Jak starzeje się mózg?

advertisement
JAK STARZEJE SIĘ MÓZG?
NA PYTANIA ODPOWIADA DR N. MED. MAREK JURGOWIAK
Starzenie jest naturalnym procesem, który dotyczy wszystkich narządów,
w tym również mózgu. Wraz z wiekiem funkcjonowanie całego naszego
organizmu ulega pogorszeniu– zmniejsza się wydolność, zdolność adaptacyjna,
czy odporność na choroby. Poziom sprawności u osób w podeszłym wieku bywa
różny, ponieważ na tempo i przebieg starzenia wpływa wiele czynników, m.in.
tryb życia.
Czy mózg musi się starzeć?
że nie. Starzenie
Mózg jest jednym z organów na-
w nasze życie, tak jak w życie
sprawniej
szego ciała, kluczowym, ponie-
organizmów
gatunków.
w dzieciństwie, młodości, i okresie
waż odpowiada za tożsamość,
Jest więc normalnym etapem
pełnej dojrzałości, w wieku śred-
człowieczeństwo. Skoro starzeją
naszej ontogenezy, czyli rozwoju
nim. Potem spadek liczby neuro-
się
osobniczego.
nów powoduje stopniowe pogar-
wszystkie
komórki
i tkanki
innych
człowieka,
dotyczy
także
to
mó-
zgu. Starzenie
się
i śmierć jest
procesem
koniecznym.
W jego wyniku
nastę-
puje
wy-
miana
po-
koleń,
a
jest wpisane
„STARZENIE JEST WPISANE
W NASZE ŻYCIE, TAK JAK
W ŻYCIE ORGANIZMÓW INNYCH GATUNKÓW. JEST
NORMALNYM ETAPEM NA-
roku życia. Wobec tego najnasz
mózg
działa
W jakim wieku
szanie się pracy mózgu.
mózg działa
Wspomniał Pan, że po 35 roku
najlepiej?
życia następuje duży spadek
Pewnie
liczby neuronów. O jakich
u szczytu
jego
swo-
liczbach mówimy?
rozwoju.
Szacuje się, że po 35 roku życia
Okazuje się, że
z kory mózgowej może ubywać
noworodek ma
codziennie nawet 10 tys. neuro-
niewiele
nów. Jednak nie powinniśmy się
neu-
SZEJ ONTOGENEZY, CZYLI
ronów.
tym przejmować, ponieważ licz-
ROZWOJU OSOBNICZEGO”
Po pewnym
ba neuronów w naszym mózgu
czasie ta liczba
jest olbrzymia. W mózgu zdrowe-
rośnie.
Około
go, prawidłowo rozwijającego się
zmienność genetyczna genero-
siódmego roku życia w korze mó-
człowieka znajduje się 1012 komó-
wana rozmnażaniem płciowym
zgowej znajduje się już olbrzymia
rek nerwowych. Połączeń synap-
jest motorem ewolucji. Wymiana
liczba neuronów. Potem liczba
tycznych jest 1015. To są olbrzymie
pokoleń musi też następować, bo
neuronów zaczyna spadać. Jed-
liczby. Poza tym mózg wykazuje
nasza planeta w krótkim czasie
nak następuje to bardzo powoli,
spore możliwości kompensacyjne,
nie pomieściłaby wszystkich istot.
stopniowo, więc nie ma wpływu
czyli cały czas mogą tworzyć się
Zapytała pani, czy starzenie jest
na pracę naszego mózgu. Więk-
nowe połączenia dendrytyczne
konieczne? A czy możemy umie-
szy
między
rać, nie starzejąc się? Okazuje się,
neuronów obserwuje się po 35
fizjologiczny
spadek
liczby
komórkami.
neuronów
mamy
A oprócz
jeszcze
NA PYTANI A ODPOWI AD A DR N. MED. MAREK JURGOWI AK
w mózgu tkankę glejową. Nie są
roku życia, 80-latkowie czy jesz-
takie osoby, które starzeją się i nie
to komórki nerwowe, ale wypeł-
cze starsi, zachowują zdolność
cierpią na choroby wieku pode-
niają luki po ubytku neuronów
uczenia się.
uniwersytety
szłego. W słynnym badaniu pol-
oraz wspomagają tkankę ner-
trzeciego wieku, gdzie seniorzy
skich stulatków – PolStu, przepro-
wową odżywczo i podporowo.
chodzą na wykłady, dokształca-
wadzonym w 2001 r., okazało się,
Jak zaobserwowano ten spadek
ją się
przyswajają
że wielu z nich nie chorowało
liczby neuronów związany
nową wiedzę. Na starość mózg
wcześniej i nie choruje na po-
z wiekiem?
nie traci więc zdolności zapamię-
ważne choroby. Nie jest więc tak,
Na początku odkryto, że w trak-
tywania i uczenia się, ale te pro-
że starzejemy się, zatem koniecz-
cie starzenia mózg się obkurcza.
cesy zachodzą troszkę wolniej.
nie
Dzieje się tak z powodu utraty
A czy nie jest tak, że z pewnym
na cukrzycę,
wody,
wiekiem wiążą się niektóre cho-
nadciśnienie. To prawda, że jeżeli
śmierci neuronów. Obecnie do
roby, np. miażdżyca naczyń
ktoś już w młodości cierpi na hi-
badania liczby neuronów stosu-
krwionośnych czy choroby ukła-
percholesterolemię,
je się m.in. magnetyczny rezo-
du krwionośnego związane
szanse wystąpienia choroby Al-
nans jądrowy. Pozwala on ocenić
z nadciśnieniem krwi? Czy sta-
zheimera na starość. Ale to nie
np. rozmiar hipokampu czy pła-
rzenie samo w sobie nie jest zwią-
znaczy, że my wszyscy musimy
tów
zane z chorobami?
być obarczeni chorobami, które
odpowiadają za naszą pamięć.
W przeszłości byli badacze, którzy
towarzyszą starzeniu.
W jaki sposób się starzejemy?
starzenie
traktować
Po czym można więc poznać, że
W biologii starzenia i medycynie
jako jednostkę chorobową. Od
mózg starzeje się nieprawidłowo
starzenia wyróżnia się dwa poję-
innych różniła się według nich
(w sposób patologiczny)?
cia: successful aging, czyli starze-
tym, że stanowiła jednostkę uni-
W starzeniu
nie pomyślne, fizjologiczne, oraz
wersalną, dotyczącą wszystkich.
stępują zmiany, których nie ob-
starzenie patologiczne. Jeśli sta-
Jednak proszę zobaczyć, że są
serwuje
ale
również
czołowych
w wyniku
mózgu,
które
Stąd
i rzeczywiście
próbowali
będziemy
się
rzejemy się w sposób pomyślny,
to mimo że w naszym organizmie,
a więc także w mózgu, zachodzą
zmiany starzeniowe, temu starzeniu nie towarzyszą choroby. Natomiast
w starzeniu
patologicz-
nym pojawiają się bardzo poważne schorzenia, takie jak choroba Alzheimera.
Jak poznać, że ktoś starzeje się
pomyślnie?
W
starzeniu
pomyślnym
nasz
mózg zachowuje sprawność, bo
wykazuje
olbrzymie
kompensacyjne.
zdolności
Nawet
utrata
dużej liczby neuronów nie powoduje drastycznych zmian w funkcjonowaniu mózgu. Dzięki temu
ludzie starzy, czyli powyżej 65-go
JAK PRZEBIEGA STARZENIE SIĘ?
cierpieć
nowotwory
ma
patologicznym
przy
czy
duże
wy-
starzeniu
NA PYTANI A ODPOWI AD A DR N. MED. MAREK JURGOWI AK
pomyślnym.
Na
przykład
dwóch terminów wynika z tego,
funkcjonuje. Każdy z nas jest inny
u chorych na Alzheimera obser-
że nie zawsze upływ czasu jest
i każdy z nas starzeje się w innym
wuje się
równoznaczny
tempie. Wpływa na to szereg
odkładanie
znacznej
liczby tak zwanych płytek star-
postępem
czych, czyli złogów białka amylo-
zmian starze-
idowego. Kiedy mózg starzeje się
niowych.
normalnie, fizjologicznie, również
Okazuje
się,
pojawiają się
że
70-
w nim
te
płytki.
dwie
z takim
samym
czynników.
Jednak jest ich znacznie mniej:
letnie
osoby
kilka, kilkanaście, czasem kilka-
mogą
dziesiąt.
w różnym
Załóżmy więc, że mamy dwóch
wieku −
70-latków. Czy ich mózgi mogą
chronologicz-
być
„TRZEBA MIEĆ PREDYSPOZYCJE GENETYCZNE,
ALE I PROWADZIĆ
WŁAŚCIWY STYL ŻYCIA,
ŻEBY W ZDROWIU
nie
tylko
OSIĄGNĄĆ BARDZO
ZAAWANSOWANY WIEK”
Jedne to tak
zwane czynniki
niemodyfikowalne,
na
przykład czynniki genetyczne czy poziom
wykształcenia
w
młodości,
na
które
znacznie różnić się sprawnością?
nym,
Może tak być. W języku angiel-
biologicznym.
skim wyróżnia się dwa pojęcia
Czasem widzimy tak sprawnego
wu. Drugie to czynniki modyfiko-
aging i senescence. Aging ozna-
intelektualnie 70-latka, że wyda-
walne, takie jak styl życia, aktyw-
cza wiekowienie, czyli upływ cza-
je się dużo młodszym człowie-
ność,
su. A senescence − biologiczne
kiem. A jego rówieśnik jest uwię-
sposób odżywiania się. Na te
procesy starzenia. Używanie tych
dłym staruszkiem, który już ledwie
mamy wpływ. Trzeba więc mieć
mamy
stosowanie
używek
nie
wpły-
czy
predyspozycje genetyczne, ale
ZMIANY W MÓZGU W CHOROBIE ALZHEIMERA
i prowadzić właściwy styl życia,
żeby w zdrowiu osiągnąć bardzo
zaawansowany wiek.
Jak sprawność u ludzi starszych
wygląda obecnie?
Dzisiaj, według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce żyje 1,5 mln osiemdziesięciolatków. Niestety aż 40% z nich to
osoby niesamodzielne. Chcielibyśmy, żeby osób zupełnie sprawnych po 80-tce czy 90-tce było
coraz więcej. Współczesna medycyna, badając procesy starzeniowe w mózgu, zmierza do tego
byśmy zachowali sprawność jak
najdłużej.
Czy starzenie to coś złego?
U chorych na Alzheimera obserwuje się znaczne ubytki kory
mózgowej, szczególnie w obszarach odpowiedzialnych za
używanie języka i pamięć.
Obecnie starzenie jest uważane
przez lekarzy i biologów ewolucyjnych za czynnik wręcz pomyślny,
pozytywny.
Udowodniono
bowiem istnienie tak zwanego
NA PYTANI A ODPOWI AD A DR N. MED. MAREK JURGOWI AK
syndromu babci, który pozwala
tracimy bliską nam osobę.
zmianom człowiek cały czas roz-
godnie trwać naszemu gatunko-
Osoby w starszym wieku są
wija to, co nazywamy mądrością
wi na Ziemi w zmieniających się
postrzegane jako mądrzejsze.
życiową. Osoby starsze uczą się
warunkach. Kobieta po wejściu
Czy ma to uzasadnienie?
coraz wolniej, ale jednocześnie
w okres menopauzy traci zdol-
Dziecko rodzi się właściwie z pu-
mają zgromadzony bardzo duży
ność rozrodczą, więc może za-
stym
zasób
jąć się
o mózg. Z wiekiem nabywa coraz
Jest on wynikiem zmian, jakie
ków. To stanowi o sukcesie roz-
szerszą
zaszły w mózgu. Dlatego mówi-
rodczym naszego gatunku i jego
świadczenia.
my, że człowiek
przetrwaniu. W modelach mate-
A czymże są
w
matycznych
że
nasza
pa-
gdyby w populacjach rozmnaża-
mięć,
do-
jących się płciowo nie było sta-
świadczenie
wychowywaniem
wnu-
udowodniono,
zasobem,
jeśli
chodzi
wiedzę i gromadzi
„ZASÓB DOŚWIADCZENIA,
WIEDZY JEST WYNIKIEM
z pamięcią
ne wyginięciem, niż populacje,
one
w których jedne osobniki powo-
gromadze-
li się starzeją, a inne dorastają.
niu się
Starzenie
w neuronac
MĄDRY MĄDROŚCIĄ
h zmian bio-
NABYTĄ W CIĄGU ŻYCIA.”
gwałtownej-
nabytą
MÓWIMY, ŻE CZŁOWIEK
Tworzą się
nie obserwujemy
dry mądrością
Wiąże pan
pulacje byłyby bardziej zagrożo-
że
wieku jest mą-
W MÓZGU. DLATEGO
gencja?
też,
starszym
w ciągu życia.
oraz
z przyczyn losowych, to takie po-
dzięki
wiedzy.
ZMIAN, JAKIE ZASZŁY
rzenia, a organizmy ginęłyby tylko
powoduje
inteli-
do-
doświadczenia,
W STARSZYM WIEKU JEST
mądrość
długotrwałą?
Z całą pewnością
tak.
Na
przykład chorzy
wymiany pokoleń. Nie da się jej
chemicz-
zauważyć, bo następuje płynnie.
nych i anatomicznych – syntezie
tracą zdolność zapamiętywania
Odczuwamy
wymiany
białek, tworzeniu nowych połą-
tego, co wydarzyło się niedawno,
pokoleń dopiero wtedy, kiedy
czeń synaptycznych. Dzięki tym
czyli
fakt
na Alzheimera
szwankuje
ich
JAK DŁUGO BĘDZIEMY ŻYĆ?
Długość życia w Polsce. Dla lat 1990−2013 dane rzeczywiste, dla lat 2020−2045 prognoza.
pamięć
NA PYTANI A ODPOWI AD A DR N. MED. MAREK JURGOWI AK
krótkotrwała. Pamięć odległa jest
Możemy jedynie postarać się, jak
powoduje, że neuroprzekaźników
przez
najdłużej zachować sprawność
produkuje się
Łatwiej więc tym osobom wra-
narządów, również mózgu.
w terapii
cać do wspomnień sprzed lat, niż
Załóżmy, że osoba po 65 roku
zaleca się rozrywki intelektualne
do tego, co wydarzyło się nie-
życia
intensywnie się
i umysłowe − grę w szachy, w
dawno.
uczyć, chodzi np. na kursy języka
warcaby, rozwiązywanie krzyżó-
Czy można odmłodzić mózg,
angielskiego. Czy jej sprawność
wek. To jedna z poważnych form
który się już zestarzał?
poznawcza
terapii. Również, kiedy wykonu-
Mówilibyśmy
miętywania wzrastają?
jemy czynności manualne, które
procesu starzenia. Jednak nasz
Może nie tyle wzrastają, co są
wymagają sprawności, np. pisa-
rozwój ontogenetyczny, tak jak
zachowane na poziomie takim,
nie ręczne lub kiedy rozwiązujemy
ewolucja, jest jednokierunkowy
w jakim dotrwały do wieku star-
krzyżówki, czytamy czy słuchamy
i nieodwracalny. Począwszy od
czego, czyli 65 roku życia. Dziś
muzyki, nasz mózg intensywnie
długi
czas
tu
zachowana.
o odwróceniu
zaczyna
i możliwości
zapa-
więcej.
choroby
Dlatego
Alzheimera
zarodka aż do momentu śmierci
twierdzi się, że rozrywki umysłowe,
pracuje, odbiera bodźce i wysyła
cały czas się starzejemy i nie
czytanie, ręczne pisanie czy zain-
je w kierunku innych tkanek, ro-
da się cofnąć zmian, które za-
teresowanie światem, powodują,
śnie więc produkcja neuroprze-
chodzą
komór-
że nasz mózg dłużej zachowuje
kaźników. W efekcie sprawność
kach. Gdybyśmy to potrafili, nau-
sprawność. Jedno z japońskich
naszego mózgu wzrasta.
ka już dawno by z tego korzysta-
przysłów mówi, że starzenie za-
ła, a medycyna potrafiłaby nas
czyna się wtedy, kiedy przestaje-
odmładzać. W gabinetach chi-
my się uczyć. Coś w tym jest. Pro-
Dr n. med. Marek Jurgowiak jest wykła-
rurgów plastycznych i kosmetycz-
szę zobaczyć, że kiedy mózg de-
dowcą biochemii klinicznej i biologii
nych próbuje się te zmiany spo-
generuje, nie tylko umierają ko-
wolnić, ukryć. Ale wewnątrz, pod
mórki i zanikają synapsy, ale spa-
wygładzoną skórą, nadal jeste-
da również produkcja neuroprze-
czy,
śmy 80-latkami czy 70-latkami.
kaźników.
Wydziału Farmaceutycznego,
we wszystkich
Wysiłek
umysłowy
molekularnej. Pracuje na Uniwersytecie
Mikołaja Kopernika, w Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszw Katedrze
Biochemii
Klinicznej
Download