Rola_wod_w_ksztaltow..

advertisement
Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej
Portalu www.szkolnictwo.pl
Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą być wykorzystywane przez jego Użytkowników wyłącznie
w zakresie własnego użytku osobistego oraz do użytku w szkołach podczas zajęć dydaktycznych. Kopiowanie, wprowadzanie zmian, przesyłanie, publiczne odtwarzanie
i wszelkie wykorzystywanie tych treści do celów komercyjnych jest niedozwolone. Plik można dowolnie modernizować na potrzeby własne oraz do wykorzystania
w szkołach podczas zajęć dydaktycznych.
ROLA WÓD W KSZTAŁTOWANIU
KRAJOBRAZU
Justyna Drop
Działalność wód płynących
Woda jest czynnikiem egzogenicznym bardzo silnie modelującym krajobraz. Jej skład,
ilość, skoncentrowanie spływu, obszar na którym występuje oraz inne czynniki
determinują rodzaj i rozmiary powstających pod jej wpływem form.
Definiując pojęcie „woda płynąca”, należy zaznaczyć, że w jej skład są wliczane:
• wody opadowe,
• rzeki,
• wody podziemne
• wody wypływające spod lodowca.
Główna masa wody występującej na powierzchni lądów, pochodzi z opadów.
działalność wody deszczowej
Krople deszczu, spadające na grunt, przekazują swoją
energię i powodują wybijanie drobnych ziaren. Gdy
powierzchnia gruntu zbudowana jest ze skał mało
zwięzłych, wśród których występują głazy i inne
większe okruchy skalne, może wtedy dochodzić do
kształtowania specyficznej rzeźby terenu. fragmenty
skał, chroniąc materiał drobnoziarnisty,
uniemożliwiają jego usuwanie. Przyczynia się to do
powstawania tzw. piramidy ziemne. Mogą one osiągać
wysokość nawet 3 - 4 metrów, ale są to formy bardzo
nietrwałe. Ziemny słup podpierający głaz staje się
stopniowo za cienki, aby udźwigać kamienną czapę i
przewraca się. Piramidy ziemne można spotkać na
Płaskowyżu Renon w dolinie Adygi we Włoszech
Szczególnie obfite deszcze dostarczają na 1km2
powierzchni tysiące ton wody. Woda ta szybko tworzy
liniowe spływy, żłobiąc przy tym teren. Pojawiają się
różnych rozmiarów bruzdy i rozcięcia, bądź nawet
doliny, kończące się w strefach utraty siły nośnej
wody stożkami napływowymi.
Na obszarach półsuchych, o ubogiej roślinności
występuje krajobraz badlandów. Są to obszary gęsto
rozcięte siecią rozdołów i wąwozów, powstałe w
wyniku znacznej siły erozyjnej wody deszczowej.
Tego typu krajobraz można spotkać w Dakocie
Południowej w USA.
Park Narodowy Badlands,
Dakota, USA
Działalność erozyjna rzek
•
Wpływ wody płynącej na rzeźbę terenu najlepiej zauważany jest w obrębie dolin
rzecznych. Erozja rzeczna - żłobienie powierzchni Ziemi przez wodę rzeczną, polegające
na pogłębianiu (erozja denna - wgłębna), przesuwaniu (erozja boczna) i wydłużaniu
(erozja wsteczna) koryta rzecznego. Na ruch wody wpływa jej przelew i temperatura,
spadek terenu, właściwości podłoża oraz ilość niesionego materiału.
Erozja wgłębna
Erozja boczna
Erozja wsteczna
Erozja wgłębna
•
erozja wgłębna odgrywa największe znaczenie w górnym biegu rzeki, gdzie
rzeka odznacza się największym spadkiem. Polega na szorowaniu dna
niesionym materiałem skalnym pochodzącym ze zboczy, dna, uderzaniu nim o
dno i odrywaniu od niego kolejnych fragmentów skalnych rzeki żłobią koryto w
głąb, np. powodując powstanie dolin o kształcie litery V - górny odcinek rzeki;
Doliny te mają strome brzegi. Dzięki erozji wgłębnej powstają terasy.
Dolina V kształtna
Erozja boczna
•
erozja boczna - w środkowym biegu rzeki jej spadek jest dużo mniejszy, procesy
erozji wgłębnej znacznie się osłabiają. Rzeka przerzuca swój nurt z jednej strony na
drugą, podcinając brzegi i tworząc zakola inaczej zwane meandrami. Wraz ze
spadkiem erozji wgłębnej nasilają się procesy akumulacji, koryto rzeki zaczyna
pokrywać się osadami. Kiedy zwiększa się nieco spadek, rzeka porzuca zakola i
tworzą się tzw. starorzecza - gdzie zgromadzona jest woda.
meandry
Starorzecza meandrującej Prosny
Erozja wsteczna
•
•
erozja wsteczna - prowadzi do cofania się progów w korycie rzecznym i rozcinania
zamknięcia doliny, a przez to najczęściej do wydłużania doliny w górę rzeki.
Zachodzi w progach rzeki oraz strefie występowania źródła, gdzie pod wpływem
spłukiwania powierzchniowego, skierowanego ku niszy źródliskowej oraz wypłukiwania
i rozpuszczania utworów podłoża, zagłębienie przekształca się w lej źródliskowy.
Cofanie się źródeł rzeki w kierunku działu wodnego może doprowadzić do przejęcia
początkowego odcinka innej rzeki (tzw. kaptaż).
Działalność akumulacyjna rzek
• Akumulacja rzeczna – proces gromadzenia osadów na dnie rzeki przez jej
nurt. Materiały akumulowane w ten sposób określane są mianem aluwiów.
• W korycie rzecznym często powstają spłycenia dna, czyli mielizny.
• Jeżeli osadzanie materiału skalnego trwa dłużej, to z czasem wyłania się on
jako piaszczysta wyspa – łacha. Jeżeli łacha zostanie porośnięta roślinnością
powstaje wyspa nazywana kępą.
kępa
Widok rzeki w różnych odcinkach
Bieg górny; dominuje erozja
Bieg środkowy;
zwiększa się akumulacja a
zmniejsza erozja
Erozja
wgłębna
terasy
Erozja
boczna
Bieg dolny;
dominuje
akumulacja
meander
łachy
akumulacja
delta
Delty rzek
•
•
•
W zależności od tego do jakiego zbiornika wodnego uchodzi rzeka powstaje ujście zwane
deltą bądź lejkiem.
Jeżeli rzeka uchodzi do płytkiego, spokojnego morza gdzie nie występują silne pływy, wtedy
materiał niesiony przez rzekę zostaje osadzony przy ujściu. Osady te nadbudowują dno
zbiornika wodnego, niekiedy aż do powierzchni wody. Rzeka może wtedy wydłużyć swój
bieg, rozdziela się na kilka ramion i rozbudowuje nadwodną część akumulacyjnych osadów.
Tworzy się stożek napływowy zwany deltą.
Niektóre delty mogą mieć bardzo duże rozmiary. Największą deltę utworzyła Amazonka,
zajmuje ona powierzchnię 100 tys.km2, delta Gangesu zajmuje 86 tys.km2, Missisipi 32
tys.km2, a delta Wisły 1,6 tys.km2
Równina aluwialna
Równina deltowa
Jezioro deltowe
Czoło delty
Prodelta
Delty
Delta Amazonki
Delta Mississipi
Delta Nilu
Delty lejkowate
•
ujście lejkowate ( estuarium) - powstaje w strefach pływów; wdzierająca się w
koryto rzeki fala przypływu niszczy jego brzegi i rozszerza je, nadając im kształt lejka.
Wraz z odpływem materiał zostaje wynoszony daleko od brzegu. Powstają takie
ujścia wtedy, gdy rzeki kończą swój bieg w głębokim morzu.
Ujście lejkowate La Platy
Tarasy rzeczne
•
•
•
•
•
Terasa, taras – forma terenu powstała w dolinie rzecznej wskutek erozyjnej
działalności płynących wód. Występuje w zespołach, tworząc w przekroju
poprzecznym doliny charakterystyczny układ schodów.
Terasy występują w postaci spłaszczeń terenowych ciągnących się wzdłuż rzeki
nad równiną zalewową. Posiadają zbliżony spadek i są oddzielone od siebie
załomami. Każdy z nich świadczy o zmieniającym się z upływem czasu
poziomie koryta rzeki.
W zależności od tego, w jakich utworach powstały wyróżniamy:
terasy erozyjne – terasy, które zostały wycięte w materiale miejscowym
terasy akumulacyjne – terasy, które wycięte zostały w osadach rzecznych
wcześniej akumulowanych przez rzekę
terasy erozyjno–akumulacyjne – wykształciły się, erodując kolejno po sobie
osady rzeczne i utwory podłoża
Tarasy rzeczne w profilu poprzecznym
doliny rzecznej
Tarasy erozyjne
Tarasa
akumulacyjna;
Akumulacyjne dno
doliny z wałami
nadrzecznymi
Tarasa erozyjno akumulacyjna
Działalność lodowców
•
•
Lodowce i lądolody tworzą się w miejscach, gdzie więcej śniegu w ciągu roku przybywa niż
się topi, tzw. Granica wiecznego śniegu. Wysokość, na której przebiega ta granica jest
zróżnicowana: na terenach polarnych sięga ok. 200–1000 m n.p.m., na Grenlandii i
Antarktydzie schodzi do poziomu morza; w strefie umiarkowanej występuje na wysokości ok.
800–3200 m n.p.m., w strefie zwrotnikowej 5000–6000 m n.p.m., zaś na równiku obniża się
wskutek zwiększonych opadów do ok. 4500–5000 m n.p.m.
W miejscu ich występowania panuje klimat peryglacjalny (przylodowcowy), który sprzyja
zachodzeniu procesów wietrzenia mrozowego. W wyniku działalności lodowców i lądolodów
dochodzi do przekształcania się pierwotnej rzeźby terenu w tzw. rzeźbę polodowcową
(glacjalną).
6000
5000
4000
2000
1000
0
90o N
60o
30o
0o
30o
60o
90o S
Granica wiecznego
śniegu
Lodowce
Lodowiec to duże
nagromadzenie lodu, będące
w ciągłym powolnym ruchu.
Do utworzenia 10 cm lodowca
musi się nagromadzić ok. 14
m śniegu. Warunki do
powstania lodowców
występują powyżej granicy
wiecznego śniegu.
jest wolno płynącą rzeką lodu,
powstałego z przekształcenia
pokładów wiecznego śniegu.
Lodowce są największym
rezerwuarem wody słodkiej na
Ziemi, i drugim po oceanach
wody na świecie.
Lodowiec w Alpach
Budująca działalność lodowców
•
•
akumulacja - osadzanie materiału niesionego przez lód lodowcowy. W jej wyniku
powstają: moreny czołowe, denne, boczne i środkowe.
akumulacja wód lodowcowych - osadzanie materiału skalnego niesionego przez
wody lodowcowe. W jej wyniku powstają: ozy, kemy, tarasy kemowe, sandry,
równiny sandrowe.
Kar lodowcowy
Pole
firnowe
Kar lodowcowy
Pole
firnowe
Morena czołowa
Przykłady form akumulacji lodowców
morena czołowa - wzgórze, ciąg wzgórz lub wał o wysokości od
kilku do kilkudziesięciu metrów, zbudowany z różnoziarnistego
materiału. Powstają w wyniku usypania materiału skalnego
niesionego przez lodowiec podczas jego postoju u jego czoła.
morena boczna - wał o wysokości od kilku do kilkudziesięciu
metrów, ciągnący się wzdłuż zbocza doliny, którą płyną lodowiec,
na skutek gromadzenia się materiału niesionego w masie lodowca
po jego bokach.
morena środkowa - wał o wysokości od kilku do kilkudziesięciu
metrów ciągnący się w dnie doliny na przedłużeniu miejsca
połączenia się dwóch dolin, którymi spływały lodowce, tzn.
tworzy się z dwóch moren bocznych.
morena denna - powierzchnia terenu o urozmaiconej rzeźbie,
powstała w wyniku osadzania materiału niesionego w masie
lodowca podczas jego topnienia.
ozy - długie, wąskie, wijące się pagórki lub wały o długości do
kilkudziesięciu kilometrów i wysokości do kilkudziesięciu
metrów. Powstają w szczelinach lodowca, którymi płynęła woda,
w wyniku osadzenia się materiału skalnego.
kemy - wały lub pagórki o stromych zboczach i rozległych,
płaskich powierzchniach, o wysokości od kilku do kilkudziesięciu
metrów i średnicy do kilkuset metrów. Powstają w szczelinach
lodowca, w przestrzeniach pomiędzy bryłami martwego lodu, w
wyniku osadzenia materiału niesionego przez wody lodowcowe.
sandry - lekko nachylone, rozległe piaszczyste stożki napływowe,
zbudowane przez wody wypływające z lodowca na jego
przedpolu. Po połączeniu się tworzą rozległe równiny sandrowe.
oz
Głaz
narzutowy
Morena
czołowa
Równina
sandrowa
Przykłady niszczącej działalności lodowców
rynna polodowcowa - wydłużone,
głębokie obniżenie, o stromych zboczach i
niewyrównanym dnie, biegnące zgodnie z
kierunkiem poruszania się lodowca.
Powstała w wyniku erozyjnej działalności
wód płynących pod lodowcem. Rynny
najczęściej wypełniają wody jezior,
tworząc tzw. jeziora rynnowe.
zagłębienia wytopiskowe - zaokrąglone
zagłębienia w powierzchni moreny dennej
powstałe po wytopieniu brył martwego
lodu pogrzebanego pod materiałem
morenowym. Wypełnione są zazwyczaj
wodami jezior, tworząc tzw. jeziora
wytopiskowe (oczka).
barańce - podłużne, kopulaste pagórki
skalne, o wysokości od kilku do
kilkudziesięciu metrów. Charakteryzują się
jednym zboczem dłuższym, łagodniejszym
i wygładzonym, a drugim bardziej
stromym, krótszym i poszarpanym.
Powstaje w wyniku erozyjnej działalności
lodowca, który przemieszczając się, po
natrafieniu na pagórek skalny wygładza
jego powierzchnię od strony, którą na
niego napiera.
Jeziora rynnowe Łagowskie i
Trześniowskie
Jezioro wytopiskowe - oczko
Działalność rzeźbotwórcza morza
•
•
•
Działalność rzeźbotwórcza wód morskich obejmuje przede wszystkim
wybrzeże - pas graniczny lądu i morza. Granice wybrzeża w części nadwodnej
i podwodnej są wyznaczone przez zasięg oddziaływania fal, prądów i pływów,
które modelują pierwotną rzeźbę brzegu morskiego.
Efekty działalności morza zależą również od rzeźby wybrzeża.
Na wybrzeżu wysokim przeważa niszcząca działalność morza - abrazja, na
niskim - budująca.
Największy wpływ na modelowanie strefy brzegowej ma falowanie. Fale
atakujące brzegi oddziałują na nie mechanicznie i chemicznie. Siła uderzeń
szczególnie fal sztormowych jest olbrzymia; średnio wynosi ona 3-10 ton na m2
a skrajnie nawet 300 ton na m2 .
Platforma abrazyjna
•
W wyniku falowania brzeg jest podcinany i następuje wymywanie materiału
skalnego tworzy się platforma abrazyjna ( brzegowa)– płaska powierzchnia,
łagodnie nachylona w stronę zbiornika.
1 nisza abrazyjna
2 platforma abrazyjna
3 powierzchnia akumulacyjna
Wybrzeże klifowe
piaski i żwiry plaży
klif
słup
łuk
Działanie fal podczas
przypływu i sztormów
Działanie fal
podczas
odpływu
Platforma
abrazyjna
Klif
•
•
•
Klif jest to stromy brzeg morski. Jest wynikiem działalności fal morskich. Fale uderzając o
brzeg, niszczą go wymywając luźniejszy i słabszy materiał skalny, który uderzając o brzeg
wymywa go, aż w końcu powoduje jego osunięcie.
Wzgórze Gosań – najwyższy klif w Polsce - znajduje się na terenie Wolińskiego Parku
Narodowego, ok. 2 km od Międzyzdrojów. Wysokość tego klifu wynosi 95 m n.p.m.
Najwyższy klif świata to góra Maujit Qaqarssuasia,(1560m ) znajduje się w płd Grenlandii
Klif Gdynia - Orłowo
Drugi najwyższy klif na świecie Cabo
Girao, 590 m
Wysokie wybrzeża morskie
WYBRZEŻE
DALMATYŃSKIE
Powstałe w
wyniku zalania
równoległych
do wybrzeża
pasm górskich;
powstają
wówczas
wyspy a
między nimi
liczne głębokie
cieśniny;
np.
Wybrzeża
Chorwacji
WYBRZEŻE
RIASOWE
Powstałe
na skutek
zalania
prostopadł
ych do
wybrzeża
pasm
górskich
Np.
Wybrzeża
Irlandii,
Portugalii,
Francji
WYBRZEŻE
FIORDOWE
, FIORDY
Zalane
przez
morze
doliny
polodowco
we
Np.
Wybrzeże
Norwegii
WYBRZEŻE
SZKIEROWE
WYBRZEŻE
LIMANOWE
WYBRZEŻA
KLIFOWE
Zalane
przez wody
morskie,
wygładzone
przez
lodowiec
wysepki,
np.
Wybrzeża
Finlandii,
Norwegii
Powstałe w
wyniku
odcięcia
ujścia
lejkowateg
o rzeki
mierzeją
Powstałe w
wyniku
niszczenia
przez morskie
fale obszarów
wyżynnych
Np.
Wybrzeża
Morza
Czarnego
Np. Wybrzeże
Morza
Bałtyckiego
Niskie wybrzeża morskie
WYBRZEŻA
MIERZEJOWE
WYBRZEŻA
LAGUNOWE
WYBRZEŻA
NAMORZYNOWE
Powstają, kiedy
linia brzegowa jest
niewyrównana a
niesiony przez
wodę materiał
przesuwa się
wzdłuż brzegu i
osadza się w
formie półwyspu –
mierzei stopniowo
zamykającej zatokę
Powstają w
płytkich zatokach w
wyniku wynurzenia
się podwodnych
wałów plażowych,
tworząc tzw. Lido ,
które odcina część
zatoki od morza.
Taka zatoka nosi
nazwę laguną.
Występują tylko w
strefie ciepłej, gdzie
nad brzegami rosną
słonolubne lasy
namorzynowe,
odsłaniające się w
czasie odpływu
korzenie drzew
rosnących na
obszarze płytkiego
dna morskiego
np. Płw. Helski
Np. Zatoka
Wenecka
Np. Zatoka
Bengalska, Morze
Południowochińskie
WYBRZEŻA
KORALOWE –
RAFOWE
Wybrzeże oddzielone
od pełnego morza
barierą zbudowaną z
rafy koralowej
Np.
Wyspy M.
Karaibskiego,
Oceania, Wielka rafa
Koralowa
Budująca działalność morska
•
Fale morskie stopniowo nanoszą drobny materiał na płaski brzeg, tym samym go
nadbudowując. Tworzą się wówczas wybrzeża płaskie, niskie powstałe wskutek
działalności akumulacyjnej. Strefa brzegowa tych wybrzeży jest stale zalewana przez
fale i nosi nazwę plaży.
•
•
•
W obrębie plaży i płytkiego morza stale odbywa się przemieszanie materiału przez fale i
prądy przybrzeżne - tworzą się płycizny i szerokie rozbudowane plaże - na linii
brzegowej słabo rozwiniętej.
Wybrzeża płaskie o dobrze rozwiniętej linii brzegowej wygląd swój zawdzięczają
dominującym prądom przybrzeżnym. Tworzą się: kosy, mierzeje i zalewy.
Działalność wody morskiej w strefie brzegowej powoduje również formowanie się i
transport osadów akumulowanych następnie na dnie morza. Gromadzące się w strefie
przybrzeżnej osady denne składają się ze skał okruchowych, cząstek pochodzenia
organicznego oraz osadów wytrąconych z wody morskiej. Powstają z nich: wapienie,
margle, zlepieńce, piaskowce, mułowce, gipsy, dolomity oraz sole.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards