Wstęp - Wydawnictwo UMCS

advertisement
Stosunki polsko-ukraińskie 1991-2014, red. naukowa Marek Pietraś, Markijan Malskyj, Beata Surmacz,
Wydawnictwo UMCS, Lublin 2016
Wstęp
P
owstanie w 1991 roku niepodległej Ukrainy jest jedną z najistotniejszych
geopolitycznych konsekwencji – ale i jednoczesnym potwierdzeniem –
upadku ładu dwubiegunowego, rozpadu byłego Związku Radzieckiego
oraz końca zimnej wojny. Skutki tego faktu dla stosunków międzynarodowych
w Europie, bezpieczeństwa międzynarodowego oraz pozimnowojennego
porządku, który w Europie Wschodniej ciągle nie został ukształtowany,
są nie tylko odczuwane do dziś, ale są zmienną warunkującą każdy z tych
trzech wymienionych obszarów rzeczywistości międzynarodowej.
Geopolityczna zmiana w postaci powstania niepodległej Ukrainy miała
i ma szczególne znaczenie dla Polski i jej polityki zagranicznej. Symbolicznym tego potwierdzeniem jest fakt, że Polska w dniu 2 grudnia 1991 roku
jako pierwsza uznała Ukrainę za państwo. Jej powstanie stało się dla Polski
szansą – chociażby w nawiązaniu do myśli politycznej paryskiej „Kultury” –
ukształtowania korzystnego z punktu widzenia geopolitycznych preferencji
porządku międzynarodowego w Europie Wschodniej, więzi z powstałymi
tu państwami i istniejącymi społeczeństwami. Zarazem jednak niepodległa
Ukraina stała się wyzwaniem dla polityki zagranicznej Polski w warunkach
wspólnej „trudnej” przeszłości historycznej, traktowania przez Federację
Rosyjską tzw. obszaru poradzieckiego jako strefy wyłącznych wpływów,
ale i towarzyszącej temu – zwłaszcza od połowy lat 90. XX wieku i mimo
deklaracji partnerstwa strategicznego z Polską – polityce wielowektorowości.
Wskazanej wyrazistości i ciągłości miejsca Ukrainy w strategii polityki
zagranicznej Polski nie towarzyszyła porównywalna wyrazistość miejsca Polski
w polityce zagranicznej Ukrainy i jej strategicznych preferencjach. Można
wręcz mówić o asymetrii wzajemnego znaczenia obu państw. O ile jednak
do połowy lat 90. XX wieku zbliżenie z Polską było dla Ukrainy istotne
9
| Wstęp | w kontekście akcentowania własnej niezależności politycznej, zwłaszcza wobec
Rosji, o tyle w okresie realizowanej później polityki wielowektorowości czy
nawet zbliżenia z Rosją Polska nie odgrywała wyraźnie określonej i znaczącej
roli w strategii politycznej Ukrainy. Oceny tej nie zmieniła „pomarańczowa
rewolucja”, udzielone Ukrainie przez Polskę wsparcie i zbliżenie polityczne
obu państw oraz zainicjowane procesy pojednania obu narodów. Wydaje się,
że dość istotna zmiana znaczenia Polski dla Ukrainy nastąpiła po „rewolucji
godności”, euromajdanie i jednoznacznym zaakcentowaniu przez społeczeństwo Ukrainy i większość głównych sił politycznych europejskich aspiracji,
włącznie z perspektywą członkostwa w Unii Europejskiej. Należy dodać, że
stało się to w warunkach członkostwa Polski w Sojuszu Północnoatlantyckim
i w Unii Europejskiej. W tych warunkach Polska zaczęła być postrzegana na
Ukrainie jako „wzorzec” procesów transformacji, doświadczeń i przebytej
drogi w kierunku struktur euroatlantyckich, czyli NATO i Unii Europejskiej.
Przedstawione uwagi na temat asymetrii, ale i zmienności wzajemnego znaczenia Polski i Ukrainy są przyczynkiem, ale i „tłem” realizacji celu głównego
monografii, jakim jest analiza stosunków polsko-ukraińskich, ich złożoności
i zmienności w okresie od 1991 do 2014 roku z próbą dokonania ich bilansu.
Stąd wiele opracowań nie odwołuje się do aktualnych wydarzeń na Ukrainie.
Realizacja tego celu została przeprowadzona z odwołaniem się do kilku
przyjętych założeń badawczych. Po pierwsze, za niezbędne uznano skoncentrowanie się na uchwyceniu złożoności treści, a w konsekwencji na wielopłaszczyznowości stosunków między obydwoma państwami. Po drugie, uznano,
że stosunki Polski i Ukrainy należy analizować w szerszym kontekście europejskim, gdyż swym znaczeniem wykraczają poza wąsko rozumiane relacje
bilateralne. Po trzecie, uznano, że niezbędne jest przeprowadzenie analizy
tych stosunków nie tylko na poziomie państw, oficjalnych relacji rządowych,
ale także na poziomie systemów społecznych i gospodarczych. Stąd też mowa
o stosunkach polsko-ukraińskich, a nie tylko o stosunkach Polska–Ukraina.
Po czwarte, przyjęto założenie o koncentracji na współczesnych stosunkach
polsko-ukraińskich w okresie od 1991 roku. Za niezbędne uznano jednak
uwzględnienie doświadczenia „trudnej” historii, która „żyje” w dniu dzisiejszym, w zbiorowej świadomości społeczeństw i elit politycznych, warunkując
stosunki polsko-ukraińskie.
Przyjęte założenia badawcze warunkują strukturę monografii. Podzielono
ją na pięć części, a głównym kryterium porządkowania treści współczesnych
stosunków polsko-ukraińskich jest kryterium płaszczyzn tych stosunków.
10
| Wstęp |
W odniesieniu do stosunków głównie między państwami wyodrębniono
płaszczyznę polityczną, płaszczyznę bezpieczeństwa oraz płaszczyznę integracji europejskiej. W celu analizy stosunków społecznych, a zwłaszcza transgranicznych interakcji jednostek terytorialnych, wyodrębniono płaszczyznę
stosunków transnarodowych. Dopełnieniem całości jest analiza dziedzictwa
trudnej przeszłości historycznej, jej miejsca w zbiorowej świadomości obu
narodów oraz prób jej przezwyciężania.
Część pierwsza monografii zatytułowana jest Płaszczyzna polityczna.
Zgodnie z przyjętym „standardem” myślenia politologicznego uznano ją za
nadrzędną w stosunku do pozostałych, a więc najważniejszą, mając jednocześ­
nie świadomość, że trudno ją precyzyjnie oddzielić, zwłaszcza od płaszczyzny
bezpieczeństwa i płaszczyzny integracji europejskiej. Grigorij Pierepełytsja
podjął temat wyzwań, przed jakimi znalazły się Ukraina i Polska w XXI
wieku. Podkreślając wspólnotę interesów bezpieczeństwa oraz interesów geopolitycznych Polski i Ukrainy, wskazał, że Ukraina po „rewolucji godności”
powtarza historyczną drogę Polski w procesie budowania więzi ze strukturami
euroatlantyckimi, tylko w bardziej złożonych uwarunkowaniach wewnętrznych i międzynarodowych. Z kolei Marek Pietraś, odwołując się do deklaracji
politycznej z połowy lat 90. XX wieku o strategicznym partnerstwie Polski
i Ukrainy, zwrócił uwagę na narastającą złożoność warunków realizacji tej
deklaracji. Odwołując się do licznych danych statystycznych, wskazał, że między
Polską i Ukrainą przebiega w Europie nowa linia podziału w odniesieniu do
standardów funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, procesów gospodarczych i społecznych. Walenty Baluk przedmiotem analizy uczynił stosunki
polsko-ukraińskie w kontekście kształtowania nowej Europy Wschodniej,
będącej nie regionem, lecz obszarem stosunków międzynarodowych, obejmującym państwa sąsiadujące z Unią Europejską i NATO, postrzegane przez Rosję
jako obszar jej żywotnych interesów i poddany presji reintegracyjnej. Ukrainę
uznaje za filar Europy Wschodniej, a przedmiotem analizy uczynił działania
Unii Europejskiej, zwłaszcza te w ramach Europejskiej Polityki Sąsiedztwa
i Partnerstwa Wschodniego. W tym kontekście zanalizował strategie polityczne
poszczególnych państw, nawiązując do stowarzyszenia Ukrainy z UE. Bartosz
Koziński podjął problem postrzegania stosunków polsko-ukraińskich w exposé
ministrów spraw zagranicznych Polski. Uczynił to z uwzględnieniem szerszego
kontekstu historycznego i ewolucji tych stosunków od roku 1990, wyodrębniając
ich cztery etapy i rekonstruując exposé na każdym z nich. Skoncentrował się
na trzech problemach: a) priorytetach polityki zagranicznej Polski; b) polityce
11
| Wstęp | wschodniej Polski z uwzględnieniem polityki wobec Ukrainy; c) mniejszości
polskiej na obszarze poradzieckim. G.A. Piskorska i O.W. Szewczenko podjęły
aktualny i perspektywiczny problem kształtowania politycznego wizerunku
Ukrainy z wykorzystaniem zasobów miękkiej siły. Uznały, że przykład Polski
może tworzyć dla Ukrainy wzorzec kształtowania strategii politycznej oraz
praktyki jej realizacji. Z kolei Beata Surmacz przedmiotem analizy uczyniła
weryfikację scenariuszy stosunków polsko-ukraińskich sformułowanych w Jej
autorskiej publikacji z 2002 roku. Są to następujące scenariusze: „żelaznej
kurtyny”, „czarnomorski”, „Russia first”, „papierowej kurtyny”, „galicyjski”,
„Europa bez granic”. Za zmienne warunkujące realizację tych scenariuszy
uznała polityki Unii Europejskiej oraz Rosji.
W części drugiej przedmiotem analiz jest płaszczyzna bezpieczeństwa
w stosunkach Polski i Ukrainy. Zyskała ona szczególne znaczenie po „rewolucji godności”. U podstaw analiz legło szerokie, wielowymiarowe rozumienie
bezpieczeństwa. Artur Drzewicki podjął temat kultur strategicznych Polski
i Ukrainy jako czynników warunkujących współpracę obu państw w obszarze
bezpieczeństwa międzynarodowego. Podkreślił ukształtowanie kultury strategicznej Polski i proces jej kształtowania w przypadku Ukrainy, poszukując
jednocześnie podobieństw i różnic. Jednocześnie identyfikacja kultur strategicznych obu państw stała się punktem odniesienia dla analizy ich współpracy
dwustronnej i wielostronnej w zakresie bezpieczeństwa. Za istotny czynnik
tej współpracy uznany został rozwój wojskowych zdolności operacyjnych
Unii Europejskiej. Ludmiła Czekalenko podjęła problem regionalnego przywództwa w warunkach współpracy Polski i Ukrainy na rzecz bezpieczeństwa
europejskiego. Wskazała na znaczenie dla Ukrainy i jej włączania się w proces
integracji europejskiej doświadczeń państw Europy Środkowo-Wschodniej ze
szczególnym uwzględnieniem doświadczenia Polski. Z kolei Viktoria Voitenko
podjęła temat rozwoju i funkcjonowania „kompleksu wojskowo-przemysłowego”
w Polsce w okresie członkostwa w NATO i znaczenie doświadczeń Polski w tym
zakresie dla Ukrainy. Skoncentrowała się na procesie transformacji sił zbrojnych
w Polsce, ewolucji więzi z Sojuszem Północnoatlantyckim i rozwoju przemysłu zbrojeniowego. Aleksandra Fedun podjęła zaś tematykę niewojskowych
wymiarów bezpieczeństwa w stosunkach Polski i Ukrainy, odwołując się do
kategorii międzynarodowego bezpieczeństwa ekologicznego. Podkreślając wzrost
znaczenia czynnika ekologicznego w kształtowaniu bezpieczeństwa międzynarodowego, przedmiotem analizy uczyniła dwustronne regulacje normatywne
oraz zaangażowanie Polski i Ukrainy w wielostronną współpracę ekologiczną.
12
| Wstęp |
W części trzeciej przedmiotem analiz jest płaszczyzna integracji europejskiej w stosunkach Polski i Ukrainy. Tematyka ta jest obecna w stosunkach
obu państw niemalże od początku lat 90. XX wieku, a jej znaczenie ostatnio
bardzo wzrosło, zwłaszcza w kontekście najpierw perspektywy, a następnie
faktu stowarzyszenia Ukrainy z Unią Europejską. Uwagę zwraca różnorodność
podjętej tematyki. Ludmiła Czekalenko i Maria Wasiliewa podjęły temat
wartości europejskich jako punktu odniesienia procesów integracji europejskiej i udziału w niej Ukrainy. Skoncentrowały się na takich wartościach jak
wolność, demokracja, równość, praworządność, solidarność, prawa człowieka.
Z kolei Viktoria Boiko podjęła problem filozoficznej perspektywy ładu międzynarodowego, miejsca w nim państwa, a w tym kontekście skoncentrowała
się na „rewolucji godności” na majdanie i problemie uznania proeuropejskich
aspiracji Ukrainy. Beata Piskorska podjęła zaś temat stosunków Ukrainy
z Unią Europejską w szczególnym dla tej pierwszej okresie zmiany politycznej
na przełomie lat 2013/2014. Skoncentrowała się na istotnych zagadnieniach
takich jak wyniki szczytu UE w Wilnie w listopadzie 2013 roku, wydarzenia
na euromajdanie, perspektywy opcji europejskiej Ukrainy, destabilizacyjne
działania Rosji oraz umowa stowarzyszeniowa Ukrainy z UE. Z kolei Spasimir Domaradzki podjął temat perspektyw stosunków polsko-ukraińskich po
szczycie UE w Wilnie, przeprowadzając analizę głównie „od strony” Polski.
Skoncentrował się na dylematach polityki Polski wobec Ukrainy w warunkach dziedzictwa doświadczenia historycznego, złożoności wewnętrznej
sceny politycznej i uwarunkowań geopolitycznych oraz ewolucji – włącznie
z Partnerstwem Wschodnim – podejmowanych działań. Sformułował postulat
rezygnacji z myślenia w kategoriach wzajemnych krzywd we współczesnym
dialogu polsko-ukraińskim. Markijan Malskyj i Dominika Rosłoń poddali
analizie Partnerstwo Wschodnie jako instrument polityki wschodniej Polski,
podkreślając, że w ramach polityki zagranicznej Polski rozwinięta koncepcja
wymiaru wschodniego, a tym samym inicjatywa Partnerstwa Wschodniego,
jako cel powinna przyjąć założenie, by Europa nie kończyła się na wschodniej
granicy Unii Europejskiej. Aleksander Kuczik podjął temat Partnerstwa Wschodniego jako subregionalnego mechanizmu integracji europejskiej w kontekście
stosunków polsko-ukraińskich i z koncentracją na ich wymiarze cywilizacyjnym i geopolitycznym. Przedmiotem szczególnej uwagi stały się działania
Polski w ramach Partnerstwa Wschodniego, a nakierowane na kształtowanie
współpracy z Ukrainą. Igor Zinko, Petro Bajkowskij i Stanisław Salja przedstawili temat współpracy polsko-ukraińskiej na rzecz europejskiego wyboru
13
| Wstęp | Białorusi. Zidentyfikowali i zanalizowali podejmowane działania. Natalia
Antoniuk i Oksana Krajewska podjęty temat międzynarodowej roli Polski
w stosunkach z Ukrainą. Uznały, że w stosunkach tych jedną z istotnych ról
pełnionych przez Polskę jest rola „mediatora” w dialogu między Ukrainą i Unią
Europejską. Podkreśliły nawiązywanie Polski do tradycji myśli jagiellońskiej.
Z kolei Serhij Danilenko podjął problem sektorowej adaptacji społeczeństwa
Ukrainy do perspektywy członkostwa w UE. Uczynił to z odwołaniem się do
idei, ale również i praktyki kształtowania się społeczeństwa informacyjnego,
uznając jednocześnie jego użyteczność w rozwiązywaniu wielu współczesnych
problemów Ukrainy.
Część czwarta monografii zatytułowana jest Płaszczyzna stosunków transnarodowych. Ważnym celem tej części jest odejście od koncentracji w analizie
stosunków polsko-ukraińskich na stosunkach państw i uwzględnienie zaangażowania i transgranicznych działań innych podmiotów. Uwzględniono
bowiem działania jednostek terytorialnych, podmiotów gospodarczych, struktur samorządowych, a nawet społeczeństw, ale bez organizacji społeczeństwa
obywatelskiego, a więc pozarządowych. Hanna Dumała podjęła ważny problem decentralizacji stosunków polsko-ukraińskich poprzez transgraniczną
współpracę subpaństwowych jednostek terytorialnych obu państw w latach
1991–2013. Jest ona częścią realizacji koncepcji partnerstwa strategicznego.
Przedmiotem analizy autorka uczyniła podstawy normatywne współpracy, funkcjonowanie euroregionów oraz współpraca województw/obwodów,
powiatów, miast i gmin. Rafał Kęsek podjął zaś temat inwestycji w stosunkach
polsko-ukraińskich. Inwestycje – wykraczające poza płaszczyznę polityczną
– traktowane są jako test deklarowanego partnerstwa strategicznego. Autor
wskazał na asymetrię przepływu inwestycji i większe zaangażowanie podmiotów gospodarczych mających siedzibę w Polsce, co nie oznacza, że pominął
przepływ inwestycji z Ukrainy do Polski. Poruszył także problem „klimatu”
dla inwestycji zagranicznych na Ukrainie. Agnieszka Parol przeprowadziła zaś
analizę umów o małym ruchu granicznym, zawartych przez Polskę i Ukrainę
z uwzględnieniem ich ewolucji sięgającej czasów byłego ZSRR, gdyż od roku
1985. Tematykę małego ruchu granicznego podjął również Daniel Szeligowski. Skoncentrował się przede wszystkim na funkcjonowaniu małego ruchu
granicznego między Polską i Ukrainą na podstawie umowy z 2008 roku.
Uwzględniając dane statystyczne, przedstawił przepływ osób, ich strukturę
geograficzną oraz efekty ekonomiczne w postaci struktury wydatków osób
przekraczających granicę. Z kolei Bogdan Kawałko przedmiotem analizy
14
| Wstęp |
uczynił miejsce współpracy transgranicznej w strategii rozwoju województwa
lubelskiego, z uwzględnieniem szerszego kontekstu członkostwa Polski w UE.
Skoncentrował się na praktyce współpracy z obwodami lwowskim i wołyńskim,
wskazując na jej ograniczenia w postaci asymetrii poziomu rozwoju regionów
oraz stopnia samodzielności władz lokalnych. Artur Kamiński podjął zaś
temat współpracy władz samorządowych Dolnego Śląska z regionami Ukrainy. Skoncentrował się na analizie podstaw normatywnych tej współpracy
oraz jej praktyce.
Część piąta została zatytułowana Dziedzictwo historyczne. Odzwierciedla
ona przyjęte założenie o koncentracji na współczesnych stosunkach polsko-ukraińskich, z jednoczesnym jednak uwzględnieniem dziedzictwa „trudnej” przeszłości historycznej, która „żyje” w dniu dzisiejszym, warunkując
stosunki obu państw i społeczeństw, kształtując zbiorową świadomość po
obu stronach, a często i wzajemne postrzeganie. Maciej Mróz przeprowadził
analizę z uwzględnieniem „głębi historycznej” stosunków polsko-ukraińskich,
obfitujących we wzajemne krzywdy i ich trwanie w zbiorowej świadomości
obu narodów, przekazywane z pokolenia na pokolenie. Podkreślił, że zmiana
geopolityczna na przełomie lat 80. i 90. XX wieku i powstanie niepodległej
Ukrainy stworzyły szansę przewartościowania bolesnego dziedzictwa historycznego. Tomasz Olejarz podjął problem pojednania w stosunkach polsko-ukraińskich, analizowany z odwołaniem się do wiedzy ogólnej na temat zjawiska
pojednania w stosunkach międzynarodowych. Przedmiotem analizy uczynił
specyfikę pojednania między Polakami i Ukraińcami, koncentrując się w szczególności na działaniach podejmowanych w latach 1991–2014 na płaszczyźnie
politycznej, ale i zaangażowaniu Kościołów. Michał Siekierka, koncentrując się
na tragicznym doświadczeniu historycznym, jakim była zbrodnia wołyńska,
i na obchodach jej 70. rocznicy, dokonał identyfikacji odmienności podejść
środowisk politycznych w Polsce do stosunków z Ukrainą oraz przedstawił
ewolucję stosunków obu państw. Poruszył także głębszy problem potrzeby
pamięci w stosunkach między narodami. Marcin Majewski przedmiotem analizy
– z odwołaniem się do artykułów „Kuriera Galicyjskiego” – uczynił problem
roli mediów w kształtowaniu zbiorowej świadomości narodów doświadczonych
„trudną” przeszłością historyczną. Zrekonstruował toczoną na łamach tego
czasopisma dyskusję na temat tożsamości historycznej Lwowa, porozumienia
Piłsudski–Petlura czy zbrodni wołyńskiej. Do roli mediów w kształtowaniu
zbiorowej świadomości w stosunkach polsko-ukraińskich nawiązał także
Maciej Strutyński. Zagadnienie to omówił na przykładzie tygodnika „Myśl
15
| Wstęp | Polska”, zajmującego się także tematyką Ukrainy, a w szczególności tematyką
nacjonalizmu ukraińskiego, mniejszości ukraińskiej w świecie, ale i w Polsce,
tragedii wołyńskiej, ale i polityki wschodniej Polski.
Inspirację do przygotowania niniejszej monografii stworzyła konferencja
naukowa zorganizowana w dniach 14–15 listopada 2013 roku na Wydziale
Politologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Temat tej
konferencji to „Stosunki polsko-ukraińskie 1991–2013. Próba bilansu”. Została
zorganizowana pod patronatem Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej na
Ukrainie Henryka Litwina oraz Ambasadora Ukrainy w Polsce Markijana
Malskiego. Współorganizatorami konferencji byli: Komisja Politologii i Stosunków Międzynarodowych Oddziału Lubelskiego Polskiej Akademii Nauk
w Lublinie, Zakład Stosunków Międzynarodowych Wydziału Politologii
UMCS oraz Wydział Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu im.
Iwana Franki we Lwowie.
Marek Pietraś
Markijan Malskyj
Beata Surmacz
16
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Create flashcards