mapy drogowe ochrony wybranych gatunków i siedlisk leśnych

advertisement
MAPY DROGOWE
OCHRONY WYBRANYCH
GATUNKÓW I SIEDLISK
LEŚNYCH
1
Praca zbiorowa pod redakcją Mirosława Jędrzejewskiego.
W skład zespołu autorów wchodzą następujące osoby:
1. Dariusz Anderwald,
2. Katarzyna Bojarska,
3. Lech Dąbrowski,
4. dr Sławomir Chmielewski,
5. dr hab. Marian Cieślak,
6. prof. dr hab. Roman Dziedzic,
7. dr Anna Krzysztofiak,
8. dr Michał Falkowski,
9. dr hab. Jacek Hilszczański,
10. Janusz Holuk,
11. dr Marta Jermaczek-Sitak,
12. Marek Kowalski,
13. Katarzyna Kurek,
14. Wojciech Mazur,
15. dr Robert Mysłajek,
16. dr Paweł Nasiadka,
17. Artur Pałucki,
18. dr Paweł Pawlikowski,
19. dr Sabina Pierużek-Nowak,
20. Michał Piotrowski,
21. Andrzej Ryś,
22. Zenon Rzońca,
23. dr hab. Krzysztof Schmidt,
24. Joanna Węgiel,
25. dr Dorota Zawadzka.
2
Ogólny nadzór nad opracowaniem map drogowych sprawował Komitet Sterujący Projektu,
którego cenne uwagi i sugestie zostały uwzględnione w mapach drogowych. Komitet
Sterujący projektu obradował w składzie:
1. Arleta Siarkiewicz-Hoszowska – przedstawiciel Generalnej Dyrekcji Ochrony
Środowiska
2. Jolanta Błasiak – przedstawiciel Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych
3. Wojciech Cieślowski – przedstawiciel Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej
4. Dariusz Bukaciński – przedstawiciel Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków
5. Grzegorz Lesiński – przedstawiciel Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego
6. Elżbieta Budka – przedstawiciel Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi
7. Katarzyna Pawlikowska – przedstawiciel Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi
8. Dorota Radziwiłł – przedstawiciel Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska
9. Janusz Łogożny – przedstawiciel Ministerstwa Środowiska
3
Od autorów
Ochrona przyrody jest wyzwaniem dla całego współczesnego społeczeństwa, jednak główną
rolę w tym zakresie mają do odegrania instytucje państwowe oraz zarządcy terenów, na
których występują cenne walory przyrodnicze. Dotychczas realizowane działania dotyczące
ochrony gatunków i siedlisk pozwoliły zgromadzić wiele cennych doświadczeń. Wskazują
one, że najlepsze efekty w ochronie przyrody przynoszą działania wynikające
z opracowanych przez specjalistów długookresowych programów. Takimi programami są
opracowane przez nas mapy drogowe wybranych gatunków i siedlisk, zawierające
syntetyczne wskazówki dotyczące zachowania dobrego stanu najcenniejszych walorów
przyrodniczych naszego kraju.
Zalecenia umieszczone w mapach drogowych wynikają z naszych wieloletnich doświadczeń
w ochronie przyrody, nabytych podczas realizacji projektów oraz pracy w administracji
rządowej i samorządowej, Lasach Państwowych, instytucjach naukowych, organizacjach
pozarządowych, instytucjach finansujących ochronę środowiska. Stworzone opracowania są
stosunkowo krótkie i spójne, co ułatwia ich praktyczne wykorzystanie. Chcielibyśmy, aby
zapisy map drogowych były wskazówkami dla państwowych instytucji odpowiedzialnych za
ochronę przyrody oraz pomocą dla zarządców cennych przyrodniczo terenów, a także
podmiotów realizujących projekty ochroniarskie. Mamy też nadzieję, że propozycje zawarte
w mapach drogowych zostaną uwzględnione przez instytucje finansujące ochronę przyrody
przy opracowywaniu listy priorytetowych zadań, których realizacja może uzyskać
dofinansowanie.
Mamy nadzieję, że nasz wysiłek i czas poświęcony na przygotowanie map drogowych
zostanie dobrze wykorzystany przez instytucje odpowiedzialne za ochronę przyrody
i przyczyni się do zachowania w Polsce bogactwa i piękna natury.
Zespół ekspertów opracowujących mapy drogowe
4
Spis Treści
1. WPROWADZENIE
6
2. WSPÓLNE ZAGADNIENIA MAP DROGOWYCH OCHRONY GINACYCH
GATUNKÓW I SIEDLISK LEŚNYCH W POLSCE
10
3. MAPA DROGOWA OCHRONY ŻUBRA
17
4. MAPA DROGOWA OCHRONY WILKA W POLSCE
27
5. MAPA DROGOWA OCHRONY RYSIA W POLSCE
39
6. MAPA DROGOWA OCHRONY NIEDŹWIEDZIA BRUNATNEGO W
POLSCE
51
7. MAPA DROGOWA OCHRONY GŁUSZCA W POLSCE
67
8. MAPA DROGOWA OCHRONY CIETRZEWIA W POLSCE
85
9. MAPA DROGOWA OCHRONY ZAJĄCA SZARAKA W POLSCE
101
10. MAPA DROGOWA OCHRONY KUROPATWY W POLSCE
108
11. MAPA DROGOWA OCHRONY LEŚNCH MOKRADEŁ W POLSCE
117
12. MAPA DROGOWA OCHRONY ŻÓŁWIA BŁOTNEGO W POLSCE
126
13. MAPA DROGOWA OCHRONY GNIEWOSZA PLAMISTEGO I WĘŻA
ESKULAPA W POLSCE
134
14. MAPA DROGOWA OCHRONY NIETOPERZY W POLSCE
144
15. MAPA DROGOWA OCHRONY SÓW W POLSCE
154
16. MAPA DROGOWA OCHRONY WYBRANYCH GATUNKÓW PTAKÓW
SZPONIASTYCH W POLSCE
162
17. MAPA DROGOWA OCHRONY WYBRANYCH GATUNKÓW OWADÓW W
POLSCE
18. MAPA DROGOWA OCHRONY KSEROTERM W POLSCE
168
178
5
Wprowadzenie
Przyroda to nasze wspólne dziedzictwo, którego zachowanie jest potrzebą i obowiązkiem
całego społeczeństwa. Jednak zmiany zachodzące we współczesnym świecie powodują wiele
zagrożeń dla środowiska naturalnego i żyjących w nim organizmów. Aby możliwe było
przetrwanie jak największej liczby gatunków roślin i zwierząt, konieczne są różnorodne
działania, obejmujące regulacje prawne, ochronę i odtwarzanie siedlisk, czynną ochronę
zagrożonych gatunków, a także edukację społeczeństwa. Na potrzebę ochrony zasobów
przyrodniczych zwracana jest uwaga w wielu aktach prawa międzynarodowego.
Postanowienia zawarte między innymi w Traktacie o Unii Europejskiej, dokumentach
strategicznych i dyrektywach Unii Europejskiej, czy Konwencji o różnorodności biologicznej
zobowiązują Polskę do zrównoważonego wykorzystania zasobów przyrodniczych, ochrony
dzikiej flory i fauny oraz ich siedlisk. Zapisy te mają odzwierciedlenie w prawie krajowym,
przede wszystkim w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, Ustawie o ochronie przyrody,
Ustawie o lasach oraz w dokumentach o charakterze strategicznym, np. w Polityce
Ekologicznej Państwa, Krajowej strategii ochrony i umiarkowanego użytkowania
różnorodności biologicznej 2003, Długookresowej strategii trwałego i zrównoważonego
rozwoju do 2025 oraz w lokalnych Strategiach Rozwoju Województw do roku 2020.
Dokumenty te zakładają miedzy innymi konieczność zapewnienia zrównoważonego rozwoju
ekonomicznego, z poszanowaniem i zachowaniem różnorodności biologicznej, prowadzenie
działań ochronnych i monitoringu zmian przyrodniczych oraz opracowanie i wdrożenie
strategii ochrony różnych elementów przyrody ożywionej.
Te założenia stały się inspiracją dla Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych do
stworzenia map drogowych ochrony wybranych gatunków i siedlisk. Zadanie to zostało
wykonane w ramach realizacji projektu pn. „Ochrona różnorodności biologicznej na
obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 – promocja najlepszych praktyk”,
współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu LIFE+, Narodowego
Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Lasów Państwowych.
Czym są mapy drogowe
Mapy drogowe zostały opracowane przez zespół ekspertów – biologów, reprezentujących
różne środowiska: leśników, administrację rządową i samorządową, pracowników
naukowych, organizacje pozarządowe, myśliwych. Są dokumentami, które mają stymulować
i ukierunkować działania podejmowane dla ochrony ginących gatunków i siedlisk. Pokazują
obecny stan ochrony, cel do którego należy dążyć oraz zadania, których realizacja jest wg
ekspertów niezbędna, dla osiągnięcia zakładanego celu. Mapy drogowe w sposób formalny
nie obligują do podejmowania określonych działań tak, jak czynią to zatwierdzone przez
właściwe organy państwowe strategie ochrony gatunków i siedlisk. Założeniem map
drogowych jest uświadomienie właściwym instytucjom i osobom istniejącego problemu,
6
wskazanie drogi dojścia do jego rozwiązania oraz stymulowanie podjęcia określonych
działań.
Opracowujący mapy eksperci skupiali się głównie na merytorycznej zgodności postulatów
z najnowszą wiedzą z zakresu biologii oraz doświadczeniem z krajowych realiów
ochrony wybranych gatunków i siedlisk, w związku z tym niektóre zaproponowane zadania
nie są zgodna z obecnie obowiązującymi przepisami prawa. Dlatego wśród postulatów map
znajduje się między innymi zmiana wskazanych aktów prawnych, powodująca zwiększenie
skuteczności i usprawnienie ochrony poszczególnych gatunków i siedlisk, czasami także
zmniejszając związane z tym ograniczenia działalności człowieka.
Adresaci map drogowych
Adresatami tych dokumentów są instytucje odpowiedzialne za ochronę, monitoring
i finansowanie przyrody w Polsce: Ministerstwo Środowiska, Generalna Dyrekcja Ochrony
Środowiska, Główny Inspektorat Ochrony Środowiska oraz Narodowy Fundusz Ochrony
Środowiska i Gospodarki Wodnej. Znacząca część postulatów zawartych w mapach
drogowych jest skierowana do Generalnej Dyrekcji Lasów Państwowych, reprezentującej
instytucję zarządzającą większością lasów w naszym kraju i mającą decydujący wpływ na
stan zachowania gatunków i siedlisk na terenach leśnych. Zawarte w mapach propozycje
poszczególnych zadań skierowane są przede wszystkim do instytucji, określonych jako
„Podmiot odpowiedzialny”, które są predysponowane do ich realizacji na mocy zakresu
swoich obowiązków albo też posiadają możliwości organizacyjne, kadrowe i finansowe do
ich realizacji. Nie oznacza to jednak, że wyłącznie te instytucje mogą zajmować się realizacją
postulowanego zadania. Wśród „podmiotów odpowiedzialnych” wymieniane są także
przyrodnicze organizacje pozarządowe oraz instytucje naukowe. Nie jest tutaj możliwe
wskazanie konkretnych organizacji, dlatego zapisy te należy traktować raczej jako pokazanie
ważnej roli stowarzyszeń i instytucji naukowych w krajowym systemie ochrony przyrody.
Gatunki i siedliska uwzględnione w mapach drogowych
Mapy drogowe zostały opracowane dla 9 grup gatunków oraz 2 siedlisk. Ten wybór był
nieprzypadkowy, ponieważ wskazane gatunki i siedliska pełnią role parasolową, czyli ich
ochrona zapewnia dogodne warunki do życia także wielu innym zagrożonym organizmom.
Ponadto ważnym kryterium wyboru tych gatunków była kluczowa rola, jaką odgrywają Lasy
Państwowe w ich ochronie czynnej oraz zapewnieniu im niezbędnych siedlisk. Opracowane
dokumenty dotyczą następujących gatunków i siedlisk:
1. Żubr. Gatunek leśny, będący symbolem polskiej ochrony przyrody, uratowany przed
wyginięciem dzięki programowi hodowli i restytucji, który w dużej części jest
realizowany przez Lasy Państwowe.
2. Duże ssaki drapieżne: wilk, ryś, niedźwiedź. Gatunki leśne, silnie zagrożone
wyginięciem, dzięki ochronie gatunkowej i ochronie siedlisk ich liczebność jest
7
stabilna, a w przypadku wilka zwiększa się. Ich czynna ochrona oraz monitoring
liczebności są możliwe dzięki zaangażowaniu przyrodniczych organizacji
pozarządowych, instytucji naukowych, a przede wszystkim dużemu wsparciu Lasów
Państwowych.
3. Kuraki leśne: głuszec i cietrzew. Gatunki krytycznie zagrożone wyginięciem w Polsce,
o dużych wymaganiach siedliskowych, o ich przetrwaniu zadecyduje sposób
prowadzenia gospodarki leśnej w ostojach oraz efekty projektów hodowli i restytucji
prowadzonych – obecnie i w przyszłości – przez Lasy Państwowe.
4. Zając i kuropatwa. Gatunki związane z ekosystemami otwartymi, do niedawna
pospolite, w ciągu ostatnich 20 lat kilkakrotnie zmniejszyły swoją liczebność
w Polsce. W ich hodowlę i restytucję zaangażowanych jest wiele jednostek
organizacyjnych Lasów Państwowych.
5. Gady: żółw błotny, gniewosz plamisty, wąż Eskulapa. Gatunki żyjące na terenach
leśnych, ich występowanie i liczebność są słabo rozpoznane. Nieliczne realizowane
dotychczas projekty ochrony czynnej były prowadzone przez organizacje
przyrodnicze i administrację państwową, przy dużym wsparciu leśników.
6. Nietoperze. Wszystkie krajowe gatunki są związane z lasami, w których mogą
rozmnażać się, zimować i żerować. Cała grupa tych zwierząt jest uznawana za
zagrożoną wyginięciem. Duży wkład w ochronę nietoperzy mają organizacje
pozarządowe, parki narodowe i krajobrazowe oraz Lasy Państwowe, które
zabezpieczają tym zwierzętom miejsca do rozrodu oraz zimowania.
7. Sowy: puchacz, włochatka, sóweczka, puszczyk, uszatka. Są to gatunki leśne o różnej
liczebności i stopniu zagrożenia (pierwsze trzy są nieliczne i objęte ochroną strefową,
ostatnie dwa są pospolite). Ich przetrwanie zależy od dostępności odpowiednich
środowisk oraz dostępności miejsc do zakładania gniazda.
8. Ptaki szponiaste: bielik, rybołów, sokół wędrowny - populacja leśna, orzeł przedni,
orlik krzykliwy. Gatunki rzadkie i nieliczne, o różnym stopniu zagrożenia w Polsce.
Bielik i sokół wędrowny odbudowują swoja liczebność w Polsce, liczebność
pozostałych gatunków jest uzależniona od aktywnej ochrony żerowisk, którą
prowadzą głównie organizacje pozarządowe, parki narodowe i krajobrazowe oraz
Lasy Państwowe.
9. Owady: wybrane gatunki ksylobiontów i błonkówek. Owady te potrzebują do życia
martwego drewna (ksylobionty) oraz śródleśnych otwartych terenów (błonkówki). Ich
ochrona pozwala zachować środowiska życia wielu innych ginących gatunków,
występujących w podobnych siedliskach.
10. Leśne mokradła. Są to jedne z najbardziej bogatych w gatunki ekosystemów w Polsce,
jednak na skutek celowego odwadniania w przeszłości wiele z nich zostało
zdegradowane i nie pełni swoich ekologicznych funkcji. Od kilkudziesięciu lat
prowadzone są działania czynnej ochrony mokradeł, podejmowane między innymi
przez organizacje pozarządowe, parki narodowe i krajobrazowe, a także Lasy
Państwowe, które na dużą skalę realizują działania mające na celu odtworzenie
i ochronę tych siedlisk.
8
11. Kserotermy. Są siedliskami nietrwałymi, powstawały na skutek zaburzeń
w środowisku, np. pożarów, obecnie są bardzo zagrożone zanikiem na skutek sukcesji
leśnej. Na ich terenie występuje specyficzna flora i fauna, która nie może egzystować
w środowiskach zastępczych. Ochroną kseroterm dotychczas zajmowały się głównie
organizacje pozarządowe, parki krajobrazowe oraz odpowiedzialne za ochronę
przyrody jednostki administracji państwowej, często przy wsparciu Lasów
Państwowych.
9
WSPÓLNE ZAGADNIENIA MAP DROGOWYCH OCHRONY GINACYCH
GATUNKÓW I SIEDLISK LEŚNYCH W POLSCE
Stan obecny
Ochrona przyrody w Polsce ma tradycje sięgające średniowiecza i jest jedną z lepiej
zorganizowanych w Europie, a nawet na świecie. Niektóre z przyjętych w naszym kraju
rozwiązań (np. ochrona strefowa miejsc rozrodu i stałego przebywania ginących gatunków
zwierząt) to działania pionierskie, nigdzie nie stosowane na tak dużą skalę. Stosunkowo
dobremu funkcjonowaniu ochrony przyrody w Polsce sprzyja prawo krajowe
i międzynarodowe, w większości państwowa własność terenów leśnych, zaangażowanie
administracji państwowej, pracowników Lasów Państwowych oraz przyrodniczych
organizacji pozarządowych, skupiających ekspertów oraz wolontariuszy. Istotnym elementem
umożliwiającym podejmowanie różnorodnych działań jest także możliwość uzyskania
środków finansowych z funduszy krajowych, zwłaszcza z Narodowego Funduszu Ochrony
Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz z wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej, a także ze środków międzynarodowych, w szczególności z Unii
Europejskiej.
Jednak zmiany zachodzące w Polsce i na świecie, dotyczące przede wszystkim postępującego
przekształcenia środowiska naturalnego, wzrostu wiedzy o biologii i metodach ochrony
ginących gatunków i siedlisk, co raz większej profesjonalizacji przyrodniczych organizacji
pozarządowych, zmieniającego się prawa międzynarodowego i krajowego oraz rosnących
oczekiwań społeczeństwa dotyczących ochrony i udostępniania turystycznego zasobów
przyrodniczych powodują potrzebę udoskonalania przepisów oraz organizacji systemu
ochrony przyrody w Polsce.
Cel:
Zwiększenie skuteczności działań, mających na celu ochronę przyrody w Polsce
Będzie on realizowany poprzez:
1. Intensyfikację współpracy w zakresie ochrony przyrody pomiędzy administracją
państwową i samorządową, Lasami Państwowymi oraz organizacjami pozarządowymi
i ekspertami.
2. Poprawę egzekwowania przepisów dotyczących ochrony przyrody.
3. Udoskonalenie systemu rekompensat finansowych dla właścicieli lub zarządców
terenów za poniesione koszty i utracone przychody, wynikające z ograniczeń
wynikających z ochrony przyrody.
4. Podniesienie poziomu wykształcenia przyrodniczego absolwentów techników leśnych
i wydziałów leśnych wyższych uczelni.
10
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
ZAGADNIENIA WSPÓLNE
1. Powołanie grup roboczych do spraw ochrony wybranych gatunków
Wśród występujących w naszym kraju zwierząt istnieje pewna grupa gatunków, których ochrona nastręcza
problemy ze względu na ich wysokie wymagania życiowe, trudności w wykrywaniu lub niedostateczną
akceptowalność społeczną ochrony. Należą do nich między innymi żubr, duże ssaki drapieżne (wilk, ryś,
niedźwiedź), kuraki leśne (głuszec, cietrzew), żółw błotny, węże (wąż Eskulapa, gniewosz plamisty). Decyzje
mające wpływ na występowanie w Polsce tych gatunków powinny być konsultowane ze specjalistami,
znającymi ich potrzeby życiowe. Potrzebne jest powołanie grup roboczych, które będą wsparciem
merytorycznym dla decydentów (np. z Ministerstwa Środowiska czy Generalnej Dyrekcji Ochrony
Środowiska). Zadaniem grup będzie konsultacja i wydawanie opinii dla organów ochrony przyrody w sprawach
dotyczących ochrony tych gatunków i ich siedlisk. W szczególności grupy powinny opiniować metody ochrony
i monitoringu, opracowywać wnioski z uzyskanych wyników tych działań, konsultować projekty aktów
prawnych dotyczących tych gatunków i ich siedlisk, w tym planów zadań ochronnych wybranych obszarów
Natura 2000, a także wszelkie działania mające wpływ na siedliska i bazę pokarmową.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ – powołanie grup roboczych i określenie ich szczegółowych celów, trybu pracy i składu
osobowego
powołanie grup - do końca 2015 roku, później działalność ciągła
1. Intensyfikacja współpracy w zakresie ochrony przyrody pomiędzy administracją państwową
i samorządową, Lasami Państwowymi oraz organizacjami pozarządowymi i ekspertami.
11
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ZAGADNIENIA WSPÓLNE
2. Stworzenie formalnych płaszczyzn współpracy pomiędzy odpowiedzialną za ochronę przyrody
administracją państwową i samorządową, Lasami Państwowymi oraz ekspertami
Potrzebne jest wypracowanie procedury wymiany informacji pomiędzy Lasami Państwowymi a administracją
państwową i biologami z ośrodków naukowych i organizacji pozarządowych, a także ściślejsza współpraca
w ochronie gatunków i siedlisk, która zapewni zachowanie cennych walorów przyrodniczych przy jak
najmniejszych utrudnieniach w prowadzeniu gospodarki leśnej. Współpraca ta powinna polegać na dialogu, np.
tworzeniu grup roboczych składających się z osób cieszących się zaufaniem i autorytetem we wszystkich ww.
środowiskach i wspólnej realizacji uzgodnionych działań. Optymalnym rozwiązaniem byłoby zorganizowanie
współpracy na trzech poziomach:
1) centralnym – pomiędzy DGLP a GDOŚ, której celem byłaby konsultacja tworzonych aktów prawnych
oraz wymiana informacji o funkcjonowaniu działań dotyczących ochrony przyrody w lasach,
identyfikowanie problemów i propozycje ich systemowego rozwiązania;
2) regionalnym – pomiędzy rDLP, rDOŚ i ekspertami przyrodniczymi (z NGO i ośrodków naukowych),
która polegałaby na wymianie informacji o stanowiskach chronionych gatunków, ustaleniach rozwiązań
dotyczących zapisów w tworzonych planach urządzania lasu oraz inicjowania wspólnych działań na rzecz
ochrony przyrody. Punktem wyjścia przy opracowywaniu zasad takiej współpracy może być działalność
regionalnych Rad Ochron Przyrody, funkcjonujących przy rDOŚ;
3) lokalnym – pomiędzy nadleśnictwami a ekspertami przyrodniczymi (z NGO i ośrodków naukowych),
której celem byłoby szukanie rozwiązań problemów dotyczących konkretnych stanowisk chronionych
gatunków, wspólne planowanie szczegółowego zakresu działań ochronnych, a także wspólne realizowanie
projektów ochronnych i edukacyjnych w skali lokalnej. Nadleśnictwa powinny aktywnie poszukiwać osób
do współpracy, by ustalać z nimi zakres i formy działań, również eksperci powinni starać się nawiązywać
współpracę z leśnikami.
Wskazane jest zorganizowanie konferencji określającej cele i zasady współpracy, stworzenie płaszczyzny
12
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
DGLP, GDOŚ – Powołanie wspólnej grupy roboczej, która opracuje cele i metody współpracy
do końca 2015 roku
1. Intensyfikacja współpracy w zakresie ochrony przyrody pomiędzy administracją państwową
i samorządową, Lasami Państwowymi oraz organizacjami pozarządowymi i ekspertami.
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
wymiany informacji (np. strony internetowej pod egidą GDOŚ), przeprowadzenie warsztatów szkoleniowych
dla współpracowników.
Przykładem dobrej współpracy leśników i służb ochrony przyrody jest projekt ochrony kseroterm
w Małopolsce, realizowany przez RDOŚ w Krakowie, a którego inicjatorem i ważnym partnerem są Lasy
Państwowe. Inne przykłady to porozumienia pomiędzy RDLP w Szczecinie a RDOŚ w Szczecinie i RDLP
Szczecinku a RDOŚ w Szczecinie i Gdańsku, a także powołanie grupy doradców ds. ochrony przyrody przy
RDLP we Wrocławiu, składającej się z przedstawicieli RDOŚ, świata nauki i organizacji pozarządowych.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
ZAGADNIENIA WSPÓLNE
3. Zwiększenie uprawnień Straży Leśnej.
Obecnie Straż Leśna nie posiada odpowiednio sformalizowanych i opisanych uprawnień do zwalczania
przestępstw i wykroczeń w zakresie ochrony przyrody, równorzędnych do uprawnień Straży Parków
Narodowych. Taka sytuacja prawna jest utrudnieniem w przeciwdziałaniu niszczeniu chronionych zwierząt
i roślin, gdyż Straż Leśna nie może np. zrewidować samochodu lub pomieszczeń należących do osób
naruszających przepisy o ochronie przyrody, jeżeli wykroczenie nie powoduje szkody w gospodarce leśnej.
13
Rozszerzenie i uszczegółowienie uprawnień Straży umożliwi skuteczniejszą ochronę cennych gatunków.
Proponowane jest znowelizowanie Zarządzenia Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych nr 52 z dnia
09.09.2004 w sprawie ochrony lasów przed szkodnictwem wraz z Instrukcją ochrony lasów przed
szkodnictwem leśnym oraz Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 24.09.2002 r. (D.U. nr 175, poz.
1432). Zmiana w przepisach powinna polegać na uzupełnieniu Zarządzenia i Instrukcji o upoważnienia dla
Straży Leśnej równorzędne z uprawnieniami Straży Parków Narodowych, dotyczących zwalczania
przestępstw w zakresie ochrony przyrody oraz dostosowania do obecnie dostępnych metod prewencji
i zwalczania kłusownictwa na gatunkach chronionych. Wskazane jest też przekazanie Straży Leśnej wiedzy
o nowoczesnych metodach identyfikacji zarekwirowanych dowodów przestępstw (np. metodach
genetycznych), które pozwalają skuteczniej ścigać kłusowników i dowodzić ich winy.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania wymaga rozszerzenia:
Zarządzenia DGLP nr 52 z dnia 09.09.2004 w sprawie ochrony lasów przed szkodnictwem wraz
z Instrukcją ochrony lasów przed szkodnictwem leśnym o upoważnienia dla straży leśnej dotyczące
ochrony przyrody,
Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 24.09.2002 r. (D.U. nr 175, poz. 1432) o upoważnienia
dla straży leśnej do nakładania mandatów za przestępstwa przeciwko ochronie przyrody.
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
DGLP – rozszerzenie Zarządzenia DGLP nr 52 z dnia 09.09.2004 w sprawie ochrony lasów przed
szkodnictwem.
MŚ – Aktualizacja Ustawy o lasach oraz rozszerzenie Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia
24.09.2002 r. (D.U. nr 175, poz. 1432).
CZAS REALIZACJI
do końca 2014 roku
CEL
2. Poprawa egzekwowania przepisów dotyczących ochrony przyrody
14
Gatunek:
REKOMENDACJA
ZAGADNIENIA WSPÓLNE
4. Stworzenie zasad rekompensowania kosztów związanych z ochroną przyrody
OPIS
W rejonach dużych koncentracji areałów gatunków chronionych poprzez tworzenie stref ochronnych
w miejscach ich rozrodu i stałego przebywania, znaczne obszary lasów są wyłączone z produkcji, z powodu
powoływania stref ochronnych. Powoduje to czasowe zmniejszenie przychodów właścicielom lub zarządcom
lasów. Aby zrekompensować nadleśnictwom utracone korzyści, postuluje się uwzględnianie liczby
i powierzchni obszarów wyłączonych z gospodarki leśnej w kryteriach przyznawania środków z Funduszu
Leśnego. Wskazane jest także systemowe rozwiązanie rekompensowania właścicielom i zarządcom lasów
kosztów lub utraconych dochodów związanych z ochroną przyrody. Należy rozważyć stworzenie funduszu
leśno-środowiskowego, promującego przyjazną przyrodzie gospodarkę leśną. Mogłaby to być skuteczna
zachęta dla prywatnych właścicieli lasów do większego poszanowania potrzeb chronionych gatunków
w lasach.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania wymaga zmian prawnych dotyczących finansowania zadań ochronnych.
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
DGLP – zmiana kryteriów przyznawania środków z Funduszu Leśnego
Ministerstwo Środowiska, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – opracowanie i wdrożenie
funduszu leśno-środowiskowego
wdrożenie procedury do końca 2015 roku
1. Udoskonalenie systemu rekompensat finansowych dla właścicieli lub zarządców terenów za
poniesione koszty i utracone przychody, wynikające z ograniczeń wynikających z ochrony przyrody.
15
ZAGADNIENIA WSPÓLNE
Gatunek:
REKOMENDACJA
5. Skierowanie do uczelni i techników kształcących przyszłych leśników postulatu lepszego
przygotowania młodzieży do realizacji zadań związanych z ochrona przyrody w lasach
OPIS
Znajomość zasad i przepisów dotyczących ochrony przyrody jest w coraz większym stopniu potrzebna w pracy
leśnika. Związane jest to z koniecznością uwzględniania przepisów o ochronie gatunkowej, w tym strefowej,
powstałymi obszarami Natura 2000 i opracowywanymi dla nich planami zadań ochronnych, prowadzonymi na
szeroką skalę działaniami edukacyjnymi, a także angażowaniu się Lasów Państwowych w lokalne
i ogólnopolskie projekty ochrony gatunków i siedlisk (przykładem może być mała retencja wody). Dlatego
potrzebne są kadry przygotowane do realizacji tych zadań. W ramach zadania proponowane jest
zorganizowanie pod patronatem Ministra Środowiska i Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych
konferencji, na której prezentowane będą potrzeby Lasów dotyczące przyrodniczych kwalifikacji absolwentów
szkół leśnych. Na konferencję powinni zostać zaproszeni m.in. dziekani wydziałów leśnych szkół wyższych,
dyrektorzy techników leśnych, kierownictwo DGLP, rdLP, przedstawiciele GDOŚ i rDOŚ.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
MŚ we współpracy z DGLP– zorganizowanie konferencji oraz zaproszenie na nią wskazanych osób
do końca roku 2015
4. Podniesienie poziomu wykształcenia przyrodniczego absolwentów techników leśnych i wydziałów
leśnych wyższych uczelni.
16
MAPA DROGOWA OCHRONY ŻUBRA
Stan obecny
Żubr jest symbolem polskiej ochrony przyrody, gdyż dzięki celowej hodowli ostatnich
ocalałych w niewoli osobników uratowano przed wymarciem gatunek i przywrócono go
środowisku. Obecnie w Polsce dzikie populacje żubrów występują w Puszczy Białowieskiej
(około 450 osobników), Puszczy Knyszyńskiej (około 100 osobników), Puszczy Boreckiej
(około 100 osobników), na Pomorzu Zachodnim (w okolicach Mirosławca i Drawska –
łącznie około 100 osobników) oraz w Bieszczadach (około 300 osobników), gdzie żyje linia
zawierająca niewielką domieszkę genów żubra podgatunku kaukaskiego. Ponadto hodowle
zamknięte administrowane przez Lasy Państwowe znajdują się w Nadleśnictwach: Kobiór,
Niepołomice, Stuposiany oraz Ośrodku Kultury Leśnej w Gołuchowie. W najbliższej
przyszłości ukończone zostaną zagrody podlegające administracji Lasy Państwowe
w Puszczy Knyszyńskiej i Boreckiej. Pomimo stosunkowo wysokiej liczebności
poszczególnych stad, gatunek nadal uważany jest za zagrożony wyginięciem. Jest to
spowodowane bardzo ograniczoną pulą genów (wszystkie dzisiejsze żubry tzw. linii nizinnej
są potomkami zaledwie siedmiu osobników), dużą podatnością na choroby, oraz
wymaganiami siedliskowymi – dla prawidłowego funkcjonowania populacja żubra potrzebuje
dużych areałów, których ilość w polskich lasach jest ograniczona.
W Polsce żubr jest prawnie chroniony już od XVI wieku. Początkowo były to dekrety
królewskie, a w okresie rozbiorów ukazy carskie. Obecnie żubry podlegają ochronie
gatunkowej na mocy Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 7 października 2014 r.
w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 11348). Ponadto gatunek ten został
umieszczony na liście zwierząt ginących i zagrożonych oraz w Czerwonej Księdze IUCN.
Polska populacja żubra jest objęta Państwowym Monitoringiem Środowiska.
Żubr jest chroniony także przez prawo międzynarodowe. Figuruje na liście gatunków
wymagających ochrony zgodnie z Konwencją Berneńską z 1975 roku. Żubr wymieniony jest
w załączniku II oraz w załączniku IV Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej w sprawie
ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory, co oznacza, że wymaga on objęcia
ochroną ścisłą i wyznaczania obszarów specjalnej ochrony.
Główne zagrożenia dla żubrów to bardzo niska zmienność genetyczna na poziomie
osobniczym i w całej populacji, co powoduje miedzy innymi obniżoną odporność na choroby.
Trwałe zachowanie żubra w krajowej faunie wymaga prowadzenia wielu działań ochronnych,
w tym hodowli zamkniętej, nastawionej na zachowanie jak największej puli genów
w populacji. Cele ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu zostały zawarte w Mapie
Drogowej Ochrony Żubra w Polsce.
17
Cele
Celem planowanych działań jest umożliwienie utrzymania i rozwoju populacji żubra
na terytorium Polski poprzez:
1. Zachowanie lub zwiększenie liczebności obecnych stad wolnożyjących.
2. Zwiększenie areału występowania żubra poprzez naturalną dyspersję oraz wsiedlanie
do wybranych kompleksów w różnych rejonach kraju.
3. Kontynuację hodowli zagrodowej.
4. Zmniejszenie poziomu konfliktów pomiędzy żubrami, a działalnością człowieka.
18
Zadania
Gatunek:
REKOMENDACJA
ŻUBR
1. Plan utworzenia 5 nowych stad wolnościowych
OPIS
Zwiększenie liczebności i areału występowania żubrów na wolności przyczyni się do lepszego
zabezpieczenia gatunku przed wyginięciem, W związku z tym uzasadniony jest postulat utworzenia nowych
stad wolnościowych w następujących rejonach:
1) Puszcza Solska (Nadleśnictwa: Janów Lubelski, Józefów)
2) Puszcza Rzepińska (Nadleśnictwa: Cybinka, Krosno Odrzańskie, Bytnica)
3) Puszcza Piska (Nadleśnictwa: Maskulińskie, Strzałowo)
4) Puszcza Drawska (Nadleśnictwa: Drawno, Głusko, Bierzwnik)
5) Nadleśnictwa Czarnobór, Borne Sulinowo
Propozycje lokalizacji zostały wstępnie wytypowane w ramach opracowanego w latach 2010-2011 projektu
Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych pt. „Creating new, free-living E. bison herds in areas of Breeding
Centres managed by PGL LP”, jednak obecnie wymagają one aktualizacji, tj. uzgodnienia z gospodarzami
terenu. Tworzenie nowych stad powinno być realizowane przez lokalne podmioty, tj. nadleśnictwa we
współpracy z jednostkami naukowymi, państwowymi organami ochrony przyrody, NGO i przy akceptacji
lokalnej społeczności. Całość powinna zostać zrealizowana w ramach projektu z dofinansowaniem
zewnętrznym, który obejmowałby wsiedlenia żubrów oraz kilka lat ich adaptacji.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych, konieczne są uzgodnienia z zarządcami terenów
(nadleśnictwa, rDLP) oraz zgoda rDOŚ i GDOŚ.
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Podmioty realizujące projekt tworzenia stad wolnościowych we współpracy z instytucjami
odpowiedzialnymi za ochronę gatunku (rDOŚ) i zarządzającymi obszarem wsiedlania (nadleśnictwa,
parki narodowe)
Etap I – aktualizacja obszarów wyznaczonych do wysiedleń - do końca roku 2015
19
Etap II- sukcesywne wsiedlenia poprzedzone kampaniami informacyjnymi do końca 2025 roku
1. Zachowanie lub zwiększenie liczebności obecnych stad wolnożyjących.
CEL
ŻUBR
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
2. Powiększenie areału istniejących populacji: Bieszczadzkiej i Białowiesko-Knyszyńskiej
W rejonach tych istnieje niewykorzystany przez żubry potencjał siedliskowy. Możliwe jest stworzenie w tych
rejonach dwóch metapopulacji. Należy utworzyć stada satelitarne, które będą zasiedlały tereny przyległe do
areałów istniejących stad. Stada satelitarne powinny zostać wprowadzone na tereny Nadleśnictwa Żednia
w Polsce pn-wsch. oraz w rejonie Magurskiego Parku Narodowego oraz Jaśliskiego Parku Krajobrazowego
(Nadleśnictwo Dukla) w Polsce pd-wsch.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych, konieczne są uzgodnienia z zarządcami terenów
(nadleśnictwa, rDLP, Magurski Park Narodowy) oraz zgoda DGLP, rDOŚ i GDOŚ.
RDOŚ i RDLP w Białymstoku oraz RDOŚ w Rzeszowie i RDLP w Krośnie:
rDLP – odpowiedzialne za stworzenie nowych stad,
rDOŚ – przygotowanie akceptacji społecznej.
CZAS REALIZACJI
do końca 2020 roku
CEL
2. Zwiększenie areału występowania żubra poprzez naturalną dyspersję oraz wsiedlanie do wybranych
kompleksów w różnych rejonach kraju.
20
ŻUBR
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
3. Zwiększenie poziomu akceptacji społeczeństwa dla istnienia stad wolnościowych
Akceptowanie obecności żubrów przez lokalną społeczność jest warunkiem koniecznym dla powodzenia akcji
wsiedlania tych zwierząt. Dlatego przed utworzeniem nowych stad żubrów lub powiększaniem areałów
i liczebności stad istniejących, należy przeprowadzić kampanię informacyjno-edukacyjną, w której
społeczeństwo zostanie poinformowane o planowanych działaniach, a także potencjalnych korzyściach,
problemach i możliwości uzyskania odszkodowań za ewentualne szkody powodowane przez zwierzęta. Na
zakończenie kampanii należy przeprowadzić badanie opinii publicznej. Jeśli na podstawie przeprowadzonego
sondażu okaże się, że nie została uzyskana akceptacja społeczności lokalnej, powinno się wstrzymać
wsiedlanie zwierząt w danej lokalizacji i kontynuować kampanię promocyjną.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Podmiot realizujący projekt wsiedlania żubrów, we współpracy z rDOŚ i rDLP
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji
CEL
1. Zachowanie lub zwiększenie liczebności obecnych stad wolnożyjących.
2. Zwiększenie areału występowania żubra poprzez naturalną dyspersję oraz wsiedlanie do wybranych
kompleksów w różnych rejonach kraju.
4. Zmniejszenie poziomu konfliktów pomiędzy żubrami, a gospodarką człowieka.
21
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
4. Prowadzenie nadzoru weterynaryjnego nad stadami wolnościowymi i hodowlami
Nadzór powinien dotyczyć kontroli zakażenia najgroźniejszymi parazytami oraz prowadzenia sekcji
wszystkich padłych zwierząt z oceną kondycji zdrowotnej oraz przyczyn śmierci zwierzęcia. Szczególnego
nadzoru wymaga populacja bieszczadzka, ze względu na stwierdzoną w jednym stadzie gruźlicę. Potrzebne
jest wskazanie źródła finansowania usług weterynaryjnych.
Działanie powinno być prowadzone na dwóch poziomach:
1) ogólny monitoring populacji – zbieranie i analiza informacji o zdrowotności żubrów ze wszystkich
stad,
2) bieżąca opieka weterynaryjna nad konkretnym stadem – wykonywanie sekcji padłych zwierząt,
okresowa analiza odchodów pod kątem obecności pasożytów, obserwacja kondycji zdrowotnej
osobników, działania interwencyjne.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ - ogólny monitoring
Zarządca stada - opieka bieżąca
CZAS REALIZACJI
zadanie do ciągłej realizacji
CEL
1. Zachowanie lub zwiększenie liczebności obecnych stad wolnożyjących.
3. Kontynuacja hodowli zagrodowej.
22
ŻUBR
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
5. Stworzenie zespołu doradczego ds. ochrony i zarządzania populacją żubra
Potrzebne jest powołanie zespołu ekspertów, spotykających się około 2 razy w roku. Może on mieć formę
stałego zespołu zadaniowego, powołanego przez GDOŚ lub DGLP. Zadaniem tej jednostki będzie ułatwienie
przepływu informacji, mających kluczowe znaczenie dla ochrony żubra, opiniowanie planowanych
przedsięwzięć (zabiegów hodowlanych, redukcji liczebności, tworzenia nowych stad wolnościowych itp.),
ocena efektów prowadzonych działań i ewentualne proponowanie korekt sposobów prowadzenia prac.
Zadaniem zespołu byłaby także analiza przepisów prawnych, dotyczących ochrony żubra i proponowanie
zmian. W szczególności chodzi o ujednolicenie i uproszczenie procedur dotyczących zarządzania stadami (np.
przemieszczeń, eliminacji osobników, dołączania nowych zwierząt i innych czynności związanych z obsługą
stad).
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ – powołanie zespołu. Możliwe utworzenie tej jednostki we współpracy z DGLP, na mocy
porozumienia zawartego przez Dyrektorów tych dwóch instytucji
CZAS REALIZACJI
powołanie zespołu do końca 2015 roku, potem realizacja ciągła
CEL
1. Zachowanie lub zwiększenie liczebności obecnych stad wolnożyjących
3. Kontynuacja hodowli zagrodowej
23
ŻUBR
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
6. Udział Państwowego Gospodarstwa Leśnego „Lasy Państwowe” w pracach European Bison
Conservation Center (EBCC)
European Bison Conservation Center jest międzynarodową platformą konsultacyjną, stanowiąca organ
doradczy w zakresie hodowli żubra, opieki nad stadami wolnościowymi oraz rozwiązań technicznych
dotyczących tworzenia infrastruktury o charakterze hodowlanym i edukacyjnym. Udział w jego pracach ma
duże znaczenie prestiżowe, a także dla promowania dorobku Polski w dziedzinie ochrony żubra i dzieleniu się
z innymi państwami doświadczeniami w tym zakresie. Może być także pomocny w pozyskaniu
z zagranicznych źródeł środków finansowych na hodowlę i ochronę żubrów.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP – zgłoszenie akcesu do EBCC
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
1. Zachowanie lub zwiększenie liczebności obecnych stad wolnożyjących.
3. Kontynuacja hodowli zagrodowej.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ŻUBR
7. Ustalenie zasad finansowania ochrony żubrów przez LP
Potrzebne jest wyjaśnienie źródeł finansowania ochrony żubrów. Dotyczy to zarówno utrzymania stad
zamkniętych, jak i wolnościowych.
24
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania wymaga analizy obowiązujących przepisów oraz ewentualnego doprecyzowania
możliwości finansowania przez Lasy Państwowe działań dotyczących ochrony przyrody.
Ministerstwo Środowiska
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
1. Zachowanie lub zwiększenie liczebności obecnych stad wolnożyjących.
3. Kontynuacja hodowli zagrodowej.
4. Zmniejszenie poziomu konfliktów pomiędzy żubrami, a działalnością człowieka.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
ŻUBR
8. Wdrożenie sprawdzonych metod zapobiegania szkodom wyrządzanym przez żubry
Podczas realizowanych dotychczas projektów ochrony żubra, szczególnie na terenie Puszczy Knyszyńskiej,
Puszczy Białowieskiej i Pomorza Zachodniego, zostały wypracowane i zweryfikowane metody zapobiegania
powodowanym przez te zwierzęta szkodom, lub ograniczania ich rozmiarów w uprawach rolniczych i leśnych.
Metody te znane są opiekunom wymienionych stad. Najważniejszą z nich jest rozbijanie na mniejsze grupy
zimowych zgrupowań żubrów, m.in. poprzez wykładanie karmy w różnych częściach kompleksu leśnego,
oddalonych od pól z atrakcyjnymi dla tych zwierząt uprawami. Należy opracować i wdrożyć lokalne plany
zmniejszania szkód powodowanych przez żubry, poprzez wybór spośród sprawdzonych działań tych, które są
odpowiednie dla miejscowych warunków. W planach tych należy także uwzględnić wypracowanie nowych
niż dotychczas stosowane metod, obniżających koszty społeczne i finansowe bytowania stad wolnościowych.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
25
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Zarządca stada i nadleśnictwa we współpracy z rDOŚ
CZAS REALIZACJI
Opracowanie planów do końca 2015 roku, wdrażanie - do ciągłej realizacji
CEL
4. Zmniejszenie poziomu konfliktów pomiędzy żubrami, a gospodarką człowieka
26
MAPA DROGOWA OCHRONY WILKA W POLSCE
Stan obecny
Wilk jest dużym drapieżnikiem, bytującym w lasach półkuli północnej. Dawniej licznie
występował w całym swoim areale, jednak na skutek wylesień, ograniczenia bazy
pokarmowej (liczebności i zasięgu występowania dzikich zwierząt kopytnych) i celowego
tępienia przez człowieka stał się gatunkiem rzadkim, a w wielu krajach wyginął całkowicie
lub jest bardzo nieliczny.
Obecnie populacja wilka w Polsce liczy szacunkowo ok. 1000 osobników. Od czasu objęcia
go ochroną gatunkową w całym kraju, obserwuje się wzrost liczebności populacji wilka oraz
stopniowe zwiększanie się zasięgu jego występowania. Pomimo, że widoczny jest proces
rekolonizacji kompleksów leśnych w środkowej i zachodniej Polsce, w których został
wcześniej wytępiony, to nadal istnieje wiele obszarów, gdzie gatunek ten nie występuje,
chociaż mógłby znaleźć tam dogodne ostoje. Rejestruje się także okresowe wycofywanie się
wilków z wcześniej zasiedlonych obszarów, zwłaszcza tych pozostających na skraju zasięgu.
W Polsce wilk jest objęty ochroną gatunkową w całym kraju od 1998 roku. Gatunek ten
został wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi zwierząt z kryterium NT - niższego ryzyka, ale
bliski zagrożenia.
Wilk jest chroniony przez prawo międzynarodowe, w tym przez Konwencję Berneńską.
Umieszczony został także w Dyrektywie Siedliskowej UE w Załączniku II (gatunek ważny
dla Wspólnoty, którego ochrona wymaga wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony)
i Załączniku IV (gatunek ważny dla Wspólnoty, który wymagają ścisłej ochrony).
W Traktacie Akcesyjnym na wniosek Polski zawarto poprawkę o wyłączeniu naszej krajowej
populacji wilka z załącznika IV i przeniesienie go do załącznika V, co oznacza, że możliwe
jest pozyskiwanie ze stanu dzikiego i eksploatacja gatunku w zakresie określonym
w zarządzaniu. Obecność w załączniku II oznacza, że wilk jest gatunkiem wyznacznikowym
dla typowania obszarów Natura 2000 – ma on tu status gatunku priorytetowego i w naszym
kraju jest przedmiotem ochrony w 73 specjalnych obszarach ochrony siedlisk Natura 2000.
Najważniejszym zagrożeniem dla wilków jest celowe zabijanie ich przez ludzi.
Potwierdzeniem tego faktu jest odbudowa liczebności i zasięgu tego gatunku po
wprowadzeniu jego ścisłej ochrony w Polsce. Inne ważne zagrożenia to nadmierne
pozyskanie łowieckie ssaków kopytnych (zmniejszenie bazy pokarmowej), przekształcanie
i fragmentacja siedlisk oraz niepokojenie przez ludzi.
Dla skutecznej ochrony wilka w Polsce potrzebne jest podjęcie specjalnych działań
ochronnych. Cele ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu zostały zawarte w Mapie
Drogowej Ochrony Wilka w Polsce.
27
Cele
Celem ochrony wilka w Polsce jest:
1. Zachowanie dobrego stanu populacji tego drapieżnika gwarantującej jego trwałe
istnienie w granicach kraju.
2. Osiedlenie się wilków we wszystkich kompleksach leśnych, w których istnieją
odpowiednie siedliska i baza pokarmowa. Żyjące tam grupy rodzinne wilków powinny
mieć ustabilizowaną strukturę socjalną i przestrzenną.
3. Połączenie siecią korytarzy ekologicznych kompleksów leśnych, w których wilki
występują lub mogą występować z sąsiednimi obszarami leśnymi. Umożliwi to
zachowanie odpowiednio licznej i żywotnej populacji gatunku w kraju.
4. Zwiększenie wiedzy o gatunku i akceptacji dla jego ochrony wśród społeczeństwa
polskiego.
28
Zadania
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
WILK
1.
Zaktualizowanie informacji o zasięgu występowania wilka na terenie kraju
Potrzebne jest zebranie z nadleśnictw (za pomocą prostej ankiety) aktualnych informacji o stwierdzeniu
obecności wilków (z dokładnością do obrębu), bez konieczności podawania liczebności. Uwzględnić należy
także informacje o wycofaniu się z danego terenu drapieżników w ostatnich 5 latach. Dane te należy nanieść na
mapy cyfrowe (przy wykorzystaniu SILP), dzięki czemu powstanie aktualna mapa zasięgu populacji tego
gatunku. Na jej podstawie można będzie zidentyfikować kompleksy leśne aktualnie zasiedlone przez wilki,
porównać obecny zasięg z zasięgiem z 2001 r., i na tej podstawie ocenić tempo i kierunki dalszego
rozprzestrzeniania się gatunku. Wiedza ta pozwoli na uwzględnianie działań ochronnych wynikających z
obecności wilka przy planowaniu działalności gospodarczej Lasów Państwowych, opiniowaniu inwestycji na
terenach leśnych i w ich sąsiedztwie, czy zatwierdzaniu planów łowieckich.
Ta sama ankieta powinna także dostarczyć informacji o obecności rysia i niedźwiedzia.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GIOŚ, we współpracy z GDOŚ i DGLP – instytucja odpowiedzialna za monitoring zwierząt – zlecenie
inwentaryzacji rozmieszczenia gatunku
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
1. Zachowanie dobrego stanu populacji wilka gwarantującej jego trwałe istnienie w granicach kraju
29
Gatunek:
REKOMENDACJA
WILK
2. Przygotowanie cyfrowej mapy rozmieszczenia siedlisk korzystnych dla bytowania wilka
OPIS
Zadanie polega na zidentyfikowaniu z wykorzystaniem SILP korzystnych dla wilka terenów, wskazanych
w modelu przydatności siedlisk opracowany w Instytucie Biologii Ssaków PAN w Białowieży (Jędrzejewski
i in. 2008, Huck i in. 2010) i na tej podstawie opracowaniu listy nadleśnictw, które posiadają obszary dogodne
do bytowania wilków oraz mapy potencjalnego występowania tych zwierząt w naszym kraju. Celem zadania
jest przygotowanie służb leśnych do przewidywanego osiedlenia się drapieżników i związanych z tym m.in.
modyfikacji gospodarowaniem zwierzyną łowną i wprowadzaniem (postulowanym w „mapie drogowej”) stref
ochrony miejsc rozrodu drapieżników. Umożliwi też uwzględnianie potrzeb tych zwierząt w opiniowaniu
różnorodnych przedsięwzięć i inwestycji.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
DGLP – zlecenie realizacji zadania badawczego, we współpracy z IBS PAN (przekazanie danych oraz
warstw shp z modelem przydatności siedlisk)
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
1. Zwiększenie wiedzy o stanie populacji wilka, gwarantującej jego trwałe istnienie w granicach kraju
30
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
WILK
3. Odtwarzanie i wzmacnianie leśnych korytarzy ekologicznych.
Dla prawidłowego funkcjonowania populacji wilka, konieczne jest umożliwienia migracji osobników pomiędzy
różnymi kompleksami leśnymi, zarówno w skali lokalnej (wewnątrz obszaru zajmowanego przez konkretną
watahę), regionalnej (pomiędzy terytoriami watah) jak i w skali kraju. Ważne jest więc zachowanie
integralności kompleksów leśnych oraz łączności ekologicznej pomiędzy lasami lub też jej odtworzenie.
Zadanie to powinno obejmować:
a) Nałożenie warstw shp z przebiegiem korytarzy ekologicznych opracowanych i zaktualizowanych
w 2012 r. w IBS PAN w Białowieży na cyfrowe mapy leśne i wygenerowanie mapy ilustrującej łączność
pomiędzy kompleksami leśnymi.
b) Wykonanie szczegółowej mapy obszarów priorytetowych do zalesień w celu odtworzenia łączności
w obrębie korytarzy ekologicznych.
c) Wprowadzanie do planów zagospodarowania przestrzennego województw oraz szczegółowych planów
zagospodarowania przestrzennego gmin zapisów o przebiegu i ochronie korytarzy ekologicznych oraz
potrzebie ich zalesiania. Informacja o konieczności ochrony korytarzy oraz ich lokalizacji w terenie
powinna zostać przekazana do Urzędów Marszałkowskich, które są odpowiedzialne za tworzenie planów
zagospodarowania przestrzennego województw.
d) Lokalizowanie zalesień na wskazanych terenach,
e) Wskazywanie lokalizacji i budowa przejść dla zwierząt przez drogi, tam gdzie stwierdzono problem ich
barierowego wpływu na drożność korytarzy ekologicznych i siedliska drapieżników.
Ochrona i odtwarzanie korytarzy ekologicznych jest zadaniem wymagającym zaangażowania wielu
podmiotów. Wykupy gruntów na obszarach priorytetowych oraz ich zalesianie może być prowadzone w ramach
projektu finansowanego ze środków zewnętrznych. Pozostałe działania powinny być zrealizowane w ramach
31
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
rutynowej działalności różnych instytucji.
Realizacja zadnia wymaga wprowadzenia właściwych zapisów do wojewódzkich planów zagospodarowania
przestrzennego
GDOŚ – wykonanie szczegółowej mapy obszarów do zalesień, przekazanie do Urzędów
Marszałkowskich informacji o potrzebie uwzględniania korytarzy ekologicznych w wojewódzkich
planach zagospodarowania przestrzennego,
rDOŚ – nadzór nad wprowadzaniem korytarzy ekologicznych do wojewódzkich planów
zagospodarowania przestrzennego, uwzględnianie potrzeb ochrony korytarzy przy uzgadnianiu decyzji
środowiskowych,
GDDKiA i inwestorzy – budowa przejść dla zwierząt na drogach.
Etapy a) i b) – do końca 2015 roku,
Etapy c), d) i e) – realizacja ciągła.
CEL
2. Osiedlenie się wilków we wszystkich kompleksach leśnych, w których istnieją odpowiednie siedliska i baza
pokarmowa. Żyjące tam grupy rodzinne wilków powinny mieć ustabilizowaną strukturę socjalną i przestrzenną.
3. Połączenie siecią korytarzy ekologicznych kompleksów leśnych, w których wilk występuje lub może
występować z sąsiednimi obszarami leśnymi. Umożliwi to zachowanie odpowiednio licznej i żywotnej
populacji gatunku w kraju.
32
Gatunek:
REKOMENDACJA
WILK
4. Zebranie i opracowanie danych dotyczących składu, liczebności i dynamiki populacji dzikich
zwierząt kopytnych w lasach
OPIS
Coroczne liczenia dzikich zwierząt kopytnych należy przeprowadzać w kompleksach leśnych zasiedlonych
przez wilki oraz w tych, w których przewidywana jest rekolonizacja. Metodyka liczeń powinna być jednolita
dla całego kraju, aby dawała wiarygodne i porównywalne wyniki. Podsumowanie i analiza zebranych
informacji, wyznaczanie trendów i ocena dynamiki liczebności populacji rodzimych dzikich zwierząt
kopytnych powinny być powtarzane co najmniej co 6 lat, zgodnie z okresami sprawozdawczymi dotyczącymi
stanu ochrony gatunków, wymaganymi przez Unię Europejską. Zebrane informacje pozwolą na ocenę bazy
pokarmowej wilków oraz na zaplanowanie odstrzałów na poziomie pozwalającym drapieżnikom na
zaspokojenie swoich potrzeb pokarmowych, przy jednoczesnej ochronie lasu przed nadmiernymi szkodami.
Ponadto dane na temat bazy pokarmowej wilków będą mogły być wykorzystane do przygotowania raportów
dla UE, dotyczących stanu ochrony gatunków.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
MŚ - przekazanie wytycznych dotyczących metodyki liczenia zwierząt,
PZŁ – wykonanie liczeń,
Instytucje naukowe prowadzące badania nad wilkiem - pomoc w opracowaniu danych i wyznaczeniu
liczby (procentu populacji) rodzimych zwierząt kopytnych niezbędnych dla zaspokojenia potrzeb
pokarmowych drapieżników, przygotowanie raportu dla MŚ, GDOŚ, PZŁ i DGLP.
CZAS REALIZACJI
wdrożenie liczeń - do końca 2017 roku, później realizacja ciągła
CEL
1. Zachowanie dobrego stanu populacji wilka gwarantującej jego trwałe istnienie w granicach kraju
33
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
WILK
5. Opracowanie wytycznych dla nadleśnictw, na terenie których występuje lub może występować
wilk
Na terenach występowania wilka, lub mogących być w najbliższym okresie zrekolonizowane przez ten
gatunek, potrzebne jest uwzględnianie tego faktu w organizacji i prowadzeniu prac leśnych. Aby pomóc
nadleśnictwom w godzeniu potrzeb ochrony drapieżników z działalnością gospodarczą, wskazane jest
opracowanie wytycznych dotyczących:
a) gospodarki leśnej;
b) tworzenia czasowych stref dedykowanych jako ostoje dla rozrodu drapieżników;
c) uwzględniania występowania zagrożonych gatunków zwierząt w planowaniu systemu dróg leśnych;
d) eliminacja praktyk łowieckich, które niekorzystnie wpływają na stan ochrony drapieżników;
e) wyznaczenie minimalnych zagęszczeń saren i jeleni;
f) szkolenia pracowników ZUL nt. zasad pracy i postępowania w obszarach bytowania dużych
drapieżników;
g) zasad wydawania zgody na realizację inwestycji i przedsięwzięć na terenie lasów w zarządzie LP oraz
opiniowania inwestycji w otoczeniu lasów, mogących negatywnie wpływać na siedliska wilka
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP – zlecenie opracowania wytycznych, rozpowszechnienie ich w nadleśnictwach
GDOŚ, instytucje naukowe i organizacje pozarządowe – konsultacje wytycznych
do końca 2016 roku
34
1. Zachowanie dobrego stanu populacji wilka gwarantującej jego trwałe istnienie w granicach kraju
CEL
2. Osiedlenie się wilków we wszystkich kompleksach leśnych, w których istnieją odpowiednie siedliska i baza
pokarmowa. Żyjące tam grupy rodzinne wilków powinny mieć ustabilizowaną strukturę socjalną
i przestrzenną.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
WILK
6. Prowadzenie inwentaryzacji wilka w nadleśnictwach w Polsce
Dla skutecznej ochrony wilka potrzebna jest wiedza na temat miejsc jego występowania, liczebności
i trendów zmian w populacji. W roku 2001, na zlecenie Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych wykonano
dzięki ogromnemu zaangażowaniu pracowników LP i parków narodowych inwentaryzację wilków we
wszystkich nadleśnictwach Polski, co stało się podstawą do oceny skuteczności ochrony gatunku oraz
zaplanowania dalszych działań. Przez kilka następnych lat inwentaryzacja była kontynuowana, jednak ze
stopniowo malejącym zaangażowaniem nadleśnictw. Obecnie, w sytuacji rozwoju populacji tego gatunku
i wynikających z zapisów Dyrektywy Siedliskowej koniecznych działań ochronnych i monitoringowych
w stosunku do gatunków priorytetowych (art. 11, 12 i 17), konieczne jest regularne powtarzanie oceny
zasięgu i liczebności wilków. Proponuje się zatem co 2 lata aktualizować zasięg występowania tych
drapieżników, a co 6 lat przeprowadzać ocenę ich liczebności, w terminach dopasowanych do terminów
sprawozdań do Komisji Europejskiej o stanie ochrony gatunków (obowiązek wynikających z art.
17 Dyrektywy Siedliskowej). Realizację zadania należy rozpocząć od opracowania wytycznych i wskazania
jednolitej metodyki, która umożliwi porównanie uzyskanych wyników w całym kraju, a także obecnego
stanu ze stanem populacji z roku 2001. Wyniki powinny być opracowane w formie map cyfrowych
powiązanych z bazą danych. W ostatnich latach inwentaryzacja wilka (oraz rysia) prowadzona była jedynie
na poziomie regionalnym, np. w RDLP Olsztyn (Puszcza Piska i Lasy Napiwodzko-Ramuckie) oraz
w województwie zachodniopomorskim (RDLP Szczecin i Szczecinek). Ponownie duże zaangażowanie
35
leśników umożliwiło uzyskanie cennych informacji o występowaniu i liczebności drapieżników. Dla
powodzenia postulowanych w Mapie Drogowej działań także niezbędna będzie pomoc leśników. Planując
ogólnopolską inwentaryzację wilków należy skorzystać z doświadczeń zdobytych w czasie poprzednich
projektów oraz dopracować metodykę zbierania informacji.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
GIOŚ
CZAS REALIZACJI
pierwsza inwentaryzacja w sezonie 2015/2016, później zadanie cykliczne
CEL
1. Zachowanie dobrego stanu populacji wilka gwarantującej jego trwałe istnienie w granicach kraju
Gatunek:
REKOMENDACJA
WILK
7. Opracowanie dla nadleśnictw wytycznych, dotyczących monitorowania i przekazywania
informacji o śmiertelności wilka
OPIS
Zgodnie z obowiązującym prawem (art. 58 ust. 1, 2 i 3 Ustawy o ochronie przyrody) wszystkie stwierdzone
przypadki śmierci wilków i innych chronionych zwierząt powinny być zgłaszane do właściwej rDOŚ. W celu
usprawnienia przekazywania takich informacji przez pracowników nadleśnictw potrzebne jest opracowanie
procedur i formularza do gromadzenia i przekazywania danych o takich przypadkach. Pozwoli to na
ujednolicenie zakresu przekazywanych informacji oraz zwróci uwagę pracowników terenowych na istotne
szczegóły dotyczące miejsca, okoliczności zdarzenia i kondycji zwierzęcia, które powinny być odnotowane.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
GDOŚ – opracowanie i zatwierdzenie formularza,
36
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
DGLP – przesłanie go nadleśnictwom do stosowania
CZAS REALIZACJI
do końca 2014 roku
CEL
1. Zachowanie dobrego stanu populacji wilka gwarantującej jego trwałe istnienie w granicach kraju
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
WILK
8. Przygotowanie wytycznych i materiałów edukacyjnych dla Ośrodków Edukacji PrzyrodniczoLeśnej
Ośrodki Edukacji Przyrodniczo-Leśnej prowadząc zajęcia z różnymi odbiorcami pełnią ważną rolę w edukacji
ekologicznej społeczeństwa. Jednak często brakuje im materiałów i programów dydaktycznych dotyczących
dużych drapieżników, dostosowanych do specyficznych potrzeb danej grupy. Aby wspomóc Ośrodki
w realizacji swoich zadań należy na ich potrzeby opracować cele edukacyjne oraz zestaw informacji jakie
powinny być przekazywane o dużych drapieżnikach różnym grupom społecznym (biologia i ekologia
gatunku, rola dużych drapieżników w lasach, usługi ekosystemowe dostarczane środowisku przez duże
drapieżniki, metodyka oraz zasady prowadzenia monitoringu populacji itp.). W oparciu o te materiały
powinny zostać opracowane materiały edukacyjne w różnej formie (np. prezentacje multimedialne, płytki CD
z materiałami edukacyjnymi, broszury, ulotki, gry planszowe, naklejki, zakładki, pamiątki), dostosowane do
różnych grup społecznych i wiekowych.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
jednostka realizująca projekt ze środków zewnętrznych – zamówienie materiałów i programów
dydaktycznych, po konsultacji z LP
GDOŚ, instytucje naukowe i organizacje pozarządowe – konsultacje merytoryczne
37
MŚ - konsultacje merytoryczne
CZAS REALIZACJI
przygotowanie materiałów – do końca roku 2015, edukacja – do realizacji ciągłej
CEL
1. Zachowanie dobrego stanu populacji tego drapieżnika gwarantującej jego trwałe istnienie w granicach kraju
4. Zwiększenie wiedzy o gatunku i akceptacji dla jego ochrony wśród społeczeństwa polskiego.
38
MAPA DROGOWA OCHRONY RYSIA W POLSCE
Stan obecny
Na terytorium Polski bytuje około 200 rysi, przy czym największa zwarta populacja, licząca
około 100 osobników, występuje w Karpatach. Rejon północno-wschodniej Polski zasiedla
około 65 rysi, a grupy tych kotów reintrodukowane w Puszczy Kampinoskiej oraz Piskiej
liczą obecnie po około 10 osobników. Całkowitą liczebność rysi bytujących w Polsce
uzupełnia nieliczna grupa (kilka osobników) z terenu Roztocza, ostatnio pojawiły się też
doniesienia o stwierdzeniu tego gatunku w Karkonoszach, Górach Izerskich i na Pomorzu.
W ciągu ostatnich trzydziestu lat, w naszym kraju obszar występowania rysia zmniejszył się.
Ponadto, pomimo trwającej od 1995 roku ochrony ścisłej, gatunek nie wykazuje tendencji do
rozszerzania zasięgu, a nawet powrotu na wcześniej zasiedlane tereny. W niektórych rejonach
notuje się okresowe występowanie rysia (Puszcza Borecka i Romincka), sporadycznie
pojawiają się też pojedyncze doniesienia o obserwowaniu osobników bądź tropów rysia
w różnych rejonach zachodniej części kraju. Informacje te nie świadczą jednak o tworzeniu
się nowych populacji, lecz o przypadkach migracji młodych osobników.
Ryś po raz pierwszy znalazł się na liście gatunków chronionych w Polsce w 1995 r.
w rozporządzeniu Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia
6 stycznia 1995 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 1995 Nr 13, poz. 61).
Obecnie gatunek ten jest objęty ochroną ścisłą na podstawie rozporządzenia Ministra
Środowiska z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt
(Dz.U. 2014 poz. 11348).
Na obszarze Europy ryś jest chroniony Konwencją Berneńską. Jest on także wymieniony
w załącznikach II i IV Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej, co oznacza, że jest to
gatunek ważny dla Wspólnoty, wymagający ochrony ścisłej oraz wymaga wyznaczenia
specjalnych obszarów ochrony w ramach sieci NATURA 2000.
Głównymi czynnikami utrudniającymi prawidłowe funkcjonowanie populacji rysia jest
fragmentacja lasów, ograniczenie dostępności bazy pokarmowej, uproszczona struktura lasów
i rozwój infrastruktury drogowej. Czynniki te utrudniają wzrost liczebny populacji oraz
migracje osobników między nimi, które są niezbędne w celu zapewnienia jej odporności na
wahania liczebne i spadek zmienności genetycznej.
Dla zachowania rysia w faunie Polski w dłuższym okresie czasu, potrzebne jest podjęcie
specjalnych działań ochronnych. Cele ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu
zostały zawarte w Mapie Drogowej Ochrony Rysia w Polsce.
39
Cele
Celem planowanych działań jest umożliwienie utrzymania i rozwoju populacji rysia na
terytorium Polski, aby przywrócić naturalne układy ekologiczne w lasach. Cel ten może
zostać osiągnięty poprzez:
1. Uaktualnienie wiedzy o występowaniu rysia.
2. Utrwalenie populacji rysia w granicach obecnego obszaru występowania.
3. Odtworzenie populacji gatunku na obszarze dawnego zasięgu.
4. Umożliwienie przemieszczania się osobników między istniejącymi populacjami oraz
zasiedlenia nowych terenów (w tym zachodniej części Polski).
40
Zadania
Działania ochronne można podzielić na dwa etapy:
ETAP I. OCHRONA ISTNIEJĄCEJ POPULACJI RYSIA
RYŚ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
1. Zaktualizowanie informacji o zasięgu występowania rysia na terenie kraju wraz z opracowaniem
cyfrowych map występowania gatunku
Potrzebne jest zebranie z nadleśnictw (np. za pomocą ankiety) informacji o stwierdzeniu obecności rysia, bez
podawania liczebności. Uwzględnić należy także informację o wycofaniu się z danego terenu drapieżników
w ostatnich 5 latach. Dane te powinny być naniesione na mapy cyfrowe (przy wykorzystaniu SILP), dzięki
czemu powstanie aktualna mapa zasięgu rysia.
W tej samej ankiecie należy zadać także pytanie o obecność wilka i niedźwiedzia.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GIOŚ – instytucja odpowiedzialna za monitoring zwierząt – zlecenie realizacji monitoringu
GDOŚ i DGLP – konsultacja metodyki monitoringu, pomoc organizacyjna przy realizacji
do końca 2015 roku
1. Uaktualnienie wiedzy o występowaniu rysia
41
Gatunek:
REKOMENDACJA
RYŚ
2. Cykliczne prowadzenie ogólnopolskiego monitoringu występowania i liczebności rysia
OPIS
Dla skutecznej ochrony gatunku niezbędne jest posiadanie aktualnej wiedzy o jego występowaniu i liczebności.
W związku z tym potrzebne jest cykliczne prowadzenie monitoringu występowania i liczebności rysia. Liczenia
należy powtarzać co 6 lat, zgodnie z okresami sprawozdawczymi dotyczącymi stanu ochrony gatunków,
wymaganymi przez Unię Europejską. Monitoring powinien obejmować wszystkie znane stanowiska rysia oraz
kompleksy leśne, w których możliwe jest samoistne zasiedlenie przez ten gatunek (wskazane przez Instytut
Biologii Ssaków PAN). Jednolita metodyka monitoringu oraz kompleksy leśne do przeprowadzenia liczeń
powinna zostać wskazana przez ekspertów wyznaczonych przez Generalny Inspektorat Ochrony Środowiska
(GIOŚ). Dotychczas liczenia rysia w Polsce realizowane były lokalnie, w ramach projektów badawczych (np.
w Puszczy Białowieskiej przez Instytut Biologii Ssaków PAN) i ochronnych (np. w Puszczy Piskiej przez
leśników i WWF Polska) oraz zleconego przez GIOŚ monitoringu gatunków chronionych, a w skali całego
kraju w ramach projektu zleconego przez DGLP. Zaproponowane działanie ma na celu usystematyzowanie
sposobu zbierania danych oraz możliwość monitorowania zmian zasięgu i liczebności rysia w Polsce.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
GIOŚ – zlecenie monitoringu,
DGLP – wsparcie organizacyjne w realizacji zadania na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe
Zadanie do ciągłej realizacji
1. Uaktualnienie wiedzy o występowaniu rysia
42
RYŚ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
3. Objęcie rysi i ich siedlisk ochroną poprzez wpisywanie ich do SDF (Standardowych Formularzy
Danych) obszarów Natura 2000 i uwzględnianie w planach zadań ochronnych
Instytucje i osoby, które posiadają informacje o występowaniu rysia na obszarach Natura 2000, powinny
wnioskować do rDOŚ o wpisanie tego gatunku do SDF danego obszaru. Pozwoli to na uwzględnienie
w planach zadań ochronnych potrzeb siedliskowych i pokarmowych rysi, a przez to poprawienie stanu ich
ochrony.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
RDOŚ – uzupełnianie zapisów w SDF,
NGO, instytucje naukowe, nadleśnictwa – zgłaszanie do rDOŚ informacji o stwierdzeniu występowania
rysi na obszarach Natura 2000.
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji
CEL
2. Utrwalenie populacji rysia w granicach obecnego obszaru występowania
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
RYŚ
4. Cykliczne prowadzenie ogólnopolskiego monitoringu występowania i liczebności ssaków
kopytnych
Celem działania jest zebranie i opracowanie danych dotyczących składu gatunkowego, liczebności i dynamiki
populacji ssaków kopytnych w lasach zasiedlonych przez rysie oraz w lasach, gdzie przewidywana jest
samoistna rekolonizacja przez ten gatunek (kompleksy leśne wskazane w ramach zadania 2). Liczenia należy
przeprowadzić jednolitą metodą, wyniki wskazaną przez ekspertów wyznaczonych przez GDOŚ. Monitoring
43
powinien być powtarzany co 6 lat, zgodnie z okresami sprawozdawczymi dotyczącymi stanu ochrony
gatunków, wymaganymi przez Unię Europejską. Zebrane informacje powinny zostać poddane analizie, której
wyniki pozwolą na ocenę bazy pokarmowej rysia oraz na zaplanowanie odstrzałów zwierząt kopytnych na
poziomie pozwalającym drapieżnikom na zaspokojenie swoich potrzeb, przy jednoczesnej ochronie lasu przed
nadmiernymi szkodami.
W przypadku planowanego wprowadzenia rysia do niezasiedlonego obecnie kompleksu leśnego, należy
przeprowadzić tam ocenę liczebności ssaków kopytnych, a następnie prowadzić ich stały monitoring.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
MŚ – wskazanie metodyki i kompleksów do monitoringu, zlecenie opracowania wyników,
PZŁ – wykonanie liczeń,
CZAS REALIZACJI
Instytucje naukowe prowadzące badania nad rysiem - pomoc w opracowaniu danych i wyznaczeniu
liczby (procentu populacji) rodzimych zwierząt kopytnych niezbędnych dla zaspokojenia potrzeb
pokarmowych drapieżników, przygotowanie raportu dla MŚ, GDOŚ, PZŁ i DGLP.
wdrożenie do roku 2017, potem realizacja ciągła
CEL
2. Utrwalenie populacji rysia w granicach obecnego obszaru występowania.
3. Odtworzenie populacji gatunku na obszarze dawnego zasięgu gatunku.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
RYŚ
5. Uwzględnianie obecności ssaków drapieżnych w planach pozyskania kopytnych
W kompleksach leśnych, w których występuje ryś, plany łowieckie powinny uwzględniać potrzeby pokarmowe
tego drapieżnika. Wielkość odstrzału powinna być planowana na podstawie uzyskanej w monitoringu wiedzy
o liczebności saren i jeleni, a także o liczebności dużych drapieżników (wilków i rysi) i ich zapotrzebowaniu
44
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
pokarmowym.
Potrzebna jest nowelizacja Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie rocznych planów łowieckich
i wieloletnich łowieckich planów hodowlanych planów łowieckich.
MŚ – nowelizacja rozporządzenia
Zadanie do ciągłej realizacji
2. Utrwalenie populacji rysia w granicach obecnego obszaru występowania
CEL
ETAP II. ROZSZERZANIE AREAŁU WYSTĘPOWANIA RYSIA
RYŚ
Gatunek:
REKOMENDACJA
6. Wytypowanie kompleksów leśnych, które mogą zostać zasiedlone przez rysia
OPIS
Przy typowaniu obszarów, które mogą być zasiedlone przez rysia, należy uwzględnić takie czynniki jak:
wielkość kompleksu leśnego, odległość od aktualnych ostoi rysia, odległości do sąsiednich kompleksów
leśnych – potencjalnych miejsc rozprzestrzeniania się populacji, zróżnicowanie struktury drzewostanów,
a także połączenia leśnymi korytarzami, które mogą stanowić drogę migracji zwierząt. Równolegle należy
przeprowadzić analizę dostępnych informacji na temat bazy pokarmowej drapieżników, czyli zagęszczeń
i rozmieszczenia ssaków jeleniowatych. Wytypowanie kompleksów należy wykonać w podziale na te, które
mogą być samoistnie rekolonizowane przez rysie (ewentualnie przy wzmocnieniu korytarzy ekologicznych)
oraz takie, w których celowe jest wsiedlanie tych zwierząt. Informacja o wytypowanych kompleksach
powinna zostać przekazana do GDOŚ oraz DGLP.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
45
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
IBS PAN (lub inna kompetentna instytucja naukowa) – przekazanie do GDOŚ oraz DGLP listy
wytypowanych kompleksów.
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
3. Odtworzenie populacji gatunku na obszarze dawnego zasięgu gatunku
RYŚ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
7. Odtwarzanie i wzmacnianie leśnych korytarzy ekologicznych.
Prawidłowe funkcjonowanie populacji rysia, gwarantujące jej stabilność wymaga dużej przestrzeni. Potrzebne
jest więc połączenie większych kompleksów leśnych korytarzami ekologicznymi, umożliwiającymi rysiom
dyspersję.
Zadanie to powinno obejmować:
a. Nałożenie warstw shp z przebiegiem korytarzy ekologicznych opracowanych i zaktualizowanych
w 2012 r. w IBS PAN w Białowieży na cyfrowe mapy leśne i wygenerowanie mapy ilustrującej
łączność pomiędzy kompleksami leśnymi.
b. Wykonanie szczegółowej mapy obszarów priorytetowych do zalesień w celu odtworzenia łączności
w obrębie korytarzy ekologicznych;
c. Wprowadzanie do planów zagospodarowania przestrzennego województw oraz szczegółowych planów
zagospodarowania przestrzennego gmin zapisów o przebiegu i ochronie korytarzy ekologicznych oraz
potrzebie ich zalesiania. Informacja o konieczności ochrony korytarzy oraz ich lokalizacji w terenie
powinna zostać przekazana do Urzędów Marszałkowskich, które są odpowiedzialne za tworzenie
planów zagospodarowania przestrzennego województw.
46
d. Lokalizowanie zalesień na wskazanych terenach,
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
e. Wskazywanie lokalizacji i budowa przejść dla zwierząt przez drogi, tam gdzie stwierdzono problem ich
barierowego wpływu na drożność korytarzy ekologicznych i siedliska drapieżników.
Ochrona i odtwarzanie korytarzy ekologicznych jest zadaniem wymagającym zaangażowania wielu
podmiotów. Wykupy gruntów na obszarach priorytetowych oraz ich zalesianie mogą być prowadzone
w ramach projektu finansowanego ze środków zewnętrznych. Pozostałe działania powinny być zrealizowane
w ramach rutynowej działalności różnych instytucji.
Realizacja zadnia wymaga wprowadzenia właściwych zapisów do wojewódzkich planów zagospodarowania
przestrzennego
GDOŚ - wykonanie szczegółowej mapy obszarów do zalesień, przekazanie do Urzędów
Marszałkowskich informacji o potrzebie wpisywania korytarzy ekologicznych do wojewódzkich
planów zagospodarowania przestrzennego,
RDOŚ - nadzór nad wprowadzaniem korytarzy ekologicznych do wojewódzkich planów
zagospodarowania przestrzennego, uwzględnianie potrzeb ochrony korytarzy przy uzgadnianiu decyzji
środowiskowych,
GDDKiA i inwestorzy - budowa przejść dla zwierząt nad drogami.
Etapy a) i b) – do końca 2015 roku,
Etapy c), d) i e) – realizacja ciągła.
CEL
4. Umożliwienie przemieszczania się osobników między istniejącymi populacjami oraz zasiedlenia nowych
terenów (w tym zachodniej części Polski)
47
RYŚ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
8. Przygotowanie i wdrożenie wytycznych dotyczących dostosowania struktury lasu do wymagań
siedliskowych rysia
W kompleksach leśnych, które mogą być samoistnie rekolonizowane przez rysie oraz przeznaczonych do
restytucji gatunku należy zadbać o zapewnienie właściwych warunków siedliskowych. W szczególności
chodzi o:
a) różnicowanie struktury pionowej lasu poprzez zapewnienie odpowiedniej ilości podszytów (jeżeli ich
brakuje),
b) pozostawianie większej ilości powalonych drzew,
c) różnicowanie struktury poziomej lasu (dostosowanie składu drzewostanu do warunków
siedliskowych, pozostawianie miejsc otwartych)
Potrzebny jest przegląd siedlisk i w razie potrzeby wdrożenie działań zmierzających do ich poprawy.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDOŚ – wpisywanie zaleceń do planów zadań ochronnych obszarów Natura 2000, w których ryś jest
przedmiotem ochrony
właściwe jednostki organizacyjne Lasów Państwowych –wdrażanie zaleceń dotyczących kształtowania
siedlisk struktury lasu
CZAS REALIZACJI
działalność ciągła
CEL
2. Utrwalenie populacji rysia w granicach obecnego obszaru występowania.
3. Odtworzenie populacji gatunku na obszarze dawnego zasięgu
48
RYŚ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
9. Realizacja projektu wsiedlania rysia do wytypowanych kompleksów, izolowanych od
istniejących ostoi
W ramach zadania nr 6, kompetentna instytucja naukowa wyznaczy kompleksy leśne, w których mogłyby
występować rysie. Część z nich, np. w Polsce zachodniej, nie może być samoistnie zasiedlona, ze względu na
dużą odległość od aktualnych ostoi gatunku oraz brak korytarzy ekologicznych. Utworzenie nowych populacji
rysia pozwoliłoby zwiększyć liczebność i zasięg występowania gatunku w Polsce. Taki projekt powinien
obejmować wieloletnie działania związane ze wzbogacaniem struktury lasu oraz wsiedlanie rysi różnymi
metodami – translokacji odłowionych dzikich osobników, wpuszczanie zwierząt z hodowli, np. metodą „born
to be free”. Należy zapewnić monitoring losów wsiedlanych zwierząt.
Dobrym przykładem wsiedlania rysi jest projekt WWF Polska i RDLP w Olsztynie realizowany na terenie
Puszczy Piskiej. W przypadku uzyskania zakładanego efektu tych działań można realizować analogiczne
projekty w innych kompleksach leśnych.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
podmiot realizujący projekt
Etap I weryfikacja metod wsiedlania – do 2017 roku
Etap II wsiedlanie rysi w nowych kompleksach leśnych – do 2025 roku
CEL
3. Odtworzenie populacji gatunku na obszarze dawnego zasięgu
49
MAPA DROGOWA OCHRONY NIEDŹWIEDZIA BRUNATNEGO W
POLSCE
Stan obecny
Niedźwiedzie brunatne występujące w Polsce stanowią niewielką i peryferyczną część dużej
(ok. 8000 osobników) populacji zamieszkującej Karpaty. Liczebność niedźwiedzia w naszym
kraju oszacowano na 95 osobników. Gatunek ten ma najwyższą liczebność w Bieszczadach
(co najmniej 55 osobników) i w Tatrach (co najmniej 20 osobników), natomiast w ostojach
położonych pomiędzy nimi oraz w Beskidzie Żywieckim liczebność jest bardzo niska (po
kilka osobników). Na terenie Polski można wyróżnić dwa główne obszary reprodukcji
niedźwiedzi: Tatry i Bieszczady. Łączność ekologiczna pomiędzy tymi rejonami jest bardzo
ograniczona, zarówno po stronie polskiej, jak i słowackiej. Zgodnie z modelem siedliska
niedźwiedzi, w polskiej części Karpat siedliska sprzyjające obecności niedźwiedzi pokrywają
się z obszarem występowania gatunku, a więc nie ma więcej odpowiednich terenów, które
mogłyby zostać zasiedlone.
Cała polska część populacji ma charakter transgraniczny, areały wielu osobników obejmują
tereny dwóch lub trzech państw (Polski, Słowacji i Ukrainy). Na terenie każdego z nich
niedźwiedzie podlegają innym reżimom ochronnym: po stronie polskiej jest to gatunek ściśle
chroniony, na Słowacji jednocześnie chroniony i łowny, a po stronie ukraińskiej łowny.
Głównym zagrożeniem dla populacji niedźwiedzia brunatnego w Polsce jest utrata
i fragmentacja siedlisk, spowodowana rozwojem zabudowy oraz infrastruktury drogowej
i narciarsko-turystycznej. Inne zagrożenia to: pozyskanie łowieckie, przekształcanie struktury
lasu na niekorzystną dla niedźwiedzia (brak możliwości schronienia i gawrowania), zmiany
naturalnych zachowań, w tym powstawanie konfliktów z człowiekiem.
Niedźwiedź, na mocy Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 7 października 2014 r.
w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 11348) jest w Polsce gatunkiem
ściśle chronionym, wymagającym ochrony czynnej. Ponadto zaliczony został do zwierząt, dla
których wymagane jest ustalenie stref ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego przebywania
i obowiązuje dla niego 500 m strefa ochronna wokół gawry w okresie od 1 listopada do
30 marca. W "Polskiej czerwonej księdze zwierząt" niedźwiedź ma status NT - gatunek
niższego ryzyka, ale bliski zagrożenia.
Niedźwiedź brunatny jest chroniony prze prawo międzynarodowe – wymieniony został
w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej. Oznacza to, że jest gatunkiem
wyznacznikowym dla typowania obszarów Natura 2000 - ma status gatunku priorytetowego.
Niedźwiedzie chronione są również przez Konwencję Berneńską.
Aby nie doszło do pogorszenia stanu populacji niedźwiedzia potrzebne jest podjęcie
specjalnych działań ochronnych. Cele ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu
zostały zawarte w Mapie Drogowej Ochrony Niedźwiedzia Brunatnego w Polsce.
50
Cele
Celem ochrony niedźwiedzia w Polsce jest:
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż
obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki
i na Pogórze, tam gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych
rejonach.
4. Poprawa możliwości przemieszczania się (łączność między ostojami): ochrona
i wzmocnienie korytarzy ekologicznych.
5. Zapobieganie zachowaniom odbiegającym od naturalnych (np. związanych
z żerowaniem i gawrowaniem), w tym powodujących konflikty z człowiekiem.
51
Zadania
NIEDŹWIEDŹ
Gatunek:
REKOMENDACJA
1. Wdrożenie miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego na obszarze Karpat
OPIS
Brak ważnych planów zagospodarowania przestrzennego umożliwia niekontrolowany rozwój zabudowy,
powodujący fragmentację siedlisk dogodnych dla niedźwiedzia i przerwanie korytarzy migracyjnych. Potrzebne
jest wpływanie na samorządy różnego szczebla (wojewódzkie, powiatowe i gminne), aby tworzyły
i zatwierdzały plany zagospodarowania przestrzennego. Plany te powinny hamować rozwój zabudowy
rozproszonej i liniowej: uniemożliwić tworzenie się nowych osiedli w enklawach leśnych i na przebiegu
korytarzy ekologicznych (zwłaszcza w tzw. „punktach krytycznych” - miejscach zwężenia korytarzy
ekologicznych, np. przy przecięciu z drogami), a dopuścić lokowanie nowych budynków tylko w obrębie lub
blisko istniejącej linii zabudowy. Powinny także uwzględniać kwestie związane z ochroną przyrody, w tym
niedźwiedzia (ochrona korytarzy ekologicznych, ostoi, bazy pokarmowej). Regionalne Dyrekcje Ochrony
Środowiska powinny zwracać na te czynniki uwagę przy zatwierdzaniu ocen oddziaływania na środowisko
projektów planów zagospodarowania przestrzennego.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
GDOŚ – przekazanie do Urzędów Marszałkowskich postulatu dotyczącego uwzględniania w planach
zagospodarowania przestrzennego województw ochrony siedlisk niedźwiedzia i innych dużych
drapieżników
Urzędy Marszałkowskie – wprowadzanie odpowiednich zapisów do planów zagospodarowania
przestrzennego województw, nadzór nad przenoszeniem tych zapisów do planów lokalnych
CZAS REALIZACJI
CEL
do końca 2015 roku
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
52
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
4. Poprawa możliwości przemieszczania się (łączność między ostojami): ochrona i wzmocnienie korytarzy
ekologicznych.
NIEDŹWIEDŹ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
2. Odtwarzanie ciągłości korytarzy ekologicznych
Areały osobnicze niedźwiedzi są bardzo rozległe, ponadto zwierzęta te podejmują długie wędrówki. Dla
prawidłowego funkcjonowania populacji potrzebne jest utrzymanie lub odtworzenie ciągłości leśnych korytarzy
ekologicznych, które pozwolą niedźwiedziom na swobodne migracje. Dlatego należy dążyć do zalesiania
otwartych przestrzeni pomiędzy zasiedlonym przez ten gatunek kompleksami leśnymi.
Zadanie to powinno obejmować:
a. Nałożenie warstw shp z przebiegiem korytarzy ekologicznych wskazanych w załączniku C do
Programu Ochrony Niedźwiedzia Brunatnego w Polsce, Selva i in. 2011, na cyfrowe mapy leśne i
wygenerowanie mapy ilustrującej łączność pomiędzy kompleksami leśnymi.
b. Wykonanie szczegółowej mapy obszarów priorytetowych do zalesień w celu odtworzenia łączności
w obrębie korytarzy ekologicznych;
c. Wprowadzanie do planów zagospodarowania przestrzennego województw oraz szczegółowych
planów zagospodarowania przestrzennego gmin zapisów o przebiegu i ochronie korytarzy
ekologicznych oraz potrzebie ich zalesiania. Informacja o konieczności ochrony korytarzy oraz ich
lokalizacji w terenie powinna zostać przekazana do Urzędów Marszałkowskich, które są
53
odpowiedzialne za tworzenie planów zagospodarowania przestrzennego województw.
d. Lokalizowanie zalesień na wskazanych terenach,
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
e. Wskazywanie lokalizacji i budowa przejść dla zwierząt przez drogi, tam gdzie stwierdzono problem
barierowego wpływu na drożność korytarzy ekologicznych i siedliska drapieżników.
Realizacja zadnia wymaga wprowadzenia właściwych zapisów do wojewódzkich planów zagospodarowania
przestrzennego
rDOŚ – wpływanie na władze samorządowe, aby wpisywano zalesianie terenów łącznikowych
w lokalnych planach zagospodarowania przestrzennego (w ramach opiniowania tych planów)
GDOŚ wraz z instytucjami naukowymi – określenie rodzaju przejść nad drogami, właściwymi dla
niedźwiedzia.
GDDKiA – zlecanie budowy przejść dla zwierząt nad drogami,
inne podmioty – realizacja projektu odtwarzania korytarzy
CZAS REALIZACJI
Etapy a) i b) – do końca 2015 roku,
Etapy c), d) i e) – realizacja ciągła.
4. Poprawa możliwości przemieszczania się (łączność między ostojami): ochrona i wzmocnienie korytarzy
ekologicznych.
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
NIEDŹWIEDŹ
3. Zmniejszenie lub nie zwiększanie natężenia ruchu pojazdów na drogach leśnych
Ruch samochodów, zwłaszcza dużych transportowych, zakłóca spokój niedźwiedzi - w okresie zimowym
powoduje wybudzenia ze snu zimowego, pomiędzy jesienią a wiosną wypłasza zwierzęta z danej okolicy.
54
W szczególności tworzenie nowych utwardzonych dróg leśnych ułatwia dostęp do ostoi niedźwiedzi, w tym
również przez osoby nieupoważnione (nielegalne wjazdy pojazdami motorowymi). Dlatego na obszarach
występowania niedźwiedzi należy unikać wyznaczania nowych dróg leśnych (szczególnie dużych,
odpowiednich dla ciężkiego sprzętu) oraz polepszania jakości istniejących (poszerzania, zmieniania
właściwości w sposób umożliwiający rozwijanie dużych prędkości). Szczególnie duże zakłócenia w środowisku
niedźwiedzia może spowodować zwiększenie ruchu pojazdów, spowodowane przez dopuszczenie na drogach
leśnych ruchu lokalnego lub przekształcenie ich w drogi publiczne. W związku z tym nie powinno się
dopuszczać do takich sytuacji.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDLP, nadleśnictwa – uwzględniające ochronę niedźwiedzi planowanie ruchu pojazdów po terenie
zarządzanym przez Lasy Państwowe,
rDOŚ – zwrócenie uwagi na potrzebę ochrony niedźwiedzi w procesie wydawania decyzji
środowiskowych na budowę lub remont dróg.
Działanie do ciągłej realizacji
CEL
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
55
NIEDŹWIEDŹ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
4. Wdrożenie planów ochrony dla obszarów Natura 2000, na których występują niedźwiedzie
Dla obszarów Natura 2000, w których występuje niedźwiedź, w miarę możliwości, zamiast planów zadań
ochronnych powinno się opracować plany ochrony, gdyż mogą one skuteczniej wpływać na lokalne
dokumenty planistyczne. W opracowaniach tych należy zwrócić uwagę na zapewnienie niedźwiedziom
właściwych warunków bytowania oraz migracji. Plany te powinny zostać jak najszybciej zatwierdzone
i wdrożone do realizacji.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ – wytypowanie obszarów Natura 2000, dla których należy opracować plany ochrony
rDOŚ – zlecenie opracowania planów ochrony
do końca 2016 roku
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
CEL
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
NIEDŹWIEDŹ
5. Wdrożenie Krajowej Strategii Ochrony Niedźwiedzia Brunatnego
Ze względu na peryferyjność polskiej populacji niedźwiedzia brunatnego oraz wrażliwość na przekształcenia
56
siedliska, gatunek ten jest szczególnie narażony na wyginięcie na terenie naszego kraju. Potrzebne jest
wdrożenie strategii ochrony niedźwiedzia, która ukierunkuje prace ochronne oraz powstrzyma degradacje
siedlisk. Strategia powinna być przyjęta przez instytucje odpowiedzialne za ochronę przyrody na szczeblu
krajowym, a jej zalecenia skierowane do realizacji na szczeblu lokalnym.
Realizacja zadania nie
wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych.
GDOŚ – zakończenie weryfikacji i uzupełniania projektu Strategii i jej zatwierdzenie
do końca 2015 roku
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
CEL
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
NIEDŹWIEDŹ
6. Wzmocnienie współpracy międzynarodowej dla ochrony transgranicznej populacji niedźwiedzia
Ponieważ cała polska populacja niedźwiedzia brunatnego ma charakter transgraniczny, wszystkie występujące
w naszym kraju niedźwiedzie są zagrożone polowaniami odbywającymi się w Słowacji i na Ukrainie. Dlatego
potrzebne jest wstrzymanie odstrzału tego gatunku w strefie przygranicznej w tych dwóch państwach.
Szerokość przygranicznego pasa wolnego od polowań powinna być zróżnicowana w zależności od regionu
i zapewnić możliwość migracji osobników. W celu wprowadzenia zakazu polowań w strefie przygranicznej
57
w Słowacji i na Ukrainie konieczne są ustalenia na szczeblu międzyrządowym, a także przedstawianie
problemu na forum Komisji Europejskiej. Wskazane byłoby także regularne organizowanie
międzynarodowych (polsko-słowacko-ukraińskich) konferencji poświęconych ochronie transgranicznych
populacji zwierząt, w tym niedźwiedzia, na którą zaproszeni byliby przedstawiciele ministerstw
odpowiedzialnych za ochronę przyrody, biolodzy i organizacje pozarządowe.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Ministerstwo Środowiska – podjęcie rozmów z odpowiednimi ministerstwami Ukrainy i Słowacji,
zainteresowanie problemem właściwych forów Unii Europejskiej, zorganizowanie konferencji
do końca 2014 roku
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
CEL
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
NIEDŹWIEDŹ
7. Analiza warunków siedliskowych i ich polepszenie na obszarach pomiędzy rejonami reprodukcji
w Tatrach i Bieszczadach
Pomiędzy obszarami stałego rozrodu (Tatry i Bieszczady) należy poprawić warunki dla bytowania
niedźwiedzi, zwłaszcza gawrowania, które jest jednoznaczne z rozrodem. Potrzebna jest analiza (pod kątem
potrzeb tego gatunku) istniejących warunków siedliskowych, zwłaszcza w Beskidzie Niskim i Sądeckim,
oraz opracowanie, a następnie wdrożenie planu ich poprawy dla niedźwiedzi. W szczególności chodzi
o zapewnienie niedźwiedziom lepszych warunków do schronienia, utrudnienie dostępu ludziom do tych
58
terenów oraz wzbogacenie naturalnej bazy żerowej w okresie jesiennym.
Potrzebne jest zachowanie leśnych gatunków drzew i krzewów owocowych, np. dzikiej wiśni, maliny, jeżyny,
gruszy i jabłoni, a także buka i leszczyny, a w razie potrzeby zwiększenie ich ilości. Należy także zapewnić
niedźwiedziom spokój (sezonowe ograniczanie prac leśnych i ruchu turystycznego, zakaz zbierania poroży) w
okresie gawrowania.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
GDOŚ – wykonanie analizy siedlisk i opracowanie zaleceń dotyczących ich poprawy
Jednostki organizacyjne Lasy Państwowe – realizacja zaleceń wynikających z ww. analizy. Możliwe
jest też zrealizowanie tego zadania w ramach projektu finansowanego z funduszy zewnętrznych
do końca roku 2016 analiza warunków, działania poprawiające siedlisko do roku 2020
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
NIEDŹWIEDŹ
8. Ochrona miejsc gawrowania i rozrodu niedźwiedzi
W rejonach stałego gawrowania potrzebne jest zapewnienie niedźwiedziom dogodnych kryjówek
oraz spokoju. Na obszarach występowania niedźwiedzia należy wyznaczyć rejony najdogodniejsze do
gawrowania i objąć je ochroną zapewniającą dogodne warunki dla snu zimowego. W ramach prowadzonej
gospodarki leśnej powinno się zadbać o zachowanie struktury lasu pozwalającej na ukrycie się i założenie
gawry (wykroty, wielopiętrowa struktura ograniczająca widoczność w lesie), a także ograniczyć
do niezbędnego minimum prace w okresie zimowym, aby zapewnić zwierzętom spokój. W rejonach
gawrowania należy wzmocnić kontrolę prowadzoną przez służby parków narodowych i straż leśną, w celu
59
zapobiegania nielegalnej penetracji obszarów leśnych (np. ograniczyć zbieranie poroży jeleni, wjeżdżanie
skuterami śnieżnymi i innymi pojazdami).
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDOŚ – przygotowanie wytycznych dotyczących wyznaczania rejonów gawrowania i zachowania
w nich odpowiednich kryjówek
parki narodowe, nadleśnictwa – wyznaczanie w terenie granic rejonów gawrowania, wzbogacanie
siedliska, zapewnienie spokoju w okresie zimowym
zadanie do ciągłej realizacji
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
CEL
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
NIEDŹWIEDŹ
9. Minimalizowanie możliwości powstawania konfliktów związanych z występowaniem
niedźwiedzia i działalnością człowieka
W celu zmniejszenia możliwości powstawania sytuacji konfliktowych pomiędzy ludźmi a występującymi
w sąsiedztwie niedźwiedziami, należy podjąć niżej wymienione działania:
a) Pasieki zlokalizowane w lasach w obrębie ostoi niedźwiedzi należy zabezpieczać ogrodzeniami
elektrycznymi. Wykonanie takiego zabezpieczenia powinno być warunkiem wydania zgody
na ustawienie uli na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe. W przypadku najczęściej
60
uszkadzanych uli stojących na gruntach prywatnych należy umożliwić dofinansowanie zakupu
zabezpieczenia z funduszy przeznaczonych na ochronę przyrody. Wypłata odszkodowania
za zniszczone ule powinna być uwarunkowana wykorzystaniem odpowiednich zabezpieczeń przed
niedźwiedziem (ogrodzenia elektryczne skonstruowane zgodnie z zaleceniami rDOŚ).
b) Należy stosować odstraszanie niedźwiedzi problemowych, czyli np. takich, które przyzwyczaiły się
do żerowania w magazynach pasz i żywności, wsiach, przy schroniskach turystycznych i innych
miejscach zagospodarowanych przez człowieka. O konieczności i sposobie odstraszania muszą
decydować służby ochrony przyrody.
c) Pojemniki na śmieci wzdłuż szlaków turystycznych powinny zostać zlikwidowane. Na początku i na
końcu szlaku można ustawić wyłącznie pojemniki posiadające zabezpieczenia przed niedźwiedziami.
d) Należy prowadzić działania edukacyjne (tablice w terenie, artykuły w prasie turystycznej i popularnej,
audycje radiowe i telewizyjne) dotyczące właściwego zachowania się ludzi przebywających
w ostojach niedźwiedzi, w tym negatywnych skutków dokarmiania zwierząt. Należy też informować
o właściwym sposobie zachowania się, podczas spotkania niedźwiedzia w terenie.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania wymaga zmiany zapisów w ustawie o ochronie przyrody, dotyczących warunków wypłat
odszkodowań za szkody wyrządzane przez zwierzęta
rDOŚ – wprowadzenie regulacji prawnych dotyczących odstraszania niedźwiedzi oraz zorganizowanie
wykwalifikowanych grup do realizacji takich zadań
rDLP – wprowadzenie obowiązku zabezpieczania pasiek ustawianych na terenach zarządzanych przez
Lasy Państwowe
parki narodowe, nadleśnictwa – ustawienie zabezpieczonych przed niedźwiedziami pojemników
na śmieci, ustawienie tablic edukacyjnych dla turystów, organizacje pozarządowe – prowadzenie
kampanii medialnej
61
CZAS REALIZACJI
zadanie do ciągłej realizacji
5. Zapobieganie zachowaniom odbiegającym od naturalnych (np. związanych z żerowaniem
i gawrowaniem), w tym powodujących konflikty z człowiekiem.
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
NIEDŹWIEDŹ
10. Wprowadzenie na terenie występowania niedźwiedzia okresowego zakazu dokarmiania dzikich
zwierząt paszami treściwymi
OPIS
Dokarmianie niedźwiedzi może zmieniać ich naturalne zachowania związane z żerowaniem, snem zimowym
i przemieszczaniem się. Dlatego bezwzględnie nie należy prowadzić dokarmiania tych zwierząt, jeśli nie ma
dowodów na niedostatek naturalnej karmy. Niedźwiedzie korzystają też z niektórych rodzajów karmy
wykładanej zimą dla zwierząt kopytnych. Dostęp do pokarmu zimą może być jednym z czynników
decydujących o tym, czy niedźwiedzie przystępują do gawrowania Na obszarze występowania niedźwiedzi
powinien zostać wprowadzony okresowy zakaz stosowania pasz treściwych (np. kukurydzy, buraków)
i zastąpienie ich paszami objętościowymi (siano, sianokiszonka). Ograniczenia te powinny obowiązywać od
połowy listopada do końca grudnia, a w przypadku wczesnych ostrych zim do 2 tygodni od pojawienia się
utrzymującej się pokrywy śnieżnej i mrozów. Należy monitorować skutki tego działania na zachowanie
niedźwiedzi (liczba osobników aktywnych zimą, udział pasz treściwych w diecie niedźwiedzi) i w razie
potrzeby odpowiednio modyfikować postępowanie związane z dokarmianiem.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
rDLP – wprowadzenie na trenie występowania niedźwiedzi zasad zimowego dokarmiania zwierząt
rDOŚ – umieszczenie w planie zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000, w których występują
niedźwiedzie zapisów regulujących zimowe dokarmianie zwierząt
62
PZŁ – ograniczenie stosowania pasz treściwych do dokarmiania dzikich zwierząt
Instytucja realizująca projekt badawczy - monitoring
CZAS REALIZACJI
wprowadzenie okresowego zakazu – do końca 2015 roku
monitoring efektów – do końca 2018 roku
5. Zapobieganie zachowaniom odbiegającym od naturalnych (np. związanych z żerowaniem
i gawrowaniem), w tym powodujących konflikty z człowiekiem.
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
NIEDŹWIEDŹ
11. Powołanie grupy ekspertów oraz osób przeszkolonych w zakresie działań dotyczących ochrony
niedźwiedzi
OPIS
Podejmowanie decyzji, które dotyczą niedźwiedzi i ich siedlisk wymaga opinii ekspertów, którzy będą
w stanie przewidzieć konsekwencje realizowanych działań. Potrzebna jest też grupa osób przeszkolonych
w postępowaniu z niedźwiedziami w sytuacjach kryzysowych. Należy powołać grupę ekspertów ds.
niedźwiedzi, działającą przy rDOŚ. Zadaniem grupy byłoby opiniowanie projektów działań ochrony czynnej,
decyzji dotyczących sposobu reakcji na problemy stwarzane przez niedźwiedzie, opiniowanie pod kątem
potrzeb ochrony tego gatunku projektów dokumentów planistycznych, aktów prawnych itp. oraz
podejmowania działań w sytuacjach kryzysowych. Możliwe jest podzielenie tej grupy na dwa zespoły:
ekspertów-konsultantów oraz specjalistów od interwencji terenowych (wykonawców zaleceń).
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
rDOŚ – powołanie grup i szczegółowe określenie ich zadań oraz trybu pracy.
63
CZAS REALIZACJI
do końca roku 2014
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
CEL
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
4. Poprawa możliwości przemieszczania się (łączność między ostojami): ochrona i wzmocnienie korytarzy
ekologicznych.
5. Zapobieganie zachowaniom odbiegającym od naturalnych (np. związanych z żerowaniem i
gawrowaniem), w tym powodujących konflikty z człowiekiem.
Gatunek:
REKOMENDACJA
NIEDŹWIEDŹ
12. Zbieranie informacji i prowadzenie bazy danych
OPIS
Dla skutecznej ochrony niedźwiedzia potrzebna jest aktualna wiedza na temat zasięgu występowania,
liczebności populacji i trendów zmian, a także problemów, jakie zwierzęta powodują w gospodarce
człowieka. Potrzebne jest stworzenie bazy danych o niedźwiedziu. Należy opracować procedurę zbierania
i przekazywania danych dotyczących występowania, rozrodu, aktywności w zimie, miejsc gawrowania
i sytuacji konfliktowych z udziałem niedźwiedzi. Potrzebne jest wskazanie instytucji odpowiedzialnej
za gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie tych informacji.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
GDOŚ - zlecenie wykonania i prowadzenia bazy danych,
MŚ – zapewnienie połączenia centralnej bazy z innymi krajowymi bazami przyrodniczymi,
64
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
zawierającymi informacje o niedźwiedziu
do końca roku 2014
1. Zachowanie lub rozszerzenie zasięgu gatunku w Polsce.
2. Zachowanie liczebności w Bieszczadach i Tatrach na poziomie nie niższym niż obecny.
3. Rozszerzenie obszaru stałego rozrodu niedźwiedzi na Beskid Niski, Beskid Sądecki i na Pogórze, tam
gdzie warunki pozwalają, a także zwiększenie liczebności w tych rejonach.
4. Poprawa możliwości przemieszczania się (łączność między ostojami): ochrona i wzmocnienie korytarzy
ekologicznych.
5. Zapobieganie zachowaniom odbiegającym od naturalnych (np. związanych z żerowaniem
i gawrowaniem), w tym powodujących konflikty.
65
MAPA DROGOWA OCHRONY GŁUSZCA W POLSCE
Stan obecny
Głuszec jest gatunkiem borealnym, występuje w rozległych, starych iglastych lasach,
o luźnym zwarciu drzewostanu i obficie występującą w runie borówką czernicą. W początku
XX w. występował w większych puszczach na wschodzie kraju, w Karpatach, Sudetach,
dużych kompleksach leśnych na Śląsku oraz na Pomorzu. Obecnie jest to gatunek silnie
zagrożony wyginięciem i zasiedla tylko cztery rejony Polski:
1. Najliczniejsza w naszym kraju populacja, szacowana na około 285-325 osobników,
występuje w Karpatach Zachodnich. Ptaki zasiedlają Pasmo Radziejowej w Beskidzie
Sądeckim, Gorce, Tatry, Beskid Żywiecki, Beskid Śląski oraz sporadycznie obserwuje
się je w Beskidzie Wyspowym.
2. Drugi obszar występowania głuszca to Lasy Janowskie i Puszcza Solska. Szacuje się, że
populacja ta liczy ok. 100 osobników.
3. Następnym obszarem jest Puszcza Augustowska (Nadleśnictwa: Pomorze, Augustów),
gdzie żyje 30-40 ptaków, w dwóch izolowanych już skupiskach.
4. Czwartym obszarem występowania głuszca są Bory Dolnośląskie, gdzie trwa restytucja
(reintrodukcja) głuszców, których rodzima populacja wyginęła na początku XXI wieku.
W latach 2009 – 2012 wsiedlono 70 osobników. Obecnie żyje tam ok. 40 głuszców.
W Beskidzie Śląskim i w Beskidzie Żywieckim w latach 2003-2012 wypuszczono 475
ptaków z hodowli w Nadleśnictwie Wisła, a w latach 2010-2012 wypuszczono 45 głuszców w
Beskidzie Sądeckim w Nadleśnictwie Nawojowa. Można przypuszczać, że stosunkowo dobra
kondycja populacji głuszca w Beskidzie Żywieckim i w Beskidzie Śląskim jest efektem
ciągłego wspomagania jej ptakami z hodowli. Potwierdzają to obserwacje znakowanych
dorosłych ptaków, w tym kur wodzących młode. Chociaż hodowla głuszców i wsiedlanie
pochodzących z niej ptaków jest zadaniem niezwykle trudnym, to wydaje się, że może ono
mieć duże znaczenie dla zachowania gatunku w naszym kraju. Decydującą rolę w ochronie
głuszca odgrywają Lasy Państwowe, które są odpowiedzialne za zachowanie siedlisk, a także
prowadzą i finansują hodowlę oraz realizują programy ochrony i restytucji gatunku.
Wszystkie krajowe populacje są silnie zagrożone wyginięciem. Szybszy spadek liczebności
głuszca następuje na nizinach, populacje górskie są stabilniejsze.
Głuszec, na mocy Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 7 października 2014 r.
w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 11348) jest w Polsce gatunkiem
ściśle chronionym, wymagającym ochrony czynnej. Tokowiska podlegają ochronie strefowej,
ze strefą ochrony całorocznej w promieniu do 200 m od tokowiska, oraz strefą ochrony
okresowej obowiązującą od 1.02 do 31.05. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt głuszec
otrzymał status CR - skrajnie zagrożony wyginięciem.
Głuszec objęty jest ochroną także przez prawo międzynarodowe. Gatunek ten jest
wymieniony w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej Unii Europejskiej (wymaga ochrony także
66
przez zachowanie siedlisk) oraz w Załączniku II Konwencji Berneńskiej (wymaga ochrony
ścisłej).
Za najważniejsze przyczyny spadku liczebności głuszca uważa się zmniejszenie powierzchni
i fragmentację dogodnych siedlisk, wysoką presję drapieżników oraz płoszenie przez ludzi,
penetrujących obszary występowania gatunku. Zwraca się też uwagę na niekorzystny wpływ
zmian klimatycznych.
Prowadzona dotychczas ochrona tego gatunku nie przynosi oczekiwanych efektów. Ochrona
strefowa, której podlegają tylko tokowiska, nie zabezpiecza wszystkich potrzeb ptaków, które
mają znacznie większe wymagania przestrzenne (roczny areał osobniczy to kilkaset ha).
Ochrona strefowa nie zabezpiecza np. miejsc gniazdowania i wodzenia młodych, a także ostoi
zimowych. Realizowane dotychczas projekty ochrony czynnej nie powstrzymały spadku
liczebności gatunku, gdyż nie eliminowały wszystkich najważniejszych zagrożeń.
Aby zachować głuszca w polskich lasach potrzebne są intensywne działania ochronne. Cele
ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu, zostały zawarte w Mapie Drogowej
Ochrony Głuszca w Polsce.
Cele
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce.
2. Restytucja gatunku w wytypowanych kompleksach leśnych.
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych populacjach
głuszca.
67
Zadania
I.
Monitoring
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
1. Wdrożenie jednolitego systemu monitoringu głuszca
OPIS
Potrzebne jest wdrożenie jednolitego systemu monitoringu, obejmującego wszystkie krajowe stanowiska,
polegającego na wykonaniu liczeń głuszców na tokowiskach oraz prowadzeniu całorocznych obserwacji
w ostojach (nanoszenie na mapę wszystkich obserwacji głuszców oraz śladów ich obecności). Zalecana
metodyka (Zawadzka et al. 2009) zawarta jest w Poradniku Metodycznym Monitoring Ptaków Lęgowych
(Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z. (red.) Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik metodyczny dotyczący
gatunków chronionych Dyrektywą Ptasią, GIOŚ, Warszawa). Nieco inną metodykę należy stosować w ostojach
Karpackich (Żurek Z., Armatys P. 2011.Występowanie głuszca Tetrao urogallus w polskich Karpatach
Zachodnich – wnioski z monitoringu w latach 2005–2010 oraz końcowa ocena liczebności karpackich
subpopulacji głuszca i cietrzewia. Stud. i Mat. CEPL, Rogów 13 (27): 229–240). Krajowy monitoring głuszca i
cietrzewia powinien być włączony do Państwowego Monitoringu Ptaków, organizowanego przez Główny
Inspektorat Ochrony Środowiska.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Główny Inspektorat Ochrony Środowiska – wdrożenie krajowego programu monitoringu głuszca
organizacje przyrodnicze – przekazanie informacji na temat aktualnych rejonów występowania
oraz pomoc w dopracowaniu ostatecznej wersji metodyki monitoringu
CZAS REALIZACJI
wdrożenie do końca 2016 roku, później realizacja ciągła
CEL
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
68
II. Gospodarka leśna
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
2.
Wyznaczenie granic ostoi
OPIS
Działania dla ochrony głuszca powinny być prowadzone na obszarze wykorzystywanym przez lokalną
populację (ostoi), a nie tylko w obrębie stref ochronnych wokół tokowisk. Za ostoję należy uznać wszystkie
oddziały leśne, które są wykorzystywane przez głuszce w cyklu rocznym (do toków, zakładania gniazd,
wodzenia piskląt, pierzenia, żerowania, zimowania). Potrzebne jest jednoznaczne wyznaczenie granic ostoi
głuszca i prowadzenie na ich obszarze gospodarki leśnej, uwzględniające potrzeby tego gatunku. Ostoja nie
będzie formą ochrony w rozumieniu obecnych zapisów rozporządzenia, gdyż nie będzie zabraniała
prowadzenia prac leśnych. Może być wyznaczana na podstawie decyzji zarządcy terenu: nadleśnictwa lub
parku narodowego. W granicach wyznaczonej ostoi rodzaj i terminy prac będą uwzględniały potrzeby ochrony
głuszca. Ostoje powinny obejmować oddziały, w których obserwowano głuszce lub znajdowano ślady ich
obecności. Dane o miejscach stwierdzenia głuszców powinny być gromadzone przez leśników i innych
obserwatorów w postaci zestandaryzowanych kart obserwacji całorocznych. Wypełnione karty należy
archiwizować jako załączniki do kronik programu ochrony przyrody w nadleśnictwach i w parkach
narodowych (stwierdzenia na ich terenie), a kopie z nadleśnictw przekazać do rDOŚ. W ramach ostoi oraz
pomiędzy sąsiednimi ostojami potrzebne jest wyznaczenie korytarzy ekologicznych (utrzymania połączeń
poprzez zachowanie odpowiedniego siedliska gatunku) dających możliwość dyspersji i swobodnego
przemieszczania się ptaków.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania wymaga wprowadzenia zapisu w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej zwierząt, zgodnie
z którym wyznaczanie ostoi byłoby jednym ze sposobów ochrony gatunku.
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
Ministerstwo Środowiska – zmiana rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt
właściwe dla danej ostoi nadleśnictwo – powołanie ostoi i wyznaczenie jej granic
69
ODPOWIEDZIALNEJ
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska – powołanie ostoi na gruntach
prywatnych,
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Lasów Państwowych – uzgadnianie granic ostoi w lasach,
wprowadzanie ich do planów urządzania lasu (podczas opracowywania nowych lub rewizji
obowiązujących)
organizacje pozarządowe (np. Komitet Ochrony Kuraków) oraz rDOŚ – przekazanie do nadleśnictw
i rDLP informacji o rejonach występowania głuszca, konsultacje zasad wyznaczania ostoi, opiniowanie
przebiegu granic, konsultacja propozycji wzoru karty obserwacji.
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
GŁUSZEC
3. Ustalenie sposobu zagospodarowania ostoi
Dla wyznaczonego obszaru ostoi należy wskazać sposoby prowadzenia gospodarki leśnej, takie jak
powierzchnia zrębów, rodzaj rębni (preferencja rębni złożonych o długim okresie odnowienia), rozmiar
użytkowania, utrzymanie optymalnego dla głuszca składu gatunkowego, zwarcia, udziału podszytu i podrostu,
struktury powierzchniowej i przestrzennej klas wieku, ustalenie tras wywozu drewna minimalizujących
płoszenie ptaków, ustalenie terminów wykonywania prac leśnych, analiza planów inwestycji drogowych
i uwzględnienie przy ich planowaniu potrzeb ochrony kuraków. Takie wytyczne powinny zostać opracowane
indywidualnie dla każdej ostoi i wprowadzone do planów zadań ochronnych (na obszarach Natura 2000) oraz
do planów urządzania lasu, podczas jego opracowywania lub rewizji.
70
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Ministerstwo Środowiska – wprowadzenie wytycznych do tworzenia planów zadań ochronnych
obszarów Natura 2000, zobowiązujących do ustalania szczególnych zasad gospodarowania w ostojach
głuszców
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska – nadzór nad właściwym
wprowadzeniem szczególnych zasad gospodarowania w ostojach głuszca do planów zadań ochronnych
obszarów Natura 2000
regionalne Dyrekcje Lasów Państwowych – wprowadzenie wytycznych do planów urządzania lasu oraz
uproszczonych planów urządzania lasu
organizacje pozarządowe – opiniowanie propozycji zapisów
CZAS REALIZACJI
Etap I - do 2017 roku należy przeprowadzić wstępne weryfikacje zapisów PUL i projekt rewizji zapisów.
Etap II - do 2024 roku we wszystkich nadleśnictwach „głuszcowych” należy wprowadzić ostateczne wytyczne
w aktualnych rewizjach PUL.
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
GŁUSZEC
4. Ocena jakości siedlisk
Należy przeprowadzić ocenę przydatności dla głuszca siedlisk jednolitą, wyznaczoną na podstawach
naukowych metodą. W oparciu o uzyskane wyniki należy sformułować zalecenia, dotyczące poprawy jakości
siedlisk.
71
Ocenę jakości siedlisk wykonało w latach 2011-2012 Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, jednak
obejmowała ona tylko część obszarów zasiedlanych przez głuszca. Potrzebne jest dokończenie tych działań,
polegające na przeprowadzeniu oceny pozostałej części ostoi, a także przyległych dogodnych drzewostanów,
które mogą być potencjalnie zasiedlone przez głuszca. Zadanie może być wykonane w ramach projektu
finansowanego z funduszy zewnętrznych.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Podmiot realizujący projekt – pozyskanie środków i wykonanie oceny
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Etap I - do 2017 roku wykonanie oceny na terenach zasiedlanych przez głuszce, gdzie nie była ona wykonana
Etap II – do 2027 roku ponowna ocena jakości po 10 latach
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
CEL
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
5.
Monitoring i redukcja drapieżników
Na terenie obwodów łowieckich i OHZ obejmujących ostoje kuraków należy prowadzić monitoring i redukcję
liczebności ssaków drapieżnych (lisa, jenota, szopa, kuny leśnej, borsuka). W obwodach tych należy znieść
limit odstrzału tych gatunków. Ponadto zalecane jest ograniczenie liczebności dzików. Dopuszczalne
zagęszczenia dzików w obwodach łowieckich z ostojami głuszca powinny być określone w planie zadań
ochronnych dla ostoi Natura 2000 (zgodność z Wieloletnim Łowieckim Planem Hodowlanym). Dodatkowym
zadaniem jest monitoring liczebności i drapieżnictwa na głuszcu ptaków szponiastych oraz kruka.
W przypadku stwierdzenia zbyt wysokiej presji tych drapieżników na kuraki, należy występować do rDOŚ
72
o zgodę na odłów i przemieszczanie, ograniczenie liczebności przez likwidację gniazd przed złożeniem jaj,
a wyjątkowo także na odstrzał kruków i/lub ptaków szponiastych. Wyniki monitoringu mogą być
decydującym argumentem za wydaniem zgody na takie działania.
Z działaniem tym powinna być powiązana gospodarka łowiecka w zakresie obejmującym dokarmianie
zwierząt i organizacje polowań zbiorowych. Działania te powinny zostać zabronione na obszarze ostoi
głuszca.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania może wymagać zmian prawnych w zakresie wprowadzenia do Wieloletniego Łowieckiego
Planu Hodowlanego limitu liczebności dzików i ssaków drapieżnych, uwzględniającego potrzeby ochrony
głuszca
PZŁ (obwody łowieckie), nadleśnictwo (OHZ) – prowadzenie redukcji zwierząt, dostosowanie
gospodarki łowieckiej
eksperci - monitoring ptaków szponiastych i kruka
zadanie do ciągłej realizacji
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
CEL
III. Antropopresja
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
GŁUSZEC
6. Ograniczenie możliwości przebywania w obrębie ostoi
Płoszenie głuszców, zwłaszcza w sezonie rozrodczym, jest jedną z najistotniejszych przyczyn spadku ich
liczebności. Pojawiający się w ostojach ludzie mogą zakłócać przebieg toków, płoszyć wysiadujące kury, co
naraża lęg na porzucenie lub zniszczenie, a także płoszyć kury wodzące młode, co naraża je na częstsze ataki
73
drapieżników. Należy zatem ograniczyć możliwość poruszania się po terenie ostoi głuszca wszystkim osobom
postronnym (turystom, ludności miejscowej, fotografom itp.) poprzez ustawienie szlabanów i tablic
informacyjnych oraz prowadzenie edukacji społeczeństwa. Jednym z zalecanych działań jest tworzenie
alternatywnych (poza ostojami kuraków) miejsc zbioru jagód dla lokalnej ludności (np. przerzedzanie
drzewostanów, aby mogły lepiej rozwijać się krzewinki). Takie działania, z dobrymi dla ptaków rezultatami,
prowadzono m.in. w Austrii.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
nadleśnictwa, parki narodowe – ograniczenie osobom postronnym wstępu do ostoi głuszca,
rDOŚ – uregulowanie kwestii obecności człowieka w ostojach na gruntach prywatnych, organizacja
i prowadzenie działań edukacyjnych
zadanie do ciągłej realizacji
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
CEL
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
7. Analiza przebiegu tras turystycznych
OPIS
W ostojach głuszca należy przeanalizować przebieg tras i szlaków turystycznych, a przypadku stwierdzenia,
że przechodzą one przez ważne dla ptaków obszary, konieczne jest wyznaczenie przebiegu alternatywnego.
Zalecenie zmiany tras szlaków turystycznych, ze względu na ochronę głuszca, powinno znaleźć się w planach
zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000. Nowy przebieg tras turystycznych należy uzgadniać z
zarządzającym terenem (np. nadleśnictwa).
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
74
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
rDOŚ – umieszczenie stosownych zapisów w planach zadań ochronnych
organizacje pozarządowe (np. KOK) – analiza przebiegu tras
PTTK i inne organizacje turystyczne – wyznaczenie tras alternatywnych
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
CEL
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
8. Wprowadzenie zakazu tworzenia tras narciarskich w ostojach głuszca
OPIS
Infrastruktura rekreacyjna i turystyczna, budowana w ostojach głuszca, jest dużym zagrożeniem dla ptaków,
ponieważ generuje presję turystyczną (okresową lub całoroczną), przekształcenie lub niszczenie siedlisk,
fragmentację biotopu, bezpośrednie zagrożenie kolizją ptaków z urządzeniami np. linami wyciągów i kolei
linowych czy kolizjami z podporami, przyciąga ludzi przebywających w terenie całymi dniami przez wiele
miesięcy w roku. Szczególnie szkodliwe są trasy narciarskie, gdyż skupiają jednocześnie dużą liczbę osób,
powodują też znaczące przekształcenia siedliska. Dlatego w ostojach głuszca powinien obowiązywać
całkowity zakaz budowy wyciągów narciarskich i tras zjazdowych.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska – umieszczanie zapisów
dotyczących ograniczeń inwestycji w planach zadań ochronnych wybranych obszarów Natura 2000,
uwzględnianie potrzeb ochrony głuszca w opiniach przy wydawaniu decyzji środowiskowych
GDOŚ – wydanie zaleceń dla podległych służb, dotyczących zasad opiniowania inwestycji w ostojach
głuszca
75
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
CEL
IV. Ochrona prawna
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
9. Ochrona strefowa
OPIS
Zanim zostaną wprowadzone nowe, proponowane w mapie drogowej rozwiązania, powinno się jak
najszybciej objąć ochroną prawną na obecnie obowiązujących zasadach wszystkie znane tokowiska. Dlatego
należy wyznaczyć strefy na wszystkich czynnych tokowiskach głuszca, z powołaniem strefy ochrony
całorocznej i okresowej.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska
do końca 2015 roku
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
76
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
10. Zmiana zapisów dotyczących ochrony strefowej
Obecnie obowiązujące przepisy o ochronie strefowej nie są dostosowane do potrzeb kuraków leśnych.
Ochrona okresowa nie obejmuje całego okresu rozrodczego, chroniony obszar nie zabezpiecza w pełni miejsc
gniazdowania i wodzenia piskląt, a decyzji powołującej strefę brakuje jednoznacznego wskazania, jakie
zabiegi pielęgnujące siedliska głuszców należy wykonywać i kto powinien to robić. Dlatego potrzebna jest
zmiana przepisów o ochronie strefowej polegająca na:
1) wydłużeniu okresu obowiązywania ochrony okresowej do końca lipca,
2) powiększeniu obszaru strefy, aby chroniły także lęgowiska,
3) ustalaniu przez dyrektora rDOŚ koniecznych zaleceń i zakazów indywidualnie dla każdej strefy (np.
usuwanie podszytu na tokowiskach, rozrzedzanie drzewostanu itp.) już na etapie jej powoływania,
zamiast wprowadzania wszystkich obligatoryjnych zakazów wymienionych w Rozporządzeniu
Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt sprawie.
Dla zrealizowania tego postulatu potrzebna jest zmiana zapisów ustawy o ochronie przyrody oraz
Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Realizacja zadania wymaga zmiany rozporządzenia Ministra Środowiska o ochronie gatunkowej zwierząt
Ministerstwo Środowiska – nowelizacja ustawy o ochronie przyrody i rozporządzenia o ochronie
gatunkowej zwierząt
Lasy Państwowe i organizacje pozarządowe – konsultowanie proponowanych zmian
do końca 2016 roku
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
77
REKOMENDACJA
OPIS
11. Aktualizacja statusu ochronnego głuszca w ramach krajowych ostoi Natura 2000
Dwie ostoje głuszca – Beskid Sądecki i Beskid Śląski – nie są objęte tzw. „ptasimi” obszarami Natura 2000,
są tam jedynie obszary siedliskowe. Występująca na ich terenie populacja głuszca została opisana w
standardowych formularzach danych (sdf) dla tych obszarów literą „D”, co oznacza że dana ostoja nie jest
istotna dla zachowania gatunku. Ta informacja nie jest prawdziwa i wymaga weryfikacji. Na obu terenach
realizowane są ważne projekty wsiedlania głuszców, wypuszczono tam już kilkaset ptaków, a efekty tych
działań są zachęcające. Jednak zapisy w sdf-ach powodują, że potrzeby ochrony głuszca maja niską rangę
przy opracowywaniu planów zadań ochronnych, ponadto uzyskanie środków finansowych na ochronę tego
gatunku w danej ostoi jest bardzo trudne, a w przypadku niektórych funduszy wręcz niemożliwe.
W związku z tym konieczna jest zmiana zapisu w sdf-ach dla tych obszarów, podnosząca ich rangę dla
ochrony głuszca.
Optymalnym rozwiązaniem problemu byłoby utworzenie „ptasich” obszarów Natura 2000 na tych terenach.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Realizacja zadania wymaga korekty zapisów w standardowych formularzach danych dla obszarów Natura
2000 „Beskid Śląski” i „Ostoja Popradzka”.
Ministerstwo Środowiska – utworzenie „ptasich” obszarów Natura 2000: „Beskid Śląski” i „Ostoja
Popradzka”
Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska – zmiana zapisu w sdf-ach
do końca 2016 roku
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji głuszca w Polsce
78
V. Hodowla i restytucja
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
12. Ustalenie potencjalnych miejsc restytucji i wsiedleń
Co kilka lat pojawiają się w naszym kraju inicjatywy, mające na celu przywrócenie występowania głuszca
w rejonach, gdzie gatunek ten wyginął. Działania takie mogą być bardzo korzystne dla zachowania gatunku
w Polsce, jednak powinny spełniać określone kryteria dotyczące m.in. wyboru kompleksu leśnego, do którego
ptaki zostaną wsiedlone. Potrzebne jest wskazanie kompleksów leśnych, w których celowa jest restytucja
głuszców. Będzie to lista otwarta, nie ograniczająca ewentualnych innych inicjatyw, jednak wskazująca
preferowane obszary. Miejsca te powinny spełniać następujące warunki:
a) powinny to być kompleksy, w których głuszce występowały w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat,
b) stwierdzono w nich wystarczającą powierzchnię siedlisk przydatnych dla głuszca (przy zastosowaniu
jednolitej, wyznaczonej na podstawach naukowych metody, np. HSI ),
c) powinny to być miejsca o niskiej antropopresji,
d) pożądane jest, aby obszary te dawały potencjalną możliwość odtwarzania połączeń pomiędzy
istniejącymi populacjami głuszca.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ jako zleceniodawca/nadzorujący.
kompetentna organizacja, np. Komitet Ochrony Kuraków lub instytucja naukowa – jako wykonawca.
Opracowanie powinno być przekazane do GDOŚ oraz DGLP i opublikowane
do końca 2015 roku
2. Restytucja gatunku w wytypowanych kompleksach leśnych
79
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
13. Ustalenie planu utworzenia ośrodków hodowli kuraków w Polsce
OPIS
Należy zaplanować przybliżone lokalizacje ośrodków hodowlanych, których rolą będzie prowadzenie hodowli
zachowawczej, pełniącej rolę „żywego banku genów” oraz produkcja materiału do zasilania dzikich populacji
głuszca oraz jego reintrodukcji. Konieczne jest też wskazanie pochodzenia genetycznego i geograficznego
ptaków do hodowli w ośrodkach, z uwzględnieniem materiału z lokalnych rodzimych populacji. Zadanie to
może być wykonane w ramach realizowanego w przyszłości projektu ochrony głuszca, np. przez organizację
pozarządową lub inny podmiot.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Podmiot realizujący projekt – opracowanie planu pożądanych lokalizacji ośrodków hodowli, dokument
ten powinien być przekazany do MŚ, GDOŚ oraz DGLP i opublikowany
do końca 2015 roku
2. Restytucja gatunku w wytypowanych kompleksach leśnych
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych krajowych populacjach głuszca
80
GŁUSZEC
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
14. Utworzenie nowych ośrodków hodowli kuraków
Dla zabezpieczenia lokalnej puli genetycznej głuszców oraz zapewnienia osobników do wsiedleń potrzebne
jest stworzenie nowych lub modernizacja istniejących ośrodków hodowlanych. Ich lokalizacja powinna
uwzględniać bliskość rodzimej populacji głuszca oraz bliskość potencjalnego miejsca restytucji, zgodnie ze
wskazaniami ekspertów oraz przy wykorzystaniu lokalnych inicjatyw. Przykłady potencjalnych lokalizacji to:
1) Bory Dolnośląskie,
2) Puszcza Solska
Propozycja lokalizacji nie wyczerpuje wszystkich możliwości, nie może też blokować ewentualnych innych
inicjatyw.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Wszystkie podmioty potencjalnie zainteresowane, np. jednostki organizacyjne Lasów Państwowych,
rDOŚ, KOK, instytucje naukowe i inne
do końca 2025 roku
2. Restytucja gatunku w wytypowanych kompleksach leśnych
CEL
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych populacjach głuszca
Gatunek:
REKOMENDACJA
GŁUSZEC
15. Restytucja populacji głuszca we wskazanych kompleksach leśnych
81
OPIS
Działania te powinny obejmować przede wszystkim kontynuację aktualnych projektów restytucji: w Borach
Dolnośląskich, Beskidzie Śląskim, Beskidzie Sądeckim, Puszczy Solskiej i Puszczy Augustowskiej.
Dopuszczalne metody to translokacja osobników dzikich i wsiedlanie osobników pochodzących z hodowli.
Konieczne jest prowadzenie dokładnego monitoringu efektywności wsiedleń (przeżywalności i dyspersji),
z wykorzystaniem metod telemetrycznych. Jeżeli wyniki realizowanych dotychczas projektów będą
pozytywne, można rozpocząć analogiczne działania w innych kompleksach leśnych.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
do końca 2025 roku
2. Restytucja gatunku w wytypowanych kompleksach leśnych
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
Zainteresowane podmioty (np. jednostki Lasów Państwowych, instytucje naukowe, organizacje
pozarządowe) pod nadzorem rDOŚ
GŁUSZEC
16. Prowadzenie monitoringu genetycznego głuszców
Działanie to powinno być bezwzględnie prowadzone w odtwarzanych i wzmacnianych przez dosiedlenia
populacjach. Pożądane jest także objęcie tym monitoringiem populacji naturalnych. Zebrane informacje
pozwolą na ocenę poziomu zmienności genetycznej lokalnych populacji oraz dostosowanie do niej metod
ochronnych.
82
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Instytucje naukowe, organizacje pozarządowe (np. KOK) – zbieranie i analiza danych, ocena wyników
i formułowanie zaleceń ochronnych
zadanie do ciągłej realizacji na obszarach restytucji
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych populacjach głuszca
83
MAPA DROGOWA OCHRONY CIETRZEWIA W POLSCE
Stan obecny
Cietrzew jest gatunkiem borealnym, występuje w rozległych kompleksach lasów iglastych
o luźnym zwarciu drzewostanu, na obszarach o niskim zadrzewieniu. Preferuje tereny
w początkowym stadium sukcesji, styk lasu z terenami łąkowymi, torfowiskami lub
wrzosowiskami, chętnie zajmuje też pożarzyska i rozległe zręby oraz obszary poklęskowe,
a także poligony wojskowe. W górach występuje w strefie górnej granicy lasu i strefie
subalpejskiej. Jest silnie związany z brzozami i krzewinkami, głównie z rodziny
wrzosowatych, które stanowią jego bazę pokarmową.
Do roku 1939 cietrzew występował prawie w całej Polsce (Tomiałojć 1990). Obecnie jest to
gatunek silnie zagrożony wyginięciem. Całkowita liczebność wynosi ok. 500-600 osobników
(w 2013 roku), żyjących w siedmiu rejonach Polski:
1. W Karpatach Zachodnich cietrzew spotykany jest sporadycznie w kilku rejonach, liczniej
zasiedla Torfowiska Orawskie. Populacja ta liczy około 250 osobników na Torfowiskach
Orawsko-Nowotarskich (Cichocki 2008), a w całych Karpatach razem ok. 300 - 350
osobników.
2. Drugim obszarem występowania tego gatunku są Sudety Zachodnie, a przede wszystkim
Karkonosze i Góry Izerskie, gdzie żyje około 120 osobników.
3. Populacja podlaska, szacowana na około 150 osobników w tym około 5 kogutów
w Biebrzańskim PN i kilkadziesiąt w rejonie Puszczy Knyszyńskiej.
4. Kolejnym obszarem są Mazury, gdzie występuje głównie na dawnych poligonach
w południowej części regionu. Względnie liczna jest populacja w Nadleśnictwie Drygały
(ok. 30 kogutów), w pozostałych ostojach występują pojedyncze osobniki.
5. Cietrzewie występują również na Kurpiach. Ta populacja jest w stadium zaniku,
a pojedyncze ptaki spotykane są głównie w dolinie Omulwi.
6. Na Kielecczyźnie cietrzew występuje pomiędzy Starachowicami a Przysuchą. Niestety
także i ta populacja jest w stanie zaniku.
7. Na Polesiu Lubelskim żyje kilkadziesiąt ptaków, pochodzących z reintrodukcji cietrzewi
przywiezionych w 2001 roku z Ukrainy i wypuszczonych na terenie Poleskiego Parku
Narodowego.
8. Ponadto w latach 2008-2009 wsiedlono kilkadziesiąt osobników pochodzących
z Białorusi na terenie Nadleśnictwa Nowa Dęba, leżącego w Kotlinie Sandomierskiej.
Obecnie populacja ta nie przekracza dwudziestu osobników.
W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt cietrzew otrzymał status EN - gatunek silnie
zagrożony wyginięciem. W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia
7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 11348)
cietrzew objęty jest ochroną ścisłą, wymaga ochrony czynnej oraz ustalenia stref ochrony.
Tokowiska cietrzewia podlegają ochronie strefowej, ze strefą ochrony okresowej
obowiązującą od 1 lutego do 31 maja.
84
Gatunek ten ochroniony jest także przez prawo międzynarodowe. Został ujęty w załącznikach
I, II i III Dyrektywy Ptasiej UE (wymaga ochrony także przez zachowanie siedlisk) oraz w
Załączniku III Konwencji Berneńskiej (gatunek chroniony).
We wszystkich polskich populacjach cietrzewia następuje szybki spadek liczebności,
zagrażający istnieniu lokalnych populacji. Główne przyczyny tego zjawiska to zmiany
zachodzące w siedlisku, wysoka presja drapieżników oraz izolacja lokalnych populacji,
powodująca chów wsobny i dryf genetyczny.
Dotychczas prowadzona ochrona tego gatunku nie przynosi oczekiwanych efektów. Ochrona
strefowa, której podlegają tylko niektóre tokowiska, nie zabezpiecza wszystkich potrzeb
ptaków, mających znacznie większe wymagania przestrzenne. Poza chronionym obszarem
pozostają często miejsca gniazdowania i wodzenia młodych oraz ostoje zimowe. Także
realizowane dotychczas projekty ochrony czynnej nie powstrzymały spadku liczebności
gatunku, gdyż nie eliminowały jednocześnie wszystkich najważniejszych zagrożeń.
Aby zachować cietrzewia w Polskich lasach potrzebne są intensywne działania ochronne.
Cele realizacji zadań mapy drogowej
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce.
2. Restytucja gatunku w wytypowanych w kompleksach leśnych i na obszarach
nieleśnych (np. rozległych wrzosowiskach na obszarach czynnych poligonów
i popoligonowych).
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych populacjach
cietrzewia.
85
Zadania
I.
Monitoring
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
CIETRZEW
1. Wdrożenie jednolitego systemu monitoringu cietrzewia
Obecnie cietrzew nie jest objęty państwowym monitoringiem ptaków. Konieczne jest wdrożenie monitoringu,
obejmującego wszystkie krajowe stanowiska, polegającego na prowadzeniu liczeń cietrzewi na tokowiskach
oraz prowadzeniu całorocznych obserwacji w ostojach. W trakcie prowadzonego monitoringu konieczne jest
nanoszenie na mapę wszystkich obserwacji cietrzewi oraz śladów ich obecności. Krajowy monitoring
cietrzewia powinien być włączony do Państwowego Monitoringu Ptaków, organizowanego przez Główny
Inspektorat Ochrony Środowiska.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Generalny Inspektorat Ochrony Środowiska – zlecenie prowadzenia monitoringu cietrzewia, wskazanie
metodyki, jaką powinien być wykonywany
organizacje przyrodnicze – przekazanie informacji na temat aktualnych rejonów występowania
oraz pomoc w dopracowaniu metodyki monitoringu
wdrożenie do 2016 r., później realizacja ciągła
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
86
II. Gospodarka leśna
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
CIETRZEW
2. Identyfikacja i wyznaczenie granic ostoi i ostoi potencjalnych
Ostoje, rozumiane jako obszary występowania cietrzewia powinny obejmować tereny, na których obserwowano
cietrzewie lub znajdowano ślady ich obecności. Granica ostoi powinna objąć maksymalny zasięg
funkcjonowania populacji w cyklu rocznym, czyli tokowiska, rejony gniazdowania i wodzenia młodych, a także
miejsca, w których ptaki przebywają w okresie zimowym.
Ostoje potencjalne należy rozumieć jako tereny byłego występowania cietrzewia, na które, po ewentualnym
przygotowaniu lub odtworzeniu siedliska, możliwe jest odtworzenie (samoistne lub w wyniku restytucji
wykonanej przez człowieka) populacji tych ptaków.
Ostoje oraz ostoje potencjalne mogą być wyznaczane na podstawie decyzji zarządcy terenu: nadleśnictwa lub
parku narodowego.
Dane o miejscach stwierdzenia cietrzewi powinny być gromadzone przez leśników i innych obserwatorów
w postaci zestandaryzowanych kart obserwacji całorocznych. Wypełnione karty należy archiwizować jako
załączniki do kronik programu ochrony przyrody dla nadleśnictw, w parkach narodowych (stwierdzenia na ich
terenie), a dla gruntów prywatnych w rDOŚ . Kopie kart powinny być raz do roku przekazywane do rDOŚ.
W ramach ostoi oraz pomiędzy sąsiednimi ostojami konieczne jest wyznaczenie korytarzy ekologicznych
(utrzymania połączeń poprzez zachowanie odpowiedniego siedliska gatunku) dających możliwość dyspersji i
swobodnego przemieszczania się ptaków.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
Realizacja zadania wymaga wprowadzenia zapisu w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej zwierząt, zgodnie z
którym wyznaczanie ostoi byłoby jednym ze sposobów ochrony gatunku.
Ministerstwo Środowiska – zmiana rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt
87
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
właściwe dla danej ostoi nadleśnictwo lub park narodowy – powołanie ostoi i wyznaczenie jej granic na
gruntach leśnych
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska – powołanie ostoi na gruntach
prywatnych,
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Lasów Państwowych – uzgadnianie granic ostoi,
wprowadzanie ich do planów urządzania lasu (podczas opracowywania nowych lub rewizji
obowiązujących)
organizacje pozarządowe (np. Komitet Ochrony Kuraków) oraz rDOŚ – przekazanie do nadleśnictw i
rDLP informacji o rejonach występowania cietrzewia, konsultacje zasad wyznaczania ostoi,
opiniowanie przebiegu granic, konsultacja propozycji wzoru karty obserwacji.
CZAS REALIZACJI
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
do końca 2015 roku
CIETRZEW
3. Ustalenie sposobu zagospodarowania ostoi z uwzględnieniem potrzeb gospodarczych rolnictwa
i leśnictwa oraz wymagań cietrzewia
Należy wskazać sposoby prowadzenia gospodarki rolnej i leśnej na terenie ostoi cietrzewia, aby zapewnić
ptakom optymalne siedlisko i utrzymać korzystne dla nich zabiegi gospodarcze. Potrzebne jest przygotowanie
wytycznych, adresowanych do zarządców terenów – rolników, parków narodowych i Lasów Państwowych,
które będą pomocne przy planowaniu działań gospodarczych. Na terenach leśnych, w ramach realizacji
gospodarki leśnej i ochrony ekosystemów, planowaniem należy objąć takie aspekty jak: powierzchnia zrębów,
rodzaj rębni, utrzymanie optymalnego dla cietrzewia składu gatunkowego, zwarcia, udziału podszytu
88
i podrostu, struktury powierzchniowej i przestrzennej klas wieku, ustalenie tras wywozu drewna
minimalizujących płoszenie ptaków, ustalenie terminów wykonywania prac leśnych, analiza planów inwestycji
drogowych i uwzględnienie przy ich planowaniu potrzeb ochrony kuraków. Takie wytyczne powinny zostać
opracowane indywidualnie dla każdej ostoi i wprowadzone do planów zadań ochronnych (na obszarach Natura
2000) oraz do planów urządzania lasu, podczas jego opracowywania lub rewizji.
Na terenach nieleśnych należy powstrzymywać sukcesję przez wykaszanie i odkrzaczanie oraz odmładzać
wrzosowiska.
We wszystkich ostojach powinno się spowalniać odpływ wód powierzchniowych, chronić siedliska podmokłe
i wspierać zadania związane z retencją gruntową.
Potrzebne jest także stworzenie zachęty finansowej dla prywatnych właścicieli gruntów, aby zmotywować ich
do realizacji zaleceń w ramach programów rolno-środowiskowych. Wskazania dotyczące sposobu użytkowania
terenu i metod prowadzenia prac gospodarczych powinny być umieszczone w planach zadań ochronnych
obszarów Natura 2000 oraz w planach urządzania lasu.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania wymaga ujęcia ochrony cietrzewia w programach rolno-środowiskowych.
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska – przygotowanie zaleceń,
wprowadzenie ich do planów zadań ochronnych obszarów Natura 2000,
regionalne Dyrekcje Lasów Państwowych – uzgodnienie propozycji zapisów dotyczących terenów
leśnych, wprowadzenie odpowiednich zapisów wytycznych do planów urządzania lasu, uproszczonych
planów urządzania lasu oraz dokumentów dotyczących planowanej gospodarki leśnej na terenach
wojskowych,
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – stworzenie pakietu dopłat rolno-środowiskowych,
wspierających kształtowanie biotopów korzystnych dla cietrzewia,
organizacje pozarządowe – konsultacje i opiniowanie zapisów.
89
CZAS REALIZACJI
Etap I - do 2016 roku należy przeprowadzić wstępne weryfikacje zapisów PUL i projekt rewizji zapisów.
Etap II - do 2023 roku we wszystkich nadleśnictwach „cietrzewiowych” należy wprowadzić ostateczne
wytyczne w aktualnych rewizjach PUL.
Wprowadzanie zapisów do planów zadań ochronnych – na bieżąco
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
CIETRZEW
4. Ocena przydatności siedlisk dla cietrzewi
Należy przeprowadzić ocenę przydatności dla cietrzewia siedlisk jednolitą, wyznaczoną na podstawach
naukowych metodą (np. HSI). Oceną należy objąć powierzchnie całych ostoi. W oparciu o uzyskane wyniki
należy sformułować zlecenia dotyczące poprawy jakości siedlisk. Zadanie należy wykonać dla wszystkich
obszarów aktualnego i potencjalnego występowania gatunku w ramach projektu finansowanego ze środków
zewnętrznych. Analogiczne działania zostały częściowo wykonane dla głuszca.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Instytucja realizująca projekt finansowany z środków zewnętrznych
Etap I - do 2017 roku wykonanie oceny na terenach zasiedlanych przez cietrzewia,
Etap II – do 2027 roku ponowna ocena jakości po 10 latach
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
90
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
CIETRZEW
5. Redukcja i monitoring drapieżników
Na terenie obwodów łowieckich i OHZ obejmujących ostoje kuraków należy prowadzić monitoring i redukcję
liczebności ssaków drapieżnych (lisa, jenota, szopa, kuny leśnej, borsuka). W obwodach tych należy znieść
limit odstrzału tych gatunków. Ponadto zalecane jest ograniczenie liczebności dzików. Dopuszczalne
zagęszczenia dzików w obwodach łowieckich z ostojami cietrzewia powinny być określone w planie zadań
ochronnych dla ostoi Natura 2000 (i zapisane w Wieloletnim Łowieckim Planie Hodowlanym). Dodatkowym
zadaniem jest monitoring liczebności i drapieżnictwa na cietrzewiu ptaków szponiastych oraz kruka.
W przypadku stwierdzenia zbyt wysokiej presji tych drapieżników na kuraki, należy występować do rDOŚ
o zgodę na odłów i przemieszczanie, ograniczenie liczebności przez likwidację gniazd przed złożeniem jaj,
a wyjątkowo także na odstrzał kruków i/lub ptaków szponiastych. Wyniki monitoringu mogą być
decydującym argumentem za wydaniem zgody na takie działania.
Z działaniem tym powinna być powiązana gospodarka łowiecka w zakresie obejmującym dokarmianie
zwierząt i organizację polowań zbiorowych. Działania te powinny zostać zabronione na obszarze ostoi
cietrzewia.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania może wymagać zmian prawnych w zakresie wprowadzenia do Wieloletniego Łowieckiego
Planu Hodowlanego limitu liczebności dzików i ssaków drapieżnych, uwzględniającego potrzeby ochrony
cietrzewia
PZŁ (obwody łowieckie) – prowadzenie redukcji zwierząt i dostosowanie metod gospodarki
łowieckiej
nadleśnictwa (OHZ) – prowadzenie redukcji zwierząt
eksperci organizacji pozarządowych i instytucji naukowych - monitoring ptaków szponiastych i kruka
91
CZAS REALIZACJI
zadanie do ciągłej realizacji
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
CEL
III. Antropopresja
Gatunek:
REKOMENDACJA
CIETRZEW
6. Ograniczenie możliwości przebywania w obrębie ostoi cietrzewia
OPIS
Płoszenie cietrzewi, zwłaszcza w sezonie rozrodczym, a w górach także w okresie zimowym, jest jedną
z najistotniejszych przyczyn spadku ich liczebności. Pojawiający się w ostojach ludzie mogą zakłócać
przebieg toków, płoszyć wysiadujące kury, co naraża lęg na porzucenie lub zniszczenie, a także płoszyć kury
wodzące młode, co naraża je na częstsze ataki drapieżników. Należy zatem ograniczyć możliwość poruszania
się po terenie ostoi cietrzewia poprzez ustawienie szlabanów i tablic informacyjnych oraz prowadzenie
edukacji społeczeństwa.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Nadleśnictwa – ograniczenie osobom postronnym wstępu na teren ostoi cietrzewia
rDOŚ – uregulowanie kwestii obecności człowieka w ostojach na gruntach prywatnych, prowadzenie
działań edukacyjnych
zadanie do ciągłej realizacji
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
92
Gatunek:
REKOMENDACJA
CIETRZEW
7. Analiza przebiegu tras turystycznych
OPIS
W ostojach cietrzewia należy przeanalizować przebieg tras szlaków turystycznych. W przypadku
stwierdzenia, że trasy turystyczne przechodzą przez ważne dla ptaków obszary i stanowią dla nich zagrożenie,
konieczne jest wyznaczenie przebiegu alternatywnego. Zalecenie zmiany tras szlaków turystycznych,
ze względu na ochronę cietrzewia, powinno znaleźć się w planach zadań ochronnych dla obszarów Natura
2000. Nowy przebieg tras turystycznych należy uzgadniać z zarządzającym terenem (np. z nadleśnictwami,
parkami narodowymi).
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
rDOŚ – umieszczenie stosownych zapisów w planach zadań ochronnych
organizacje pozarządowe – analiza przebiegu tras
PTTK i inne organizacje turystyczne – wyznaczenie tras alternatywnych
CZAS REALIZACJI
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
do końca 2016 roku
CIETRZEW
8. Wprowadzenie zakazu tworzenia tras zjazdowych i nartostrad w ostojach cietrzewia
Infrastruktura rekreacyjna i turystyczna, budowana w ostojach cietrzewia, jest dużym zagrożeniem dla
ptaków, ponieważ generuje presję turystyczną (okresową lub całoroczną), przekształcenie lub niszczenie
93
siedlisk, fragmentację biotopu, bezpośrednie zagrożenie kolizją ptaków z urządzeniami np. linami wyciągów
i kolei linowych czy kolizjami z podporami, przyciąga ludzi przebywających w terenie całymi dniami przez
wiele miesięcy w roku. Szczególnie szkodliwe są trasy narciarskie, gdyż skupiają jednocześnie dużą liczbę
osób, powodują też znaczące przekształcenia siedliska. Dlatego w ostojach cietrzewia powinien obowiązywać
całkowity zakaz budowy nartostrad i tras zjazdowych. Na terenie ostoi alternatywą dla tras zjazdowych mogą
być trasy biegowe, poprowadzone z dala od najważniejszych rejonów zimowania. Infrastruktura obsługująca
trasy (parkingi, wypożyczalnie nart, gastronomia) musi być zlokalizowana poza ostoją.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska – umieszczanie zapisów
dotyczących ograniczeń inwestycji w planach zadań ochronnych wybranych obszarów Natura 2000,
uwzględnianie potrzeb ochrony cietrzewia w opiniach przy wydawaniu decyzji środowiskowych
GDOŚ – wydanie zaleceń dla podległych służb, dotyczących zasad opiniowania inwestycji w ostojach
cietrzewia
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
CEL
IV. Ochrona prawna
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
CIETRZEW
9. Ochrona strefowa
Zanim zostaną wprowadzone nowe, proponowane w punkcie 10 Mapy drogowej rozwiązania, powinno się jak
najszybciej objąć ochroną prawną na obecnie obowiązujących zasadach wszystkie znane tokowiska
94
cietrzewia. Należy zinwentaryzować i objąć ochroną strefową wszystkie czynne tokowiska.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
właściwe dla danej ostoi regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska – zlecenie inwentaryzacji tokowisk
i wyznaczenie stref ochronnych
do końca 2016 roku
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
CIETRZEW
10. Zmiana zapisów dotyczących ochrony strefowej
Obecnie obowiązujące przepisy o ochronie strefowej nie są dostosowane do potrzeb kuraków leśnych.
Ochrona okresowa nie obejmuje całego okresu rozrodczego, chroniony obszar nie zabezpiecza w pełni miejsc
gniazdowania i wodzenia piskląt, brakuje też jednoznacznego wskazania jakie zabiegi pielęgnujące siedliska
cietrzewia należy wykonywać i kto powinien to robić. Dlatego potrzebne jest powiększenie obszaru strefy
ochrony okresowej, wydłużenie okresu obowiązywania ochrony okresowej do końca lipca oraz wprowadzenie
zapisów, umożliwiających ustalenie przez dyrektora rDOŚ koniecznych zaleceń indywidualnie dla każdej
strefy (np. wykaszanie aren tokowych, zmniejszanie zwarcia drzewostanu, nasadzenia preferowanych przez
ptaki gatunków drzew i krzewinek, poprawa uwilgotnienia gruntu itp.) i zakazów już na etapie jej
powoływania. Dla zrealizowania tego postulatu potrzebna jest zmiana zapisów Ustawy o ochronie przyrody
oraz Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej
zwierząt.
95
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania wymaga zmiany rozporządzenia Ministra Środowiska o ochronie gatunkowej zwierząt
Ministerstwo Środowiska – nowelizacja ustawy o ochronie przyrody oraz rozporządzenia w sprawie
ochrony gatunkowej zwierząt
organizacje pozarządowe i instytucje naukowe – konsultowanie proponowanych zmian
do końca 2016 roku
1. Zachowanie i wzmocnienie istniejących populacji cietrzewia w Polsce
CEL
V. Hodowla i restytucja
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
CIETRZEW
11. Ustalenie potencjalnych miejsc restytucji i wsiedleń
Co kilka lat pojawiają się w naszym kraju inicjatywy, mające na celu przywrócenie cietrzewi na
stanowiskach, w których gatunek ten już wyginął. Działania takie mogą być bardzo korzystne dla zachowania
cietrzewia w Polsce, jednak aby przyniosły oczekiwane efekty, muszą spełnić kilka warunków, m.in.
właściwy wybór miejsca wsiedlania oraz występowanie odpowiednich siedlisk. Potrzebne jest wskazanie
obszarów, w których celowa jest restytucja cietrzewia. Będzie to lista otwarta, nie ograniczająca ewentualnych
innych inicjatyw, jednak wskazująca preferowane obszary. Miejsca te powinny spełniać następujące warunki:
a) powinny to być tereny, w których cietrzewie występowały w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat,
b) stwierdzono w nich wystarczającą powierzchnię siedlisk przydatnych dla cietrzewia (przy zastosowaniu
jednolitej, wyznaczonej na podstawach naukowych metody, np. HSI ),
c) powinny to być miejsca o niskiej antropopresji,
96
d) pożądane jest, aby obszary te dawały możliwość odtwarzania połączeń pomiędzy istniejącymi
populacjami cietrzewia
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ jako zleceniodawca/nadzorujący
kompetentna organizacja, np. Komitet Ochrony Kuraków lub instytucja naukowa – jako wykonawca.
Opracowanie powinno być przekazane do GDOŚ oraz DGLP i opublikowane
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
2. Restytucja gatunku w wytypowanych w kompleksach leśnych i na obszarach nieleśnych (np. rozległych
wrzosowiskach na obszarach czynnych poligonów i obszarach popoligonowych).
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
CIETRZEW
12. Ustalenie planu utworzenia ośrodków hodowli cietrzewia w Polsce
Hodowla cietrzewi może być ważną metoda ochrony ex situ. Zabezpieczy ona lokalne genotypy, pozwoli
lepiej poznać biologię gatunku oraz dostarczy osobników do wsiedleń wzmacniających zanikające populacje
lokalne oraz odtwarzających populacje wymarłe. Należy zaplanować przybliżone lokalizacje ośrodków
hodowlanych, których rolą będzie prowadzenie hodowli zachowawczej, pełniącej rolę „żywego banku
genów” oraz produkcja materiału do zasilania dzikich populacji i reintrodukcji cietrzewia. Przy wyborze
lokalizacji należy uwzględnić rejony planowanych wsiedleń ptaków z hodowli, aby w przyszłości nie
przewozić ich niepotrzebnie na znaczne odległości. Konieczne jest też wskazanie pochodzenia genetycznego
i geograficznego ptaków do hodowli w ośrodkach, z uwzględnieniem rodzimych populacji. Zadanie to może
być wykonane w ramach realizowanego w przyszłości projektu ochrony cietrzewia, np. przez organizację
pozarządową lub inny podmiot.
97
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Podmiot realizujący projekt – opracowanie planu pożądanych lokalizacji ośrodków hodowli, dokument
ten powinien być przekazany do MŚ, GDOŚ oraz DGLP i opublikowany
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
2. Restytucja gatunku w wytypowanych kompleksach leśnych i na obszarach nieleśnych (np. rozległych
wrzosowiskach)
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych populacjach cietrzewia
Gatunek:
REKOMENDACJA
CIETRZEW
13. Utworzenie nowych ośrodków hodowli cietrzewia, zgodnie ze wskazaniami ekspertów oraz przy
wykorzystaniu lokalnych inicjatyw
OPIS
Dla zabezpieczenia lokalnej puli genetycznej cietrzewia oraz zapewnienia osobników do wsiedleń potrzebne
jest stworzenie nowych ośrodków hodowlanych. Ich lokalizacja powinna uwzględniać bliskość rodzimej
populacji cietrzewia oraz bliskość potencjalnego miejsca restytucji, zgodnie ze wskazaniami ekspertów oraz
przy wykorzystaniu lokalnych inicjatyw. Należy także dopuścić inicjatywy hodowlane osób prywatnych,
spełniające wysokie kryteria merytoryczne i techniczne, zgodnie z obowiązującym prawem.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
wszystkie podmioty potencjalnie zainteresowane, np. jednostki organizacyjne Lasów Państwowych,
rDOŚ, NGO, instytucje naukowe i inne
98
CZAS REALIZACJI
do końca 2025 roku
CEL
2. Restytucja gatunku w wytypowanych w kompleksach leśnych i na obszarach nieleśnych (np. rozległych
wrzosowiskach)
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych populacjach cietrzewia
Gatunek:
REKOMENDACJA
CIETRZEW
14. Ochrona i odtwarzanie populacji cietrzewia
OPIS
Działania te powinny obejmować przede wszystkim kontynuację projektów ochrony czynnej: w Sudetach
Zachodnich, na Podlasiu, Mazurach, Mazowszu, Karpatach oraz Polesiu Lubelskim, Borach Dolnośląskich,
Kotlinie Sandomierskiej i Kielecczyźnie. Na tych terenach należy prowadzić ochronę siedlisk (zachowanie
właściwego stanu sukcesji, dostosowanie do potrzeb cietrzewia zwarcia młodników, wzbogacanie bazy
pokarmowej, poprawa uwilgotnienia terenu) oraz redukować liczebność wybranych drapieżników. Takie
projekty były z powodzeniem realizowane przez nadleśnictwa między innymi na obszarze Torfowisk
Orawskich, oraz w Sudetach Zachodnich. Wsiedlanie osobników powinno być kontynuowane tam, gdzie je
realizowano wcześniej: w Poleskim Parku Narodowym, w Nadleśnictwie Nowa Dęba oraz w Nadleśnictwie
Jedwabno. Konieczne jest prowadzenie dokładnego monitoringu efektywności wsiedleń (przeżywalności i
dyspersji), z wykorzystaniem metod telemetrycznych. Jeżeli wyniki realizowanych dotychczas projektów
będą pozytywne, można rozpocząć analogiczne działania na innych obszarach.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
zainteresowane podmioty (np. jednostki Lasów Państwowych, instytucje naukowe, organizacje
pozarządowe) pod nadzorem rDOŚ
Etap I – do 2015 roku rozpoczęcie ochrony czynnej istniejących populacji
99
Etap II – do 2020 kontynuacja projektów reintrodukcyjnych
Etap III – do 2025 zasilanie istniejących populacji osobnikami z hodowli i translokacji
2. Restytucja gatunku w wytypowanych w kompleksach leśnych i na obszarach nieleśnych (np. rozległych
wrzosowiskach)
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
CIETRZEW
15. Prowadzenie monitoringu genetycznego cietrzewi
OPIS
Działanie to powinno być bezwzględnie prowadzone w odtwarzanych i wzmacnianych przez dosiedlenia
populacjach. Pożądane jest także objęcie tym monitoringiem populacji naturalnych. Zebrane informacje
pozwolą na ocenę zmienności genetycznej lokalnych populacji oraz dostosowanie do niej metod ochronnych.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Instytucje naukowe, organizacje pozarządowe – zbieranie i analiza danych, ocena wyników
i formułowanie zaleceń ochronnych
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji na obszarach restytucji
CEL
3. Zabezpieczenie lokalnych genotypów zachowanych w naturalnych populacjach cietrzewia
100
MAPA DROGOWA OCHRONY ZAJĄCA SZARAKA W POLSCE
Stan obecny
Zając szarak zasiedla cały obszar Polski, z wyjątkiem wyższych partii gór. Środowiskiem
jego życia jest przede wszystkim krajobraz rolniczy z mozaiką polno-leśną, występuje też w
lasach. Jeszcze w końcu lat 70-tych XX wieku zając był gatunkiem bardzo pospolitym, w
środowisku polnym jego zagęszczenia wynosiły powyżej 20 osobników na 100 ha. W latach
90-tych nastąpiło znaczne zmniejszenie liczebności populacji tego gatunku. Obecnie
zagęszczenia zajęcy w środowisku polnym wynoszą około 4 osobników na 100 ha i wartość
ta jest uznawana jako „progowa”, poniżej której populacji grozi zanik występowania. Są
rejony, gdzie obserwuje się niewielki wzrost zagęszczeń, ale są też rejony gdzie postępuje
regres.
Od kilkunastu lat prowadzone są próby wsiedlania zajęcy w rejony, gdzie spadek jego
liczebności jest największy. Ich wyniki są różne i zależą głównie od sposobu realizacji
przedsięwzięcia. Działania te umożliwiły zebranie doświadczeń, które można wykorzystać do
podniesienia skuteczności zwiększania liczebności zająca.
Zając szarak jest gatunkiem łownym, jednak ze względu na drastyczny spadek liczebności
populacji, w większości obwodów łowieckich polowania na niego nie są prowadzone.
Główne zagrożenia dla zająca to zmiany w środowisku (zmiana struktury upraw rolniczych,
wprowadzanie wielkoobszarowych upraw roślin wysokich, np. zbóż, kukurydzy,
zmniejszenie areału upraw roślin niskich, np. okopowych), choroby oraz wzrost liczebności
drapieżników, głównie lisa.
Dla przywrócenia i utrwalenia wyższego zagęszczenia populacji zająca szaraka w Polsce,
potrzebne jest podjęcie specjalnych działań ochronnych. Cele ochrony oraz zadania, które
służą ich osiągnięciu zostały zawarte w Mapie Drogowej Ochrony Zająca Szaraka w Polsce.
Cele
1. Tworzenie sprzyjającej zającowi struktury krajobrazu rolniczego.
2. Odtworzenie zagęszczeń zająca, które umożliwią samodzielne funkcjonowanie
populacji.
101
Zadania
ZAJĄC SZARAK
Gatunek:
REKOMENDACJA
1. Wprowadzenie jednolitych metod liczenia zajęcy przez dzierżawców obwodów łowieckich
OPIS
Dotychczasowe liczenia zajęcy w obwodach łowieckich prowadzone są niejednolitymi metodami i z różną
dokładnością. Powoduje to brak pełnej wiarygodnych danych o aktualnej sytuacji gatunku w całym kraju.
Potrzebne jest wprowadzenie katalogu zalecanych metod oceny liczebności zająca. Zalecane metody powinny
być dostosowane do lokalnych warunków środowiskowych, dające porównywalne wyniki i możliwe do
wykonania w terenie siłami członków kół łowieckich. Jedną z zalecanych przez ekspertów metod liczenia
zajęcy, sprawdzających się w warunkach środowiska rolniczego, jest taksacja pasowa lub modyfikacja tej
metody - nocne liczenie w reflektorach. Powierzchnia próbna powinna stanowić minimum 5% powierzchni do
której będą interpolowane wyniki. Metody liczenia zajęcy zostały opisane w „Programie odbudowy populacji
zwierzyny drobnej w województwie lubelskim w latach 2009 – 2020” – Urząd Marszałkowski, Lublin 2009.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania wymaga wprowadzenia jednolitych metod monitoringu, np. poprzez nową uchwałę
Naczelnej Rady Łowieckiej PZŁ, zawierającą katalog zalecanych metod inwentaryzacji zwierząt łownych.
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Ministerstwo Środowiska, jako instytucja odpowiedzialna za nadzór nad zwierzętami łownymi –
wskazanie zalecanych metod monitoringu zwierząt łownych
Polski Związek Łowiecki – wprowadzenie do wewnętrznych dokumentów zalecanych metod
monitoringu
Dyrekcja Generalna Lasów Państwowych – konsultacja proponowanych rozwiązań
CZAS REALIZACJI
do końca 2019 roku
CEL
2. Odtworzenie zagęszczeń zająca, które umożliwią samodzielne funkcjonowanie populacji
102
Gatunek:
REKOMENDACJA
ZAJĄC SZARAK
2. Prowadzenie monitoringu występowania zająca w obwodach łowieckich w Polsce
OPIS
Monitoring powinien obejmować występowanie i liczebność zajęcy we wszystkich obwodach łowieckich.
Należy go prowadzić zgodnie z metodyka opisaną w pkt. 1. Liczenia wiosenne powinny być wykonywane w
ramach standardowych waloryzacji zwierząt łownych. Dodatkowo należy prowadzić liczenia jesienne we
wszystkich obwodach, gdzie prowadzone są programy restytucyjne. Należy notować liczebność zajęcy, zmiany
zachodzące w środowisku oraz występowanie i liczebność zagrażających temu gatunkowi drapieżników. W
liczeniu powinni brać udział przedstawiciele kół łowieckich, Lasów Państwowych i samorządów. Dane należy
przekazywać do Urzędów Marszałkowskich, właściwych dla lokalizacji obwodu łowieckiego nadleśnictw i
Zarządów Okręgowych PZŁ.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania wymaga wprowadzenia jednolitych metod monitoringu, np. poprzez nową uchwałę
Naczelnej Rady Łowieckiej PZŁ, zawierającą katalog zalecanych metod inwentaryzacji zwierząt łownych.
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
PZŁ, nadleśnictwa (w OHZ oraz jako nadzór instytucji zatwierdzającej plany łowieckie) – realizacja
monitoringu jednolitą dla całego kraju metodą.
CZAS REALIZACJI
Nadleśnictwa powinny zwracać uwagę na sposób prowadzenia monitoringu przy zatwierdzaniu planów
łowieckich
zadanie do ciągłej realizacji
CEL
2. Odtworzenie zagęszczeń zająca, które umożliwią samodzielne funkcjonowanie populacji
103
ZAJĄC SZARAK
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
3. Promowanie upraw i sposobu wykonywania prac polowych, sprzyjających występowaniu
drobnych zwierząt
Zapewnienie odpowiednich warunków siedliskowych jest warunkiem koniecznym dla ochrony zająca. Należy
dążyć do odtworzenia mozaiki siedlisk, z różnorodnymi uprawami, otwartymi przestrzeniami z niską
roślinnością oraz pasami roślinności krzewiastej (remizami).
W ramach tego zadania należy:
a) Zakładać poletka karmowo-ochronne z roślinnością zapewniającą właściwą osłonę i pokarm. Poletka te
powinny mieć powierzchnie kilku - kilkunastu arów i być równomiernie rozproszone w terenie, na każde
1000 ha powierzchni powinno przypadać około 2 ha poletek. Poletka mogą być zakładane bezpośrednio
przez koła łowieckie lub rolników, którzy podpiszą umowy z kołami.
b) Poszerzać miedze pomiędzy polami, aby miały nie mniej niż 1 m szerokości oraz pozostawiać
nieuprawianą powierzchnię wokół plantacji, w postaci pasowej obwódki o szerokości około 2 do 5 m, w
zależności od wielkości uprawy i deklaracji właściciela gruntu. Zdanie to powinno być realizowane przez
rolników, na mocy umów podpisywanych z kołami łowieckimi.
c) Zmniejszyć zagęszczenia lisów w środowisku, aby nie przekraczało 6 osobników na 1000 ha. Zadanie to
powinno być poprzedzone monitoringiem liczebności drapieżników, przede wszystkim lisa. Zagęszczenie
lisów należy oszacować poprzez liczenie tropów na śniegu i obserwacji zajętych nor w okresie wiosennym
(metodyka szacowania liczebności tymi metodami została opisana przez Goszczyńskiego Lis –monografia
przyrodniczo-łowiecka. OIKOS, Warszawa 1995). W książce ewidencji myśliwego w terenie należy
notować wszystkie obserwacje związane z atakami drapieżników na zająca (lisów, psów, ptaków
szponiastych i krukowatych) i prowadzić dokumentację fotograficzną.
d) Wprowadzić pakiet dopłat rolno-środowiskowych, w ramach którego dofinansowane byłyby uprawy
stwarzające korzystne warunki dla zająca i innych zwierząt, żyjących w agrocenozach. Pakiet ten
104
promowałby zakładanie poletek karmowo-ochronnych, mozaiki upraw różnych roślin, w tym będących
bazą pokarmową dla zająca, pozostawianie pasów nieuprawianej gleby pomiędzy plantacjami, poszerzanie
miedz, zakładanie remiz, tworzenie śródpolnych oczek wodnych,
e) Zmienić zasady szacowania powierzchni upraw przy wypłacaniu rolnikom dopłat bezpośrednich. Obecna
praktyka odliczania wszystkich nieużytkowanych powierzchni powoduje, że w celu uzyskania jak
największej dopłaty rolnicy wycinają śródpolne zadrzewienia, likwidują miedze i zagospodarowują
wszystkie nieuprawiane skrawki pól. Efektem jest uproszczenie struktury krajobrazu i zubożenie siedlisk,
przez co zając i inne zwierzęta żyjące w krajobrazie rolniczym nie znajdują dogodnego środowiska życia.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania wymaga zmiany zasad szacowania powierzchni upraw do dopłat bezpośrednich oraz
stworzenia nowego programu rolno-środowiskowego.
PZŁ –zawieranie umów z rolnikami dotyczących tworzenia poletek karmowo-ochronnych, poszerzania
miedz i pozostawiania nieobsianych pasów pola, redukcja lisów,
MRiRW wprowadzenie pakietu dopłat rolno-środowiskowych chroniących siedliska zająca, zmiana
zasad szacowania powierzchni do dopłat bezpośrednich,
MŚ – wystąpienie do MRiRW o wprowadzenie wymienionych zmian
zadanie do ciągłej realizacji
1. Tworzenie sprzyjającej zającowi struktury krajobrazu rolnego
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
ZAJĄC SZARAK
4. Udział przedstawicieli instytucji samorządowych i innych instytucji zainteresowanych ochroną
zająca w podejmowaniu decyzji mających wpływ na populację tego gatunku
105
OPIS
Część decyzji, mających wpływ na rolnictwo, a przez to na kształtowanie struktury krajobrazu rolniczego
(siedliska życia zająca), a także na gospodarkę łowiecką jest podejmowana przez instytucje samorządowe na
szczeblu wojewódzkim i powiatowym. Ponadto na środowisko życia zająca pośrednio wpływają także
działające na wsi stowarzyszenia i grupy producenckie. Dla wsparcia merytorycznego decydentów
samorządowych i lokalnych liderów w zakresie ochrony zająca i jego środowiska życia potrzebne jest
nawiązanie bliższej współpracy pomiędzy samorządowcami, środowiskami rolniczymi i myśliwymi. Proponuje
się zapraszanie przedstawicieli samorządów i środowisk rolniczych na posiedzenia Komisji Hodowlanych
Okręgowej Rady Łowieckiej PZŁ, dotyczące problemów związanych z zającem i drobną zwierzyną. Ważne jest
także podejmowanie na szczeblu lokalnym współpracy Polskiego Związku Łowieckiego z Ośrodkami
Doradztwa Rolniczego w promowaniu sprzyjających zwierzętom metod uprawy roli
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Polski Związek Łowiecki – nawiązywanie współpracy
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku (opracowanie i wdrożenie metod współpracy), później działalność ciągła
CEL
1. Tworzenie sprzyjającej zającowi struktury krajobrazu rolniczego
2. Odtworzenie zagęszczeń zająca, które umożliwią samodzielne funkcjonowanie populacji
Gatunek:
REKOMENDACJA
ZAJĄC SZARAK
5. Wdrażanie programów restytucji zająca na wybranych obszarach
106
OPIS
Restytucję zajęcy należy przeprowadzać w rejonach, gdzie lokalna populacja jest zbyt słaba, aby samodzielnie
się odtworzyć (poniżej 4 osobników na 100 ha) oraz tam, gdzie w wyniku badań stwierdzono zawężenie puli
genowej lokalnej populacji. Obszary, na których pożądane jest przeprowadzenie restytucji należy wyznaczyć na
podstawie wyników monitoringu zająca.
Program restytucji powinien obejmować waloryzację lokalnej populacji zająca, potencjalnych drapieżników
oraz czynników środowiskowych w aspekcie retrospekcyjnym i aktualnym. Następnym krokiem powinno być
określenie najważniejszych i niezbędnych działań w siedliskach. Wsiedlenia zajęcy, odłowionych na innych
terenach lub pochodzących z hodowli zamkniętych, powinno być poprzedzone przygotowaniem siedliska oraz
redukcją drapieżników, przede wszystkim lisa tak, aby jego zagęszczenie nie przekraczało 6 osobników na
1000 ha. Przed wsiedlaniem niezbędne jest przetrzymywanie zwierząt w zagrodach adaptacyjnych, które muszą
znajdować się w miejscu wsiedlenia. Podczas prowadzenia programu restytucyjnego konieczny jest ciągły
monitoring efektów i zakaz polowań na zająca.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
PZŁ we współpracy z nadleśnictwami i samorządami
CZAS REALIZACJI
do końca 2024 roku
CEL
2. Odtworzenie zagęszczeń zająca, które umożliwią samodzielne funkcjonowanie populacji
107
MAPA DROGOWA OCHRONY KUROPATWY W POLSCE
Stan obecny
Kuropatwa była w latach 80. XX wieku gatunkiem licznym lub średnio licznym, jej
zagęszczenia wahały się w różnych latach od 0,5 do 10 par na 100 ha. Na duże zmiany
liczebności miały wpływ ostre zimy, które są przyczyną wysokiej śmiertelności ptaków oraz
późniejsze odbudowywanie się populacji. W latach 90. nastąpiło znaczne zmniejszenie
liczebności populacji tego gatunku. Obecnie trend spadkowy został zahamowany, jednak
liczebność kuropatwy jest bardzo niska. Przypuszcza się, że zagęszczenia kuropatwy są
obecnie 10-ciokrotnie niższe niż 30 lat temu.
Nasza wiedza na temat występowania, liczebności i trendów populacji kuropatwy jest
niewielka, gdyż nie prowadzi się stałego monitoringu, a liczenia wykonywane prze koła
łowieckie są mało dokładne, przez co wyniki nie są wiarygodne. Brakuje też przepisów
prawnych i mechanizmów finansowych umożliwiających skuteczną ochronę kuropatwy na
dużych obszarach, poprzez kształtowanie środowiska jej życia - struktury i rozmieszczenia
przestrzennego upraw, miedz i remiz.
Najważniejszą przyczyną spadku liczebności kuropatwy są niekorzystne przemiany struktury
upraw polowych. Postępuje monokulturyzacja, zmienia się skład gatunkowy upraw –
zmniejsza się areał roślin okopowych, zwiększa zbóż i kukurydzy, zanikają miedze, przybywa
ugorów porastających zadrzewieniami. Powoduje to kurczenie się areałów siedlisk
przydatnych dla kuropatwy. Ponadto zwiększa się liczebność drapieżników, przede
wszystkim lisa, ptaków szponiastych i krukowatych. Istotnym czynnikiem zmniejszającym
liczebność kuropatwy są prawdopodobnie także psy i koty, które nie są zamykane na terenie
gospodarstw.
Kuropatwa jest w Polsce gatunkiem łownym, jednak ze względu na drastyczny spadek
liczebności populacji, w większości obwodów łowieckich polowania na nią nie są
prowadzone.
Największymi zagrożeniami dla kuropatwy są zmiany zachodzące w środowisku rolniczym –
zmniejszenie areału upraw okopowych i wzrost areału upraw wysokich zbóż, zwłaszcza
kukurydzy, uproszczenie struktury krajobrazu – zanik miedz, remiz. Ponadto spadek
liczebności kuropatwy jest spowodowany także wzrostem liczebności drapieżników,
zwłaszcza lisa i chemizacją upraw.
Od kilkunastu lat realizowane są próby wsiedlania kuropatwy w rejony, gdzie spadek jej
liczebności jest największy. Ich wyniki są różne, najczęściej niezadowalające i zależą głównie
od sposobu realizacji przedsięwzięcia. Działania te umożliwiły zebranie doświadczeń, które
można wykorzystać do podniesienia skuteczności ochrony kuropatwy. Jednostki Lasów
Państwowych biorą aktywny udział w czynnej ochronie kuropatwy, chociaż nie jest to
gatunek leśny. Nadleśnictwa, zatwierdzając plany łowieckie, mają stały wgląd w zmiany
zachodzące w populacji tego gatunku, co mobilizuje je do podejmowania działań ochronnych.
Ponadto Lasy Państwowe angażują się także w ochronę i wsiedlanie zająca szaraka,
a ponieważ oba te gatunki wymagają podobnych metod działania, często ich ochrona jest
prowadzona równocześnie.
108
Aby kuropatwa nie stała się skrajnie nielicznym gatunkiem w naszym kraju potrzebna jest
intensyfikacja ochrony gatunku oraz jego siedlisk. Cele ochrony oraz zadania, które służą ich
osiągnięciu zostały zawarte w Mapie Drogowej Ochrony Kuropatw w Polsce.
Cele
1. Zwiększenie zagęszczenia lokalnych populacji kuropatw i odtworzenie populacji
na obszarach wcześniejszego występowania tego gatunku.
2. Tworzenie sprzyjającej drobnej zwierzynie struktury krajobrazu rolnego
3. Wdrożenie systemu monitoringu kuropatwy.
109
Zadania
Gatunek:
KUROPATWA
REKOMENDACJA
1. Wprowadzenie jednolitych metod monitoringu kuropatwy przez wszystkie koła łowieckie
OPIS
Dotychczasowe liczenia kuropatw w obwodach łowieckich prowadzone są niejednolitymi metodami i z różną
dokładnością. Powoduje to brak pełnych i wiarygodnych danych o aktualnej sytuacji gatunku w całym kraju.
Potrzebne jest wskazanie zalecanych metod oceny liczebności kuropatwy. Zalecane metody powinny być
dostosowane do lokalnych warunków środowiskowych, dające porównywalne wyniki i możliwe do wykonania
w terenie siłami członków kół łowieckich. Proponuje się wprowadzenie metodyki obejmującej dwa rodzaje
liczeń:
a) liczenie podstawowe wykonywane przez dzierżawców lub zarządców obwodów łowieckich,
prowadzone każdego roku na terenie każdego obwodu łowieckiego, polegające na wykonaniu taksacji
pasowej wiosną, oraz liczenia stad kuropatw podczas śnieżnych zim.
b) liczenie dokładne na powierzchniach referencyjnych – prowadzone na terenie jednego obwodu
łowieckiego w każdym powiecie, polegające na wykonaniu taksacji pasowej wiosną i jesienią, liczenia
stad kuropatw zimą w czasie zalegania śniegu oraz rejestrowaniu głosów wiosną i liczenie par (metodą
mapowania).
Ponadto w każdym obwodzie łowieckim należy prowadzić monitoring struktury upraw (jakości siedliska) oraz
monitoring liczebności drapieżników
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania wymaga wprowadzenia jednolitych metod monitoringu, np. poprzez nową uchwałę
Naczelnej Rady Łowieckiej PZŁ, zawierającą katalog zalecanych metod inwentaryzacji zwierząt łownych.
110
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Ministerstwo Środowiska, jako instytucja odpowiedzialna za nadzór nad zwierzętami łownymi –
wskazanie zalecanych metod monitoringu zwierząt łownych
Polski Związek Łowiecki – wprowadzenie do wewnętrznych dokumentów zalecanych metod
monitoringu
Dyrekcja Generalna Lasów Państwowych – konsultacja proponowanych rozwiązań
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
3. Wdrożenie systemu monitoringu kuropatwy
Gatunek:
REKOMENDACJA
KUROPATWA
2. Prowadzenie monitoringu występowania kuropatwy w obwodach łowieckich w Polsce na
podstawie ustalonej jednolitej metodyki
OPIS
Monitoring powinien obejmować występowanie i liczebność kuropatwy we wszystkich obwodach łowieckich.
Powinien być prowadzony zgodnie z metodyką opisaną w pkt. 1. Liczenia powinny być prowadzone w ramach
standardowych waloryzacji zwierząt łownych. Monitoring powinien obejmować liczebność kuropatwy, zmiany
zachodzące w środowisku oraz występowanie i liczebność zagrażających temu gatunkowi drapieżników.
W liczeniu powinni brać udział przedstawiciele kół łowieckich, Lasów Państwowych (ponieważ zatwierdzają
plany łowieckie) i samorządów – przede wszystkim w tych miejscach, w których działania ochronne będę
wspierane przez środki finansowe z samorządów. Dane powinny być przekazywane do Urzędów
Marszałkowskich, właściwych dla lokalizacji obwodu łowieckiego nadleśnictw i Zarządów Okręgowych PZŁ
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
Polski Związek Łowiecki
111
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji
CEL
3. Wdrożenie systemu monitoringu kuropatwy
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
KUROPATWA
3. Wprowadzenie systemu zarządzania populacją kuropatwy
Zgodnie z Ustawą Prawo Łowieckie populacją zwierząt łownych zarządza Polski Związek Łowiecki.
Zarządzanie to powinno być oparte o wiedzę na temat stanu populacji, środowiska, zagrożeń (w tym
populacjach drapieżników) oraz znajomości aktów prawnych, pozwalających podejmować działania ochronne
oraz ewentualne pozyskanie. Zarządzanie powinno obejmować planowanie: zabiegów kształtujących
środowisko, redukcji drapieżników, wielkości pozyskania łowieckiego kuropatw, ewentualne wsiedlenia
osobników pochodzących z hodowli. System zarządzania lokalnymi populacjami kuropatwy powinien zostać
zawarty w Zasadach Gospodarowania Populacjami Zwierząt Łownych
Realizacja zadania wymaga rozszerzenia Zasad Gospodarowania Populacjami Zwierząt Łownych
Polski Związek Łowiecki
CZAS REALIZACJI
Rozszerzenie Zasad Gospodarowania Populacjami Zwierząt Łownych – do 2016
CEL
1. Zwiększenie zagęszczenia lokalnych populacji kuropatw i odtworzenie populacji na obszarach
wcześniejszego występowania tego gatunku
112
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
KUROPATWA
4. Promowanie upraw i sposobu wykonywania prac polowych, sprzyjających występowaniu
drobnych zwierząt (w tym kuropatwy)
Zapewnienie odpowiednich warunków siedliskowych jest warunkiem koniecznym dla ochrony kuropatwy.
Należy dążyć do odtworzenia mozaiki siedlisk, z różnorodnymi uprawami, otwartymi przestrzeniami z niską
roślinnością.
W ramach tego zadania należy:
a) Zakładać poletka karmowo-ochronne z roślinnością zapewniającą właściwą osłonę i pokarm. Poletka te
powinny być w wielkości od kilku do kilkunastu arów, równomiernie rozproszone w terenie, na każde
1000 ha powierzchni powinno przypadać około 2 ha poletek. Poletka mogą być zakładane bezpośrednio
przez koła łowieckie lub rolników, którzy podpiszą umowy z kołami.
b) Poszerzać miedze pomiędzy polami, aby miały nie mniej niż 1 m szerokości oraz pozostawiać
nieuprawianą powierzchnię wokół plantacji, w postaci pasowej obwódki o szerokości około 2 do 5 m,
w zależności od wielkości uprawy i deklaracji właściciela gruntu. Zdanie to powinno być realizowane
przez rolników, na mocy umów podpisywanych z kołami łowieckimi.
c) Wprowadzić pakiet rolno-środowiskowy, w ramach którego dofinansowane byłyby uprawy stwarzające
korzystne warunki dla małych zwierząt, w tym kuropatwy. Pakiet ten promowałby zakładanie poletek
karmowo-ochronnych, mozaiki upraw różnych roślin, w tym będących bazą pokarmową dla małych
zwierząt, pozostawianie pasów nieuprawianej gleby pomiędzy plantacjami, poszerzanie miedz, zakładanie
remiz, tworzenie śródpolnych oczek wodnych,
d) Zmienić zasady szacowania powierzchni upraw przy wypłacaniu rolnikom dopłat bezpośrednich. Obecna
praktyka odliczania wszystkich i nieużytkowanych powierzchni powoduje, że w celu uzyskania jak
największej dopłaty rolnicy wycinają śródpolne zadrzewienia, likwidują miedze i zagospodarowują
113
wszystkie nieuprawiane skrawki pól. Efektem jest uproszczenie struktury krajobrazu i zubożenie siedlisk,
przez co kuropatwa i inne zwierzęta żyjące w krajobrazie rolniczym nie znajdują dogodnego środowiska
życia.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania może wymagać zmiany zasad szacowania powierzchni do dopłat bezpośrednich.
PZŁ – zawieranie umów z rolnikami dotyczących tworzenia poletek karmowo-ochronnych, poszerzania
miedz i pozostawiania nieobsianych pasów pola, redukcja lisów,
MRiRW - wprowadzenie pakietu dopłat rolno-środowiskowych chroniących siedliska kuropatw, zmian
zasad szacowania powierzchni do dopłat bezpośrednich,
MŚ – wystąpienie do MRiRW o wprowadzenie wymienionych zmian
zadanie do ciągłej realizacji
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
KUROPATWA
5. Wsiedlanie na wybranych obszarach kuropatw pochodzących z hodowli
Wsiedlanie kuropatw należy przeprowadzać zarówno w rejonach, gdzie lokalna populacja jest zbyt słaba, aby
samodzielnie się odtworzyć oraz tam, gdzie są jeszcze lokalne populacje, zwłaszcza te które są odizolowane od
innych miejsc występowania kuropatw.
Program restytucji powinien obejmować waloryzację lokalnej populacji kuropatwy, potencjalnych
drapieżników, jakości środowiska. Następnym krokiem powinno być określenie najważniejszych i niezbędnych
działań, dostosowujących siedliska do potrzeb życiowych kuropatw. Wsiedlenia kuropatw pochodzących
z hodowli zamkniętych powinno być poprzedzone przygotowaniem siedliska oraz redukcją drapieżników,
114
przede wszystkim lisa. Przed wsiedlaniem niezbędne jest przygotowanie ptaków w zagrodach adaptacyjnych.
Podczas prowadzenia programu restytucyjnego konieczny jest ciągły monitoring efektów i zakaz polowań.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Polski Związek Łowiecki
CZAS REALIZACJI
do końca 2024 roku
CEL
1. Zwiększenie zagęszczenia lokalnych populacji kuropatw i odtworzenie populacji na obszarach
wcześniejszego występowania tego gatunku
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
KUROPATWA
6. Redukcja zagęszczenia drapieżników zagrażających kuropatwie
Należy zmniejszyć zagęszczenia lisów w środowisku, aby nie przekraczało 6 osobników na 1000 ha. Zadanie to
powinno być poprzedzone monitoringiem liczebności drapieżników. Zagęszczenie lisów należy oszacować
przy pomocy liczenia tropów na śniegu, mapowania nor i oceny stanu ich zasiedlenia i przyrostu (metodyka
opisana przez Goszczyńskiego: Lis –monografia przyrodniczo-łowiecka. OIKOS, Warszawa 1995). Koła
łowieckie powinny wprowadzić realistyczny system planowania i realizacji pozyskania lisów, oparty na
znajomości faktycznych zagęszczeń tego gatunku w terenie oraz na wyznaczeniu zagęszczeń dopuszczalnych,
(6 osobników na 1000 ha powierzchni obwodu). Wskazane jest też opracowanie i wdrożenie systemu zachęt dla
myśliwych do pozyskiwania lisów. W książce ewidencji myśliwego w terenie powinny być notowane
wszystkie obserwacje związane z obecnością i presją drapieżników (lisów, psów, kotów, ptaków szponiastych
115
i krukowatych), gdyż dane te mogą być pomocne przy planowaniu ich redukcji.
Należy także podjąć działania zmierzające do likwidacji zjawiska niekontrolowanego przebywania psów
i kotów poza ogrodzonym terenem posesji.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania wymaga zmiany rozporządzenia Ministra Środowiska, w którym określony jest wzór książki
ewidencji myśliwego (należy dodać rubrykę do notowania obserwacji drapieżników)
Polski Związek Łowiecki
Lokalne samorządy w zakresie zwierząt domowych
CZAS REALIZACJI
do końca 2014 roku
CEL
1. Zwiększenie zagęszczenia lokalnych populacji kuropatw i odtworzenie populacji na obszarach
wcześniejszego występowania tego gatunku
116
MAPA DROGOWA OCHRONY LEŚNCH MOKRADEŁ W POLSCE
Stan obecny
Według definicji przyjętej przez międzynarodową konwencję podpisaną w Ramsarze,
mokradła to wszelkie ekosystemy wodne i ziemnowodne oraz płytkie wody morskie (poniżej
6 m głębokości podczas odpływu). Przez mokradła rozumiemy obszary, na których występuje
roślinność higrofilna lub utwory powierzchniowe, akumulowane w efekcie oddziaływania
wody (torfy, muły, namuły), a także cieki i zbiorniki wodne. Na terenach leśnych są to przede
wszystkim: rzeki, jeziora, lasy bagienne i obszary otwarte, objęte ochroną przez Dyrektywę
Siedliskową Unii Europejskiej, a także nieuwzględnione w niej (np. olsy). Obszary wodnobłotne mają ogromne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania procesów zachodzących w
przyrodzie, a także dla gospodarki człowieka. Są to naturalne zbiorniki retencyjne,
gromadzące wodę w okresach jej nadmiaru oraz oddające ją do gleby w czasie suszy.
Mokradła są środowiskiem życia wielu gatunków roślin i zwierząt, które nie występują na
innych siedliskach (np. lipiennik Loesela, przeplatka aurinia, poczwarówki, żółw błotny,
bocian czarny), dlatego tereny te mają ogromny wpływ na bioróżnorodność. Obszary
podmokłe pełnią też rolę naturalnych oczyszczalni wód powierzchniowych z biogenów,
zwłaszcza ze związków azotu i fosforu. Dzięki panującym tam warunkom
fizykochemicznym, rozpuszczone w wodzie związki azotu ulęgają procesowi dezaminacji, a
azot w postaci cząsteczkowej uwalniany jest do atmosfery. Mokradła są też ważnym
naturalnym magazynem węgla, który odkłada się w torfach lub w osadach dennych – 1 ha
torfowiska będącego w dobrym stanie pochłania w ciągu roku około 2 tony CO2, a 1 ha
torfowiska przesuszonego, w wyniku procesu murszenia corocznie emituje do atmosfery
około 15 ton CO2 i dodatkowo stwarza zagrożenie pożarowe.
Od kilkudziesięciu lat stosunek ludzi do mokradeł zmienia się na lepszy - obecnie uważa się
je za cenne ekosystemy, zapewniające trwałość procesów zachodzących w przyrodzie oraz za
naturalne zbiorniki retencyjne. Objawia się to odtwarzaniem i ochroną terenów bagiennych,
w czym aktywny udział biorą między innymi Lasy Państwowe.
Ochrona mokradeł jest jednym z najważniejszych postulatów Dyrektywy Siedliskowej Unii
Europejskiej. Dla zachowania walorów przyrodniczych tych środowisk tworzone są
w naszym kraju i innych państwach europejskich liczne obszary Natura 2000.
Niestety, w Polsce stan zachowania mokradeł jest niezadowalający. Zgodnie
z prezentowanymi na stronie internetowej GIOŚ „Projektami raportów do KE za lata 20012006” stan niemal wszystkich siedlisk mokradłowych, wymienionych w Załączniku I do
Dyrektywy Siedliskowej został określony jako zły lub niezadowalający. Jako najgorzej
zachowane wskazano: łąki zmiennowilgotne, wilgotne wrzosowiska, bory i lasy bagienne,
łęgi oraz torfowiska niskie, wysokie i przejściowe.
Pomimo wielu projektów ochrony mokradeł, zrealizowanych przez nadleśnictwa, organizacje
pozarządowe oraz instytucje odpowiedzialne za ochronę przyrody, istnieją ciągle bardzo duże
możliwości i potrzeby dalszych prac renaturyzacyjnych oraz pielęgnacyjnych na obszarach
wodno-błotnych. Cele tych działań oraz zadania, które służą ich osiągnięciu zostały zawarte
w Mapie Drogowej Ochrony Mokradeł w Polsce.
117
Cele
Celem mapy drogowej ochrony mokradeł jest:
1. Zachowanie i odtwarzanie otwartych siedlisk mokradłowych.
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych.
118
Zadania
Siedlisko:
REKOMENDACJA
MOKRADŁA
1. Stworzenie centralnej bazy danych o siedliskach mokradłowych w lasach
OPIS
Aby skutecznie chronić mokradła potrzebna jest wiedza o ich rozmieszczeniu, powierzchni, stanie
i zachodzących zmianach. Posiadane obecnie informacje na powyższe tematy są niekompletne i rozproszone
w różnych instytucjach. Istnieje potrzeba utworzenia bazy danych o mokradłach leśnych, zawierającej
informacje o rodzaju, powierzchni, stanie zachowania oraz ewentualnych działaniach ochronnych –
realizowanych wcześniej lub postulowanych. Część danych można uzyskać z SILP, jednak wymagają one
uzupełnienia. Ponadto uzupełnienia w SILP wymaga katalog siedlisk bagiennych, gdyż obecna nomenklatura
leśna nie rozróżnia niektórych cennych typów siedlisk. W szczególności dotyczy to olsu źródliskowego oraz
mokradeł nieleśnych, które w SILPI są opisane ogólnie jako bagna. Należy także wykorzystać dane zebrane
przez Instytut Ochrony Przyrody i gromadzone przez Generalny Inspektorat Ochrony Środowiska w ramach
Państwowego Monitoringu Środowiska, a także informacje posiadane przez Generalną Dyrekcję Ochrony
Środowiska oraz regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska, wpływające tam np. przy okazji różnych
inwentaryzacji. Potrzebne jest określenie dokładnego zakresu gromadzonych informacji i uzupełnianie ich
przez nadleśnictwa, poprzez weryfikację obiektów mokradłowych w terenie. Baza powinna mieć kilka
poziomów dostępu – lokalny – w nadleśnictwie, pośredni w rDLP oraz ogólny w DGLP. Baza taka mogłaby
być pomocna przy planowaniu projektów i ubieganiu się o środki zewnętrzne na ich realizację, opracowywaniu
planów urządzania lasu, monitoringu obszarów Natura 2000 itp.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
DGLP - opracowanie założeń bazy, opracowanie raportów oraz uzupełnienie grup czynności w SILP
119
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
1. Zachowanie i odtwarzanie otwartych siedlisk mokradłowych
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych
MOKRADŁA
Siedlisko
REKOMENDACJA
OPIS
2. Uproszczenie procedur administracyjnych związanych z czynną ochroną mokradeł
Realizacja projektów ochrony mokradeł jest bardzo trudna z powodu rozbudowanych procedur
administracyjnych. Wskazany byłby przegląd obowiązujących przepisów wynikających z prawa wodnego,
środowiskowego, ochrony przyrody oraz leśnego i zaproponowanie ich stosownych zmian. W tym celu
powinna zostać powołana komisja złożona z prawników i osób doświadczonych w realizacji zadań z ochrony
mokradeł, która dokonałaby takiego przeglądu i zaproponowała zmiany w procedurach.
Wstępne propozycje tematów są następujące:
a) przy wykonywaniu prostych urządzeń piętrzących (do 1 m) w celu odtworzenia lub ochrony mokradeł
odstąpić od wymogu uzyskania decyzji środowiskowych, decyzji lokalizacji inwestycji, pozwolenia na
budowę, w tym w szczególności na obszarach chronionych (parki krajobrazowe, rezerwaty, Natura 2000),
jeżeli taka inwestycja nie koliduje z planem ochrony rezerwatu, planem ochrony parku, planem zadań
ochronnych obszaru Natura 2000 lub planem urządzania lasu w nadleśnictwie,
b) przy realizacji na terenie Lasów Państwowych - poza obszarami chronionymi - działań, które służą
ochronie środowiska, poprawie fizjologicznej stanu zdrowotnego lasu i nie oddziaływają na grunty innych
zarządców odstąpić od wszczynania procedur administracyjnych, a działania te potraktować jako zabiegi
gospodarcze realizowane w ramach instrukcji hodowli i ochrony,
c) umożliwić w ramach wewnętrznych procedur Lasów Państwowych finansowanie opisanych wyżej działań
120
z własnych funduszy, wydawanych na bieżącą działalność.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania może wymagać zmian ustaw i rozporządzeń dotyczących ochrony przyrody i prawa
budowlanego
Ministerstwo Środowiska – powołanie grupy roboczej składającej się z przedstawicieli MŚ, GDOŚ
i DGLP do opracowania propozycji zmiany procedur, wprowadzenie propozycji do obowiązujących
przepisów prawnych (ewentualna zmiana rozporządzeń lub zaproponowanie nowelizacji ustaw)
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych
Siedlisko
REKOMENDACJA
MOKRADŁA
3. Modyfikacja zasad gospodarki leśnej w olsach
OPIS
Jednym z najczęściej spotykanych w lasach typów mokradeł są olsy. Jednak niektóre metody prac leśnych
mogą negatywnie wpływać na walory przyrodnicze tego siedliska. Dlatego wskazana byłaby modyfikacja
sposobu prowadzenia gospodarki w olsach, polegająca na odchodzeniu, w miarę możliwości, od rębni
zupełnych na rzecz złożonych, a tam, gdzie nie ma takiej możliwości, powinno się ograniczyć powierzchnię
zrębów do maksymalnie 2 ha. Zalecane jest też zaakceptowanie w zasadach hodowli lasu odnawianie olsów z
odrośli. Potrzebne jest też uwzględnienie w typologii leśnej siedliska łęgu olszowego (olchowego). Siedlisko to
jest obecnie traktowane jako ols. Szczególnie cenne przyrodniczo siedlisko, jakim jest ols źródliskowy – 91E04, zwykle nie mające istotnego znaczenia gospodarczego, powinno zostać wyłączone z gospodarki.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
DGLP – umieszczenie postulowanej modyfikacji gospodarki w olsach w Zasadach Hodowli Lasu
121
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych
Siedlisko
REKOMENDACJA
MOKRADŁA
4. Wykonanie „Programu ochrony i renaturalizacji ekosystemów mokradłowych dla nadleśnictwa”
OPIS
Ze względu na duże pozytywne znaczenie mokradeł dla zdrowotności i tempa wzrostu drzew leśnych,
retencjonowania wody, akumulacji węgla i zachowania bioróżnorodności wskazane jest, aby czynna i bierna
ochrona siedlisk wodno-błotnych była realizowana w każdym nadleśnictwie na podstawie specjalnie
opracowanego programu ochrony i renaturalizacji ekosystemów mokradłowych. Program ten powinien być
istotną częścią programu ochrony przyrody w nadleśnictwie, można go opracować razem z planem urządzania
lasu. W programie ochrony mokradeł powinna znaleźć się informacja na temat rodzajów, powierzchni i stanu
zachowania siedlisk mokradłowych, zalecanych metod ochrony czynnej i biernej, terminów, rodzaju
i lokalizacji wykonywanych zadań ochronnych oraz sposobów prowadzenia monitoringu ich efektów.
W ramach programu, w pierwszej kolejności należy planować odtwarzanie naturalnych mokradeł. Wskazówki
do opracowania programu powinny zostać zapisane w Instrukcji Urządzenia Lasu.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
DGLP – umieszczenie w Instrukcji Urządzenia Lasu zaleceń i wskazówek dotyczących sporządzania
programu ochrony mokradeł w nadleśnictwie
122
CZAS REALIZACJI
do końca 2025 roku sukcesywnie przy opracowywaniu nowych planów urządzania lasu
CEL
1. Zachowanie i odtwarzanie otwartych siedlisk mokradłowych
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych
MOKRADŁA
Siedlisko
REKOMENDACJA
5. Realizacja programów ochrony i odtwarzania mokradeł oraz związanych z nimi gatunków
OPIS
Prace zapisane w programie ochrony mokradeł, z uwzględnieniem związanych z nimi zagrożonych gatunków
roślin i zwierząt, powinny być realizowane przez nadleśnictwa w ramach bieżącej działalności oraz w ramach
projektów finansowanych ze środków zewnętrznych, również we współpracy z innymi podmiotami (np.
organizacjami pozarządowymi, rDOŚ, czy parkami krajobrazowymi). Dla usprawnienia lokalnej ochrony
mokradeł wskazane jest pozostawienie Nadleśnictwom swobody w wyborze terminów realizacji zadań i źródeł
ich finansowania.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Nadleśnictwa - realizacja ochrony czynnej mokradeł w lasach
DGLP – zmiana zasad finansowania ochrony mokradeł w lasach.
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji
CEL
1. Zachowanie i odtwarzanie otwartych siedlisk mokradłowych
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych
123
Siedlisko
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
MOKRADŁA
6. Wprowadzenie obowiązku monitorowania efektów programów ochronnych oraz zasad
prowadzenia tego monitoringu
Wszystkie działania chroniące przyrodę powinny być monitorowane, aby poznać ich skuteczność i ewentualnie
wprowadzić korektę metod. W przypadku ochrony mokradeł należy opracować prostą metodykę do oceny
efektów działań, możliwą do wykonania przez leśniczego. Ogólny opis metodyki i rejestrowanych parametrów
powinien zostać zapisany w Instrukcji Urządzenia Lasu i powtórzony w programie ochrony przyrody
w nadleśnictwie. Wskazane jest też nawiązywanie współpracy z ośrodkami naukowymi, które mogą prowadzić
monitoring specjalistyczny, wykonywany przez ekspertów z różnych dziedzin nauk przyrodniczych.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
właściwe jednostki organizacyjne Lasów Państwowych – wpisanie do programu ochrony mokradeł
w nadleśnictwie lub założeń realizowanego projektu metodyki monitoringu.
CZAS REALIZACJI
wdrożenie do końca 2016 roku, później realizacja ciągła
CEL
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych
124
MOKRADŁA
Siedlisko
REKOMENDACJA
OPIS
7. Zwiększanie świadomości dotyczącej roli i ochrony mokradeł oraz promocja planowanych
i realizowanych działań
Wszystkie działania mające na celu ochronę przyrody, w tym także mokradeł, powinny mieć akceptację
społeczną oraz zrozumienie celów i metod. Dlatego ochrona czynna powinna być realizowana łącznie
z edukacją ekologiczną. Proponowane zadanie powinno obejmować:
a) zwiększenie świadomości leśników na temat roli mokradeł w lesie, np. poprzez organizowanie
konferencji, publikacje w prasie branżowej, wydawanie broszur,
b) włączenie kameralnych i terenowych zajęć o mokradłach do oferty ośrodków edukacji leśnej,
c) opracowanie pakietu materiałów edukacyjnych i promocyjnych (np. film, prezentacja multimedialna,
naklejki itp.), będących pomocą dla ośrodków edukacji leśnej w prowadzeniu zajęć z różnymi grupami
społecznymi i wiekowymi.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
CILP w porozumieniu z DGLP – zlecenie opracowania materiałów edukacyjnych oraz scenariuszy
zajęć
nadleśnictwa - włączenie zajęć o mokradłach do oferty ośrodków edukacji leśnej
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
1. Zachowanie i odtwarzanie otwartych siedlisk mokradłowych
2. Poprawa stanu zachowania leśnych siedlisk mokradłowych
125
MAPA DROGOWA OCHRONY ŻÓŁWIA BŁOTNEGO W POLSCE
Stan obecny
Żółw błotny dawniej występował na terenie całego niżu Polski, jednak przekształcenia
środowiska spowodowały, że obecnie jest to gatunek skrajnie nieliczny, a lokalnie wymarły.
Pojedyncze osobniki tego gatunku spotyka się jeszcze w wielu miejscach, ale regionów, gdzie
żółwie się rozmnażają znanych jest tylko pięć:
1) Polesie – najliczniejsza populacja, szacowana na ponad 1500 osobników,
2) nad rzeką Zwolenką w okolicach Radomia,
3) Warmia i Mazury,
4) zachodnia część Pojezierza Pomorskiego i Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej,
5) Ziemia Lubuska.
Żółw błotny to gatunek silnie zagrożony wyginięciem, wpisany do Polskiej czerwonej księgi
zwierząt z kategorią EN (zagrożone wyginięciem). Zgodnie z rozporządzeniem Ministra
Środowiska z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt
(Dz.U. 2014 poz. 11348) żółw objęty jest ochroną ścisłą, wymaga ochrony czynnej,
w miejscach jego rozrodu i stałego przebywania tworzy się strefy ochronne – całoroczną
i okresową. Jest objęty Państwowym Monitoringiem Środowiska prowadzonym przez
Generalny Inspektorat Ochrony Środowiska.
Żółw błotny jest chroniony także przez prawo międzynarodowe - wymieniony został
w załączniku II (gatunek ważny dla Wspólnoty, którego ochrona wymaga wyznaczenia
specjalnych obszarów ochrony) i załączniku IV (gatunek ważny dla Wspólnoty, który
wymagają ścisłej ochrony) Dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie
ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, a także w Załączniku II Konwencji
z dnia 19 września 1979 r. o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz ich
siedlisk, zwanej Konwencją Berneńską.
Najważniejszymi zagrożeniami dla żółwia błotnego są: zanik siedlisk mokradłowych,
zarastanie drzewami i krzewami lęgowisk oraz presja drapieżników. W ostatnich latach
pojawia się nowe zagrożenie – konkurencja z obcymi gatunkami żółwi, wypuszczanymi
z hodowli domowych do środowiska naturalnego.
Żółw jest zwierzęciem bardzo płochliwym i przez to trudnym do obserwacji. Nawet tam,
gdzie występuje nieco liczniej, do niedawna spotykano prawie wyłącznie tylko dorosłe
osobniki. Od połowy lat 80-tych XX wieku realizowana jest czynna ochrona żółwia na
Polesiu, nieco później podobne działania podjęto nad Zwolenką, Mazurach i w Zachodniej
Polsce. Ich efektem jest odtworzenie wielu zniszczonych siedlisk oraz poprawa sukcesu
lęgowego, co potwierdzają coraz częstsze obserwacje również młodych osobników w ich
naturalnym środowisku. Działania ochronne pozwoliły też lepiej poznać zachowania
i potrzeby żółwi, zagrożenia dla tych zwierząt i metody przeciwdziałania im.
126
Cele
Celem głównym ochrony żółwia błotnego jest zachowanie populacji gatunku w Polsce,
poprzez utrzymanie, a tam gdzie jest to możliwe odtworzenie rozmnażających się populacji
lokalnych. Aby to osiągnąć należy zrealizować poniższe cele szczegółowe:
1. Dokładniejsze poznanie rozmieszczenia i liczebności populacji żółwia błotnego
na terytorium Polski.
2. Rozpoznanie zagrożeń wszystkich lokalnych populacji i objęcie ich ochroną czynną.
3. Utrzymanie w dobrym stanie siedlisk niezbędnych dla żółwia błotnego.
4. Stworzenie centralnej bazy danych o występowaniu żółwia błotnego.
5. Zwiększenie wiedzy społeczeństwa na temat zagrożeń i biologii żółwia błotnego.
127
Zadania
ŻÓŁW BŁOTNY
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
1. Zebranie informacji o występowaniu żółwia błotnego
Zadanie powinno obejmować zebranie wszystkich znanych obserwacji żółwi błotnych i stworzenie centralnej
bazy danych, zawierającej informacje o lokalizacji, szacunkowej liczebności lokalnej populacji, stwierdzeniu
lub nie rozrodu oraz zagrożeniach. W tym celu należy podsumować znane doniesienia o występowaniu tego
gatunku i zebrać je w postaci uporządkowane j bazy danych.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ – zebranie i analiza informacji
do końca 2015 roku
1. Dokładniejsze poznanie rozmieszczenia i liczebności populacji żółwia błotnego na terytorium Polski.
CEL
2. Rozpoznanie zagrożeń wszystkich lokalnych populacji i objęcie ich ochroną czynną.
4. Stworzenie centralnej bazy danych o występowaniu żółwi błotnych.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ŻÓŁW BŁOTNY
2. Zweryfikowanie zebranych informacji oraz przeprowadzenie w nadleśnictwach szkoleń na temat
biologii i metod ochrony gatunku
Zebrane informacje dotyczące miejsc występowania żółwia powinny zostać zweryfikowane w terenie. W tym
128
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
celu należy stworzyć i przeszkolić lokalne grupy współpracowników, którzy będą mogli dokonywać
obserwacji. Szkolenia powinny być połączone z weryfikacją obecności żółwi, co będzie praktyczną metodą
zdobywania umiejętności. W nadleśnictwach, w których potwierdzone zostanie występowanie żółwia błotnego,
potrzebne jest przeszkolenie leśników, aby umieli rozpoznawać ślady bytności tego gatunku i wiedzieli, jak
można pogodzić ochronę żółwi z prowadzonymi pracami leśnymi.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
zainteresowane jednostki Lasów Państwowych – rekrutacja chętnych do współpracy pracowników,
organizacja szkoleń
do końca 2016 roku
1. Dokładniejsze poznanie rozmieszczenia i liczebności populacji żółwia błotnego na terytorium Polski
CEL
4. Stworzenie centralnej bazy danych o występowaniu żółwi błotnych
5. Zwiększenie wiedzy społeczeństwa na temat zagrożeń i biologii żółwi
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ŻÓŁW BŁOTNY
3. Opracowanie programu ochrony żółwia błotnego w Polsce
Ochrona żółwia błotnego w Polsce jest oparta na lokalnych inicjatywach różnych środowisk. Zaletą tego jest
dostosowanie działań do miejscowych potrzeb, wadą jest słaby przepływ informacji o występowaniu i ochronie
żółwi, zróżnicowanie merytorycznej stosowanych w poszczególnych ostojach metod ochronnych, a także
przypadkowy dobór miejsc realizacji działań, czasami oderwany od hierarchii potrzeb. Potrzebne jest więc
opracowanie jednego spójnego programu ochrony żółwia we wszystkich krajowych ostojach.
Program ten powinien zawierać następujące elementy:
129
1) Utworzenie centralnej bazy danych dotyczących obserwacji żółwi błotnych oraz prowadzonych działań
ochronnych.
W ramach tego zadania powinna być wskazana instytucja odpowiedzialna za jego realizację, a także
zaplanowane wytyczne, dotyczące sposobu zbierania informacji, wzór karty do zapisywania obserwacji,
miejsce i sposób gromadzenia danych, zakresu i częstotliwości wykonywania podsumowań, zasady
udostępniania danych źródłowych i podsumowań.
2) Analizę dotychczasowej ochrony prawnej gatunku.
Efektem tej analizy powinna być informacja, które przepisy prawne sprawdziły się w praktyce, a które
wymagają modyfikacji i na czym ona ma polegać.
3) Analizę dotychczasowej ochrony czynnej gatunku.
Ocenie należy poddać stosowane w różnych okresach czasu i w różnych miejscach metody czynnej
ochrony żółwia błotnego, uwzględniając ich poprawność merytoryczną w świetle najnowszej wiedzy
o biologii gatunku, efekty dla populacji, potrzebę i możliwość dalszego stosowania.
4) Propozycje zasad ochrony lokalnych populacji żółwia błotnego.
Spośród miejsc, w których w ostatnich latach stwierdzono występowanie żółwi, należy wytypować te, w
których celowe jest prowadzenie zabiegów ochrony czynnej. Dla każdej z wytypowanych lokalnych
populacji powinny zostać zaproponowane i wdrożone metody dalszego rozpoznania występowania
żółwi, szczegółowa lokalizacja i rodzaj zabiegów ochronnych oraz monitoring ich efektów. Ze względu
na postęp wiedzy oraz poprawiające się rozpoznanie występowania żółwia błotnego w Polsce, należy
przewidzieć możliwość modyfikacji powyższych zaleceń. Potrzebne jest także stworzenie wskazówek
dotyczących wyboru właściwej formy ochrony prawnej ważnych dla żółwia terenów, dostosowanych do
lokalnych potrzeb.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ – zlecenie opracowania programu
130
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
opracowanie programu do 2016, jego realizacja - działalność ciągła
1. Dokładniejsze poznanie rozmieszczenia i liczebności populacji żółwia błotnego na terytorium Polski.
CEL
2. Rozpoznanie zagrożeń wszystkich lokalnych populacji i objęcie ich ochroną czynną.
3. Utrzymanie w dobrym stanie siedlisk niezbędnych dla żółwia błotnego.
4. Stworzenie centralnej bazy danych o występowaniu żółwia błotnego.
ŻÓŁW BŁOTNY
Gatunek:
REKOMENDACJA
4. Wprowadzenie do programów ochrony przyrody w nadleśnictwach zaleceń dotyczących ochrony
siedlisk żółwia błotnego
OPIS
W nadleśnictwach, w których stwierdzono rozród żółwi, należy wpisywać czynną ochronę siedlisk gatunku
do programów ochrony przyrody. Szczególnie istotne jest utrzymywanie dobrego nasłonecznienia lęgowisk,
zachowanie środowisk podmokłych oraz utrzymanie drożności tras migracji żółwi pomiędzy lęgowiskami
i mokradłami.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
nadleśnictwa, rDLP – umieszczanie odpowiednich zapisów w programach ochrony przyrody przy
opracowywaniu lub rewizji planu urządzania lasu
zadanie do ciągłej realizacji
3. Utrzymanie w dobrym stanie siedlisk niezbędnych dla żółwia błotnego
131
ŻÓŁW BŁOTNY
Gatunek:
REKOMENDACJA
5. Czynna ochrona siedlisk żółwia
Miejsca występowania żółwia powinny być objęte ochroną czynną, polegającą na zapewnieniu różnorodnych
zbiorników wodnych (dostosowanych do różnych potrzeb życiowych – płytkich na lato, głębszych jako
zimowiska) oraz utrzymaniu właściwego nasłonecznienia lęgowisk. Zakres i terminy prac w siedliskach
powinny być konsultowane z ekspertami. W ostojach żółwia należy regularnie redukować liczebność
drapieżników, zwłaszcza lisa, szczególnie intensywnie w okolicach lęgowisk.
OPIS
Po opracowaniu i przyjęciu programu ochrony żółwia błotnego, opisanego w zadaniu nr 3 mapy drogowej,
działania ochronne należy prowadzić zgodnie z ustalonymi w tym dokumencie zasadami.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDOŚ-ie, nadleśnictwa, organizacje pozarządowe – realizacja ochrony czynnej,
PZŁ – uwzględnienie potrzeby zwiększonej redukcji lisów przy opracowywaniu planów pozyskania
łowieckiego na terenach ostoi żółwia błotnego
zadanie do ciągłej realizacji
3. Utrzymanie w dobrym stanie siedlisk niezbędnych dla żółwia błotnego
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
ŻÓŁW BŁOTNY
6. Dostosowanie aktów prawnych do wymagań ochrony żółwia błotnego
132
OPIS
W niektórych miejscach, mimo zabezpieczania, większość gniazd żółwi jest niszczonych przez małe i średnie
drapieżniki, w tym gatunki obce co zagraża populacji. Konieczne jest ograniczenie populacji tych
drapieżników.
Rekomenduje się włączenie żółwia błotnego do grupy gatunków, dla ochrony których możliwe jest
prowadzenie całorocznych polowań na lisy i borsuki.
Realizacja zadania wymaga zmiany rozporządzenia MŚ z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia
okresów polowań na zwierzęta łowne w § 1. 1.pkt 7 i 9 poprzez rozszerzenie okresu polowania na borsuki
i lisy przez cały rok w obwodach w których występuje żółw błotny.
Inne zmiany przepisów prawnych mogą wyniknąć w wyniku realizacji zadania wymienionego w pkt. 3 mapy.
ASPEKT PRAWNY
Zmiana rozporządzenia MŚ z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta
łowne
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Ministerstwo Środowiska – zmiana rozporządzenia
CZAS REALIZACJI
do końca 2015 roku
CEL
3. Utrzymanie w dobrym stanie siedlisk niezbędnych dla żółwia błotnego.
133
MAPA DROGOWA OCHRONY GNIEWOSZA PLAMISTEGO I WĘŻA
ESKULAPA W POLSCE
Stan obecny
Gniewosz plamisty jest wężem spotykanym na terenie niemal całego kraju, jednak o jego
występowaniu oraz liczebności wiadomo bardzo mało. Preferowane przez gniewosza
środowiska to: murawy, wrzosowiska, obrzeża lasów, polany powstałe po pożarach. Cechą
charakterystyczna tego gatunku jest zajmowanie środowisk synantropijnych i ruderalnych.
Bardzo często, w szczególności na terenach leśnych, bytuje w bezpośrednim sąsiedztwie
człowieka. Spotykany jest też w kamieniołomach, na torowiskach, miedzach polnych,
ogródkach działkowych, a nawet śmietniskach.
W Polsce, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 7 października 2014 r.
w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 11348) gniewosz plamisty objęty
jest ochroną ścisłą, w miejscach jego występowania tworzy się strefy ochronne – całoroczną
i okresową. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt ma status VU (narażony na wyginięcie
w dłuższej perspektywie). Jest objęty Państwowym Monitoringiem Środowiska,
prowadzonym przez Generalny Inspektorat Ochrony Środowiska.
Gniewosz plamisty jest chroniony także przez prawo międzynarodowe - wymieniony został
w Załączniku IV do Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej (gatunek ważny dla
Wspólnoty, który wymaga ścisłej ochrony) oraz w Załączniku II Konwencji Berneńskiej.
Gniewosz jest zagrożony wyginięciem z powodu przekształcania siedlisk, głównie zarastania
terenów otwartych. Ponadto ważnymi czynnikami zwiększającymi śmiertelność jest
antropopresja - węże stosunkowo często giną w wyniku kolizji z samochodami, zdarza się
także celowe zabijanie przez ludzi, mylących ten gatunek ze żmiją zygzakowatą.
Dotychczas nie prowadzono na większą skalę czynnej ochrony gniewosza.
Polska populacja węża Eskulapa znajduje się na północnej granicy zasięgu gatunku,
w naszym kraju znane są aktualne stanowiska tylko w Bieszczadach. Możliwe jest jego
stwierdzenie także w innych regionach, jednak określenie rzeczywistych miejsc
występowania tego gatunku wymaga badań faunistycznych. Podobnie jak gniewosz, wąż
Eskulapa spotykany jest na obrzeżach lasu, polanach, w dolinach rzecznych, a także
w środowiskach synantropijnych.
W naszym kraju wąż Eskulapa jest objęty ochroną ścisłą na mocy Rozporządzenia Ministra
Środowiska z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt
(Dz.U. 2014 poz. 11348), w miejscach jego występowania tworzy się strefy ochronne –
całoroczną i okresową. W Polskiej Czerwonej Księdze ma status CR (krytycznie zagrożony
wyginięciem). Jest objęty Państwowym Monitoringiem Środowiska prowadzonym przez
Generalny Inspektorat Ochrony Środowiska.
Gatunek ten jest chroniony także przez prawo międzynarodowe. Wymieniono go
w Załączniku IV do Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej (gatunek ważny dla
Wspólnoty, który wymaga ścisłej ochrony) oraz w Załączniku II Konwencji Berneńskiej.
134
Najważniejsze zagrożenia dla węża Eskulapa w Polsce to utrata siedlisk, śmiertelność na
drogach oraz nielegalne odławianie osobników przez kolekcjonerów i hodowców.
Od kilku lat Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie, przy wsparciu Lasów
Państwowych, prowadzi rozpoznanie populacji oraz ochronę czynną węża Eskulapa,
polegającą na pielęgnacji siedlisk oraz tworzeniu specjalnych kopców, w których węże mogą
składać jaja. Stwierdzono, że realizacja tych działań przynosi pozytywne rezultaty,
obserwowane są młode osobniki, a populacja gatunku zwiększa swoją liczebność.
Postępujące zmniejszanie się liczebności węża Eskulapa oraz gniewosza plamistego grozi
całkowitym wyginięciem tych gatunków w naszym kraju. Aby temu zapobiec potrzebne jest
podjęcie działań ochronnych. Cele ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu zostały
zawarte w Mapie Drogowej Ochrony Węża Eskulapa oraz Gniewosza Plamistego w Polsce.
Cele
Celem ochrony węża Eskulapa i gniewosza plamistego jest:
1. Rozpoznanie rozmieszczenia gniewosza, stanu populacji oraz zajmowanych siedlisk
w Polsce.
2. Poznanie wielkości populacji oraz dokładnego rozmieszczenia węża Eskulapa
w południowo-wschodniej Polsce.
3. Objęcie stanowisk węża Eskulapa i gniewosza plamistego adekwatnymi formami
ochrony prawnej i/lub metodami ochrony czynnej.
4. Utrzymanie lub tworzenie korytarzy ekologicznych pomiędzy subpopulacjami
gniewosza na terenie kompleksów leśnych, w których zostały one stwierdzone.
5. Dostosowanie przepisów prawnych do potrzeb ochrony węży.
6. Zwiększenie wiedzy społeczeństwa na temat potrzeby i metod ochrony węża Eskulapa
i gniewosza plamistego.
7. Wypracowanie metod zmniejszenia śmiertelności na drogach.
135
Zadania
GNIEWOSZ PLAMISTY I WĄŻ ESKULAPA
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
1. Kompleksowe rozpoznanie rozmieszczenia gatunków, waloryzacja stanu populacji węży oraz
zajmowanych siedlisk
W ramach tego zadania należy wykonać:
a) Opracowanie metod zbierania danych o występowaniu gniewosza i węża Eskulapa oraz sposobu
typowania potencjalnych siedlisk, które należy skontrolować,
b) Rozpoznanie potencjalnych miejsc występowania węży zgodnie z przyjętą metodyką. Poszukiwanie
stanowisk węża Eskulapa może być wspomagane tworzeniem sztucznych miejsc rozrodu. Zadanie
może być wykonane w ramach projektu finansowanego ze środków zewnętrznych.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GIOŚ – zlecenie monitoringu znanych stanowisk,
podmiot realizujący projekt – rozpoznanie terenów pod katem możliwości występowania węży.
Etap I – zebranie aktualnych danych o występowaniu i siedliskach gniewosza plamistego (literatura
wywiady, obserwacje od specjalistów) oraz zaproponowanie metodyki – do 2016
Etap II – wskazanie rejonów z brakiem aktualnych danych o występowaniu gniewosza plamistego i węża
Eskulapa – do 2018
Etap III – inwentaryzacja stanowisk węży na potencjalnych obszarach występowania – do 2022 r.
CEL
1. Rozpoznanie
w Polsce.
rozmieszczenia
gniewosza,
stanu
populacji
oraz
zajmowanych
siedlisk
136
2. Poznanie wielkości populacji oraz dokładnego rozmieszczenia węża Eskulapa w południowowschodniej Polsce.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
GNIEWOSZ PLAMISTY I WĄŻ ESKULAPA
2. Opracowanie programu ochrony gniewosza plamistego i węża Eskulapa w Polsce
Ochrona węży w Polsce jest oparta na lokalnych inicjatywach różnych środowisk. Zaletą tego jest dostosowanie
działań do miejscowych potrzeb, wadą jest słaby przepływ informacji o występowaniu i ochronie węży,
zróżnicowanie merytoryczne stosowanych w poszczególnych ostojach metod ochronnych, a także przypadkowy
dobór miejsc realizacji działań, czasami oderwany od hierarchii potrzeb. Potrzebne jest więc opracowanie
ogólnopolskich programów ochrony gniewosza plamistego i węża Eskulapa (jako dwóch osobnych
dokumentów).
Programy te powinny zawierać następujące elementy:
1) Utworzenie centralnej bazy danych dotyczących obserwacji gniewosza plamistego i węża Eskulapa oraz
prowadzonych działań ochronnych.
W ramach tego zadania powinna być wskazana instytucja odpowiedzialna za jego realizację, a także
zaplanowane wytyczne, dotyczące sposobu zbierania informacji, wzór karty do zapisywania obserwacji,
miejsce i sposób gromadzenia danych, zakresu i częstotliwości wykonywania podsumowań, zasady
udostępniania danych źródłowych i podsumowań.
2) Analizę dotychczasowej ochrony prawnej gatunków.
Efektem tej analizy powinna być informacja, które przepisy prawne sprawdziły się w praktyce, a które
wymagają modyfikacji i na czym ona ma polegać.
3) Analizę dotychczasowej ochrony czynnej gatunków.
Ocenie należy poddać stosowane w różnych okresach czasu i w różnych miejscach metody czynnej
ochrony gniewosza plamistego i węża Eskulapa, uwzględniając ich poprawność merytoryczną w świetle
najnowszej wiedzy o ich biologii, efekty dla populacji, potrzebę i możliwość dalszego stosowania.
137
4) Propozycje zasad ochrony lokalnych populacji gniewosza plamistego i węża Eskulapa.
Spośród miejsc, w których w ostatnich latach stwierdzono występowanie węży, należy wytypować
priorytetowe do prowadzenie zabiegów ochrony czynnej. Dla każdej z wytypowanych do ochrony
czynnej lokalnych populacji powinny zostać zaproponowane i wdrożone metody dalszego rozpoznania
występowania węży, szczegółowej lokalizacji i rodzaju zabiegów ochronnych oraz monitoringu ich
efektów. Ze względu na postęp wiedzy oraz poprawiające się rozpoznanie występowania gniewosza
plamistego i węża Eskulapa w Polsce, należy przewidzieć możliwość modyfikacji powyższych zaleceń.
Potrzebne jest także stworzenie wskazówek dotyczących wyboru właściwej formy ochrony prawnej
ważnych dla węży terenów, dostosowanych do lokalnych potrzeb.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ – zlecenie opracowania programu
opracowanie programu do 2016, jego realizacja - działalność ciągła
3. Objęcie stanowisk węża Eskulapa i gniewosza plamistego adekwatnymi formami ochrony prawnej i/lub
metodami ochrony czynnej.
4. Utrzymanie lub tworzenie korytarzy ekologicznych pomiędzy subpopulacjami gniewosza na terenie
kompleksów leśnych, w których zostały one stwierdzone.
5. Dostosowanie przepisów prawnych do potrzeb ochrony węży.
138
Gatunek:
REKOMENDACJA
GNIEWOSZ PLAMISTY I WĄŻ ESKULAPA
3. Współudział ekspertów przy tworzeniu PUL w nadleśnictwach, w których występują liczne
populacje
OPIS
W nadleśnictwach, w których stwierdzono ważne ostoje gniewosza i węża Eskulapa, zasadą powinno być
konsultowanie z herpetologami planów urządzania lasu, np. zapraszanie ich na Komisję Założeń Planu. Do
programów ochrony przyrody w nadleśnictwach należy wprowadzać zalecenia dotyczące ochrony siedlisk
węży, w tym wskazane przez ekspertów działania.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
DGLP – wprowadzenie zapisu do Instrukcji Urządzenia Lasu lub wydanie innych wytycznych do
sporządzania programów ochrony przyrody w nadleśnictwach
wdrożenie do końca 2016 roku, potem realizacja ciągła
3. Objęcie stanowisk węża Eskulapa i gniewosza plamistego adekwatnymi formami ochrony prawnej i/lub
metodami ochrony czynnej.
CEL
4. Utrzymanie lub tworzenie korytarzy ekologicznych pomiędzy subpopulacjami gniewosza na terenie
kompleksów leśnych, w których zostały one stwierdzone.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
GNIEWOSZ PLAMISTY I WĄŻ ESKULAPA
4. Ochrona stanowisk węży
Dla trwałego zachowania w krajowej faunie węża Eskulapa i gniewosza plamistego potrzebna jest ochrona
139
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
czynna tych gatunków i ich siedlisk. Działania te powinny mieć charakter lokalny, dostosowany do potrzeb
danego miejsca. Tworzone formy ochrony prawnej (np. strefy ochrony wokół miejsc regularnego
przebywania, użytki ekologiczne) oraz metody ochrony czynnej powinny być skonsultowane z herpetologami.
W przypadku węża Eskulapa ochrona czynna w rejonie jego występowania może polegać na pozostawieniu
bez odnowienia sztucznego niewielkich fragmentów rozpadającego się drzewostanu w lasach liściastych
i mieszanych, odkrzaczaniu i wykaszaniu polan, budowie kopców do inkubacji jaj, pozostawianiu pniakowisk,
gałęziowisk na obrzeżach zrębów i innych powierzchni otwartych graniczących z powierzchniami leśnymi lub
zadrzewionymi, zachowaniu starych drewnianych budynków, murków etc. Takie prace wykonywane są od
kilku lat na terenie Nadleśnictwa Lutowiska, w ramach projektu realizowanego przez Instytut Ochrony
Przyrody PAN we współpracy z Lasami Państwowymi.
Dla gniewosza będą to np. pozostawianie w rejonach występowania węży niezadrzewionych obrzeży dróg
leśnych, wykładanie sztucznych kryjówek w postaci pniakowisk i gałęziowisk, pozostawianie części pni
i karpiny na obrzeżach zrębów, pozostawienie 2-5 arów nieodnowionej powierzchni zrębu na siedliskach
borowych, wykaszanie i odkrzaczanie polan, pozostawianie otwartych przestrzeni w otoczeniu leśniczówek,
aktywne przeciwdziałanie naturalnej sukcesji na terenach otwartych (poligony, wydmy, wrzosowiska itp.),
tworzenie miejsc dogodnych do zimowania. Tego typu działania wykonywane są przez pracowników Lasów
Państwowych na terenie Nadleśnictwa Włocławek. Ochrona czynna węży i ich siedlisk powinna być
realizowana w ramach programów ochrony przyrody w nadleśnictwach oraz w ramach projektów
finansowanych ze środków zewnętrznych.
Po opracowaniu i przyjęciu programu ochrony węży, opisanego w zadaniu nr 2 mapy drogowej, ochronę węża
Eskulapa i gniewosza plamistego należy prowadzić zgodnie z ustalonymi w tym dokumencie zasadami.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDOŚ - ustanawianie ochrony prawnej, wyznaczenie metod ochrony czynnej, nadleśnictwa – ochrona
czynna
NGO i inne podmioty – ochrona czynna w ramach projektów
realizacja ciągła
140
3. Objęcie stanowisk węża Eskulapa i gniewosza plamistego adekwatnymi formami ochrony prawnej i/lub
metodami ochrony czynnej.
CEL
4. Utrzymanie lub tworzenie korytarzy ekologicznych pomiędzy subpopulacjami gniewosza na terenie
kompleksów leśnych, w których zostały one stwierdzone.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
GNIEWOSZ PLAMISTY I WĄŻ ESKULAPA
5. Zwiększanie świadomości dotyczącej potrzeb ochrony gniewosza plamistego oraz węża Eskulapa
Zadanie to powinno być realizowane lokalnie, w rejonach występowania węży i obejmować:
a) Podniesienie kwalifikacji leśników w zakresie rozpoznawania i ochrony węża Eskulapa oraz gniewosza
plamistego, np. poprzez zorganizowanie warsztatów, konferencji, publikacje w prasie branżowej,
wydawanie broszur,
b) Przeprowadzenie kampanii edukacyjnej skierowanej do lokalnej społeczności, dotyczącej potrzeby
ochrony węży, a także odróżniania żmii zygzakowatej od niejadowitych gatunków,
c) Włączenie zajęć o wężach do oferty ośrodków edukacji leśnej,
d) Opracowanie pakietu materiałów edukacyjnych i promocyjnych (np. film, prezentacja multimedialna,
naklejki itp.), będących pomocą dla ośrodków edukacji leśnej w prowadzeniu zajęć z różnymi grupami
społecznymi i wiekowymi.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDOŚ – kampania skierowana do lokalnych społeczności
o CILP w porozumieniu z DGLP – zlecenie opracowania pakietów edukacyjnych (scenariusze
zajęć dotyczących węża Eskulapa i gniewosza plamistego, materiały edukacyjne dla różnych
141
grup odbiorców)
Ośrodki Edukacji Leśnej – prowadzenie działań edukacyjnych dla leśników i innych grup społecznych
CZAS REALIZACJI
zadanie do ciągłej realizacji
6. Zwiększenie wiedzy społeczeństwa na temat potrzeby i metod ochrony węża Eskulapa i gniewosza
plamistego
CEL
GNIEWOSZ PLAMISTY I WĄŻ ESKULAPA
Gatunek:
REKOMENDACJA
6. Dostosowanie aktów prawnych do wymagań ochrony gniewosza plamistego i węża Eskulapa
OPIS
Obecnie obowiązujące przepisy o ochronie strefowej nie są dostosowane do potrzeb węży. Obowiązujące
w strefach zakazy w niektórych przypadkach dotyczą także działań korzystnych dla tych gatunków. Ponadto
ograniczenia obowiązujące w strefach zniechęcają mieszkańców zasiedlonych terenów do informowania
o obserwacji węży. Potrzebne jest dostosowanie zakazów w strefach do potrzeb poszczególnych gatunków.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania wymaga zmiany Rozporządzenia MŚ o ochronie gatunkowej zwierząt
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Ministerstwo Środowiska – dostosowanie obowiązujących aktów prawnych (np. rozporządzenia o
ochronie gatunkowej zwierząt) do potrzeb ochrony węży
do końca 2015 roku
5. Dostosowanie przepisów prawnych do potrzeb ochrony węży.
142
GNIEWOSZ PLAMISTY I WĄŻ ESKULAPA
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
7. Opracowanie metod ochrony węży przed śmiertelnością na drogach
Drogi i pobocza są atrakcyjne dla gadów, ze względu na szybkie nagrzewanie się i obfitość pokarmu.
Stanowią jednocześnie pułapkę dla węży, ginących pod kołami pojazdów.
Brakuje skutecznych metod ochrony węży przed śmiertelnością na drogach. Ze względu na rozproszone
występowanie populacji wzdłuż dróg, nie jest możliwe wybudowanie skutecznych barier i przejść. Dlatego
potrzebne jest wypracowanie i przetestowanie metod zabezpieczania węży przed wpełzaniem na drogi.
Zadanie to może być wykonane na zlecenie instytucji odpowiedzialnej za ochronę przyrody w ramach
projektu badawczo-ochronnego.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ, GDDKiA – zlecenie opracowania metod ochrony węży przed śmiertelnością na drogach
do końca 2016 roku
7. Wypracowanie metod zmniejszenia śmiertelności na drogach
143
MAPA DROGOWA OCHRONY NIETOPERZY W POLSCE
Stan obecny
W naszym kraju stwierdzono występowanie 25 gatunków nietoperzy. Wszystkie są związane
z lasami, które są miejscami żerowania, a dla wielu z nich także zakładania kolonii
rozrodczych. Mapa Drogowa Ochrony Nietoperzy obejmuje działania dotyczące sześciu niżej
wymienionych gatunków, które mają różne wymagania siedliskowe i mogą być traktowane
jako gatunki parasolowe. Ich ochrona zapewni zachowanie całego zespołu chiropterofauny
występującej w polskich lasach.
Spośród gatunków nietoperzy, których kolonie rozrodcze obserwowano w Polsce, na
szczególna uwagę zasługują niżej opisane.
Podkowiec mały – występuje w południowej części Polski: w Karpatach, na Pogórzu
Karpackim, na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej oraz w Sudetach. Kolonie letnie
zakłada na ciepłych strychach budynków, a także w podziemiach. Kryjówkami zimowymi
podkowca małego są głównie jaskinie, sztolnie, a także piwnice i fortyfikacje. Żeruje
wewnątrz lasów, preferując drzewostany liściaste. Podkowiec mały nie odbywa długich
wędrówek, zimuje w pobliżu schronisk letnich. W przypadku tego gatunku stosunkowo
dobrze rozpoznane zostały letnie stanowiska kolonii rozrodczych w budynkach, nie wiadomo
natomiast, jaka część populacji zakłada kolonie rozrodcze w jaskiniach i szczelinach
skalnych. Znacznie gorzej rozpoznane zostały stanowiska zimowe. Pomimo regularnych
kontroli potencjalnych miejsc zimowania w podziemiach, liczba znajdowanych tam
osobników jest wielokrotnie niższa niż liczba nietoperzy tego gatunku, stwierdzana w tych
samych regionach na stanowiskach letnich. W 2004 roku opracowano, na zlecenie
Ministerstwa Środowiska „Krajowy plan zarządzania gatunkiem - podkowiec mały". Od 1996
roku PTPP „pro Natura” realizuje „Program ochrony podkowca małego w Polsce”, w ramach
którego zabezpieczono już wiele letnich i zimowych stanowisk tego gatunku, prowadzona jest
także inwentaryzacja stanowisk oraz monitoring stanu jego populacji.
Nocek duży – występuje w południowej oraz zachodniej i centralnej Polsce. Rozproszone
stanowiska znajdują się także: na Podlasiu, wschodnim Mazowszu i wschodniej części
Pojezierza Pomorskiego. Kolonie rozrodcze zakłada niemal wyłącznie na obszernych
i ciepłych strychach, ale znane są również kolonie rozrodcze w podziemiach. Zimuje
w jaskiniach, sztolniach oraz większych i cieplejszych podziemiach. Żeruje przeważnie
w lasach i na ich obrzeżach, w parkach, sadach na terenach będących mozaiką obszarów
leśnych i polnych. Nocek duży jest gatunkiem, u którego stosunkowo łatwo można
lokalizować kolonie rozrodcze i zimowiska oraz liczyć znajdujące się tam nietoperze.
Znaczna liczba jego stanowisk została już zlokalizowana, jednak trudno jest określić, jaki to
stanowi procent jego krajowej populacji. Nadal problemem jest wyznaczanie żerowisk
konkretnych kolonii. Wynika to z dużego dystansu, jaki mogą każdej nocy pokonywać
te zwierzęta wylatujące na żerowanie, który może wynosić nawet ponad dwadzieścia
kilometrów.
144
Nocek orzęsiony – w Polsce zasięg gatunku obejmuje Wyżynę Krakowsko-Częstochowską,
Karpaty i Sudety Wschodnie. Jego preferencje odnośnie wyboru schronień letnich
i zimowych są podobne jak u podkowca małego, dlatego często spotyka się te dwa gatunki w
tych samych schronieniach. Żerują głównie w lasach i na ich obrzeżach oraz parkach, sadach,
ogrodach, często w pobliżu wód. W ostatnich latach znacznie wzrosła liczba znanych
stanowisk tego gatunku, które odnaleziono podczas inwentaryzacji stanowisk podkowca
małego. Pomimo to, liczebność na tych stanowiskach jest jeszcze znacząco niższa niż
obserwowana przy wylotach jaskiń w okresie rojenia, co oznacza, że stan rozpoznania
stanowisk letnich i zimowych jest wciąż niewystarczający.
Nocek Bechsteina – występuje w centralnej i południowej Polsce, pojedyncze stanowiska
zlokalizowane są także w północno-zachodniej części kraju. Kolonie rozrodcze zakłada
w dziuplach drzew położonych nisko nad ziemią, zarówno wewnątrz, jak i na skraju lasu.
Czasem zajmuje skrzynki lęgowe dla ptaków i dla nietoperzy. Kolonie rozrodcze zmieniają
swoje miejsca co kilka dni. W okresie wychowywania młodych samice mogą korzystać
z około 20 schronień. Żerują najczęściej w lukach, na skrajach drzewostanów oraz na
przesiekach i drogach leśnych. Zimuje w jaskiniach, sztolniach, fortyfikacjach. Nocek
Bechsteina notowany jest na niektórych zimowiskach, ale zwykle bardzo nielicznie.
Natomiast jego wysoki udział w niektórych obszarach Polski w miejscach rojenia, w pobliżu
wejść do podziemi, wyraźnie wskazuje, że jest to gatunek znacznie liczniej występujący niż to
wynika z liczby osobników notowanych na zimowiskach.
Nocek łydkowłosy – występuje na obszarze całej Polski, najprawdopodobniej bardzo
nieregularnie. Częściej spotykany jest w pasie pojezierzy i na Północnym Podlasiu Jego
kolonie rozrodcze są zlokalizowane głównie w budynkach. Zimuje w różnorodnych
podziemiach - sztolniach, fortyfikacjach, jaskiniach, rzadziej w studniach i piwnicach. Żeruje
głównie nad większymi wodami stojącymi lub wolno płynącymi. Stan rozpoznania jego
stanowisk letnich i zimowych można określić na bardzo słaby, mimo że występuje
w kryjówkach stosunkowo łatwych do lokalizacji (budynki i podziemia).
Mopek - występuje w całej Polsce. Jego kolonie letnie znajduje się w szczelinach pod
odstającą korą oraz w pniach starych drzew (zwłaszcza dębów), rzadziej w szczelinach
budynków oraz za okiennicami. Zimuje w zimnych podziemiach, zarówno naturalnych, jak
i sztucznych. Żeruje w lasach i na ich obrzeżach, nad wodami (zwłaszcza ciekami)
o zarośniętych brzegach, w ogrodach oraz przy lampach ulicznych. Znanych jest wiele
zimowisk tego gatunku, niektóre z nich gromadzą znaczne liczby osobników, jednak trudno
jest oszacować jaki to stanowi procent jego krajowej populacji.
W Polsce wszystkie gatunki nietoperzy są ściśle chronione na mocy Rozporządzenia Ministra
Środowiska z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt
(Dz.U. 2014 poz. 11348). W Polsce, spośród 862 ostoi Natura 2000 wyznaczonych na
terenach PGL Lasy Państwowe, w 149 przedmiotem ochrony są nietoperze (stan na 2012
rok). Tylko jedno zimowisko nietoperzy zostało objęte ochroną strefową (Nadleśnictwo
Wieluń, RDLP Łódź).
145
W prawie międzynarodowym nietoperze są chronione na mocy Konwencji o ochronie
wędrownych gatunków dzikich zwierząt (tzw. Konwencji Bońskiej) oraz zawartego na jej
podstawie porozumienia dotyczących ochrony nietoperzy EUROBATS, którego Polska jest
sygnatariuszem. Spośród gatunków występujących w naszym kraju 7 (nocek łydkowłosy,
nocek orzęsiony, nocek Bechsteina, nocek duży, mopek, podkowiec mały i podkowiec duży)
wymieniono w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej UE, co oznacza, że są to gatunki
ważne dla Wspólnoty, których ochrona wymaga wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony.
Główne zagrożenia dla nietoperzy to:
1) niepokojenie podczas hibernacji, a także niszczenie kryjówek zimowych;
2) niszczenie letnich kryjówek poprzez nieodpowiednio wykonane remonty budynków,
iluminacje oświetlające wloty oraz wycinanie zasiedlonych drzew;
3) wycinanie zadrzewień, będących korytarzami migracyjnymi do miejsc żerowania;
4) zatrucia chemicznymi środkami ochrony roślin.
Dotychczasowe działania ochrony czynnej koncentrowały się głównie na ochronie kryjówek
letnich i zimowych, wieszaniu budek lęgowych w lasach oraz edukacji. Realizowane
działania w wielu przypadkach przyniosły oczekiwany efekt w postaci zabezpieczenia danego
stanowiska oraz poprawy wiedzy społeczeństwa o nietoperzach, a także podniesieniu
akceptowalności ochrony tej grupy zwierząt.
Prowadzone w PGL Lasy Państwowe działania proekologiczne w oparciu o Zasady Hodowli
Lasu, wytyczne powstające przy certyfikacji lasów oraz Instrukcję Ochrony Lasu, sprzyjają
kształtowaniu korzystnego środowiska dla życia nietoperzy. Jednak aby utrwalić i zwiększyć
pozytywne efekty dotychczasowej ochrony potrzebne są dalsze działania. Cele ochrony oraz
zadania, które służą ich osiągnięciu zostały zawarte w Mapie Drogowej Ochrony Nietoperzy
w Polsce.
Cel:
Zachowanie istniejących populacji nietoperzy w Polsce.
Będzie on realizowany poprzez:
1) Rozpoznanie rozmieszczenia i terenów liczniejszego występowania krajowych
gatunków nietoperzy.
2) Rozpoznanie wybiórczości kryjówek i miejsc żerowania dla 6 gatunków
wymienionych w Dyrektywie siedliskowej UE: podkowca małego, mopka, nocka
dużego, nocka Bechsteina, nocka łydkowłosego, nocka orzęsionego.
3) Zabezpieczenie znanych kryjówek nietoperzy na terenach zarządzanych przez Lasy
Państwowe.
4) Zwiększenie wiedzy społeczeństwa o nietoperzach i ich roli w ekosystemach, a także
zwalczanie przesądów związanych z tymi zwierzętami.
146
Zadania
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
NIETOPERZE
1. Rozpoznanie występowania gatunków nietoperzy na terenie Polski (ze szczególnym
uwzględnieniem nocka łydkowłosego, nocka orzęsionego, nocka Bechsteina, nocka dużego,
mopka, podkowca małego)
Wiedza o występowaniu nietoperzy w Polsce jest bardzo fragmentaryczna i dotyczy głównie miejsc,
w których prowadzono kiedyś badania naukowe. Potrzebne jest rozpoznanie chiropterologiczne większych
obszarów kraju, które da nam informację na temat zasiedlenia przez poszczególne gatunki różnych części
kraju oraz lokalnych różnicach w częstości ich występowania. Nie jest jednak możliwe oszacowanie
liczebności nietoperzy leśnych na większym obszarze. Po zrealizowaniu tego zadania uzyskamy informacje
o zasiedleniu wytypowanych kompleksów leśnych przez nietoperze i o terenach, gdzie poszczególne gatunki
występują liczniej.
Zadanie powinno zostać wykonane w czterech etapach:
1) Zebranie ze wszystkich dostępnych źródeł informacji o występowaniu nietoperzy w poszczególnych
kompleksach leśnych w Polsce. Na podstawie analizy danych, dla każdego gatunku „naturowego”
należy wytypować kompleksy leśne, w których potrzebne jest zebranie w terenie uzupełniających
informacji faunistycznych.
2) Opracowanie metodyki prowadzenia obserwacji, obejmującej różnorodne metody badań,
a jednocześnie prostej, umożliwiającej prowadzenie obserwacji przez szeroką grupę specjalistów.
Opracowana metodyka ma służyć przede wszystkim takiemu przeprowadzeniu prac, aby uzyskane
wyniki były ze sobą jak w możliwie największym stopniu porównywalne.
3) Przeprowadzenie obserwacji terenowych (według opracowanej wcześniej metodyki).
4) Podsumowanie wiedzy (w postaci książki) o występowaniu nietoperzy w kompleksach leśnych
w Polsce.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
147
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Właściwe jednostki organizacyjne Lasów Państwowych - zlecenie wykonania waloryzacji,
zapewnienie środków (w miarę możliwości własnych lub zewnętrznych) na jej wykonanie
Etap 1 – do 2016 roku
Etap 2: do 2016 roku
Etap 3: do 2020 roku
Etap 4: do 2021 roku
1. Rozpoznanie rozmieszczenia i terenów liczniejszego występowania krajowych gatunków nietoperzy
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
NIETOPERZE
2. Rozpoznanie preferencji w wyborze kryjówek i żerowisk wybranych gatunków nietoperzy
Celem zadania jest:
1) dla nocka łydkowłosego, nocka orzęsionego, nocka Bechsteina i mopka – rozpoznanie wybiórczości
kryjówek i żerowisk
2) dla nocka dużego i podkowca małego – rozpoznanie wybiórczości żerowisk.
Istotną luką w wiedzy o nietoperzach jest brak dokładniejszych informacji o preferencjach żerowiskowych
poszczególnych gatunków, a także – dla wielu gatunków – wybiórczości kryjówek. Dotychczas nieco więcej
informacji na temat miejsc żerowania opublikowano jedynie dla nocka łydkowłosego. Trwa projekt zlecony
przez DGLP dotyczący preferowanych przez nietoperze miejsc żerowania w lasach górskich. Potrzebne jest
uzupełnienie informacji o pozostałych gatunkach na terenach nizinnych. W ramach zadania należy wytypować
dla każdego z wybranych gatunków kompleksy leśne i przeprowadzić w nich badania. Jeżeli założenia
projektu na to pozwolą, w pierwszej kolejności do badań należy wybierać Leśne Kompleksy Promocyjne.
148
Zadanie będzie realizowane w trzech etapach
Etap I - Zebranie wszystkich dostępnych danych (dane z publikacji, wszelkiego rodzaju opracowań) na temat
rozpoznania wybiórczości żerowisk i kryjówek, dla nocka łydkowłosego, nocka orzęsionego, nocka
Bechsteina i mopka, nocka dużego, podkowca małego. Dane te będą punktem wyjścia do dalszych opracowań.
Etap II – Opracowanie metodyki prowadzenia prac terenowych.
Etap III - Rozpoznanie wybiórczości żerowisk i kryjówek. Uzyskane wyniki powinny zastać opracowane w
formie bazy zintegrowanej z GIS oraz wydane w formie książki.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych.
DGLP – zlecenie ekspertom projektu dotyczącego rozpoznania preferencji kryjówek i żerowisk
wybranych gatunków
Etap I – do 2016 roku
Etap II – do 2016 roku
Etap III – do 2021 roku
2. Rozpoznanie wybiórczości kryjówek i miejsc żerowania dla 6 gatunków wymienionych w Dyrektywie
siedliskowej UE: podkowca małego, mopka, nocka dużego, nocka Bechsteina, nocka łydkowłosego, nocka
orzęsionego.
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
NIETOPERZE
3. Utworzenie i prowadzenie centralnej bazy danych o występowaniu nietoperzy (kolonie letnie
149
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
i zimowiska). Ustalenie trybu zbierania, weryfikacji i wprowadzania danych do bazy
Potrzebna jest centralna baza danych o występowaniu nietoperzy. Powinna mieć przynajmniej dwa poziomy
dostępu – regionalny (np. dla rDOŚ, rDLP) i centralny (np. dla GDOŚ, DGLP, MŚ, GIOŚ, instytucji
naukowych i NGO). Szczegółowe dane o lokalizacji stanowisk najrzadszych gatunków powinny być utajnione
przed nieuprawnionymi osobami. Centralna baza danych powinna być w stanie importować zasoby innych baz
danych przyrodniczych, prowadzonych np. przez Lasy Państwowe, instytucje naukowe, parki narodowe czy
organizacje przyrodnicze, W pierwszej kolejności w bazie zostałyby umieszczone informacje zebrane do
książki, opisanej w Zadaniu 1. Utworzenie bazy i udostępnienie jej zainteresowanym instytucjom umożliwi
bądź ułatwi m.in. prowadzenie monitoringu gatunków, uwzględnienie ochrony nietoperzy przy planowaniu
inwestycji, opracowaniu planu urządzania lasu itp. Ustalenie trybu przekazywania informacji do GDOŚ oraz
zasad korzystania z bazy danych przez różne instytucje (np. Lasy Państwowe, parki narodowe i krajobrazowe,
rDOŚ-ie instytucje naukowe) będzie zadaniem Ministerstwa Środowiska.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ - zlecenie wykonania i prowadzenia bazy danych
Ministerstwo Środowiska – zapewnienie połączenia centralnej bazy z innymi bazami przyrodniczymi
CZAS REALIZACJI
uruchomienie bazy – do końca 2016 roku, później działanie ciągłe
CEL
1. Rozpoznanie rozmieszczenia i terenów liczniejszego występowania krajowych gatunków nietoperzy
2. Rozpoznanie wybiórczości kryjówek i miejsc żerowania dla 6 gatunków wymienionych w Dyrektywie
siedliskowej UE: podkowca małego, mopka, nocka dużego, nocka Bechsteina, nocka łydkowłosego, nocka
orzęsionego
150
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
NIETOPERZE
4. Opracowanie wytycznych dla nadleśnictw dotyczących konstrukcji, wieszania i monitoringu
zajęcia budek.
Nietoperze mają specyficzne wymagania w stosunku do schronień, w których mogą zakładać kolonie
rozrodcze. Dlatego budki o niewłaściwej konstrukcji oraz powieszone w przypadkowych miejscach mogą nie
zostać zasiedlone przez te zwierzęta. Potrzebne jest opracowanie wytycznych na temat konstrukcji,
materiałów, z których należy je wykonać i miejsc rozwieszania (wysokość nad ziemią, kierunek wlotu, rodzaj
drzewostanu itp.) budek dla nietoperzy. Dodatkowo potrzebne jest wskazanie konstrukcji schronów, które
mogłyby być zajmowane przez mopka, gdyż gatunek ten ma inne od pozostałych nietoperzy wymagania
dotyczące miejsc zakładania kolonii letnich. Potrzebne jest opracowanie jednolitej metody prowadzenia
monitoringu zasiedlenia budek, możliwego do wykonania przez niespecjalistów (częstotliwość kontroli, jakie
obserwacje notować, ewentualnie prosty klucz do oznaczania gatunków). Informacje z monitoringu mogłyby
być wykorzystane przez chiropterologów do prowadzenia dokładniejszych obserwacji, czego efektem byłyby
wpisy zidentyfikowanych stanowisk nietoperzy do bazy danych. Opracowanie to mogłoby być wydane
w postaci broszury, kolportowanej wśród zainteresowanych pracowników Lasów Państwowych.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP – zlecenie opracowania wytycznych
Etap I – opracowanie wytycznych do końca 2015 roku
Etap II – opracowanie i przetestowanie sztucznych schronień dla mopków do 2020 roku.
CEL
3. Zabezpieczenie znanych kryjówek nietoperzy na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe
151
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
NIETOPERZE
5. Objęcie ochroną małych zimowisk nietoperzy, znajdujących się na terenie nadleśnictw
Na terenach leśnych znajduje się wiele obiektów, które mogą być wykorzystywane przez nietoperze jako
zimowiska. Czasami wymagają one drobnych remontów, np. zasłonięcia zbędnych otworów lub utworzenia
wewnątrz mikroukryć dla zwierząt. Potrzebne jest zinwentaryzowanie możliwych zimowisk (piwniczek,
studni, bunkrów itp.), kontrola ich stanu i wykorzystania przez nietoperze oraz ewentualna poprawa
warunków zimowania. Takie działania, realizowane wspólnie między innymi przez Nadleśnictwo Gołdap
i Park Krajobrazowy Puszczy Rominckiej, a także przez Kampinoski Park Narodowy, przynoszą bardzo dobre
efekty w postaci zwiększającej się liczby zimujących w nich nietoperzy. Inwentaryzacja i ochrona małych
zimowisk nietoperzy może być zaleceniem wpisywanym do planu ochrony przyrody w nadleśnictwie - takie
zalecenie można również umieścić w Instrukcji Urządzenia Lasu.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP
CZAS REALIZACJI
do końca 2017 roku
CEL
3. Zabezpieczenie znanych kryjówek nietoperzy na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
NIETOPERZE
8. Zwiększanie świadomości społeczeństwa dotyczącej potrzeby ochrony nietoperzy
Zadanie to powinno obejmować:
152
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
1) Podniesienie kwalifikacji leśników w zakresie ochrony nietoperzy, np. poprzez zorganizowanie
warsztatów, konferencji, publikacje w prasie branżowej, wydanie broszur,
2) Przeprowadzenie kampanii edukacyjnej, skierowanej do ogółu społeczeństwa, dotyczącej znaczenia
i potrzeby ochrony nietoperzy,
3) Włączenie zajęć o nietoperzach do oferty ośrodków edukacji leśnej,
4) Opracowanie pakietu materiałów edukacyjnych i promocyjnych (np. film, prezentacja multimedialna,
naklejki, zakładki, pamiątkowe figurki itp.), będących pomocą dla ośrodków edukacji leśnej
w prowadzeniu zajęć z różnymi grupami społecznymi i wiekowymi.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP – zlecenie opracowania materiałów edukacyjnych oraz włączenie zajęć o nietoperzach do oferty
ośrodków edukacji leśnej
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
4. Zwiększenie wiedzy społeczeństwa o nietoperzach i ich roli w ekosystemach, a także zwalczanie przesądów
związanych z tymi zwierzętami
153
MAPA DROGOWA OCHRONY SÓW W POLSCE
Stan obecny
W polskich lasach gniazduje siedem gatunków sów. Są to: puchacz, sóweczka, włochatka,
uszatka, puszczyk, puszczyk uralski i puszczyk mszarny.
Liczebność puchacza wynosi około 300 par. Populacja ta jest stabilna, nie wykazuje
zdecydowanych tendencji spadkowych lub wzrostowych, a gatunek ten został wpisany do
Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt ze statusem bliskie zagrożenia (NT). W wielu miejscach
występują siedliska dogodne dla puchacza, jednak nie są one zasiedlone przez ten gatunek.
Liczebność i rozmieszczenie puchacza są stosunkowo dobrze rozpoznane.
Liczebność sóweczki szacuje się na 500 par, jednak nasza wiedza na ten temat jest
niewystarczająca. Brak jest dokładnych badań na temat występowania tego gatunku w całym
kraju, a niektóre obserwacje wskazują, że w wielu rejonach jest on znacznie pospolitszy, niż
do tej pory sądzono. Sóweczkę umieszczono w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt ze
statusem najmniejszej troski (LC).
Włochatka wykazuje duże wahania liczebności w różnych latach. Z danych
monitoringowych (GIOŚ) za lata 2010-2011 wynika, że jest drugim pod względem
wykrywalności gatunkiem leśnym sowy po puszczyku. Włochatkę umieszczono w Polskiej
Czerwonej Księdze Zwierząt ze statusem najmniejszej troski (LC).
Puszczyk jest najpospolitszym gatunkiem sowy w Polsce jego liczebność szacuje się od
65 do 75 tysięcy par. Środowiskiem jego życia są różne typy lasów.
Uszatka jest również gatunkiem pospolitym, choć bardzo wrażliwym na długie i śnieżne
zimy. Jej liczebność szacowana jest na od 8 do 25 tysięcy par. Występuje na obrzeżach lasów
w sąsiedztwie terenów otwartych, na których żeruje oraz w zadrzewieniach śródpolnych.
Polskie populacje puszczyka uralskiego i puszczyka mszarnego mają charakter peryferyjny,
i znajdują się na zachodnim skraju swych zasięgów. Puszczyk uralski zasiedla lasy na
południowym wschodzie naszego kraju, gdzie lokalnie jest dosyć liczny, sporadycznie też
gnieździ się na północnym wschodzie Polski. Puszczyk mszarny jako lęgowy występuje
w naszym kraju od 2010 roku na wschodzie, gdzie stwierdzono zaledwie około 10 gniazd.
Obecnie obydwa gatunki zwiększają liczebność i zasięgi występowania w Polsce. Ze względu
na fakt, że większość kraju znajduje się poza zasięgiem geograficznym puszczyka uralskiego
i puszczyka mszarnego, Mapa Drogowa Ochrony Sów nie zawiera wskazań dotyczących tych
gatunków.
Wszystkie gatunki sów są w Polsce chronione na mocy Rozporządzenia Ministra Środowiska
z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz.
11348). Puchacz, sóweczka i włochatka wymagają ochrony czynnej, a w miejscach ich
gniazdowania tworzone są strefy ochronne.
W prawie międzynarodowym puchacz, sóweczka i włochatka są chronione na mocy
Konwencji Berneńskiej – wpisane do Załącznika II. W Dyrektywie Ptasiej Unii Europejskiej,
154
gatunki te są wpisane do załącznika I co oznacza, że powinny być chronione także ich
siedliska.
Najważniejszymi zagrożeniami dla sów są: przekształcenia środowiska – usuwanie w lasach
starych dziuplastych drzew, co powoduje brak dogodnych miejsc do założenia gniazda,
płoszenie w okresie lęgowym, zabieranie przez ludzi młodych ptaków, które opuściły
gniazdo, a w przypadku puchacza także plądrowanie gniazd naziemnych, najczęściej przez
drapieżne ssaki i dziki.
Realizowane dotychczas projekty dotyczące czynnej ochrony sów polegały głownie na
ochronie miejsc gniazdowania, tworzeniu sztucznych gniazd (platform dla puchacza, budek
lęgowych dla włochatki, sóweczki i puszczyka oraz koszyków dla uszatki) i edukacji
społeczeństwa. Działania te lokalnie przynosiły dobre rezultaty. Jednak, aby utrwalić
i zwiększyć pozytywne efekty dotychczasowej ochrony, potrzebne są dalsze działania. Cele
ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu zostały zawarte w Mapie Drogowej
Ochrony Sów w Polsce.
Cele
1. Zachowanie istniejących populacji puchacza, sóweczki, włochatki, puszczyka
i uszatki.
2. Rozpoznanie liczebności i rozmieszczenia w Polsce populacji puchacza, sóweczki
i włochatki.
3. Opracowanie i wdrożenie metod ochrony miejsc rozrodu puchacza, sóweczki
i włochatki, które będą możliwe do realizacji w warunkach zrównoważonej
gospodarki leśnej.
4. Zwiększenie wiedzy społeczeństwa o sowach, ich roli w ekosystemach i znaczeniu dla
gospodarki, a także przeciwdziałanie przesądom związanym z tymi ptakami.
155
Zadania
Gatunek:
REKOMENDACJA
SOWY
1. Kontynuacja wyznaczania stref ochronnych wokół znalezionych gniazd puchacza, sóweczki
i włochatki. Kontynuacja wywieszania budek lęgowych dla sóweczki i włochatki oraz budowy
platform lęgowych dla puchacza
OPIS
Dla zapewnienia wymienionym gatunkom sów optymalnych warunków do odbycia lęgu należy kontynuować
wyznaczanie stref ochronnych wokół znanych gniazd i monitorować je. Montaż platform dla puchacza na
nizinach oraz wieszanie budek dla sóweczki i włochatki mogą poprawić warunki odbywania lęgu, zwiększyć
sukces rozrodczy, a także zatrzymać ptaki przez wiele sezonów w tej samej okolicy, dzięki czemu nie będzie
potrzeby powoływania nowych stref lub korygowania istniejących granic.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
rDOŚ – powoływanie stref ochronnych,
nadleśnictwa – wieszanie budek i montaż platform lęgowych,
NGO – wyszukiwanie stanowisk, monitoring stref.
CZAS REALIZACJI
Zadanie do ciągłej realizacji
CEL
1. Zachowanie istniejących populacji puchacza, sóweczki, włochatki.
156
Gatunek:
REKOMENDACJA
SOWY
2. Opracowanie dla nadleśnictw wytycznych dotyczących ochrony sów
OPIS
Zadanie powinno obejmować wprowadzenie do Instrukcji Urządzania Lasu zapisu zalecającego przy
sporządzaniu programu ochrony przyrody w nadleśnictwie powołanie lokalnej grupy roboczej (składającej się z
ekspertów przyrodniczych, działających w zasięgu oddziaływania danego nadleśnictwa), która przeprowadzi
waloryzację odpowiednich biotopów pod kątem występowania sów oraz opracuje wytyczne dotyczące ochrony
ww. gatunków i ich siedlisk. Wytyczne te powinny uwzględniać preferencje siedliskowe poszczególnych
gatunków sów, wymogi związane z miejscem zakładania gniazda oraz instrukcję montażu sztucznych gniazd
(platform i budek). Przykładem działań, jakie mogą być realizowane jest wspólny projekt Dyrekcji Generalnej
Lasów Państwowych, Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej SGGW oraz Komitetu Ochrony Orłów pn.
„Bubobory w Lasach Państwowych”.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
DGLP – wprowadzenie odpowiedniego zapisu do Instrukcji Sporządzania Programu Ochrony Przyrody
w Nadleśnictwie
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
1. Zachowanie istniejących populacji puchacza, sóweczki, włochatki, uszatki i puszczyka
157
Gatunek:
REKOMENDACJA
SOWY
3. Stworzenie wspólnej bazy danych o występowaniu sów
OPIS
Potrzebna jest centralna baza danych o występowaniu leśnych gatunków sów dla potrzeb ich monitoringu
i ochrony. Powinna ona powstać na zlecenie GDOŚ i mieć przynajmniej dwa poziomy dostępu – regionalny
(np. dla rDOŚ, rDLP) i centralny (takimi jak: GDOŚ, DGLP, MŚ, GIOŚ, instytucji naukowych i NGO).
Szczegółowe dane o lokalizacji stanowisk lęgowych powinny być utajnione przed nieuprawnionymi osobami.
Centralna baza danych powinna być w stanie importować zasoby innych baz danych przyrodniczych,
prowadzonych np. przez Lasy Państwowe, instytucje naukowe, parki narodowe czy organizacje przyrodnicze.
Utworzenie bazy i udostępnienie jej zainteresowanym instytucjom umożliwi bądź ułatwi m.in. prowadzenie
monitoringu gatunków, uwzględnienie ochrony sów przy planowaniu inwestycji, opracowaniu planu urządzania
lasu itp. Ministerstwo Środowiska powinno porozumieć się DGLP i innymi instytucjami (np. parki narodowe
i krajobrazowe, instytucje naukowe, rDOŚ-ie) w sprawie trybu przekazywania informacji do GDOŚ i zasad
korzystania z bazy danych.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
GDOŚ - zlecenie wykonania i prowadzenia bazy danych
Ministerstwo Środowiska – zapewnienie połączenia centralnej bazy z innymi bazami przyrodniczymi
CZAS REALIZACJI
uruchomienie bazy – do końca 2016 roku, później działanie ciągłe
CEL
1. Zachowanie istniejących populacji puchacza, sóweczki, włochatki, puszczyka i uszatki
2. Rozpoznanie liczebności i rozmieszczenia w Polsce populacji puchacza, sóweczki i włochatki
158
Gatunek:
REKOMENDACJA
SOWY
4. Zwiększenie świadomości społecznej, dotyczącej potrzeby ochrony sów i zwalczanie związanych
z nimi przesądów
Zadanie to powinno obejmować:
a) Podniesienie kwalifikacji leśników w zakresie wymagań siedliskowych sów, np. poprzez
zorganizowanie warsztatów, konferencji, publikacje w prasie branżowej, wydanie broszur,
b) Przeprowadzenie skierowanej do ogółu społeczeństwa kampanii edukacyjnej pod hasłem „Nie wynoście
sowy z lasu!”, przeciwdziałającej zabieraniu przez ludzi nielotnych piskląt tych ptaków, które opuściły
gniazdo oraz zwalczaniu przesądów związanych z sowami,
c) Zamieszczenie na stronach internetowych nadleśnictw ogólnych informacji o występujących na ich
terenie gatunkach sów (bez lokalizacji!), ich biologii i metodach ochrony.
d) Włączenie zajęć o sowach do oferty ośrodków edukacji leśnej,
e) Opracowanie pakietu materiałów edukacyjnych i promocyjnych (np. film, prezentacja multimedialna,
naklejki, zakładki, pamiątkowe figurki itp.), będących pomocą dla ośrodków edukacji leśnej
w prowadzeniu zajęć z różnymi grupami społecznymi i wiekowymi.
Przykładem skutecznej akcji promocyjnej dotyczącej ochrony sów był przeprowadzony przez Centrum
Edukacji Przyrodniczo-Leśnej LZD SGGW w Rogowie w roku 2011 Pierwszy Ogólnopolski Tydzień
Liczenia Sów w Lasach. W ramach tej akcji, dzięki poparciu udzielonemu przez Dyrekcję Generalną Lasów
Państwowych, w wielu nadleśnictwach odbyły się nasłuchy głosów sów, w których uczestniczyła miejscowa
młodzież, a przewodnikami po terenie byli leśnicy. Działanie to miało charakter edukacyjno-promocyjny,
w którym uczestniczyło kilka tysięcy osób.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
159
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Instytucja, która podejmie się realizacji projektu,
DGLP - udzielenie poparcia działaniom i skierowanie do pracowników LP zachęty do włączenia się do
projektu
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
4. Zwiększenie wiedzy społeczeństwa o sowach, ich roli w ekosystemach i znaczeniu dla gospodarki, a także
przeciwdziałanie przesądom związanym z tymi ptakami
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
SOWY
5. Modyfikacja przepisów o ochronie strefowej
Ze względu na występujące w kolejnych latach zmiany miejsca gniazdowania, co dotyczy w szczególności
sóweczki i włochatki, przepisy o tworzeniu stref ochronnych nie w pełni sprawdzają się w praktyce. Często
zanim zostanie powołana strefa, kończy się okres lęgowy, a w następnym gniazdo zakładane jest w innym
miejscu. Potrzebne jest wypracowanie innej procedury ochrony lęgów sów, umożliwiającej zapewnienie
spokoju ptakom w okresie rozrodu oraz zezwalającej na prowadzenie niektórych prac poza tym okresem.
Dobrym rozwiązaniem byłoby wdrożenie do praktyki leśnej działań, polegających na lokalizacji i zachowaniu
drzew z dziuplami po dzięciole czarnym (włochatka) i dużym (sóweczka) w latach poprzedzających
użytkowanie rębne w starych drzewostanach.
Należy także wprowadzić jednolite dla całego kraju zasady odwoływania stref ochronnych. W chwili
potwierdzonego przez ornitologów niezasiedlenia rewiru gniazdowego przez ptaki w ciągu kolejnych
3 sezonów (włochatka, sóweczka) lub 5 sezonów w przypadku puchacza, strefa może zostać odwołana. Poza
tym potrzebne jest bardziej elastyczne podchodzenie przez rDOŚ do zakazów w już istniejących granic stref,
ponieważ niektóre ptaki przemieszczają się w obrębie swojego terytorium i używają kilku gniazd
160
naprzemiennie.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadnia może wymagać zmiany Ustawy o ochronie przyrody oraz rozporządzenia o ochronie
gatunkowej zwierząt
Ministerstwo Środowiska – opracowanie propozycji zmian w postaci projektu nowelizacji Ustawy
o ochronie przyrody i zmiana rozporządzenia o ochronie gatunkowej zwierząt,
GDOŚ, DGLP i organizacje pozarządowe – przekazanie do Ministerstwo Środowiska swoich uwag na
temat funkcjonowania przepisów o ochronie strefowej, konsultowanie propozycji zmian.
CZAS REALIZACJI
do 2016 roku
CEL
1. Zachowanie istniejących populacji puchacza, sóweczki, włochatki
3. Opracowanie i wdrożenie metod ochrony miejsc rozrodu puchacza, sóweczki i włochatki, które będą
możliwe do realizacji w warunkach zrównoważonej gospodarki leśnej
161
MAPA DROGOWA OCHRONY WYBRANYCH GATUNKÓW PTAKÓW
SZPONIASTYCH W POLSCE
Stan obecny
W polskich lasach stale gniazduje 14 gatunków ptaków szponiastych, są to: bielik, rybołów,
sokół wędrowny, orzeł przedni, orlik krzykliwy, orlik grubodzioby, kania czarna, kania ruda,
gadożer, trzmielojad, jastrząb, krogulec, myszołów, kobuz. Spośród wymienionych gatunków,
pięć (bielik, rybołów, sokół wędrowny – populacja leśna, orzeł przedni i orlik krzykliwy)
wymaga szczególnych działań ochronnych.
Bielik jest gatunkiem odbudowującym swoją liczebność, zasiedla nieomal wszystkie rejony
kraju. Szacuje się, że w Polsce gnieździ się go około 1200-1400 par. W Polskiej Czerwonej
Księdze Zwierząt gatunek ma status najmniejszej troski (LC).
Populacja rybołowa w naszym kraju jest bardzo niska, liczy około 30-35 par i ciągle
zmniejsza się. W sąsiednich krajach, np. w Niemczech czy państwach bałtyckich, populacje
są kilkakrotnie liczniejsze, stabilne lub rosnące. Prawdopodobną przyczyną niskiej
liczebności rybołowa w Polsce są nielegalne odstrzały ptaków żerujących na stawach
rybnych. Co roku znajdowanych jest kilka zastrzelonych ptaków. W Polskiej Czerwonej
Księdze Zwierząt gatunek ma status wysokiego ryzyka, narażonego na wyginięcie (VU).
Sokół wędrowny odbudowuje swoją liczebność, m.in. dzięki wsiedlaniu osobników
z hodowli. Obecnie gnieździ się w naszym kraju około 20 par. W całej Europie obserwowane
jest zwiększanie się populacji tego gatunku. W Polsce większość gniazd zlokalizowana jest
w miastach na budynkach lub w górach na skałach. Populacja leśna to jedynie 1-2 pary.
W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt gatunek ma status skrajnie zagrożonego (CR).
Orzeł przedni odbudowuje swoją populację po niemal całkowitym wyginięciu w Polsce
w latach 70. XX wieku. Obecnie jego liczebność szacowana jest na 30-35 par, z których
większość gnieździ się na południu kraju. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt gatunek
ma status bardzo wysokiego ryzyka, silnie zagrożonego (EN).
Liczebność orlika krzykliwego w Polsce szacuje się na 1800-2000 par, gniazdujących
głównie we wschodniej, południowo-wschodniej oraz północno-zachodniej części kraju.
Występowanie tego gatunku uzależnione jest od zachowania żerowisk, czyli łąk znajdujących
się w pobliżu kompleksów leśnych. W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt gatunek ma
status najmniejszej troski (LC).
Wszystkie wymienione gatunki ptaków szponiastych są w Polsce chronione na mocy
Rozporządzenia Ministra z dnia 7 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej
zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 11348), według którego wymagają także ochrony czynnej, a w
miejscach gniazdowania 9 gatunków tworzone są strefy ochronne. Gatunki te są także objęte
Państwowym Monitoringiem Środowiska.
W prawie międzynarodowym wymienione powyżej ptaki szponiaste są chronione na mocy
Konwencji Berneńskiej – wpisane do Załącznika II. W Dyrektywie Ptasiej Unii Europejskiej,
zostały wpisane do załącznika I, co oznacza, że powinny także być chronione ich siedliska.
162
Dla ochrony ptaków szponiastych prowadzone są od wielu lat projekty, których celem jest
monitoring stanowisk, czynna ochrona lęgów i żerowisk, edukacja społeczeństwa. Działania
te na ogół przynoszą dobre efekty. Niestety, mimo działań ochronnych populacja rybołowa
drastycznie zmniejsza się. Od dekady obserwuje się także silny spadek populacji jastrzębia,
mimo jego małych wymagań siedliskowych. Potrzebne są dalsze działania, mające na celu
trwałe utrzymanie w naszej faunie orlika krzykliwego, orła przedniego, bielika, rybołowa
i sokoła wędrownego. Cele ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu zostały zawarte
w Mapie Drogowej Ochrony Wybranych Gatunków Ptaków Szponiastych w Polsce.
Cele
1. Zachowanie istniejących populacji orła przedniego, orlika krzykliwego i bielika,
2. Utrzymanie żerowisk oraz ich odbudowa w miejscach występowania orła przedniego
i orlika krzykliwego,
3. Dokładne rozpoznanie przyczyn śmiertelności rybołowa i opracowanie metod jej
ograniczenia,
4. Monitorowanie pojawiania się lęgów sokoła wędrownego na terenach leśnych.
163
Zadania
Gatunek:
REKOMENDACJA
PTAKI SZPONIASTE
1. Nawiązanie współpracy z właścicielami stawów rybnych
OPIS
Przypuszcza się, że bardzo niska liczebność rybołowa w Polsce spowodowana jest miedzy innymi nielegalnym
zabijaniem ptaków żerujących na stawach rybnych. Dlatego potrzebne jest nawiązanie dialogu z hodowcami
ryb i wspólne wypracowanie propozycji systemu dotacji i rekompensat, niwelujących szkody powodowane
przez rybołowa. Należy także wzmóc nadzór nad stawami rybnymi, w pobliżu których znajdują się gniazda
rybołowa oraz w okresie przelotów, aby zapobiegać zabijaniu ptaków. Działania te mogą być realizowane
w ramach projektu finansowanego ze środków zewnętrznych.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Podmiot realizujący projekt – prowadzenie konsultacji ze środowiskiem hodowców ryb, zorganizowanie
patroli na stawach.
MŚ – opracowanie systemu rekompensat i dotacji dla hodowców ryb, za szkody powodowane przez
rybołowa, wdrożenie ustalonego modelu do systemu prawnego.
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
3. Dokładne rozpoznanie przyczyn śmiertelności rybołowa i opracowanie metod jej ograniczenia
Gatunek:
REKOMENDACJA
PTAKI SZPONIASTE
2. Wytypowanie rejonów najważniejszych koncentracji areałów lęgowych
164
OPIS
Na podstawie analizy występowania populacji lęgowych orlika krzykliwego i orła przedniego należy wskazać
rejony ich największych zagęszczeń i dokonać oceny bazy żerowiskowej, uwzględniając jej zasobność
i trwałość. Na tej podstawie powinien być sporządzony plan zachowania lub poprawy bazy żerowiskowej
i podjęte kroki do jego wdrożenia, np. poprzez wdrażanie odpowiednich programów rolnośrodowiskowych,
wprowadzenie właściwych zapisów do planów zadań ochronnych i planów urządzania lasu lub realizację
projektów finansowanych ze środków zewnętrznych. Przykładami takich projektów są prace realizowane przez
RDLP w Białymstoku dla ochrony żerowisk orlika krzykliwego, a także prowadzona kilka lat temu ochrona
żerowisk orlika krzykliwego i orła przedniego na terenie Nadleśnictwa Gorlice.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
GDOŚ – zlecenie analizy i opracowanie planu ochrony żerowisk
Organizacje pozarządowe – przekazanie informacji o stanowiskach lęgowych ptaków, konsultacja
założeń planu ochrony żerowisk
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 roku
CEL
1. Zachowanie istniejących populacji orła przedniego, orlika krzykliwego i bielika
2. Utrzymanie żerowisk oraz ich odbudowa w miejscach występowania orlika krzykliwego
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
PTAKI SZPONIASTE
3. Monitoring satelitarny wybranych osobników rybołowa
Celem działania ma być dokładniejsze poznanie przyczyn wysokiej śmiertelności i braku wzrostu liczebnego
populacji rybołowa w Polsce. Sprawdzoną metodą badania losów ptaków jest monitoring satelitarny,
polegający na założeniu ptakom nadajników i analizowaniu wysyłanych przez nie sygnałów. Takie działanie
165
pozwoli prześledzić trasę wędrówki, a w przypadku śmierci ptaka można dokładnie stwierdzić, gdzie ona
nastąpiła, odnaleźć martwego osobnika i zbadać przyczynę zgonu. Monitoringiem powinno zostać objęte do
10 młodych ptaków z populacji lęgowej. Na podstawie analizy ich losów powinien zostać przygotowany plan
przeciwdziałania wysokiej śmiertelności rybołowów w Polsce.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadnia nie wymaga zmian prawnych
Instytucja, która będzie realizowała projekt ochrony rybołowa finansowany np. z środków zewnętrznych
CZAS REALIZACJI
do końca 2017 roku
CEL
3. Dokładne rozpoznanie przyczyn śmiertelności rybołowa i opracowanie metod przeciwdziałania
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
PTAKI SZPONIASTE
4. Przegląd przepisów dotyczących ochrony ptaków drapieżnych i stref ochronnych, w tym
dotyczących gospodarki leśnej w terytoriach lęgowych ptaków, zaproponowanie zmian
usprawniających ochronę
Obowiązujące przepisy o ochronie strefowej wybranych ptaków szponiastych często zniechęcają leśników do
zgłaszania do rDOŚ stwierdzonego lęgu, gdyż wyznaczona strefa ogranicza możliwości prowadzenia prac
leśnych. Dotyczy to w szczególności regionów, w których zagęszczenia ptaków szponiastych są wysokie.
Problemem jest niejednakowe w różnych województwach podejście służb ochrony przyrody do odwoływania
stref w opuszczonych przez ptaki rewirach. Należy wdrożyć jednolite dla całego kraju zasady projektowania
przebiegu granic stref w terenie dla poszczególnych gatunków w oparciu o wiedzę ekspercką, a także jasne
zasady odwoływania stref ochronnych. Proponuje się, aby w przypadku potwierdzonego przez ornitologa
166
niezasiedlenia rewiru gniazdowego przez ptaki w ciągu kolejnych 5 sezonów strefa mogła zostać odwołana.
Poza tym potrzebne jest bardziej elastyczne podchodzenie przez regionalne Dyrekcje Ochrony Środowiska do
zakazów w już istniejących granicach stref, ponieważ niektóre ptaki przemieszczają się w obrębie swojego
terytorium i używają kilku gniazd naprzemiennie.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Wynikiem działania może być zalecenie zmiany Rozporządzenia Ministra Środowiska o ochronie gatunkowej
zwierząt.
Ministerstwo Środowiska w konsultacji z GDOŚ i DGLP
CZAS REALIZACJI
do 2016 roku
CEL
1. Zachowanie istniejących populacji orła przedniego, orlika krzykliwego i bielika
2. Utrzymanie żerowisk oraz ich odbudowa w miejscach występowania orlika krzykliwego
167
MAPA DROGOWA OCHRONY WYBRANYCH GATUNKÓW OWADÓW
W POLSCE
Niniejsza strategia dotyczy dwóch grup zagrożonych wyginięciem owadów leśnych, które
mogą pełnić rolę gatunków parasolowych, chroniących cenne siedliska oraz mających istotne
znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania ekosystemów leśnych. Pierwszą z nich są
wybrane gatunki błonkówek: mrówka łąkowa, mrówka pniakowa, mrówka północna, mrówka
smętnica, trzmiele oraz gatunki budujące gniazda w glinie. Druga to ksylobionty (zwane
również saproksylobiontami lub owadami saproksylicznymi): kozioróg dębosz, pachnica
dębowa, jelonek rogacz, nadobnica alpejska.
Stan obecny
Wiedza o występowaniu i wymaganiach środowiskowych poszczególnych gatunków, których
dotyczy mapa drogowa, jest zróżnicowana i niewystarczająca. W przypadku błonkówek
znane są nieliczne stanowiska, które są raczej obrazem miejsc, w których prowadzono
badania, a nie faktycznego rozmieszczenia owadów. Trochę lepiej poznane jest
rozmieszczenie trzmieli, które są znacznie łatwiejsze w identyfikacji. Także znajomość
rozmieszczenia stanowisk chrząszczy saproksylicznych jest bardzo niepełna i wymaga
uzupełnienia.
Na terenie Lasów Państwowych, w latach 2006–2007, odbyła się inwentaryzacja siedlisk
przyrodniczych oraz gatunków flory i fauny figurujących w załącznikach do Dyrektywy
Siedliskowej Unii Europejskiej, która dostarczyła cennych informacji o występowaniu m.in.
kozioroga dębosza, pachnicy dębowej, jelonka rogacza i nadobnicy alpejskiej. Jednak dane te
są niepełne i wymagają weryfikacji, gdyż zostały zebrane przy pomocy niejednorodnej
metodyki, a osoby prowadzące obserwacje terenowe posiadły różny stopień znajomości cech
biologii i morfologii poszczególnych gatunków.
W Polsce, na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 7 października 2014 r.
w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 2014 poz. 11348), ochroną ścisłą objęta jest
część błonkówek budujących gniazda w glinie, prawie wszystkie gatunki trzmieli
(z wyjątkiem chronionych częściowo trzmiela ziemnego i trzmiela kamiennika), cztery
gatunki mrówek kopcowych oraz uwzględnione w Mapie Drogowej chrząszcze
saproksyliczne: kozioróg dębosz, jelonek rogacz, nadobnica alpejska, pachnica dębowa, przy
czym dwa ostatnie gatunki rozporządzenie określa jako wymagające także ochrony czynnej.
W Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt wymieniono wszystkie uwzględnione w Mapie
Drogowej gatunki mrówek i chrząszczy saproksylicznych, a na Czerwonej liście zwierząt
ginących w Polsce umieszczono 220 dzikich gatunków owadów pszczołowatych (spośród
około 450 występujących w naszym kraju).
Gatunki, których dotyczy Mapa Drogowa Ochrony Owadów, są objęte ochroną także przez
prawo międzynarodowe. W Dyrektywie Siedliskowej Unii Europejskiej jelonek rogacz
wymieniony jest w Załączniku II (gatunek ważny dla Wspólnoty, którego ochrona wymaga
wyznaczenia specjalnych obszarów ochrony), a pachnica dębowa, kozioróg dębosz
i nadobnica alpejska są wymienione w Załączniku II i w Załączniku IV (gatunek ważny dla
168
Wspólnoty, który wymagają ścisłej ochrony). Gatunki te są wymienione także w Konwencji
Berneńskiej.
Głównymi zagrożeniami dla wymienionych owadów są:
1) zanik miejsc do rozrodu (błonkówki budujące gniazda w glinie),
2) zanik terenów otwartych w lasach, powodujący utratę bazy pokarmowej (trzmiele),
3) niedobór starych obumierających drzew (ksylobionty),
4) chemiczne zwalczanie szkodników w lasach (wszystkie gatunki).
Lasy Państwowe prowadzą szereg działań, mających na celu ochronę rzadkich owadów.
Pierwszym krokiem w tym zakresie było wprowadzenie w 1999 roku przez Dyrektora
Generalnego Lasów Państwowych Zarządzenia w sprawie prowadzenia gospodarki leśnej na
podstawach ekologicznych (Zarządzenia nr 11 i 11A), których zalecenia zostały obecnie
włączone do Zasad Hodowli Lasu. Innym przedsięwzięciem, jakie zostało wdrożone było
tworzenie tzw. „ostoi ksylobiontów”, których celem jest ochrona zasobów martwego drewna
oraz zaniechanie wykonywania niektórych zabiegów pielęgnacyjnych (trzebieży)
w wyznaczonych drzewostanach, a w wybranych drzewostanach liściastych prowadzenie
gospodarki przestojowej, czyli pozostawiania do przyszłej kolei rębni części drzew, bardzo
często zasiedlonych i możliwych do zasiedlenia przez cenne gatunki chrząszczy. Wymienione
działania w dużym stopniu ułatwiły regionalnym dyrekcjom Lasów Państwowych uzyskanie
pozytywnych ocen w ramach systemów certyfikacyjnych (FSC i PEFC), które stawiały
podobne wymagania odnośnie prowadzenia gospodarki leśnej i ochrony przyrody.
Aby zachować w lasach cenne gatunki owadów potrzebna jest kontynuacja i rozwinięcie
dotychczasowych działań ochronnych. Cele tej ochrony oraz zadania, które służą ich
osiągnięciu zostały zawarte w Mapie Drogowej Ochrony Wybranych Gatunków Owadów
w Polsce.
Cele
1. Zebranie lub uzupełnienie informacji dla wytypowanych kompleksów leśnych
w Polsce na temat występowania, stanu populacji i zagrożeń dla poszczególnych
gatunków lub ich grup:
a) błonkówki: mrówki kopcowe (mrówka łąkowa, mrówka pniakowa, mrówka
północna, mrówka smętnica), trzmiele, błonkówki budujące gniazda w glinie,
b) gatunki saproksyliczne: kozioróg dębosz, pachnica dębowa, jelonek rogacz,
nadobnica alpejska.
2. Utworzenie sieci istniejących stanowisk wybranych gatunków saproksylicznych,
funkcjonujących jako żywotne i stabilne metapopulacje.
3. Zapewnienie różnorodności mikrosiedlisk leśnych, wykorzystywanych przez różne
grupy błonkówek, w celu zachowania ich lokalnych populacji.
4. Poprawa świadomości społecznej i wiedzy na temat zagrożeń i potrzeb ochrony
różnych grup owadów leśnych oraz całego środowiska związanego z martwym
drewnem, a także otwartymi terenami w lasach.
169
Zadania
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
OWADY
1. Rozpoznanie występowania wybranych gatunków owadów saproksylicznych w lasach
Podczas waloryzacji prowadzonej w lasach w latach 2006-2007 zebrano dużo informacji o występowaniu
kozioroga dębosza, pachnicy dębowej, jelonka rogacza i nadobnicy alpejskiej. W przypadku danych
o stanowiskach pachnicy dębowej istnieje potrzeba ich weryfikacji w celu wykluczenia pomyłek i sprawdzenia,
czy stanowisko jest aktualne. W związku z tym, w zidentyfikowanych podczas waloryzacji miejscach
występowania należy przeprowadzić ponowne rozpoznanie, przy wykorzystaniu pułapek feromonowych.
Dla wszystkich wybranych gatunków wskazane jest przeprowadzenie dokładniejszego rozpoznania
w kompleksach, które są ważnymi ich ostojami. W szczególności działania takie należy przeprowadzić
w: Puszczy Białowieskiej, Puszczy Knyszyńskiej, Puszczy Boreckiej, Puszczy Kozienickiej, na Pogórzu
Karpackim, w Bieszczadach, w Beskidzie Niskim i w Borach Dolnośląskich.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDOŚ lub właściwa jednostka Lasów Państwowych - zlecenie rozpoznania stanowisk owadów
saproksylicznych we wskazanych kompleksach leśnych
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 r.
CEL
1. Zebranie lub uzupełnienie informacji dla wytypowanych kompleksów leśnych w Polsce na temat
występowania, stanu populacji i zagrożeń dla poszczególnych gatunków lub ich grup:
b) gatunki saproksyliczne: kozioróg dębosz, pachnica dębowa, jelonek rogacz, nadobnica alpejska
170
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
OWADY
2. Rozpoznanie występowania wybranych gatunków błonkówek w lasach
Wiedza na temat występowania błonkówek w różnych rejonach Polski jest znikoma i należy ją uzupełnić. Aby
poznać rozmieszczenie gatunków, których dotyczy mapa drogowa, należy przeanalizować dane ze wszystkich
dostępnych źródeł, dotyczące dotychczasowych stwierdzeń owadów i na tej podstawie wytypować obszary,
w których wskazane jest wykonanie dokładniejszego rozpoznania. Przy wyznaczaniu kompleksów leśnych,
w których będzie wykonywana waloryzacja terenowa, należy skupić się na następujących rejonach:
1) trzmiele
- gatunki górskie i podgórskie (Bombus wurfleini, Bombus pyrenaeus i Bombus meso melas):
nadleśnictwa obejmujące lasy w Sudetach, Pieninach, na Podhalu.
- gatunki wschodnie (Bombus sicheli, Bombus laesus, Bombus schrencki i Bombus fragrans): kompleksy
leśne położone wzdłuż ściany wschodniej od Podlasia po Bieszczady,
- pozostałe gatunki: leśne kompleksy promocyjne;
2) błonkówki budujące gniazda w glinie - leśne kompleksy promocyjne oraz tereny, gdzie zachowały się
budynki z glinianymi ścianami;
3) mrówki kopcowe: - leśne kompleksy promocyjne.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
rDOŚ - zlecenie waloryzacji
DGLP – udostępnienie danych z inwentaryzacji o występowaniu owadów w lasach
do końca 2016 r.
171
1. Zebranie lub uzupełnienie informacji dla wytypowanych kompleksów leśnych w Polsce na temat
występowania, stanu populacji i zagrożeń dla poszczególnych gatunków lub ich grup:
CEL
a) błonkówki: mrówki kopcowe (mrówka łąkowa, mrówka pniakowa, mrówka północna, mrówka
smętnica), trzmiele, błonkówki budujące gniazda w glinie
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
OWADY
3. Stworzenie bazy danych o występowaniu wybranych gatunków owadów w lasach
Zebrane informacje o występowaniu wybranych gatunków owadów powinny być gromadzone w centralnej
bazie danych. Baza powinna mieć kilka poziomów dostępu: centralny (dostępny np. dla GDOŚ, GIOŚ, DGLP,
instytucji naukowych), regionalny (np. dla rDOŚ, rDLP) oraz lokalny (dla nadleśnictw, samorządów,
organizacji pozarządowych). Dokładne lokalizacje stanowisk powinny być chronione przed dostępem osób
nieupoważnionych. Opracowanie szczegółowych założeń stworzenia programu komputerowego
do gromadzenia danych mogłoby być wykonane w ramach projektu finansowanego ze środków zewnętrznych.
Informacje z bazy danych powinny być uwzględnione np. przy sporządzaniu planów urządzania lasu, planów
zadań ochronnych obszarów Natura 2000, a także przy wydawaniu decyzji środowiskowych przy inwestycjach.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
GDOŚ – zlecenie stworzenia bazy oraz jej prowadzenie
Ministerstwo Środowiska – zapewnienie przekazania informacji do bazy przez różne instytucje (np.
GIOŚ, LP, rDOŚ, PN, PK)
CZAS REALIZACJI
zainicjowanie funkcjonowania bazy - do końca 2015 r., później działalność ciągła
CEL
1. Zebranie lub uzupełnienie informacji dla wytypowanych kompleksów leśnych w Polsce na temat
występowania, stanu populacji i zagrożeń dla poszczególnych gatunków lub ich grup:
172
a) błonkówki: mrówki kopcowe (mrówka łąkowa, mrówka pniakowa, mrówka północna, mrówka
smętnica), trzmiele, błonkówki budujące gniazda w glinie,
b) gatunki saproksyliczne: kozioróg dębosz, pachnica dębowa, jelonek rogacz, nadobnica alpejska.
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
OWADY
4. Opracowanie modelu obszarów występowania wybranych gatunków saproksylicznych
Dla kompleksów leśnych, wymienionych w zadaniu 1, należy wykorzystując dane zawarte w SILP oraz leśnej
mapie numerycznej nałożyć na siebie wybrane warstwy, zawierające informacje o występowaniu wybranych
gatunków owadów i preferowanych przez nie środowiskach, wyznaczyć obecność i przydatności tzw. siedlisk
zastępczych, znajdujących się w zasięgu możliwości dyspersji gatunku. Na tej podstawie należy wykonać
prognozę zmian w środowisku leśnym i stworzyć model zachowania sieci odpowiednich środowisk w dłuższej
(kilkadziesiąt lat) perspektywie czasowej. Otrzymane modele powinny zostać wpisane do planów urządzania
lasu, co umożliwi pogodzenie potrzeb gospodarki leśnej z zachowaniem sieci środowisk będących ostojami
populacji wybranych gatunków owadów. Pierwsze takie opracowanie zostało już wykonane przez pracowników
RDLP we Wrocławiu dla obszaru Borów Dolnośląskich.
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP – zlecenie opracowania modelu występowania wybranych gatunków owadów saproksylicznych
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 r.
CEL
2. Utworzenie sieci istniejących stanowisk wybranych gatunków saproksylicznych, funkcjonujących jako
żywotne i stabilne metapopulacje
173
Gatunek:
REKOMENDACJA
OWADY
5. Utrzymywanie środowisk życia odpowiednich dla poszczególnych gatunków saproksylicznych
OPIS
Na podstawie wypracowanych w ramach zadania nr 4 modeli należy tak zaplanować gospodarkę leśną, aby
w granicach dyspersji poszczególnych gatunków stale istniały siedliska, które mogą być wykorzystywane przez
te owady. Wymagania środowiskowe takich gatunków jak kozioróg dębosz, pachnica dębowa i jelonek rogacz
są podobne, co umożliwi opracowanie kompleksowej sieci środowisk dla całego zespołu gatunków.
Odpowiednie zapisy, dotyczące zachowania lub tworzenia środowisk korzystnych dla saproksylobiontów,
należy umieszczać w programach ochrony przyrody w nadleśnictwach.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
rDLP – umieszczanie ochrony ksylobiontów w założeniach programów ochrony przyrody
w nadleśnictwach, przy zlecaniu opracowania planów urządzania lasu,
rDOŚ - uwzględnianie ochrony ksylobiontów przy opiniowaniu oceny oddziaływania na środowisko
planów urządzania lasu oraz w zapisach planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000
zadanie do realizacji ciągłej
CZAS REALIZACJI
2. Utworzenie sieci istniejących stanowisk wybranych gatunków saproksylicznych, funkcjonujących jako
żywotne i stabilne metapopulacje
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
OWADY
6. Utrzymywanie środowisk życia odpowiednich dla poszczególnych gatunków błonkówek
Dla ochrony błonkówek ważne jest utrzymanie mozaiki siedlisk oraz ekotonów. Dobre warunki dla np. trzmieli
i mrówek znajdują się na niezadrzewionych obrzeżach dróg. Dla błonkówek związanych z gliną wskazane jest
174
budowanie specjalnych konstrukcji, które można ustawiać na obrzeżach lasu lub przy leśniczówkach, jak
również nie rekultywowanie części (skarp) wyrobisk po gliniankach, piaskowniach i żwirowniach.
Odpowiednie zapisy, dotyczące zachowania lub tworzenia środowisk korzystnych dla błonkówek, należy
umieszczać w programach ochrony przyrody w nadleśnictwach. Podczas opiniowania przez nadleśnictwa
projektów rekultywacji należy zalecić zwracanie uwagi na utrzymanie ww. środowisk na terenie
rekultywowanych obiektów.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
rDLP – umieszczanie ochrony błonkówek w założeniach programów ochrony przyrody
w nadleśnictwach, przy zlecaniu opracowania planów urządzania lasu
rDOŚ - uwzględnianie ochrony błonkówek przy opiniowaniu oceny oddziaływania na środowisko
planów urządzania lasu oraz w zapisach planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000
zadanie do realizacji ciągłej
CZAS REALIZACJI
3. Zapewnienie różnorodności mikrosiedlisk leśnych, wykorzystywanych przez różne grupy błonkówek, w celu
zachowania ich lokalnych populacji
CEL
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
OWADY
7. Opracowanie zaleceń (instrukcji) dotyczących sposobów ochrony wybranych grup owadów
Podczas wykonywania prac leśnych można w prosty, nie kolidujący z zadaniami gospodarczymi i niemal
bezkosztowy sposób tworzyć lub chronić siedliska korzystne dla rzadkich gatunków owadów. Jednak z powodu
słabej znajomości roli owadów i metod ich ochrony, działania takie realizowane są bardzo rzadko. Potrzebne
jest przekazanie terenowym pracownikom Lasów Państwowych wiedzy na ten temat w postaci publikacji.
175
Publikacja ta powinna w przystępny sposób przekazywać praktyczne informacje, jak można zachować lub
poprawić warunki siedliskowe, korzystne dla poszczególnych grup owadów. Powinna także zawierać prosty
klucz do oznaczania wybranych gatunków owadów. Dotychczas wykonano takie opracowanie na temat
pachnicy dębowej. Przygotowanie treści dla pozostałych gatunków powinno zostać zlecone specjalistom.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
Właściwe jednostki organizacyjne Lasów Państwowych – zlecenie opracowania zaleceń oraz ich
wydanie i kolportaż
CZAS REALIZACJI
do końca 2016 r.
CEL
2. Utworzenie sieci istniejących stanowisk wybranych gatunków saproksylicznych, funkcjonujących jako
żywotne i stabilne metapopulacje
3. Zapewnienie różnorodności mikrosiedlisk leśnych, wykorzystywanych przez różne grupy błonkówek, w celu
zachowania ich lokalnych populacji
4. Poprawa świadomości społecznej na temat zagrożeń i potrzeb ochrony różnych grup owadów leśnych oraz
całego środowiska związanego z martwym drewnem, a także otwartymi terenami w lasach
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
OWADY
8. Kształtowanie świadomości społecznej na temat wybranych grup owadów jako ważnych
elementów rodzimej przyrody
Zadanie to powinno obejmować
a) Podniesienie kwalifikacji leśników w zakresie rozpoznawania i ochrony wybranych gatunków owadów,
np. poprzez zorganizowanie warsztatów, konferencji, publikacje w prasie branżowej, wydanie broszur,
176
b) Przeprowadzenie kampanii edukacyjnej, skierowanej do ogółu społeczeństwa, dotyczącej znaczenia
i potrzeby ochrony wybranych grup owadów – realizacja możliwa w ramach projektu finansowanego ze
środków zewnętrznych,
c) Włączenie zajęć o owadach do oferty ośrodków edukacji leśnej,
d) Opracowanie pakietu materiałów edukacyjnych i promocyjnych (np. film, prezentacja multimedialna,
naklejki itp.), będących pomocą dla ośrodków edukacji leśnej w prowadzeniu zajęć z różnymi grupami
społecznymi i wiekowymi.
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP – opracowanie pakietu materiałów edukacyjnych,
rDLP – organizacja zajęć podnoszących kwalifikacje leśników.
nadleśnictwa – włączenie zajęć o owadach do oferty ośrodków edukacji leśnej,
CZAS REALIZACJI
CEL
podmiot realizujący projekt – przeprowadzenie kampanii edukacyjnej skierowanej do ogółu
społeczeństwa
do końca 2016 r.
4. Poprawa świadomości społecznej na temat zagrożeń i potrzeb ochrony różnych grup owadów leśnych oraz
całego środowiska związanego z martwym drewnem, a także otwartymi terenami w lasach
177
MAPA DROGOWA OCHRONY KSEROTERM W POLSCE
Stan obecny
Kserotermy to sucho i ciepłolubne zbiorowiska roślinne, występujące w Polsce zazwyczaj na
skałach, skarpach i stokach o dużym spadku, pożarzyskach oraz w środowiskach
antropogenicznych, np. pastwiskach, nasypach kolejowych itp. Ich charakterystyczną cechą
jest bogactwo specyficznych gatunków roślin i zwierząt, nie występujących w innych
środowiskach. W naszym klimacie są to ekosystemy nietrwałe, wrażliwe na zmiany związane
z rozwojem roślinności drzewiastej, zwiększenie trofii, lub zmianą sposobu użytkowania, np.
zaniechaniem wypasu.
W naszym kraju są to siedliska ginące. Potwierdzają to wyniki monitoringu prowadzonego
przez GIOŚ w latach 2008-2012, przedstawione w poniższej tabeli:
Siedlisko
Stan zachowania (liczba
kontrolowanych stanowisk)
Przyczyny złego stanu
właściwy
(FV)
niezadowalający (U1)
zły (U2)
6210 – murawy
kserotermiczne FestucoBrometea - niziny
14
58
28
6210 – murawy
kserotermiczne FestucoBrometea – region
alpejski
19
31
50
6120 – ciepłolubne
śródlądowe murawy
napiaskowe Koelerion
glaucae
22
69
9
Sukcesja drzew i krzewów,
wynikająca z zaniechania
użytkowania; rozwój
antropopresji, przejawiający
się rozwojem osadnictwa
letniskowego, wydobywania
piasku i żwiru oraz planowane
inwestycje drogowe
2330 – wydmy
śródlądowe z murawami
napiaskowymi
30
30
40
Zbyt duże pokrycie drzew
i krzewów oraz obecność
neofitów
5130 – zarośla jałowca
na murawach
kserotermicznych
i wrzosowiskach (region
kontynentalny)
2
3
4
4030 – suche
wrzosowiska
30
Pokrycie drzew i krzewów
oraz ekspansja gatunków
mezofilnych, wynikające
z zaniechania użytkowania
Brak wypasu i sukcesja wtórna
50
20
Zarastanie przez drzewa
i krzewy, ekspansja gatunków
178
łąkowych i neofitów
W Polsce, dla zachowania najcenniejszych kseroterm, obejmuje się je różnymi formami
ochrony prawnej (użytki ekologiczne, rezerwaty, obszary Natura 2000).
W prawie międzynarodowym siedliska kserotermiczne podlegają ochronie na mocy
Dyrektywy Siedliskowej Unii Europejskiej, gdzie zostały wpisane do Załącznika I, co
oznacza, że są to siedliska ważne dla Wspólnoty, których ochrona wymaga wyznaczenia
specjalnych obszarów chronionych.
Największymi zagrożeniami dla kseroterm jest zmiana sposobu użytkowania i związane z tym
zarastanie ich przez drzewa, krzewy lub wysoką roślinność zielną, nagromadzenie materii
organicznej na powierzchni, a także zalesienia.
Siedliska kserotermiczne nie są objęte systemową ochroną, prowadzone są jedynie działania
w ramach lokalnych i ogólnopolskich projektów ochronnych. W ramach tych projektów
dobrze funkcjonuje współpraca jednostek Lasów Państwowych, które są zarządcą wielu
kseroterm, z organizacjami pozarządowymi i instytucjami odpowiedzialnymi za ochronę
przyrody (rDOŚ, parki krajobrazowe). Aby zachować w Polsce najcenniejsze siedliska
kserotermiczne potrzebna jest ich ciągła ochrona czynna i wzmocnienie ochrony prawnej.
Cele tej ochrony oraz zadania, które służą ich osiągnięciu zostały zawarte w Mapie Drogowej
Ochrony Kseroterm w Polsce.
Cele
1. Aktualizacja informacji na temat rozmieszczenia i powierzchni siedlisk.
2. Zachowanie istniejących siedlisk zaliczanych do kseroterm, określonych
w podręcznikach ochrony siedlisk (np. Herbich J. (red.). Murawy, łąki, ziołorośla,
wrzosowiska, zarośla. Poradnik ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 –
podręcznik metodyczny. Tom 3. Ministerstwo Środowiska, Warszawa).
3. Zachowanie jak największej powierzchni kseroterm we właściwym stanie ochrony,
z charakterystyczną kombinacją gatunków, specyficzną dla poszczególnych siedlisk
poprzez zapewnienie wieloletniej ochrony czynnej. Powstrzymanie fragmentacji
i izolacji poszczególnych płatów kseroterm.
179
Zadania
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
KSEROTERMY
1. Identyfikacja cennych kseroterm na terenach zarządzanych przez nadleśnictwa
Ze względu na dynamikę kseroterm, ich nietrwałość w czasie (sukcesja) i powstawanie w wyniku
drastycznych zmian w środowisku (m.in. pożary) potrzebne jest przeprowadzenie ogólnopolskiej
inwentaryzacji tych siedlisk na terenach Lasów Państwowych. Zweryfikuje ona dotychczasowe doniesienia
o kserotermach (np. dane z inwentaryzacji walorów przyrodniczych w lasach z roku 2006) oraz umożliwi
uaktualnienie informacji dotyczących ich rozmieszczenia, powierzchni i stanu zachowania, określonego na
podstawie stosowanych wskaźników i parametrów. W ramach tego zadania należy wykonać:
1. Przegląd wszelkich dostępnych materiałów publikowanych i niepublikowanych, inwentaryzacji
przyrodniczych, planów zadań ochronnych i innych dokumentów zawierających informację
o kserotermach występujących na terenach administrowanych przez Lasy Państwowe.
2. Przeprowadzenie warsztatów przybliżających sposoby identyfikacji kseroterm i metody ich czynnej
ochrony – prowadzonych przez osoby zajmujące się w praktyce ochroną muraw. Warsztaty powinny
obejmować również część terenową. Na potrzeby warsztatów oraz późniejszej waloryzacji należy
opracować formularz, umożliwiający szybką i prostą ocenę stanu kserotermy przez niespecjalistę.
Dodatkową korzyścią będzie ujednolicenie formy zbierania danych.
3. Weryfikację w terenie stanowisk zidentyfikowanych w publikacjach oraz waloryzacja terenów
otwartych (obrzeży lasów, wąwozów, składnic drewna itp.) w nadleśnictwach pod kątem poszukiwania
kseroterm.
4. Utworzenie bazy danych o kserotermach w lasach.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
180
CZAS REALIZACJI
DGLP – zlecenie przeglądu materiałów dotyczących występowania kseroterm na terenach zarządzanych
przez Lasy Państwowe, przekazanie posiadanych informacji do GDOŚ
GDOŚ – utworzenie i prowadzenie bazy danych
rDLP - zorganizowanie warsztatów
nadleśnictwa – weryfikacja terenów otwartych pod kątem poszukiwania kseroterm (osoby przeszkolone
na warsztatach)
do końca 2016 roku
CEL
1. Aktualizacja informacji na temat rozmieszczenia i powierzchni siedlisk
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
Gatunek:
REKOMENDACJA
OPIS
KSEROTERMY
2. Opracowanie zaleceń metodycznych do ochrony kseroterm na gruntach zarządzanych przez
Lasy Państwowe
Zadanie to powinno obejmować:
1) Analizę prawną możliwości prowadzenia działań w na obszarach objętych różnymi formami ochrony:
wydzierżawienia kseroterm przez nadleśnictwo hodowcom zwierząt pod wypas lub koszenie,
kontrolowanego wypalania, usuwania niepożądanej roślinności drzewiastej czy gatunków inwazyjnych.
2) Wskazanie możliwości formalnych zachowania otwartego charakteru kseroterm. Dotychczasowe zapisy
PUL dotyczące kseroterm często uniemożliwiały zachowanie otwartego ich charakteru, opisując je jako
„las” o rodzaju powierzchni „sukcesja” ze wskazówką gospodarczą: „do naturalnej sukcesji”. Jednym z
rozwiązań może być zmiana zapisu PUL na rodzaj powierzchni „specjalna ochrona”.
3) Opracowanie praktycznych instrukcji realizacji zalecanych metod ochronnych, takich jak: wypas,
181
odkrzewianie, zwalczanie niektórych gatunków roślin inwazyjnych.
4) Opracowanie algorytmu/klucza umożliwiającego dopasowanie działań ochronnych do obiektu,
biorącego pod uwagę:
typ murawy kserotermicznej (różne typy muraw wymagają innych metod ochrony, dla większości
optymalny jest wypas, czasem wystarczy odkrzewianie – utrzymywanie w stanie otwartym lub
zachowanie procesów erozji)
zagrożenia (sposób ochrony dopasowujemy do zagrożeń – inaczej będzie wyglądała ochrona murawy
zarastającej np. barszczem Sosnowskiego, inaczej jeśli zarasta tarniną czy rajgrasem).
możliwości (optymalną metodą ochrony większości muraw jest wypas, jednak nie wszędzie jest
on możliwy, z kolei alternatywne metody, jak koszenie czy odkrzewianie, mogą być niewystarczające
czy wręcz szkodliwe)
ASPEKT PRAWNY
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
DGLP – zlecenie analizy prawnej możliwych do zastosowania form ochrony kseroterm, opracowania
procedury zachowania otwartego charakteru kseroterm, opracowania klucza do wyboru metod ochrony
oraz instrukcji wykonywania zadań ochronnych na kserotermach
do końca 2016 roku
2. Zachowanie istniejących siedlisk zaliczanych do kseroterm, określonych w podręcznikach ochrony
siedlisk (np. Herbich J. (red.). Murawy, łąki, ziołorośla, wrzosowiska, zarośla. Poradnik ochrony siedlisk
i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Tom 3. Ministerstwo Środowiska, Warszawa)
3. Zachowanie jak największej powierzchni kseroterm we właściwym stanie ochrony, z charakterystyczną
kombinacją gatunków, specyficzną dla poszczególnych siedlisk poprzez zapewnienie wieloletniej ochrony
czynnej. Powstrzymanie fragmentacji i izolacji poszczególnych płatów kseroterm
182
Gatunek:
REKOMENDACJA
KSEROTERMY
3. Wpisywanie zadań ochrony kseroterm do programu ochrony przyrody w nadleśnictwie
OPIS
Ponieważ w Polsce nie funkcjonuje systemowa ochrona kseroterm, potrzebą chwili jest zabezpieczenie cennych
terenów przez ich właścicieli lub zarządców. Na terenach zarządzanych przez Lasy Państwowe zadanie to może
być realizowane w ramach programu ochrony przyrody w nadleśnictwie, będącego częścią planu urządzania
lasu. Zaplanowane działania powinny być zgodne z metodami, wypracowanymi w ramach zadania nr 2.
W szczególności należy zwrócić uwagę na zabezpieczenie kseroterm przed ekspansją roślinności drzewiastej
i gatunków obcych, należy też pamiętać, aby ochrona dotyczyła także otoczenia kseroterm, mającego na nie
wpływ. Ważną częścią działań ochronnych powinien być monitoring efektów. Umożliwi on poznanie efektów
prac, a w razie potrzeby wprowadzenie korekty metod. W przypadku ochrony kseroterm należy opracować
prostą metodykę do oceny efektów działań, możliwą do przeprowadzenia przez osoby nie będące specjalistami
z zakresu botaniki. Taka ocena może się odbywać raz na kilka lat.
ASPEKT PRAWNY
Realizacja zadania nie wymaga zmian prawnych
WSKAZANIE
INSTYTUCJI
ODPOWIEDZIALNEJ
CZAS REALIZACJI
CEL
rDLP – umieszczanie zadań dotyczących ochrony kseroterm w planie urządzania lasu
DGLP – zlecenie ekspertom opracowania prostej metodyki oceny efektów ochrony
zadanie do realizacji ciągłej
2. Zachowanie istniejących siedlisk zaliczanych do kseroterm, określonych w podręcznikach ochrony
siedlisk (np. Herbich J. (red.). Murawy, łąki, ziołorośla, wrzosowiska, zarośla. Poradnik ochrony siedlisk
i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Tom 3. Ministerstwo Środowiska, Warszawa)
3. Zachowanie jak największej powierzchni kseroterm we właściwym stanie ochrony, z charakterystyczną
kombinacją gatunków, specyficzną dla poszczególnych siedlisk poprzez zapewnienie wieloletniej ochrony
czynnej. Powstrzymanie fragmentacji i izolacji poszczególnych płatów kseroterm
183
Mapy drogowe ochrony wybranych gatunków i siedlisk zostały opracowane w ramach
realizacji projektu LIFE10 INF/PL673 pt.: „Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach
leśnych, w tym w ramach sieci natura 2000 – promocja najlepszych praktyk”.
Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach instrumentu
finansowego LIFE+, Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz
Lasów Państwowych.
184
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards