Założenia aktuarialne przyjmowane do obliczeń wartości obecnej

advertisement
Wpływ prawdopodobieństw zgonu i innych założeń aktuarialnych na wartość
zobowiązań z tytułu świadczeń pracowniczych
Renata Onisk
Wstęp
Świadczenia pracownicze stanowią obok wynagrodzeń i narzutów na wynagrodzenia
jeden z ważniejszych pieniężnych aspektów zatrudnienia każdego przedsiębiorstwa.
Właściwa wycena zobowiązań wynikających z tych świadczeń odgrywa dużą rolę
w prognozowaniu zarówno rachunku zysków i strat przedsiębiorstwa, jak i jego
bilansu. Do najbardziej powszechnych świadczeń pracowniczych w polskich
przedsiębiorstwach należą:
a)
b)
c)
d)
nagrody jubileuszowe płatne w trakcie zatrudnienia pracownika w firmie,
odprawy emerytalne płatne w momencie przejścia pracownika na emeryturę,
odprawy rentowe płatne w momencie przejścia pracownika na rentę,
deputaty wydawane w naturze lub płatne w regularnych odstępach czasu jako
ekwiwalenty pieniężne.
Wartość obecna świadczeń pracowniczych stanowi zobowiązanie przedsiębiorstwa
jako pracodawcy i pojawia się w jego bilansie po stronie pasywów. W rachunku
zysków i strat pojawiają się pozycje związane z kosztem bieżącego roku, czyli
przyrostu wartości zobowiązania ze względu na przepracowanie przez pracowników
tego roku.
Wartość obecna przyszłego świadczenia zależy od założeń przyjętych do obliczeń.
Założenia stanowią wyraz naszego oczekiwania w stosunku do realizacji przyszłych
zjawisk mających wpływ na wysokość przyszłych zobowiązań. Założenia powinny
być przyjęte na poziomie odzwierciedlającym najlepsze oszacowanie dotyczące
każdej zmiennej uwzględnianej w obliczeniach. Oszacowania dotyczące
pojedynczych zmiennych powinny zapewniać ponadto wzajemną spójność.
Założenia finansowe
W celu obliczenia kwoty płatnej w przyszłości konieczne jest zastosowanie stopy
procentowej, przy której dyskontowane są przyszłe wypłaty. Ponadto niezbędne jest
przyjęcie założenia dotyczącego stopy przyrostu podstawy wymiaru świadczenia do
momentu wypłaty.
Stopa procentowa, przy której dyskontowane są przyszłe wypłaty odzwierciedla
oczekiwany długoterminowy przyrost funduszu, stanowiącego pokrycie przyszłych
zobowiązań. Im wyższa stopa procentowa zastosowana do dyskontowania przyszłych
świadczeń, tym niższa jest obecna wartość przyszłych zobowiązań. Prawidłowość ta
wynika z faktu, że oczekujemy większego przychodu z oprocentowania posiadanego
funduszu w każdym roku do momentu wypłaty świadczenia i stąd dzisiaj możemy
odłożyć mniejszą jej wartość początkową, bo spodziewamy się uzyskać wyższe
coroczne przyrosty funduszu, aby osiągnąć wartość końcową wypłaty. Prawidłowość
ta jest przedstawiona za pomocą poniższego wzoru
F1  F0  i  F0
F0 
F1
1 i
gdzie:
F0
F1
i
wartość początkowa funduszu
wartość końcowa funduszu
stopa oprocentowania funduszu
Wartość początkowa funduszu jest odwrotnie proporcjonalna do stopy
oprocentowania, jaką zakładamy, że osiągniemy z funduszu. Przy takiej stopie
dyskontujemy przyszłą wartość świadczeń. Wartość oprocentowania uzyskanego na
funduszu oprocentowanym przy tej stopie będzie dochodem funduszu w danym roku
po stronie aktywów (o ile takie istnieją), a po stronie zobowiązań pojawi się jako
koszt danego roku.
W Polsce nie istnieje obowiązek posiadania wyodrębnionych od majątku
przedsiębiorstwa aktywów funduszy na pokrycie zobowiązań pracowniczych.
W takiej sytuacji nie istnieje równoczesność zjawiska strumienia dochodu uzyskanego
z oprocentowania funduszu po stronie aktywów i strumienia kosztu po stronie
pasywów. Wyodrębniona zostaje tylko strona pasywów, czyli element wchodzący
w skład kosztu danego roku. Konieczne jest w takiej sytuacji ustalenie, przy jakiej
stopie powinny być dyskontowane zobowiązania.
Jednak stopa procentowa do dyskontowania zobowiązań nie może być obliczana
w sposób bezpośredni na podstawie stopy zwrotu z aktywów stanowiących pokrycie
zobowiązań. Nawet w przypadku wyodrębnionych prawnie funduszy, stopa ta
powinna odzwierciedlać stopę zwrotu z tak zwanych „wzorcowych” aktywów.
Aktywa takie, zgodnie ze standardami aktuarialnymi a także standardami
rachunkowości są to inwestycje w „bezpieczne”, nie obciążone ryzykiem instrumenty
finansowe o terminach zapadalności zgodnych z terminami zapadalności obliczanych
zobowiązań. Zasada ta jest stosowana także w ubezpieczeniach na życie, gdzie do
obliczeń stosowana jest tak zwana „techniczna stopa procentowa”.
W przypadku świadczeń pracowniczych, kryteria te spełniają długoterminowe
obligacje państwowe lub wysokiej jakości obligacje przedsiębiorstw. W Polsce
kryteria te spełniają bony skarbowe oraz obligacje Skarbu Państwa.
Jeśli na aktywach funduszu osiągnięta zostanie stopa wyższa niż „wzorcowa”, to
nadwyżka ta jest realizowana w danym roku jako kwota przychodów
z oprocentowania aktywów ponad koszt oprocentowania zobowiązań. Może jednak
być też odwrotnie, to znaczy stopa faktycznego przychodu będzie niższa niż
wzorcowa. Wówczas deficyt ten stanowi dodatkowy koszt danego roku.
Obecna wartość zobowiązania obliczana przy zastosowaniu metod uwzględniających
wysokość prognozowanej płacy (Projected Unit Credit, Entry Age Normal, Attained
2
Age1) wymaga przyjęcia założenia co do stopy przyrostu wynagrodzeń, tj.
przyszłego wzrostu płacy pracownika od momentu obliczania wartości zobowiązania
do momentu wypłaty świadczenia. Przyrost wynagrodzeń powinien zostać przyjęty co
najmniej na takim poziomie, jaki jest zagwarantowany pracownikom lub zwyczajowo
oczekiwany, np. zgodny ze stopą inflacji. Nawet jeśli w układzie zbiorowym nie ma
wyrażonej explicite takiej gwarancji, to jeśli istnieje zwyczaj, który dotychczas był
stosowany, a którego pracownicy domyślnie oczekują, a pracodawca nie mógłby
odmówić jego zastosowania, powinien zostać on uwzględniony w założeniach.
Duże znaczenie dla określenia stopy przyrostu wynagrodzeń ma bieżąca sytuacja na
rynku pracy. Płaca jako zmienna mikroekonomiczna podlega prawu popytu i podaży.
Pracownicy oczekują, że ich sytuacja nie będzie gorsza od sytuacji w innych
zakładach pracy o podobnym profilu działalności. Jeśli byłaby gorsza, to wówczas
pracownicy mogliby przejść do konkurencyjnego zakładu pracy i wówczas
pracodawca musiałby ustalić płace na rynkowym poziomie, aby powstrzymać odpływ
kadry lub aby zatrudnić nowych pracowników. Taka sytuacja może mieć miejsce,
jeśli w danym regionie istnieją inne zakłady pracy, do których pracownicy porównują
swoje oczekiwania płacowe. Jeśli nie ma takich zakładów, to możliwości takiego
porównania są znacznie ograniczone. Stąd istnieją dysproporcje płac w różnych
regionach. W większych miastach są one zazwyczaj wyższe niż w regionach
o wysokim bezrobociu, gdzie istnieje bardzo niewielka liczba zakładów pracy. Nie
zależy to jedynie od kosztów utrzymania, choć w większych miastach są one wyższe.
Głównymi czynnikami warunkującymi przyrost płac jest właśnie relatywna sytuacja
na rynku pracy, poziom bezrobocia, mobilność siły roboczej, liczba konkurencyjnych
zakładów pracy w regionie mobilności siły roboczej.
Im wyższa jest założona stopa przyrostu wynagrodzeń, tym wyższa jest wartość
obecna przyszłego zobowiązania. Jeśli w danym roku faktyczny przyrost płacy okaże
się wyższy niż założony, wówczas przyrost zobowiązań wynikający z wyższego niż
założony przyrostu wynagrodzeń stanowić będzie dodatkowy koszt danego roku.
Założenia statystyczne
Zarówno w przypadku nagród jubileuszowych, jak i odpraw emerytalno-rentowych
oraz innych świadczeń pieniężnych wypłacanych pracownikom, wypłata świadczenia
uzależniona jest od faktu pozostawania pracownika w stosunku pracy u danego
pracodawcy w dniu nabycia prawa do świadczenia. W związku z tym wartość obecna
przyszłej wypłaty powinna brać pod uwagę prawdopodobieństwo, że pracownik
będzie nadal u danego pracodawcy zatrudniony w tym dniu.
Fakt nie pozostawania przez pracownika w zatrudnieniu danego pracodawcy w dniu
wypłaty nagrody jubileuszowej może wynikać z następujących przyczyn:
a) zgonu
b) przejścia na rentę
c) przejścia na emeryturę
1
Opisy tych metod zostały zamieszczone w Wiadomościach Ubezpieczeniowych nr 1/2, 2002, Aktuarialna ocena zobowiązań
pracodawcy (świadczenia pozapłacowe) (cz. II).
3
d) zakończenia zatrudnienia u danego pracodawcy z przyczyn innych niż emerytura
lub renta
Jeśli zaistnieje którekolwiek z wyżej wymienionych zdarzeń, świadczenie nie zostanie
wypłacone, gdyż zgodnie z układami zbiorowymi pracy pracownik nie nabywa
częściowego prawa do nagrody, chyba że przepisy stanowią inaczej.
W przypadku odprawy emerytalnej zdarzeniami, których zaistnienie uniemożliwia
wypłatę świadczenia są:
a) zgon pracownika
b) przejście na rentę
c) zakończenie zatrudnienia u danego pracodawcy z przyczyn innych niż renta
W przypadku odprawy rentowej będą to następujące zdarzenia:
a) zgon pracownika
b) przejście na emeryturę
c) zakończenie zatrudnienia u danego pracodawcy z przyczyn innych niż emerytura
Od przyjętych prawdopodobieństw zaistnienia poszczególnych zdarzeń zależeć będzie
w znacznym stopniu wartość obecna przyszłego świadczenia. W dalszej części
opisane zostaną podstawowe zasady, jakie stosowane są do przyjmowania
powyższych założeń.
Prawdopodobieństwa zgonu
Przyjęte tablice śmiertelności powinny odzwierciedlać oczekiwane stopy zgonu
według wieku i płci dla osób, które są zatrudnione u danego pracodawcy w momencie
przeprowadzania obliczeń. W przypadku prawdopodobieństw zgonu populacji
pracowników zgodność ta dotyczyć może takich kryteriów jak:
a) sektor gospodarki, w którym znajduje się przedsiębiorstwo pracodawcy,
b) rodzaj wykonywanej działalności (zakład produkcyjny, przedsiębiorstwo
usługowe),
c) typ pracy wykonywanej przez pracowników (praca biurowa, bezpośrednio przy
produkcji, w warunkach szkodliwych dla zdrowia)
Wszystkie te elementy wpływają na zróżnicowane prawdopodobieństwo zgonu
poszczególnych grup pracowniczych. Jeśli dostępne byłyby tablice umieralności dla
każdego rodzaju grup pracowników, stanowiłyby one najlepszą podstawę do obliczeń.
W praktyce jednak nie zawsze takie tablice są dostępne. Ponadto nie zawsze
stosowanie tak dokładnych przybliżeń prawdopodobieństw zgonu jest istotne dla
obliczeń. Prawdopodobieństwa zgonu dla ludności w wieku produkcyjnym są bardzo
małe i nawet jeśli przyjęte wartości są przeszacowane, to ich wpływ na wartość
obecną zobowiązania pozostaje niewielki. Przyjęcie jednakowej umieralności
„uśrednionej” dla wszystkich pracowników jest wystarczające dla celów obliczania
wartości obecnej zobowiązań pracowniczych.
4
Przykład:
Na przykładzie zostanie sprawdzony wpływ umieralności na wysokość zobowiązań
z tytułu długoterminowych świadczeń pracowniczych. Na przykładzie trzech
populacji pracowników przedstawiony zostanie wpływ, jaki wywiera niższa o 10%
umieralność na wysokość zobowiązania z tytułu długoterminowych świadczeń
pracowniczych.
W poniższej tabeli 1 przedstawione zostały dane statystyczne zastosowane
w przykładzie.
Tabela 1. Struktura według wieku i płci populacji pracowników i udział poszczególnych grup
w liczebności ogółem dla danej płci.
Mężczyźni
Wiek
18-25
26-30
31-35
36-40
41-45
46-50
51-55
56-60
61-64
65+
Przykład 1
Przykład 2
Przykład 3
Liczba Osób Liczba Osób Liczba Osób
9
42
53
63
64
82
51
16
6
0
7
16
55
72
120
102
32
3
0
0
112
218
120
105
157
168
115
58
39
16
Przykład 1
Przykład 2
Przykład 3
% ogółem
% ogółem
% ogółem
2%
11%
14%
16%
17%
21%
13%
4%
2%
0%
2%
4%
14%
18%
29%
25%
8%
1%
0%
0%
10%
20%
11%
9%
14%
15%
10%
5%
4%
1%
% ogółem
% ogółem
% ogółem
7%
11%
12%
13%
13%
24%
10%
6%
3%
5%
9%
5%
8%
34%
27%
12%
0%
0%
9%
10%
9%
12%
23%
19%
13%
3%
2%
Kobiety
Wiek
18-25
26-30
31-35
36-40
41-45
46-50
51-55
56-59
60+
Liczba Osób Liczba Osób Liczba Osób
10
15
16
17
18
33
14
8
4
4
7
4
6
26
21
9
0
0
62
68
59
84
154
126
88
22
12
Grupy te zostały wybrane ze względu na rozkład różnych grup wiekowych
w populacji. Grupa 1 charakteryzuje się zbliżonym do normalnego rozkładem
liczebności, w grupie 2 znaczący udział posiadają osoby w wieku 36-50 dla mężczyzn
i 41-55 dla kobiet, natomiast w grupie 3 wszystkie grupy maja zbliżony udział w
populacji ogółem.
5
Poniższa tabela 2 przedstawia przyrost wartości zobowiązania dla przykładowych
grup pracowniczych na skutek przyjęcia niższej o 10% umieralności.
Tabela 2. Wpływ zmiany o 10% założonej umieralności na wysokość zobowiązań z tytułu nagród
jubileuszowych, odpraw emerytalnych i rentowych.
Świadczenie
Nagrody jubileuszowe
Odprawy emerytalne
Odprawy rentowe
Przykład 1
Przykład 2
100,62%
101,31%
100,72%
100,63%
101,71%
100,76%
Przykład 3
100,55%
101,05%
100,64%
W przypadku poprawy umieralności o 10% wzrost wartości zobowiązań dla nagród
jubileuszowych wynosi w przykładach od 0,55% do 0,63%, w zależności od struktury
wiekowej zatrudnionych pracowników.
Dla odpraw emerytalnych i rentowych ten wzrost jest wyższy, gdyż świadczenia
płatne są w dłuższym okresie. Wpływ ten wynosi od 1,05% do 1,71% w zależności od
struktury wiekowej pracowników.
Można zauważyć, że dla tych populacji pracowników, gdzie udział średnich (grupa 1)
i starszych (grupa 2) grup wiekowych był wyższy, większy jest wpływ obniżonej
umieralności na wysokość zobowiązań z tytułu odpraw emerytalnych i rentowych.
W przypadku nagród jubileuszowych, wartość zobowiązań jest znacznie mniej
wrażliwa na poprawę umieralności, gdyż świadczenia te płatne są stosunkowo
szybko, a umieralność w krótkim okresie ma mniejsze znaczenie dla obliczeń.
W Polsce jedynymi dostępnymi tablicami z prawdopodobieństwami zgonu są Tablice
Trwania Życia Populacji Polski publikowane przez Główny Urząd Statystyczny
w podziale na mężczyzn i kobiety oraz na populację zamieszkałą na wsiach
i w miastach. Nie są publikowane tablice trwania życia dla populacji osób aktywnych
zawodowo. Przyjęcie tablic populacji można uznać jednak za wystarczające dla celów
obliczania wartości obecnej zobowiązań z tytułu świadczeń pracowniczych.
W przypadku założeń dotyczących długoterminowej prognozy umieralności można
wziąć pod uwagę zjawisko poprawy umieralności. Zjawisko takie jest obserwowane
w każdym kraju rozwijającym się, jednak zachodzi ono z różnym nasileniem.
Zarówno w Europie Zachodniej, jak i w Polsce szybka poprawa umieralności
następowała po II wojnie światowej.
W Polsce od końca lat siedemdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych
nastąpiła stagnacja, a okresowo nawet wzrost umieralności, zwłaszcza wśród
mężczyzn. W tym okresie przeciętne dalsze trwanie życia dla mężczyzn nie zmieniło
się, a dla kobiet wzrosło tylko o 3 lata, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej
wzrosło ono przeciętnie o 5-6 lat dla obu płci. Przeciętne trwanie życia dla populacji
Polski przedstawione zostało w tabeli 3.
6
Tabela 3. Przeciętne dalsze trwanie życia w Polsce w latach 1950-2000
Mężczyźni
56,07
60,82
64,94
66,58
66,62
67,02
66,01
66,50
66,51
67,62
69,74
Rok
1950
1955
1960
1965
1970
1975
1980
1985
1990
1995
2000
Kobiety
61,68
66,19
70,60
72,40
73,33
74,26
74,44
74,81
75,49
76,38
78,00
Źródło: Trwanie życia w 2000 r., GUS, Warszawa, 2001, tabl. 1, str. 12.
Na podstawie poniższych tabel 4 i 5, można zaobserwować, że różnica w długości
trwania życia w Polsce i w wybranych krajach Europy Zachodniej była w roku 1980
generalnie mniejsza niż w roku 1995, co wskazuje na pogorszenie umieralności w
Polsce w porównaniu do krajów Europy Zachodniej, zwłaszcza dla mężczyzn.
Tabela 4. Porównanie przeciętnego dalszego trwania życia w Polsce i w krajach Europy
Zachodniej w latach 1978-82
Kraj
Polska
Austria
Dania
Francja
Hiszpania
Norwegia
Wielka
Brytania
Włochy
Mężczyźni
Kobiety
66,01
68,97
71,10
70,05
72,52
72,49
70,40
Odchylenie
w latach
2,96
5,09
4,04
6,51
6,48
4,39
74,44
76,15
77,20
78,20
78,61
79,23
76,60
Odchylenie
w latach
1,71
2,76
3,76
4,17
4,79
2,16
1980
1980
1980-1981
1978-1980
1980-1982
1980-1981
1978-1980
71,05
5,04
77,78
3,34
1981
Źródło: Rocznik demograficzny 200, GUS, Warszawa, 2001, tabl. 18 (208), str. 418-420.
7
Rok
Tabela 5. Porównanie przeciętnego dalszego trwania życia w Polsce i w krajach Europy
Zachodniej w latach 1990-1995
Kraj
Polska
Austria
Belgia
Dania
Francja
Hiszpania
Niemcy
Norwegia
Wielka
Brytania
Włochy
Mężczyźni
Kobiety
67,62
73,54
73,88
72,62
73,92
73,40
72,99
74,24
74,06
Odchylenie
w latach
5,92
6,26
5,00
6,30
5,78
5,37
6,62
6,44
76,38
80,05
80,61
77,82
81,86
80,49
79,49
80,25
79,32
Odchylenie
w latach
3,67
4,23
1,44
5,48
4,11
3,11
3,87
2,94
74,34
6,72
Rok
1995
1995
1994
1994-1995
1995
1990-1991
1993-1995
1994
1995
80,74
4,36
1994
Źródło: Rocznik demograficzny 200, GUS, Warszawa, 2001, tabl. 18 (208), str. 418-420.
W ostatnich 10-u latach w Polsce poprawa zdrowotności społeczeństwa następuje
szybciej niż w krajach wysokorozwiniętych. Dzieje się tak głownie na skutek
strukturalnych zmian dotyczących jakości życia społeczeństwa. Wysokie,
utrzymujące się tempo rozwoju gospodarki w latach 90-ych po okresie spowolnienia
rozwoju gospodarczego w latach 80-ych, sprzyja szybszemu nadrabianiu dystansu,
jaki dzieli Polskę od innych krajów pod względem umieralności. Tablice publikowane
co roku przez Główny Urząd Statystyczny, przedstawione w tabeli 3, pozwalają
potwierdzić tę tendencję. Średnie trwanie życia w Polsce wzrosło o dwa lata dla
kobiet i nie wzrosło w ogóle dla mężczyzn w okresie 20-u lat od 1975 do 1995 roku.
Natomiast ten sam wzrost dla kobiet i mężczyzn osiągnięty został już tylko w ciągu
pięciu lat od 1995 do 2000 roku.
Różnica w poziomie umieralności populacji Polski i krajów wysokorozwiniętych jest
jednak wciąż istotna. Można sądzić, że wraz z poprawą poziomu rozwoju
gospodarczego Polski następować będzie jednak proces doganiania przez Polskę
poziomu umieralności populacji społeczeństw stojących na wyższym poziomie
rozwoju gospodarczego.
Przyjęcie założenia o stałym poziomie umieralności w całym okresie prognozy
oznacza, że wartość obecna przyszłych zobowiązań jest niedoszacowana, jeśli
umieralność będzie się w tym okresie poprawiać. W przypadku poprawy umieralności
pracowników, wysokość zobowiązania będzie rosła szybciej, niż gdyby ich stan
zdrowia pozostawał niezmienny. Im szybsza i znacząca będzie ta poprawa, tym
bardziej niedoszacowane będą wyniki obliczeń.
Jednak określenie tempa, w jakim poprawa umieralności będzie następować z roku na
rok byłoby także obciążone błędem, jeśli tempo faktyczne będzie inne niż założone.
Ponadto stopień zaniżenia wartości zobowiązań poprzez nieuwzględnienie poprawy
umieralności w prognozowanym okresie może nie być istotny dla celów, w jakich
obliczenia te są wykonywane.
8
Prawdopodobieństwa przejścia na rentę
Prawdopodobieństwa przejścia na rentę wiążą się w pewnym stopniu ze skłonnością
osób danej płci i w danym wieku do zapadania na choroby, które uniemożliwiają
dalszą pracę zawodową. W takiej sytuacji pracownik przechodzi na rentę inwalidzką
tracąc prawo do wszystkich przyszłych nagród jubileuszowych, jakie by otrzymał,
gdyby kontynuował zatrudnienie, a także do odprawy emerytalnej.
Prawdopodobieństwo takiego zdarzenia wiąże się także w pewnym stopniu ze
specyfiką pracy, jaką wykonywał pracownik, narażenia na czynniki podwyższające
ryzyko wystąpienia pewnych schorzeń lub wystąpienia wypadków, które powodują
inwalidztwo. Przyjęcie do obliczeń założenia o odejściu na rentę inwalidzką powinno
uwzględniać naturalną skłonność organizmu pracownika do zachorowalności, jak
również specyfikę danego sektora gospodarki czy zakładu pracy zwiększające lub
zmniejszające ryzyko wystąpienia choroby lub wypadku.
Prawdopodobieństwa przejścia na rentę wiążą się także z faktem uznania choroby za
uniemożliwiającą dalszą pracę zgodnie z obowiązującym prawem. Oceny takiej
dokonuje komisja orzecznictwa inwalidzkiego, której opinia uwarunkowana jest
przepisami. Przepisy jednak mogą zmieniać się w czasie. Zmiana przepisów wpływa
na zmianę częstości przechodzenia na rentę inwalidzką. Jeśli zjawisko takie ma
miejsce, to uwzględnienie go w analizie jest możliwe dopiero po pewnym czasie od
momentu obowiązywania zmienionych przepisów. Nawet jeśli wiadomo, że przepisy
ulegną zmianie, to wpływ jaki to wywrze na przejścia na rentę nie jest wcześniej
znany. Dopiero po wprowadzeniu do analizy faktycznych obserwacji, wpływ zmiany
przepisów będzie mógł być uwzględniony w założeniach przyjmowanych do
obliczeń.
Im wyższe prawdopodobieństwo przejścia na rentę, tym wyższa wartość obecna
zobowiązania z tego tytułu. Gdy wyższe jest prawdopodobieństwo przejścia na rentę,
wartość obecna zobowiązań z tytułu innych świadczeń, odpraw emerytalnych oraz
nagród jubileuszowych zmniejsza się, gdyż odejście na rentę oznacza utratę prawa do
wszystkich przyszłych pozostałych świadczeń z tytułu tych świadczeń.
Prawdopodobieństwa przechodzenia na emeryturę
Prawdopodobieństwa przejścia na emeryturę bardzo ściśle związane są
z obowiązującymi przepisami, które określają warunki niezbędne do nabycia przez
pracownika prawa do emerytury.
Warunki podstawowe przechodzenia na emeryturę w Polsce to osiągnięcie przez
mężczyznę wieku 65 lat, a przez kobietę wieku 60 lat oraz posiadanie stażu pracy
odpowiednio 25 lat i 20 lat. Przepisy emerytalne przewidują także wcześniejsze
przechodzenie na emeryturę pod warunkiem przepracowania odpowiedniej liczby lat,
także z możliwością uwzględnienia pracy w warunkach szczególnych lub
szkodliwych dla zdrowia.
Sposób, w jaki pracownicy danego zakładu przechodzić będą na emeryturę zależy od
sektora gospodarki oraz typu działalności zakładu pracy. W ostatnich latach w Polsce
9
dochodzi jeszcze czynnik restrukturyzacji zakładów pracy. Przechodzenie na
wcześniejszą emeryturę może być sposobem na zmniejszenie zatrudnienia, a nie
zawsze wyrazem chęci pracowników do zakończenia pracy zawodowej. Takiego
zjawiska nie można jednak uznać za losowe.
Założenia dotyczące przyszłości nie powinny być obciążone błędem ingerencji
zjawisk incydentalnych, zależnych nie od pracownika, który przechodzi na emeryturę,
lecz od polityki zatrudnienia zakładu pracy. Pracownik, który przechodzi na
emeryturę z naturalnych przyczyn, bierze w swojej decyzji pod uwagę następujące
elementy:
a)
b)
c)
d)
obecne zarobki
wysokość przyszłej emerytury
stan rodzinny (czy posiada na utrzymaniu innych członków rodziny)
stan psychofizyczny (stan zdrowia, zmęczenie pracą zawodową)
Decyzja o przejściu na emeryturę podejmowana powinna być w warunkach nie
zagrożenia pozycji zawodowej pracownika, tzn. warunki pracy i płacy nie zmienią
się. Jeśli jednak pracodawca planuje zmiany w zatrudnieniu, to zmiana warunków
pracy na gorsze ma znaczący wpływ na dokonanie wyboru optymalnego dla danej
osoby. Jeśli miałaby pracować na stanowisku mniej płatnym, a jednocześnie
wymagającym umiejętności innych niż na dotychczasowym i których osoba ta
musiałaby się nauczyć, to rozwiązaniem lepszym może okazać się "dobrowolne"
przejście na emeryturę.
Przechodzenie na emeryturę wcześniej niż w normalnym wieku emerytalnym
zazwyczaj skutkuje wyższą wartością obecną zobowiązania z tytułu odpraw
emerytalnych. Wynika to z faktu, że zazwyczaj progresja świadczenia, zwłaszcza dla
osób z długim stażem, nie jest na tyle wysoka, aby kompensować efekt
dyskontowania świadczenia w krótszym okresie. Jednakże może nastąpić
zmniejszenie wartości obecnej zobowiązań z tytułu pozostałych świadczeń płatnych
w okresie zatrudnienia, tj. nagród jubileuszowych. Zmniejszenie wysokości
przyszłego zobowiązania z tych nagród tytułu wynika z faktu, że pracownik, który
odchodzi na emeryturę, traci prawo do nagród, które byłyby wypłacone w przyszłości,
gdyby doczekał normalnego wieku emerytalnego.
Prawdopodobieństwo zakończenia zatrudnienia
Prawdopodobieństwa zakończenia zatrudnienia u danego pracodawcy mogą być
obliczane na podstawie statystyk dotyczących odchodzenia pracowników z pracy
w przeszłości. Częstości odejść, które służyć mogą za podstawę do przyjęcia
prawdopodobieństw zajścia takiego zdarzenia powinny być szczegółowo
analizowane, aby warunki, które istniały w przeszłości były zbliżone do tych, których
oczekujemy w przyszłości oraz żadne czynniki nie wskazują na fakt, że przyszłość
będzie różnić się od przeszłości.
Z natury skłonność do zmiany miejsca pracy jest tym większa, im młodszy jest
pracownik. Ponadto mężczyźni są bardziej mobilni niż kobiety. Analiza danych
statystycznych danego zakładu pracy powinna być oparta o znajomość warunków,
10
w jakich dane zostały zebrane. Jeżeli w przeszłości istniały jakiekolwiek wydarzenia
u danego pracodawcy lub w otoczeniu zewnętrznym, których nie możemy oczekiwać,
że będą zdarzać się w przyszłości, powinniśmy wyeliminować wpływ tych
czynników, tak aby nie zniekształcały one częstości wynikających wyłącznie
z przyczyn losowych. W Polsce takimi specyficznymi zjawiskami mającymi miejsce
w ostatnich kilku latach były przekształcenia własnościowe zakładów, łączenie
przedsiębiorstw, wydzielanie działów i przekształcanie ich w osobne spółki, a także
redukcje zatrudnienia.
Innej mobilności oczekiwać można w przypadku dużej stabilnej firmy w dziale
gospodarki, który cieszy się dużą dochodowością i stąd wysokimi zarobkami niż
w przypadku firmy małej o stosunkowo niskich zarobkach w branży o dużej
niestabilności dochodów. Inna też jest skłonność do zmiany miejsca pracy w dużym
mieście, gdzie jest dużo potencjalnych innych możliwości zatrudnienia, niż
w przypadku małego miasta, gdzie istnieje tylko jedno przedsiębiorstwo.
Im wyższa jest mobilność pracowników, czyli skłonność do odejścia z pracy u danego
pracodawcy, tym mniejsza wartość obecna przyszłych zobowiązań, jakie będą tym
pracownikom wypłacone. Wartość ta uwzględnia fakt, że istnieje większe
prawdopodobieństwo, że pracownicy ci w dniu wypłaty nie będą pozostawać
w zatrudnieniu u danego pracodawcy.
11
Podsumowanie
Założenia aktuarialne przyjmowane do obliczeń wartości obecnej zobowiązań z tytułu
świadczeń pracowniczych są jednymi z najważniejszych czynników wpływających na
jego wysokość. Powinny one być ustalone zgodnie z najlepszym oszacowaniem
dostępnym na moment obliczeń. Nie powinny być one ani zbyt optymistyczne ani
zbyt konserwatywne.
Jeśli faktyczna realizacja zjawisk rzeczywistość okaże się mniej korzystna niż zostało
założone, koszt zobowiązań znacznie wzrośnie w momencie zmiany założeń na
bardziej realistyczne. Dany rok jest w całości obciążony stratą wynikłą z przyjęcia
niewłaściwego oszacowania założeń aktuarialnych, np. przyjęcia zbyt niskiej stopy
przyrostu wynagrodzeń lub zbyt wysokiej częstości odejść. W przypadku gdy
istniałaby konieczność dokonania dużych dopłat do aktywów stanowiących pokrycie
tych zobowiązań, mogłoby to wiązać się nawet z utratą płynności finansowej
pracodawcy. W przypadku braku konieczności wydzielania aktywów poprawa
niewłaściwie przyjętych założeń aktuarialnych skutkuje zniekształceniem wyniku
danego roku.
Sytuacja odwrotna, czyli przyjęcie zbyt konserwatywnych założeń skutkować będzie
nieuzasadnionym obciążaniem pracodawcy kosztem zobowiązań, które nie zrealizują
się i wartość zobowiązania będzie przeszacowana.
Ocena, czy założenia są przyjmowane w sposób właściwy i realistyczny następuje m.
in. poprzez analizowanie zmian w wartości zobowiązań oraz dokonanych wypłat
z okresu na okres. Analiza przyczyn odchylenia wartości prognozowanych zgodnych
z założeniami od faktycznych zrealizowanych wartości, tzw. zysków lub strat
aktuarialnych, pozwala oszacować założenia aktuarialne w sposób, aby w kolejnych
okresach założenia były coraz lepiej oszacowane. Analiza taka powinna być
standardem dla każdego aktuariusza obliczającego tego typu zobowiązania.
12
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards