnoszą się wyłącznie tylko do jednego działu czy gałęzi np. zasada
sprawiedliwości, która dotyczy tylko prawa podatkowego.
Obraz zasad prawa wyłaniający się z orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego
dowodzi
operatywności
poszczególnych
elementów
koncepcji
zasad
prawa
opracowanych przez uczonych spoza Polski, tworzących we własnym kulturowym
„środowisku”. Zarazem przystawalność tych elementów do praktyki jurysdykcyjnej
polskiego sądu konstytucyjnego nie jest przypadkiem i mówić można o świadomym
pozostawaniu tego organu pod wpływem „obcych”, nie powstałych w ramach polskiej
kultury prawnej, teoretycznych ujęć zasad prawa. Trybunał nie tylko czerpie inspirację
z różnych teorii zasad prawa, ale również partykularne tezy tych teorii niekiedy wprost
determinują tok jego rozumowania i argumentacji przy rozstrzyganiu konkretnych
spraw3.
W doktrynie prawniczej z pozoru brak jest zgodności jeżeli chodzi o typologie
zasad prawa. Poszczególni teoretycy prawa dokonują licznych własnych kategoryzacji
norm tego rodzaju, można jednak dokonać pewnej generalizacji. Statystycznie
najczęściej zasady prawa dzieli się na: zasady opisowe i dyrektywalne, zasady systemu
prawa i zasady postulaty (obydwa podziały typowe dla polskiej teorii prawa), czy
zasady
sensu
stricto
i
zasady-normy
programowe
(typologia
popularna
w obcojęzycznej literaturze prawniczej). Niejednokrotnie do oznaczenia zasady
jednego rodzaju przedstawiciele jurysprudencji korzystają z kilku różnych terminów.
Różnice te nie powinny jednak przysłaniać faktu, iż o typie zasad prawa powinny
decydować przypisywane jej właściwości4.
W przypadku typologii zasad odnoszących się do struktury systemu prawa,
należy zauważyć, że kryterium dystynkcji jest usytuowane w tej strukturze przepisów
prawnych, z których zasady są następnie w toku procesu wykładni rekonstruowane.
Łącząc umiejscowienie zasady w hierarchicznej konstrukcji systemu prawa z pełnioną
w nim rolą wyróżnić można: zasady całego systemu prawa (systemowe), zasady części
systemu prawa (gałęziowe), zasady aktu normatywnego, zasady partykularnych
instytucji prawnych. Zasadami całego systemu prawnego są konstytucyjne zasady
G. Maroń, Zasady prawa jako… op. cit.
G. Maroń. Zasady prawa: pojmowanie i typologie a rola w wykładni prawa i orzecznictwie konstytucyjnym,
Poznań 2011, s. 73.
3
4
3
prawa. Zawarcie ich w przepisach ustawy zasadniczej daje im najwyższą moc prawną.
Zasadami części systemu prawa będą najczęściej normy kodeksowe oraz normy
innych ustaw kluczowych dla poszczególnych gałęzi prawa. Z kolei zasady instytucji
prawnych to te normy konstrukcji danej instytucji, które regulują jej cechy szczególnie
istotne5.
Spośród różnych sposobów pojmowania zasad prawa dwa zyskały powszechną
aprobatę. Są to zasady prawa w sensie dyrektywalnym i zasady prawa w sensie
opisowym. Te pierwsze to wypowiedzi językowe o charakterze dyrektywalnym,
uznane za szczególnie doniosłe i wskazujące wzorce wymaganych zachowań lub
stanów rzeczy. Zasada dyrektywalne, będąc normą postępowania, powinna wyznaczać
zakres swego zastosowania i normowania, tzn. określać „kto”, „kiedy” i „jak” ma się
zachować. Zasady te można dalej podzielić na zasady systemu prawa i zasadypostulaty systemu prawa. Legitymizacja tych pierwszych wynika albo z faktu, iż
zostały bezpośrednio zakodowane w przepisach prawnych, albo uchodzą za logiczne
lub instrumentalne konsekwencje norm wysłowionych wprost w przepisach prawnych,
ewentualnie są rezultatem indukcyjnego uogólnienia grupy norm prawnych. Zasadypostulaty to wypowiedzi dyrektywalne o zasadniczym, doniosłym charakterze, którym
zgodnie z systemem źródeł prawa danego państwa i powszechnie uznawanymi
regułami walidacyjnymi nie można przyznać statusu norm prawa obowiązującego.
Jednak treść takich norm sprawia, iż zgodna opinia prawniczej doktryny przypisuje im
charakter zasad prawa de lege ferenda6. Zasady-postulaty to w szczególności:
 dyrektywy dotyczące celów, którym winno służyć prawo;
 dyrektywy dotyczące aprobowanych ideałów politycznych;
 postulaty prawno-porównawcze (reguły, co do których stwierdzono, ze
powtarzają się w każdym z systemów prawa należących do określonej
grupy);
5
6
Ibidem, s. 74.
Ibidem, s. 74-75.
4
 postulaty prawnonaturalne (reguły, których istnienie w systemie prawa
uzasadniania się tym, że wynikają one z jego natury i nie muszą wynikać
z norm prawnych7.
Zasady prawa w znaczeniu opisowym to wzorzec ukształtowania jakiejś
instytucji prawnej w określonym aspekcie tego ukształtowania. Wzorzec ten może być
albo jedynie pomyślany albo odtworzony z obowiązujących norm prawnych
tworzących instytucję wchodzącą w skład systemu prawa. Poza podstawowym
znaczeniem opisowym pojęciu zasada prawa przypisuje się także inne znaczenia
pozadyrektywalne, jak np. podstawa prawna lub polityczna, zasadnicza myśl
przewodnia, w oparciu o którą została ukształtowana (ew. powinna zostać
ukształtowana) jakaś instytucja prawna; znaczenie rejestrujące - prawidłowość, którą
można obserwować lub której się oczekuje w unormowaniu danej instytucji czy
koncepcja teoretyczna, która daje podwaliny dla wzorca ukształtowania jakiejś
instytucji prawnej8.
Kolejna typologia zasad prawa została przedstawiona przez Ronalda Dworkina,
który dzieli je na principles i policies. Obie kategorie zalicza do prawnych standardów
jako opozycyjnych - w sensie odmiennych cech - elementów składowych prawa
wobec reguł prawnych. Wymóg polityki prawnej (policy) to ten rodzaj normy, która
wyznacza cele do osiągnięcia, zwykle jest to postęp w zakresie jakiegoś
ekonomicznego, politycznego czy społecznego aspektu życia zbiorowości. Policy ma
zatem strukturę normy programowej. Z kolei zasada prawa we właściwym rozumieniu
(principle) jest normą, która ma być przestrzegana nie dlatego, że jej przestrzeganie
przybliża lub zapewnia ekonomiczną, polityczną lub społeczną sytuację, która wydaje
się godna pożądania, ale dlatego, że tego domaga się sprawiedliwość, uczciwość lub
inny aspekt moralności9.
W literaturze wymieniany jest także dychotomiczny podział zasad prawa
Manuela Atienzy i Juana Ruiza Manero. Proponują oni typologię na zasady-normy
programowe (policies) i zasady sensu stricto. Pomiędzy tymi dwoma typami zasad
prawa zachodzi różnica strukturalna. Hipoteza zasady sensu stricto ma charakter
M. Turajski, Pojęcie zasad… op.cit.
Ibidem.
9
G. Maroń. Zasady prawa : pojmowanie… op.cit., s. 80.
7
8
5
otwarty, a dyspozycja zamknięty. Z kolei normy programowe posiadają ujętą
w sposób otwarty tak hipotezę, jak i dyspozycję. Zamknięty zakres normowania zasad
sensu stricto przesądza o tym, że możliwym jest określenie in abstracto konkretnych
zachowań jako nakazanych czy zakazanych przez te normy. Swoją strukturą
przypominają one reguły działania (action rules). Natomiast normy programowe mają
strukturę reguł celu (end rules), a ich otwarty zakres normowania oznacza, że
prawodawca nie określił powinnych zachowań prowadzących do realizacji założonego
celu, pozostawiając wybór właściwego zachowania samym adresatom10.
Doniosłość wyróżniania niektórych norm obowiązujących w systemie prawnym
jako „zasad prawa” sprowadza się w praktyce do uznawania tych norm za nadrzędne
w stosunku do pozostałych. Sposób pojmowania owej nadrzędności jest bardzo
zróżnicowany. Przy tym w dziedzinach prawa, w których przyjęło się wyróżniać
bardzo dużą liczbę zasad, niektóre z nich określane są jako zasady naczelne,
podstawowe czy wiodące11. Nadrzędność może oznaczać:
 nadrzędność hierarchiczną - wynikająca z różnej mocy prawnej aktów
prawnych, ustalonej z godnie z przyjętą koncepcją źródeł prawa.
 to, że zasada udziela kompetencji do stanowienia norm zwykłych
i wyznacza merytoryczny kierunek prawotwórstwa;
 większą społeczną doniosłość zasady prawa niż norm zwykłych – ta
przesłanka budzi wątpliwości, bo wymaga odwołania się do jakiegoś
systemu wartości i korzystania z wiedzy o społecznych skutkach
postępowania nakazywanego przez normę.
 wyższy
stopień
ogólności
(tj.
szerszy
zakres
normowania
lub
zastosowania) zasady prawa niż norm zwykłych – stąd często nazywa się
zasadami prawa przepisy ogólne12.
Można także mówić o nadrzędności jednych zasad prawa nad innymi. Są ku
temu powody, gdy mamy do czynienia z zasadami prawa, które mają charakter
instrumentalny w stosunku do celu wyznaczonego przez inna zasadę lub gdy kilka
G. Maroń, Zasady prawa jako… op.cit.
S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974,
s. 64.
12
M. Turajski, Pojęcie zasad… op.cit.
10
11
6
odrębnych, ale funkcjonalnie powiązanych zasad składa się na jedną „nadrzędną”
zasadę
–
np.
zasada
demokratycznego
państwa
prawnego
i
piętnaście
wyinterpretowanych przez TK zasad składowych (zasada praworządności formalnej,
zasada niezaskakiwania obywatela przez państwo etc.). Takie rozróżnienie ma
doniosłość praktyczną. Można uzasadnić odstąpienie od zasady podrzędnej, jeśli
dowiedzie się, że nie będzie to naruszało zasady nadrzędnej (oraz, rzecz jasna, jeśli
zasada podrzędna nie będzie np. wysłowiona expressis verbis i bezwarunkowo
w obowiązującym przepisie prawnym) 13.
Warto również zwrócić uwagę na wzajemny stosunek norm jako zasad prawa
i norm zwykłych wyrażających regułę zachowania. Znacząca część teoretyków prawa,
niezależnie od ich narodowości, twierdzi, że odmienności pomiędzy normami i ich
klasyfikacja jest jedynie sprawą stopnia. Reguły i zasady mają taką samą strukturę
logiczną, przynależą do tej samej kategorii normatywnej w sensie jakości (norma
prawna), a jedynie inaczej operują w prawniczym rozumowaniu. Są one bardziej do
siebie podobne, niż się różnią, choć zarazem nie są identyczne. W ujęciu radykalnym
przedstawiciele tego obozu poddają w ogóle w wątpliwość sensowność dalszego
podziału norm na zasady i reguł. Przeciwnicy uważają, że można mówić o pewnych
gradacyjnych różnicach pomiędzy regułami a zasadami. Po pierwsze, reguły uchodzą
za normy bardziej precyzyjne od zazwyczaj językowo ogólnych zasad. Po drugie,
zasady wyrażają
czy chronią szczególnie cenne wartości porządku prawnego.
Ponadto charakter nielicznych akceptowanych kryteriów podziału sprawia, iż
niejednokrotnie
uznanie
konkretnej
determinowane
subiektywnym
normy
za
przeświadczeniem
zasadę
tego,
będzie
ostatecznie
kto
klasyfikację
przeprowadza14.
W dziedzinach prawa, które zostały mniej lub bardziej wyczerpująco
skodyfikowane, zasady prawa wyróżnia się głownie po to, aby łatwiej było
usystematyzować normy z tej dziedziny. Powołuje się na nie w celu stworzenia
przesłanek ocennych do posługiwania się odpowiednimi regułami interpretacyjnymi.
Poza tym wyróżnianie zasad prawa służy uspójnieniu systemu prawa jako systemu
13
14
Ibidem.
G. Maroń, Zasady prawa jako… op.cit.
7
norm dla których, dysponując odpowiednio spójną wiedzą, można znaleźć
aksjologiczne uzasadnienie wynikające z uporządkowanego systemu wartości.
Tam, gdzie nie ma kodyfikacji – zasady prawa wyznaczają kierunek
prawotwórstwa, a czasem, jeśli nie ma odpowiednich przepisów prawa pozytywnego,
zastępują je. Znów chyba można posłużyć się zasada demokratycznego państwa
prawnego – wokół jednego przepisu narosło 15 rożnych norm, które, choć nie
wyrażone expressis verbis w tekście prawnym, miały autorytet norm prawna
pozytywnego15.
Bibliografia:
1. Maroń
G.,
Zasady
prawa
jako
składnik
kultury
prawnej.
http://www.prawo.univ.gda.pl/teoria/uploads/zjazd/Maron.pdf.
2. Maroń G., Zasady prawa: pojmowanie i typologie a rola w wykładni prawa
i orzecznictwie konstytucyjnym, Poznań 2011.
3. Turajski M., Pojęcie zasad prawa.
http://www.niecnastrona.republika.pl/Zasadyprawa.doc.
4. Wronkowska S., Zieliński M., Ziembiński Z., Zasady prawa. Zagadnienia
podstawowe, Warszawa 1974.
15
M. Turajski, Pojęcie zasad… op.cit.
8
9
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards