Trójpodział władzy na ustawodawczą

advertisement
„Trójpodział władzy
na ustawodawczą, sądowniczą
i wykonawczą. Zasady ustrojowe RP.
Wolności, prawa i obowiązki
człowieka i obywatela.”
SPIS TREŚCI
1. ZASADA TRÓJPODZIAŁU WŁADZ
2. SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH
3. WŁADZA USTAWODAWCZA
a) SEJM
− Posłowie do Sejmu
− Organizacje poselskie
− Wewnętrzne organy Sejmu
b) SENAT
4. WŁADZA WYKONAWCZA
a) PREZYDENT
b) RADA MINISTRÓW
5. WŁADZA SĄDOWNICZA
6. INNE ORGANY KONSTYTUCJI
7. ZASADY USTROJOWE RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
8. WOLNOŚCI, PRAWA I OBOWIĄZKI
9. BIBLIOGRAFIA
1. ZASADA TRÓJPODZIAŁU WŁADZ
Współczesne wysoko rozwinięte państwa opierają strukturę
i funkcjonowanie swych organów na tzw. „zasadzie trójpodziału władz”.
Jej twórcą i głosicielem był w XVIII wieku francuski prawnik i filozof
Charles Louis de Secondat, Baron de la Brelede et de la Montesquieu,
nazywany krócej Chrales Louis Montesquieu, a znany przede wszystkim
pod zlatynizowanym nazwiskiem Monteskiusza. W dziele „O duchu praw”
Monteskiusz przedstawił teorię dotyczącą istoty i powstania państwa oraz
koncepcję organizacji państwa rządzonego dobrze i praworządnie. W myśl
teorii Monteskiusza państwo powstało w wyniku umowy społecznej,
zawartej przez ludzi, w celu ochrony ich interesów, bezpieczeństwa
i wolności. Wolność i inne dobra były jednak zawsze bądź ograniczane,
bądź nawet odbierane ludziom. Niezbędne jest zatem znalezienie
prawdziwej gwarancji wolności. Zdaniem Monteskiusza może nią być tylko
oddzielenie od siebie trzech władz: ustawodawczej, wykonawczej
i sądowniczej. W państwie powinny więc istnieć trzy autonomiczne ośrodki
władzy, niezależne od siebie i wypełniające różne zadania: władza
ustawodawcza, władza wykonawcza, władza sądownicza. Władza
ustawodawcza należy do parlamentu, władzę wykonawczą sprawuje głowa
państwa i rząd, zaś sądowniczą niezawisłe sądy. Parlament ustanawia
prawa, do władzy wykonawczej należy ich realizacja, sady rozstrzygają
spory. Monteskiusz w swej teorii nie postulował jednak całkowitej równości
władz. Władza ustawodawcza powinna według niego mieć możności
kontroli wykonywania praw, a sędziowie i urzędnicy powinni być jedynie
wykonawcami ustaw, a nie ich interpretatorami.
Wolność obywateli stanowi główny przedmiot teorii Monteskiusza.
Gwarantem wolności jest praworządne państwo, w którym prawa są dobre
i przesiąknięte „duchem umiarkowania” a władze od siebie oddzielone.
Władze powinny wzajemnie się równoważyć i wpływać na siebie hamująco.
Podział władz i panowanie prawa stanowią niezbędny warunek wolności.
Bez tego władza jest nieograniczona, a posiadanie takiej władzy zawsze
prowadzi do nadużyć.
Zapoznając się z informacjami o podstawowych elementach teorii
trójpodziału władz trzeba pamiętać, że powstała ona w konkretnych
warunkach, w okresie monarchii absolutnej we Francji, a Monteskiusz był
zdecydowanym przeciwnikiem absolutyzmu. Zawierała wizję innego,
nowoczesnego sposobu sprawowania władzy, uwzględniającego aspiracje
szerszych kręgów społeczeństwa, a zwłaszcza mieszczaństwa (burżuazji),
dysponującego już w owym czasie wielkimi bogactwami, ale zupełnie
pozbawionego udziału we władzy publicznej. Jak pisano, zasada
trójpodziału władz była ideologiczną bronią w rękach burżuazji, walczącej
o tę władzę.
Zasada trójpodziału władz został bezpośrednio wcielona w życie
w konstytucji amerykańskiej z 1789 r. oraz w konstytucjach francuskich
końca XVIII w.
2. SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH
Państwo realizuje swoje funkcje oraz rozliczne zadania szczegółowe
w różnych dziedzinach życia społecznego przy pomocy przeznaczonego
do tego aparatu. Ma on postać systemu organów, które na poszczególnych
odcinkach występują jako reprezentanci państwa i w graniach
przyznanych im przez prawo kompetencji wykonują zadania państwa.
Pojęcie organu państwowego wywołuje spory w nauce prawa
konstytucyjnego i z samej natury jest trudne do zdefiniowania. Możliwe
są tu różne punkty widzenia (podmiotowy, przedmiotowy i in.).
Według szerzej akceptowanego poglądu organem państwowym jest
odpowiednio zorganizowana instytucja, utworzona na podstawie przepisów
prawa i powołana do wykonywania określonych zadań w imieniu państwa,
będąca częścią aparatu państwowego. Z podmiotowego punktu widzenia
organ państwowy może być jednoosobowy lub kolegialny.
System organów państwowych powinien być spójny i harmonijnie
zbudowany. Powinien być oparty na jednolitej myśli przewodniej, której
jego konstrukcja jest podporządkowana. W okresach przebudowy ustroju
państwa dochodzi nieraz do zakłóceń tej harmonii, która dopiero z biegiem
czasu jest stopniowo przywracana.
Według konstytucji z 1997 r.: „Ustrój Rzeczypospolitej Polskiej
opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, władzy
wykonawczej i władzy sądowniczej” (art. 10 ust.1). Władzę ustawodawczą
sprawują Sejm i Senat, władzę wykonawczą Prezydent i Rada Ministrów,
a władzę sądowniczą sądy i trybunały.
Następstwem podziału władz jest również podział organów
państwowych na:
1) organy ustawodawcze,
2) organy wykonawcze,
3) organy sądownicze (sądowe).
Do organów ustawodawczych należą organy państwowe tworzące
prawo o randze ustawy. Należą do nich Sejm i Senat.
Organami wykonawczymi są obok Prezydenta i Rady Ministrów
przede wszystkim organy administracyjne, zarządzające, które kierują
przypisanymi im dziedzinami działalności państwowej (Prezes Rady
Ministrów, ministrowie, wojewodowie i in.), a także inne, wykonujące
powierzone im zadania, na przykład organy kontroli państwowej (NIK,
PIH). Podstawę ich działania stanowią akty prawne wydane prze organy
ustawodawcze.
Należy zwrócić uwagę, że organy wykonawcze mogą posiadać pewne
kompetencje w dziedzinie tworzenia prawa. Na przykład Prezydent
odgrywa znacząca rolę w procesie stanowienia ustaw, gdyż dysponuje
prawem weta. Niektóre organy wykonawcze (np. ministrowie stojący
na czele resortów), mogą również wydawać przepisy, a więc tworzyć
prawo, chociaż tylko na podstawie upoważnień ustawowych i w granicach
tych upoważnień.
Organami
sądowniczym
(sądowymi)
są
niezawisłe
sądy,
wspomagane przez inne organy wymiaru sprawiedliwości, np. prokuraturę,
oraz przewidziane w konstytucji trybunały, np. Trybunał Konstytucyjny.
Organy państwowe można podzielić na:
1) organy centralne
2) organy terenowe
O przynależności organu do jednej lub drugiej grupy decyduje zasięg
jego działania. Organy centralne obejmują swym działaniem całe
terytorium kraju, organy terenowe – obszar województwa, gminy, miasta
itd. Do organów centralnych należą: Sejm, Senat, Prezydent, Rada
Ministrów, Prezes Rady Ministrów, ministrowie i szereg innych. Część z nich
ma rangę tzw. organów naczelnych. Do organów terenowych należą:
wojewodowie i inne działające w terenie organy administracji rządowej.
Obok terenowych organów administracji rządowej istnieje samorząd
terytorialny, którego rola rośnie, i który przejmuje wiele obowiązków
i uprawnień należących dotąd do państw.
3. WŁADZA USTAWODAWCZA
Władza ustawodawcza, działalność państwa polegająca na stanowieniu
prawa (konstytucji i ustaw). Pojęcie władzy ustawodawczej stosowane jest
także na określenie organów państwa, które powołane są do stanowienia
prawa. Władza ustawodawcza sprawowana jest zazwyczaj przez organ
przedstawicielski powoływany w drodze wyborów. Nosi on różne nazwy
(np. Sejm, Kongres, Kortezy), powszechnie jednak określa się go jako
parlament.
Współcześnie uprawnienia prawotwórcze parlamentu stanowią
zasadę ustrojową, co nie wyklucza, iż stanowić prawo może również
władza wykonawcza (np. w formie rozporządzenia). Parlament pełni
również funkcję kontrolną, głównie wobec władzy wykonawczej,
realizowana jest ona poprzez: udzielenie rządowi absolutorium, wotum
zaufania lub wotum nieufności, kontrolę wykonania budżetu państwa,
interpelację i zapytania poselskie, ratyfikację umów międzynarodowych.
W Polsce, w myśl konstytucji władzę ustawodawczą sprawuje Sejm
RP i Senat RP.
a) SEJM
Sejm jest jednym z dwóch – obok Senatu – organów ustawodawczych.
Jest organem przedstawicielskim, gdyż pochodzi z bezpośrednich wyborów.
Reprezentuje – podobnie jak Prezydent i Senat – suwerenne prawa narodu,
przekazane mu przez akt wyboru. Zakres kompetencji
w dziedzinie
ustawodawczej Sejm decyduje lub współdecyduje
o
powoływaniu podstawowych organów oraz obsadzaniu niektórych urzędów
i stanowisk państwowych. W wypadkach określonych
w
przepisach konstytucyjnych Sejm i Senat, obradujące wspólnie, tworzą
Zgromadzenie Narodowe.
Sejm jest wybierany na 4-letnią kadencję, rozpoczynającą się w dniu
zebrania się Sejmu na pierwsze posiedzenie. Składa się z 460 posłów
wybieranych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich,
proporcjonalnych, w głosowaniu tajnym. Wybory do Sejmu zarządza
Prezydent łącznie z wyborami do Senatu. Odbywają się one w miesiącu
poprzedzającym upływ kadencji. Zasady i tryb wyborów określa ordynacja
wyborcza. O ważności wyborów decyduje Sąd Najwyższe, który też
rozpatruje protesty zgłoszone w sprawie wyboru poszczególnych
kandydatów. Poseł jest reprezentantem całego narodu i w związku z tym
nie wiążą go instrukcje udzielna mu przez wyborców. Poseł nie może być
odwołany.
Sejm może skrócić swoją kadencję mocą własnej uchwały podjętej
kwalifikowaną większością 2/3 głosów ustawowej liczby posłów. Prezydent
może skrócić kadencję Sejmu w przypadkach określonych w ustawie
po zasięgnięciu opinii marszałków Sejmu i Senatu.
Sejm obraduje na posiedzeniach. Pierwsze posiedzenie Sejmu zwołuje
Prezydent w ciągu miesiąca od dnia wyborów. Sejm wybiera ze swego
grona marszałka, który kieruje pracami Sejmu oraz sprawuje inne funkcje
publiczne, a także inne organy. Obrady Sejmu są jawne. Jeżeli wymaga
tego dobro państwa Sejm bezwzględną większością głosów może uchwalić
tajność obrad. Uchwalenie ustaw i podejmowanie innych uchwał jest
możliwe tylko wtedy, gdy w posiedzeniu w danym momencie bierze udział
co najmniej pewna określona przepisami liczba posłów (quorum).
Quorum – jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej – wynosi
połowę ogólnej liczby posłów. Uchwalenie ustawy lub podjęcie uchwały
wymaga w zasadzie zwykłej większości głosów (więcej za, niż przeciw –
wstrzymujący się od głosu nie wpływają na wynik głosowania).
W niektórych sprawach niezbędne jest osiągnięcie bezwzględnej
większości głosów (więcej niż połowa biorących udział w głosowaniu
popiera projekt). Wreszcie niekiedy przepisy wymagają kwalifikowanej
większości głosów (np. 2/3 oddanych głosów). Szczególną odmianą
większości jest określona większość głosów ustawowej liczby posłów (460),
a nie liczby posłów biorących udział w głosowaniu. Tak jest
np. w
przypadku uchwały Sejmu o skrócenie kadencji, która wymaga większości
2/3 głosów ustawowej liczby posłów (art. 98 ust.
3
konstytucji). Szczegółową organizację i tryb pracy Sejmu określa
regulamin.
Jednym z ważnych zadań Sejmu jest uchwalenie budżetu państwa.
Inicjatywa ustawodawcza w tym zakresie należy wyłącznie do Rady
Ministrów. Rząd ma obowiązek przedstawić Sejmowi projekt budżetu
najpóźniej na 3 miesiące przed rozpoczęciem roku budżetowego. Jeżeli
w ciągu 4 miesięcy od dnia przedłożenia Sejmowi projektu ustawy
budżetowej nie zostanie ona przedstawiona Prezydentowi do podpisu,
Prezydent może skrócić kadencję Sejmu i zarządzić nowe wybory.
Po zakończeniu roku budżetowego rząd przedstawia Sejmowi
sprawozdanie z wykonania budżetu wraz z informacją o stanie zadłużenia
państwa. Sejm po rozpatrzeniu sprawozdania i zapoznaniu się z opinią
Najwyższej Izby Kontroli podejmuje uchwałę o sprawie udzielenia rządowi
absolutorium.
POSŁOWIE DO SEJMU
Sejm składa się ze stałej liczby 460 posłów. Warto przypomnieć,
że w tym zakresie mogą być stosowane różne systemy, na przykład Sejm
przed wojną składał się również ze stałej liczby 444 posłów, natomiast
przez kilka lat powojennych liczbę posłów określał stosunek: 1 poseł
na 60.000 mieszkańców, była ona zatem zmienna.
Poseł ma dwa szczególne prawne przywileje, ściśle ze sobą związane:
nietykalność i immunitet. Ich istota jest taka sama, jak w wypadku
immunitetu dyplomatycznego i sędziowskiego, różnice dotyczą jedynie
sposobu funkcjonowania i szczegółowego zakresu.
Nietykalność polega na tym, że poseł nie może być aresztowany ani
zatrzymany bez zgody Sejmu, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku
przestępstwa, gdy jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienie
prawidłowego toku postępowania. Zakaz ten dotyczy wszelkich form
pozbawienia wolności: zatrzymania przez organy policji lub inne podobne
organy, np. straż graniczną, tymczasowego aresztowania, wykonania kary
pozbawienie wolności, aresztowania w charakterze świadka za odmowę
zeznań itd.
Immunitet poselski oznacza, że przeciwko posłowi bez zgody Sejmu
nie można wszcząć i prowadzić postępowania karnego. Z tego oczywiście
nie wynika, że popełnione przez posła przestępstwo pozostaje bezkarne.
Postępowanie karne ulega jedynie odwleczeniu do czasu wygaśnięcie
mandatu poselskiego. Immunitet nie uchyla karalności, stanowi jedynie
czasową przeszkodę w prowadzeniu postępowanie karnego.
Celem immunitetu i nietykalności poselskiej jest zapobieżenie
ewentualnym wypadkom pozbawienia posła swobody wykonywania jego
mandatu i związanych z nim funkcji przez policję, prokuraturę lub inne
organy przymusu. Zakres immunitetu jest przedmiotem licznych sporów.
Sejm – jeśli zachodzi odpowiednio ważne przyczyny – może posła pozbawić
immunitetu i nietykalności.
Posłowie mają obowiązek brać udział w plenarnych posiedzeniach Sejmu
oraz w pracach komisji, do których zostali powołani. Służy im prawo
inicjatywy ustawodawczej w formach ustalonych przepisami. Posłowie
mogą występować z interpelacjami pod adresem rządu lub poszczególnych
ministrów i zgłaszać pytania, na które organ rządowy ma obowiązek
odpowiedzieć. Przysługują im diety poselskie, a także szereg innych
uprawnień, które mają ułatwić posłom wykonywania ich zadań.
ORGANIZACJE POSELSKIE
Zgodnie z regulaminem sejmowym posłom przysługuje prawo tworzenia
na terenie Sejmu własnych organizacji. Są nimi kluby parlamentarne.
Kluby poselskie nie są organami wewnętrznymi Sejmu, lecz formami
samoorganizacji posłów dla celów wynikających z realizacji ich zadań.
Kluby poselskie są organizacjami posłów utworzonymi według kryterium
przynależności partyjnej. Klub zrzesza posłów – członków jednej partii
politycznej lub innego ugrupowania o charakterze politycznym, może też
obejmować posłów współdziałających tylko z taką partią lub
ugrupowaniem. W swojej klasycznej postaci klub parlamentarny jest formą
organizacyjną frakcji parlamentarnej partii politycznej.
Zadaniem klubu jest wypracowanie środków realizacji postulatów danej
partii w parlamencie. W klubie posłowie uzgadniają wystąpienia
na plenarnym posiedzeniu Sejmu, sposób głosowania, przedstawienie
i forsowanie stanowiska swojej partii w pracach komisji sejmowych itd.
Indywidualnie rozwiązywany jest stosunek klubu parlamentarnego
do władz partii lub ugrupowania politycznego, które posłowie reprezentują.
W celu umożliwienia posłom realizacji ich obowiązków wobec wyborców
można tworzyć wojewódzkie biura klubów parlamentarnych, a także inne
jednostki organizacyjne dla obsługi terenowej działalności posłów
i senatorów.
WEWNĘTRZNE ORGANY SEJMU
Sejm tworzy organy wykonujące określone zadania, przygotowujące
materiały na plenarne posiedzenia, zajmujące się poszczególnymi
dziedzinami działalności Sejmu. Sejm jest więc ciałem wewnętrznie
zorganizowanym, a nie prostym zgromadzeniem posłów. Organizację
wewnętrzną Sejmu ustalają przepisy konstytucji oraz regulamin sejmowy.
Organami Sejmu są:
1. marszałek Sejmu
2. prezydium Sejmu
3. konwent seniorów
4. komisje sejmowe
Marszałek kieruje pracami Sejmu, a w szczególności stoi na straży
praw i godności Sejmu, czuwa nad tokiem prac Sejmu i jego organów,
reprezentuje Sejm, przewodniczy obradom Sejmu, nadaj bieg inicjatywom
ustawodawczym, kieruje pracami prezydium Sejmu, sprawuje pieczę nad
spokojem i porządkiem na terenie Sejmu, zapewnia dyscyplinę obrad,
mianuje i zwalnia pracowników kancelarii Sejmu. W razie potrzeby
w wypełnianiu zadań zastępują go wicemarszałkowie, przy czym zakres ich
kompetencji określa marszałek. Marszałek jest też zwierzchnikiem straży
marszałkowskiej – organu porządkowego Sejmu.
Prezydium Sejmu składa się z marszałka i wicemarszałków,
wybieranych przez Sejm spośród posłów. Do zadań prezydium Sejmu
należy między innymi ustalenie planów prac Sejmu, zwoływanie posiedzeń
Sejmu i ustalanie porządku obrad, dokonywanie wykładni regulaminu
Sejmu, utrzymywanie stosunków z Senatem, udzielanie posłom pomocy
w ich pracy.
Konwent seniorów składa się z marszałka i wicemarszałków oraz
przewodniczących klubów poselskich. Do tego grona mogą być w razie
potrzeby dokooptowani dalsi posłowie. Obrady konwentu toczą się pod
przewodnictwem marszałka Sejmu.
Konwent seniorów jest organem doradczym prezydium Sejmu, a jego
główne zadanie polega na zapewnieniu współdziałania organizacji
zrzeszających posłów na terenie Sejmu, a więc klubów poselskich. Stanowi
płaszczyznę wstępnego uzgadniania decyzji, trybu postępowania itd.
między organizacjami poselskimi.
Komisje sejmowe są organami specjalistycznymi Sejmu. Komisje
te są powoływane przez Sejm na początek kadencji. W skład komisji
wchodzą posłowie. Kompetencje Sejmu obejmują wszelkie dziedziny życia
publicznego, zaś posłowie mają pełne rozeznanie oparte na własnej
znajomości rzeczy jedynie w niewielkiej ilości spraw. Wobec tego
w pozostałych przypadkach muszą opierać się na opinii fachowego organu
– właśnie komisji sejmowej.
Komisje dzielą się na stałe i nadzwyczajne. Komisje nadzwyczajne
powoływane są dla zbadania określonej sprawy.
Komisje stałe są wewnętrznymi, pomocniczymi organami Sejmu,
powołanymi dla określonego rodzaju spraw w celu ich przygotowania
i wyrażenia opinii, zanim staną się przedmiotem obrad na posiedzeniu
Sejmu, oraz celem współdziałania w wykonywaniu kontroli nad
określonymi ogniwami aparatu państwowego.
Liczebność poszczególnych komisji oraz ich skład osobowy ustala Sejm.
Każda komisja wybiera ze swego grona prezydium, które kieruje jej
pracami. W skład prezydium komisji wchodzą przewodniczący komisji
i jego zastępcy.
Komisje stałe powołuje się przede wszystkim dla poszczególnych
dziedzin zarządu państwowego. Z reguły komisja obejmuje zakres
działania jednego lub kilku resortów.
Komisje stałe mają szczególne znaczenie dla całokształtu pracy Sejmu.
Wynika to stąd, że parlament jako całość nie jest w stanie, chociażby
ze
względów
technicznych,
dokładnie
i
wnikliwie
rozważyć
na posiedzeniach plenarnych spraw z reguły skomplikowanych,
wymagających dla ich prawidłowego rozstrzygnięcia kameralnego trybu
pracy oraz – jak wspomniani wyżej – specjalistycznych wiadomości
i fachowego doświadczenia. Komisje mogą korzystać usług powoływanych
specjalnie ekspertów z danej dziedziny wiedzy.
Rola
komisji
jako
organów
fachowych
jest
równie
mocno
wyeksponowana w działalności ustawodawczej Sejmu, jak i działalności
kontrolnej. Na posiedzeniach plenarnych Sejmu dominują z natury rzeczy
oceny o charakterze ogólnym. Natomiast fachowa i szczegółowa analiza
projektu ustawy, sprawozdanie kierownika resortu itp. – to sprawa komisji.
Do zadań komisji sejmowych należy między innymi rozpatrywanie
projektów ustaw, wysłuchiwanie sprawozdań i informacji kierowników
resortów, urzędów oraz instytucji lub ich zastępców, przeprowadzanie
analizy działalności poszczególnych działów administracji państwowej,
rozpatrywanie
spraw
związanych
z
wprowadzeniem
w
życie
i wykonywaniem ustaw i uchwał Sejmu.
Kierownicy resortów, urzędów oraz instytucji obowiązani są na każde
żądanie komisji przedstawić sprawozdania oraz udzielać informacji.
Umożliwia to komisji realne i skuteczne wykonywanie zadań.
Odmienny charakter, inny niż resortowy, ma kilka komisji sejmowych.
Należą do nich: komisja regulaminowa i spraw poselskich, komisja
ustawodawcza, komisja odpowiedzialności konstytucyjnej oraz komisja
spraw samorządowych.
Poza omówionymi wyżej organami wewnętrznymi, w pracach Sejmu,
a zwłaszcza w trakcie obrad plenarnych, znaczącą rolę odgrywają
sekretarze. Są oni wybierani przez Sejm na początku kadencji w liczbie
dwudziestu. Sekretarze prowadzą listę mówców i protokoły posiedzeń
Sejmu (korzystając przy tym z pomocy stenografów i innych pracowników
administracyjnych oraz wykorzystując urządzenia techniczne), dokonują
obliczenia wyników głosowania i pełnią inne czynności zlecone przez
marszałka.
b) SENAT
Senat jest drugą obok Sejmu izbą parlamentu. W skład Senatu wchodzi
100 senatorów.
Senat odgrywa znaczącą rolę w procesie legislacyjnym, tzn. procesie
stanowienia prawa, aczkolwiek nie ma w nim głosu decydującego.
Uprawnienia Senatu w tej dziedzinie zapewniają mu wpływa na treść
uchwalanych ustaw, a nawet mogą pozwolić na zblokowanie uchwalonej
przez Sejm ustawy. Zakres możliwości Senatu w tej dziedzinie związany
jest z układem sił politycznych w Sejmie.
Przewidziany w konstytucji tryb uchwalania ustaw przewiduje,
że uchwalona przez Sejm ustawa jest przekazywana Senatowi
do rozpatrzenia. Senat w ciągu miesiąca może zgłosić Sejmowi propozycję
dokonania w ustawie określonych zmian lub jej odrzucenia, inaczej
mówiąc, może wyrazić sprzeciw – częściowy lub generalny – wobec ustawy
sejmowej. Sprzeciw Senatu powoduje, że ustawa musi być w Sejmie
ponownie poddana pod głosowanie i aby obalić sprzeciw musi uzyskać już
nie zwykła większość, ale bezwzględną większość głosów.
Senat wyraża swoje stanowisko w formie uchwały. Tryb pracy Senatu
nad przedstawionymi mu ustawami i projektami innych aktów jest zbliżona
do trybu pracy Sejmu. Główne zadanie przypada tu komisjom senackim,
które przedstawiają następnie swoje stanowisko na plenarnym posiedzeniu
Senatu.
Senat obraduje na posiedzeniach. Pracami Senatu kieruje marszałek
Senatu, a w jego zastępstwie wicemarszałkowie.
Senatorowie pochodzą z powszechnych, bezpośrednich wyborów,
odbywających się łącznie z wyborami do Sejmu. Podobnie jak posłowie
mogą tworzyć kluby parlamentrane. Kadencja Senatu kończy się
równocześnie z kadencją Sejmu.
4. Władza wykonawcza
Władza wykonawcza - działalność polegająca na wykonywaniu
zadań państwowych obejmujących funkcje administrowania (realizacja
ustaw) oraz inicjowania polityki państwa, które określone są przez władzę
ustawodawczą. W Polsce, w myśl konstytucji władzę wykonawczą sprawują
Prezydent RP i Rada Ministrów.
a) Prezydent w Polsce
Prezydent (z łaciny praesidens – przewodniczący) obok Rady
Ministrów organ państwa w zakresie władzy wykonawczej. Zgodnie
z Konstytucją najwyższy przedstawiciel Rzeczypospolitej Polskiej, gwarant
ciągłości władzy państwowej, czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi
na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa, nienaruszalności
i niepodzielności jego terytorium. Jako reprezentant państwa na zewnątrz,
ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, mianuje i odwołuje
pełnomocnych przedstawicieli Polski w innych państwach i organizacjach
międzynarodowych,
przyjmuje
listy
uwierzytelniające
i odwołuje
akredytowanych przy prezydencie RP przedstawicieli dyplomatycznych
innych państw i organizacji międzynarodowych.
W
zakresie
polityki
zagranicznej
współdziała
z premierem
i właściwym ministrem. Jest najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych,
dlatego mianuje szefa sztabu generalnego i dowódców rodzajów sił
zbrojnych, w czasie pokoju sprawuje zwierzchnictwo nad wojskiem
za pośrednictwem ministra obrony narodowej, na czas wojny (na wniosek
premiera) mianuje naczelnego dowódcę sił zbrojnych i w takim samym
trybie odwołuje go, na wniosek ministra obrony narodowej nadaje stopnie
wojskowe oraz w razie zagrożenia zewnętrznego państwa (na wniosek
premiera) zarządza powszechną lub częściową mobilizację. Nadaje
obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na jego zrzeczenie się, przyznaje
ordery i odznaczenia, stosuje prawo łaski, może zwracać się z orędziem
do Sejmu, Senatu lub Zgromadzenia Narodowego, w ważnych sprawach
może zwołać Radę Gabinetową, wydaje też rozporządzenia i zarządzenia.
Prezydent RP wybierany jest na 5 lat w wyborach powszechnych,
równych, bezpośrednich i tajnych, ponownie może być wybrany tylko raz.
Kandydat musi mieć ukończone 35 lat, korzystać z pełni praw wyborczych,
być obywatelem polskim oraz zostać zgłoszonym przez minimum 100 tys.
obywateli.
Spośród kandydatów na prezydenta zostaje wybrany ten, który
otrzymał więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli żaden z nich
nie uzyskał wymaganej większości, 14 dnia przeprowadza się ponowne
głosowanie tylko na dwóch kandydatów. Zwycięża kandydat, który
otrzymał większą liczbę głosów.
Urząd wprowadzony przez Konstytucję marcową z 17 III 1921.
Wybierany przez Sejm i Senat, pełniący funkcje z odpowiedzialnymi przed
Sejmem
ministrami.
Wzmocnienie
pozycji
prezydenta
nastąpiło
po przewrocie majowym. Prezydent w Konstytucji kwietniowej (1935)
uzyskał dominujące stanowisko w państwie ("stoi na czele państwa").
Po II wojnie światowej funkcjonował w latach 1947-1952. Urząd
prezydenta został przywrócony (1989) w III Rzeczypospolitej.
Po II wojnie światowej prezydentami RP byli: B. Bierut (1947–1952),
po przywróceniu urzędu prezydenta w 1989, W. Jaruzelski (1989–1990),
L. Wałęsa (1990–1995), A. Kwaśniewski od 1995.
b) Rada Ministrów
Drugi obok prezydenta RP organ państwa w zakresie władzy
wykonawczej,
wyodrębniony
organizacyjnie,
funkcjonalnie
i kompetencyjnie. Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną
i zagraniczną, kieruje całością administracji rządowej, a także decyduje
we wszystkich sprawach, których konstytucja i ustawy nie zastrzegają dla
Prezydenta RP, samorządu lub innego organu administracji państwowej.
W skład Rady Ministrów wchodzą: Prezes Rady Ministrów (premier),
wiceprezesi (wicepremierzy), ministrowie, ministrowie "bez teki” oraz
przewodniczący komitetów (np. Komitetu Badań Naukowych, Komitetu
Integracji Europejskiej). Zgodnie z Konstytucją RP rząd ma prawo
inicjatywy ustawodawczej, zapewnia wykonanie ustaw i na podstawie
udzielonych upoważnień wydaje rozporządzenia, sporządza projekt
budżetu w państwie oraz zapewnia jego wykonanie, sprawuje ogólne
kierownictwo
w dziedzinie
polityki
zagranicznej,
a także
zawiera
i wypowiada umowy międzynarodowe, zapewnia wewnętrzne i zewnętrzne
bezpieczeństwo państwa, kieruje, koordynuje i kontroluje pracę wszystkich
innych organów administracji rządowej.
Skład Rady Ministrów proponuje premier przy współdziałaniu
prezydenta i sejmu. Za swoją działalność Rada Ministrów ponosi
odpowiedzialność przed Sejmem, a poszczególni ministrowie i premier
przed Trybunałem Stanu.
5. Władza sądownicza
Władza sądownicza trzecia władza w państwie, stanowi
ją wymiar sprawiedliwości sprawowany przez niezależne i niezawisłe sądy.
Do ich kompetencji należy orzekanie w rozpoznawanych sprawach
z zakresu prawa karnego, prawa cywilnego i prawa administracyjnego,
a w wielu państwach również kontrola zgodności działań innych organów
państwa z prawem i konstytucją, którą przeprowadza przez sądownictwo
konstytucyjne. W celu realizowania tych zadań powoływane są sądy
powszechne (orzekają w sprawach cywilnych i karnych) oraz sądy
szczególne (np. wojskowy, pracy).
W Polsce, zgodnie z Konstytucją RP władzę sądowniczą sprawują
sądy (Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne, sądy
wojskowe) oraz trybunały (Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu).
Sądy i trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz, wydają
wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.
Sąd Najwyższy, naczelny organ sądowy w Rzeczypospolitej
Polskiej. Sprawuje on nadzór nad działalnością sądów powszechnych,
wojskowych i administracyjnych w zakresie orzekania (tzw. nadzór
judykacyjny).
Sąd
Najwyższy
zajmuje
się
przede
wszystkim
rozpoznawaniem kasacji oraz podejmowaniem uchwał mających na celu
wyjaśnienie przepisów prawnych lub zawierających rozstrzygnięcia
zagadnień budzących poważne wątpliwości w konkretnej sprawie.
Składa się on z pięciu izb: Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych, Cywilnej, Karnej oraz Wojskowej. Sędziów Sądu
Najwyższego powołuje prezydent RP na wniosek Krajowej Rady
Sądownictwa. Natomiast I prezesa Sądu Najwyższego powołuje na 6 lat
spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne
Sędziów Sądu Najwyższego, a odwołuje Sejm na wniosek Prezydenta.
Stanowisko sędziego Sądu Najwyższego może pełnić ten, kto:
posiada obywatelstwo polskie i korzysta w pełni z praw cywilnych
i obywatelskich, jest nieskazitelnego charakteru, ukończył wyższe studia
prawnicze i uzyskał tytuł magistra prawa, wyróżnia się wysokim poziomem
wiedzy prawniczej oraz doświadczeniem zawodowym, a ponadto
ma co najmniej 10-letni staż pracy zawodowej, m.in. na stanowisku
sędziego, prokuratora lub adwokata.
Naczelny Sąd Administracyjny, NSA, organ sądowniczy, który
sprawuje wymiar sprawiedliwości przez sądową kontrolę administracji
publicznej. NSA działa w Warszawie i w ośrodkach zamiejscowych
tworzonych dla jednego lub kilku województw. W skład NSA wchodzą:
prezes i wiceprezesi Sądu, prezesi izb, prezesi ośrodków zamiejscowych
oraz sędziowie. Prezesa i wiceprezesów NSA powołuje i odwołuje
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej spośród sędziów tego Sądu, za zgodą
Zgromadzenia Ogólnego Sędziów NSA.
Sądy powszechne, organy wymiaru sprawiedliwości, które
obejmują sądy rejonowe, wojewódzkie i apelacyjne. W większości
rozstrzygają sprawy z zakresu prawa cywilnego, karnego, rodzinnego lub
prawa pracy.
Sądy szczególne, organy wymiaru sprawiedliwości powołane
do rozpatrywania spraw dotyczących określonej kategorii osób (np. sądy
wojskowe) bądź pewnego zakresu spraw (np. sądy administracyjne).
Trybunał
Stanu, organ sądowy powołany do orzekania
o odpowiedzialności konstytucyjnej osób zajmujących najwyższe
stanowiska państwowe. Rozpatruje sprawy o naruszenie konstytucji
i ustaw przez: Prezydenta RP, członków rządu, prezesa Najwyższej Izby
Kontroli, prezesa Narodowego Banku Polskiego, Prokuratora Generalnego,
kierowników urzędów centralnych, członków Krajowej Rady Radiofonii
i Telewizji, Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych oraz osoby, którym Prezes
Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem. O składzie Trybunału
Stanu decyduje sejm na pierwszym posiedzeniu, wybierając jego członków
na okres swojej kadencji. W skład Trybunału Stanu wchodzą:
przewodniczący, 2 zastępców i 16 członków. Przewodniczącym z urzędu
jest Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, pozostałe osoby wybierane
są spoza grona sejmu.
Do Trybunału Stanu mogą zostać wybrani obywatele polscy
korzystający z pełni praw obywatelskich, nie karani sądownie, nie
zatrudnieni w organach administracji państwowej. Członkowie Trybunału
Stanu są niezawiśli i podlegają tylko ustawom. Trybunał Stanu może
orzekać kary: utratę czynnego i biernego prawa wyborczego, zakaz
zajmowania kierowniczych stanowisk, utratę wszystkich lub niektórych
orderów, odznaczeń i tytułów honorowych, może również wymierzać kary
przewidziane w ustawach karnych. Ściganie przez Trybunał Stanu jest
dopuszczalne przez 10 lat od popełnienia czynu, a w przypadku
przestępstwa - w okresie przewidzianym przez ustawę.
Trybunał
Konstytucyjny, konstytucyjna instytucja
sądowniczej powołana na mocy ustawy z 1982 (nowelizowanej w
której głównym zadaniem jest kontrolowanie zgodności
z Konstytucją RP oraz formułowanie jego wykładni. Trybunał
w sprawach:
władzy
1989),
prawa
orzeka
1. zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją,
2. zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi,
których ratyfikacja wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie,
3. zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy
państwowe z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami,
4. zgodności z konstytucją celów lub działalności partii politycznych.
Trybunał Konstytucyjny rozpatruje też skargi wniesione przez
obywateli w zakresie naruszania ich wolności lub praw oraz rozstrzyga
spory kompetencyjne pomiędzy konstytucyjnymi organami państwa.
Prawo postawienia wniosku związanego z kompetencjami Trybunału
Konstytucyjnego mają m.in. prezydent, marszałek Sejmu i Senatu,
premier, posłowie (co najmniej 50), senatorowie (co najmniej 30),
pierwszy
prezes
Sądu
Najwyższego,
prezes
Naczelnego
Sądu
Administracyjnego, Prokurator Generalny, prezes Najwyższej Izby
Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich. Trybunał Konstytucyjny tworzy
15 sędziów wybieranych przez Sejm na 9–letnią kadencję. Sędziowie
Trybunału Konstytucyjnego są niezawiśli i podlegają tylko konstytucji. Nie
mogą też, w okresie zajmowania stanowiska, należeć do partii politycznej,
związku zawodowego oraz łączyć tych funkcji z pełnieniem mandatu posła
lub senatora. Trybunał Konstytucyjny stanowi jedną z formalnych
gwarancji praworządności.
6. INNE ORGANY KONSTYTUCYJNE
Najwyższa Izba Kontroli, NIK
Naczelny organ kontroli państwowej podległy Sejmowi RP, działający
na zasadach kolegialności. Istniała już w latach 1921-1939. W okresie
powojennym powołana w 1949 jako organ niezależny od rządu, w latach
1952-1957 zastąpiona przez Ministerstwo Kontroli Państwowej.
Zasadniczym zadaniem NIK jest kontrola działalności organów
administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób
prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych. NIK może
także kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego,
komunalnych
osób
prawnych
i innych
komunalnych
jednostek
organizacyjnych.
Kontrola NIK polega w szczególności na badaniu wykonania budżetu
państwa oraz realizacji ustaw i innych aktów prawnych w zakresie
działalności
finansowej,
działalności
gospodarczej
i organizacyjnoadministracyjnej tych jednostek pod względem legalności, gospodarności,
celowości i rzetelności.
NIK kontroluje także wykonanie budżetu, gospodarkę finansową
i majątkową Kancelarii Prezydenta RP, Kancelarii Sejmu, Kancelarii Senatu,
Trybunału Konstytucyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, Krajowej Rady
Radiofonii i Telewizji, Krajowego Biura Wyborczego, Sądu Najwyższego,
Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Państwowej Inspekcji Pracy.
NIK przedstawia Sejmowi RP sprawozdanie ze swojej działalności
za każdy kolejny rok ubiegły. Pracami NIK kieruje prezes powoływany
przez Sejm bezwzględną większością głosów, za zgodą Senatu RP.
Rzecznik praw obywatelskich
Jednoosobowy, konstytucyjny organ powołany do ochrony praw
i wolności zagwarantowanych w konstytucji i innych aktach normatywnych.
Jego działalność reguluje ustawa z 1987 (znowelizowana w 1991)
o rzeczniku praw obywatelskich.
Rzecznik praw obywatelskich jest organem samoistnym, tzn.
ma ustawowo określone kompetencje, działa samodzielnie i we własnym
imieniu. Rzecznik praw obywatelskich powoływany jest na 5 lat przez Sejm
RP za zgodą Senatu na wniosek marszałka sejmu albo grupy 35 posłów.
Rzecznikiem praw obywatelskich może być obywatel polski
wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz
wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość
społeczną. Przysługują mu szerokie przywileje prawne w zakresie
immunitetu i nietykalności osobistej. Nie może być pociągnięty
do odpowiedzialności karnej, aresztowany lub zatrzymany bez zgody
sejmu. Nie obejmują go też zasady odpowiedzialności konstytucyjnej.
Kompetencje i środki działania rzecznika praw obywatelskich zostały
określone bardzo szeroko i elastycznie. Po zapoznaniu się ze skierowanym
wnioskiem, rzecznik praw obywatelskich może podjąć zgłoszoną sprawę
lub nie, ale w tym drugim przypadku musi o tym powiadomić
wnioskodawcę i osobę, której sprawa dotyczy. Może on również poprzestać
na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących środków działania lub
przekazać sprawę innemu właściwemu organowi.
W wypadku stwierdzenia naruszenia praw i wolności obywatelskich,
rzecznik praw obywatelskich ma m.in. prawo: zbadać każdą sprawę
na miejscu, żądać złożenia wyjaśnień lub przedstawienia aktu każdej
sprawy (prowadzonej np. przez organy administracji państwowej, organy
organizacji spółdzielczych, społecznych, zawodowych itp.), zlecać
przeprowadzenie
ekspertyz
i opinii,
zaskarżyć
decyzje
sądu
administracyjnego (sądownictwo administracyjne). Może on również
wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o stwierdzenie
zgodności aktu prawnego z konstytucją lub z ustawami lub też do Sądu
Najwyższego o podjęcie uchwały dot. interpretacji przepisów prawnych
budzących wątpliwości.
Istotną funkcją rzecznika praw obywatelskich jest wpływanie
na poprawę przestrzegania prawa przez organy państwa. W tym celu
przedstawia on sejmowi i senatowi coroczne sprawozdania ze swej
działalności wraz z uwagami i wnioskami dot. stanu przestrzegania praw
i wolności obywateli.
Wnioski kierowane do rzecznika praw obywatelskich są wolne
od opłat, nie wymagają zachowania szczególnej formy, lecz powinno
zawierać oznaczenie wnioskodawcy oraz osoby, której praw i wolności
sprawa dot., a także określać przedmiot sprawy.
7. ZASADY USTROJOWE RP
Ustrój polityczny, regulacje prawne odnoszące się do struktury
organizacyjnej, kompetencji i wzajemnych relacji organów państwa oraz
sposobu rządzenia nim.
W politologii termin ustrój polityczny zastępowany jest przez system
i reżim polityczny.
W Rzeczypospolitej Polskiej podstawy prawne ustroju politycznego
sformułowano w konstytucji w formie 5 naczelnych zasad:
1. Zwierzchnictwa narodu jest ona urzeczywistniana poprzez wolne
i powszechne wybory przedstawicieli narodu do Sejmu i Senatu oraz
poprzez referendum.,
2. Reprezentacji (przedstawicielstwa) – polega na przeniesieniu przez
naród (poprzez akt wyborczy) na posłów i senatorów prawa
do podejmowania decyzji w jego imieniu,
3. Podziału władz – opiera się na podziale i równowadze władzy
ustawodawczej (rozdzielonej między Sejm i Senat), wykonawczej (dzieli
ją Prezydent RP z Radą Ministrów) i sądowniczej (sprawują ją niezawisłe
sądy z Sądem Najwyższym na czele, wespół z niezależnym Trybunałem
Stanu i Trybunałem Konstytucyjnym),
4. Pluralizmu politycznego – zagwarantowanie wolności tworzenia
i działania partii politycznych,
5. Samorządności – samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu
władzy publicznej, a także istnieje możliwość tworzenia, niezależnych
od państwa, różnych form samorządów (np. samorządu zawodowego,
samorządu uczniowskiego).
8. WOLNOŚCI, PRAWA I OBOWIĄZKI
9. BIBLIOGRAFIA
1. „Elementy Prawa Dla Ekonomistów”, Wojciech Siuda
2. „Nauka o państwie i polityce”, Eugeniusz Zielińaski
3. „Zarys teorii państwa i prawa”, Redelbach, Wronkowska, Ziembiński
4. Strona internetowa: www.wiem.onet.pl
x60
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards