Referat opracowany i przedstawiony przez Marię Górowską na

advertisement
Dorota Gawęda
Nauczycielka kształcenia zintegrowanego
Zespołu Szkół nr 1
w Choczni
ZABURZENIA ROZWOJOWE DZIECKA ZE
SZCZEGÓLNYM ZWRÓCENIEM UWAGI NA
ZABURZENIA ROZWOJU RUCHOWEGO I
PROCESU LATERALIZACJI
A. Uwagi wstępne.
Rozwój dziecka nie zawsze przebiega prawidłowo. Dzieci różnią się nie tylko
indywidualnymi cechami temperamentu i charakteru, ale różne bywa też ogólne
tempo oraz rytm ich rozwoju. Możemy mówić o rozwoju przedwczesnym lub o
rozwoju opóźnionym. Tempo rozwoju dziecka może być nie jednakowe w
poszczególnych dziedzinach i wtedy mówimy o różnicach w rytmie
rozwojowym. Dziecko może pod pewnym względem wykazywać rozwój
przeciętny, pod innymi może być opóźnione bądź przedwcześnie rozwinięte.
B. Niektóre zaburzenia rozwoju ruchowego.
Zaburzeń rozwoju ruchowego dziecka jest bardzo wiele. Duża część z nich
wiąże się z organicznymi uszkodzeniami ośrodkowego lub obwodowego układu
nerwowego. Istnieją również takie formy zaburzeń rozwoju ruchowego które
pozostają w ścisłym związku z jego rozwojem psychicznym. Do takich zaburzeń
należy opóźnienie rozwoju ruchowego i niektóre zaburzenia procesu
lateralizacji.
1) Opóźnienie rozwoju ruchowego.
Zdarza się, że opóźnienie rozwoju ruchowego zaznacza się już w pierwszych
tygodniach życia dziecka. Znane są jednak również i takie przypadki, w których
w początkowych miesiącach, a nawet latach życia dziecka nie stwierdza się
poważniejszych odchyleń od normy w zakresie jego rozwoju ruchowego, a
zaczynają się one pojawiać dopiero w wieku poniemowlęcym bądź
przedszkolnym. Opóźnienie rozwoju ruchowego może mieć przebieg dwojaki:
może mianowicie wyrównać się w ciągu kilku czy kilkunastu lat życia dziecka,
może jednak również aż do wieku dojrzałego, pozostawiając ślady na całe życie.
Decyduje o tym zarówno stopień opóźnienia rozwoju ruchowego jak i rodzaj
1
wychowawczego oddziaływania na dziecko. Opóźnienie ruchowe u dziecka
może się wiązać z całokształtem jego rozwojowego opóźnienia – będziemy mieć
wtedy do czynienia z tzw. ogólnym niedorozwojem psychoruchowym. Czasem
jednak niedorozwój ruchowy występuje u dzieci o zupełnie prawidłowym, a
niekiedy nawet ponadprzeciętnym rozwoju umysłowym. Poza ogólnym
opóźnieniem ruchowej sprawności wymienia się zazwyczaj dwa objawy
charakterystyczne dla tego zaburzenia ,a mianowicie : paratonię i synkinezje.
Paratonia to niemożność dowolnego rozluźnienia mięśni. Dzieci, które są
ruchowo niedorozwinięte, nie potrafią np. opuścić biernie rąk i w czasie
chodzenia poruszać nimi w rytmie zgodnym z rytmem nóg. Nie można również
wykonać żadnego ruchu biernego kończynami tych dzieci, na skutek
nieprawidłowego mięśniowego napięcia stawiają one bowiem opór w czasie
wykonywania ruchów biernych bądź też wykonują ruchy czynne badanymi
kończynami.
Synkinezje ( współruchy ) określa się zazwyczaj jako udział w określonym
ruchu tych mięśni, które w danym ruchu nie powinny brać w ogóle udziału.
Wymienić można różne formy synkinezji : współruchy wykonywane drugą
kończyną, znajdującą się bądź po tej samej stronie, bądź po przeciwnej stronie
ciała, współruchy wykonywane tą samą kończyną, która ruch wykonuje ( np.
zbędne dodatkowe ruchy ramienia towarzyszące ruchom dłoni), wreszcie
współruchy wykonywane przy udziale całkiem innych, odległych grup
mięśniowych (np. silne ruchy mięśni twarzy towarzyszące ruchom rąk).
Wnikliwa obserwacja zachowania dzieci pozwala uchwycić dzieci wykazujące
niedorozwój ruchowy.
2) Zaburzenia procesu lateralizacji.
Jednym z czynników rozwoju ruchowego dziecka jest postępujący proces
lateralizacji, czyli inaczej przewagi stronnej jego ruchowych czynności. Rozwój
ruchowej sprawności człowieka oparty jest na daleko posuniętej specjalizacji
funkcji. Sposób, w jaki ludzie posługują się swoimi kończynami jest dobrą
ilustracją tej właściwości. Specjalizacja w zakresie kończyn nie ogranicza się
jedynie do wykonywania odrębnych zadań przez kończyny dolne oraz górne,
występuje ona także w pracy kończyn prawych i lewych. Przewaga jednej ręki
nad drugą przy jednoczesnej ruchowej ich koordynacji pozwala człowiekowi
osiągnąć wysoki stopień sprawności. Za typowy uważa się przy tym taki rodzaj
przewagi, kiedy ręka prawa dominuje nad lewą. Przewaga ta nie zjawia się od
razu lecz powstaje stopniowo i nasila się w miarę ogólnego rozwoju dziecka.
Badania wykazały, że większa sprawność jednej strony ciała niż drugiej nie
ogranicza się wyłącznie do pracy rąk, jakkolwiek najwyraźniej zaznacza się w
czynnościach manualnych. Przewagę stronną można zauważyć również w
zakresie funkcji kończyn dolnych ruchów tułowia oraz w pracy niektórych
parzystych organów zmysłowych. Podobnie jak o prawo- i leworęczności można
więc mówić o prawo- i lewonożności, prawo- i lewooczności. Oprócz zjawiska
2
dominacji jednorodnej kiedy to praworęczności towarzyszy prawooczność,
a leworęczności, lewooczność i lewonożność. Zdarzają się wypadki dominacji
niejednorodnej zwanej inaczej skrzyżowaną. W praktyce spotkać można różne
rodzaje dominacji skrzyżowanej. Bywają np. dzieci leworęczne, lewonożne,
a jednocześnie prawoczne, bądź też praworęczne a przy tym lewooczne
i lewonożne. Powstaje wtedy problem współdziałania ze sobą poszczególnych
kończyn i organów parzystych. Nie zawsze ma ono przebieg pomyślny. Badania
wykazały, że dzieci różnią się od siebie nie tylko stroną po której zaznacza się
przewaga, lecz również tempem oraz siłą procesu lateralizacji. Oprócz dzieci
wcześnie i silnie zlateralizowanych są takie, u których lateralizacja przebiega
powoli, a nasilenie jej jest słabe. Dzieci, u których brak wyraźnych różnic
w pracy obydwu rąk, nazywamy oburęcznymi. Oburęczność może występować
na tle ogólnego braku przewagi czynnościowej; mówimy wtedy o zjawisku
obustronności.
Oburęczności, której przyczyną jest opóźnienie lub osłabienie procesu
lateralizacji, nie można utożsamiać z oburęcznością wtórną, która jest wynikiem
długoletnich ćwiczeń ręki „gorszej’’ u osób pierwotnie dobrze
zlateralizowanych. Dzieci o opóźnionej lateralizacji są zazwyczaj, chociaż nie
zawsze, mniej sprawni ruchowo od swych silnie zlateralizowanych
rówieśników. Nie tylko bowiem każda z ich rąk traktowana oddzielnie jest na
ogół podobnie mało sprawna, jak ręka „gorsza” dzieci silnie zlateralizowanych
lecz często również zaznacza się w wypadku oburęczności koordynacji w pracy
obydwu rąk, która jest niezbędnym warunkiem precyzyjnego działania .U części
dzieci oburęczność jest zjawiskiem przejściowym ,są jednak i takie które
pozostają oburęcznymi do końca życia. Dzieci z opóźnioną i słabą lateralizacją
wykazują nieraz w pierwszych latach życia tendencje do częstszego używania
ręki lewej , później natomiast stają się praworęcznymi. W tych wypadkach
mamy do czynienia ze zjawiskiem tzw. dominacji zmiennej. Można wyróżnić
trzy grupy dzieci z punktu widzenia dynamiki procesu lateralizacji:
I. grupa – dzieci które już w wieku 3-4 lat mają lateralizację wyraźnie
zaznaczoną po stronie lewej;
II. grupa – dzieci, które w wieku 3-4 lat wykazują tendencję do posługiwania się
ręką lewą, lecz w późniejszych latach stają się praworęcznymi.
Do tej grupy zalicza się też dzieci posługujące się w jednakowym stopniu ręką
prawą i lewą.
III. grupa-dzieci, które już w wieku 3-4 lat wykonują pewne czynności ręką
lewą pomimo, że wiele czynników nakłania je do wykonywania tych czynności
ręką prawą. Dzieci te wbrew wpływom środowiska pozostają leworęcznymi. Z
tego co dotychczas powiedziałam, wynika że zakłócenia procesu lateralizacji są
zbyt różnorodne i złożone ,aby można je było sprowadzić do problemu
leworęczności. U dzieci o lateralizacji odbiegającej od modelu lateralizacji
jednorodnej prawostronnej częściej niż u ich rówieśników stwierdza się
różnorakie trudności w nauce, w szczególności zaś trudności w nauce czytania
3
i pisania. Ich przyczyną bywa stosunkowo często taki rodzaj dominacji
skrzyżowanej , w którym leworęczności towarzyszy prawooczność, bądź też
lewooczności- praworęczność. Dzieci o tym typie dominacji skrzyżowanej
zmieniają niejednokrotnie w czytaniu kolejność i położenie liter, a pisząc –
kreślą zamiast liter znaki przypominające odbicie tych liter w lustrze. Pismo
takie nazywamy lustrzanym. Przy słabym nasileniu tego typu zaburzeń dziecko
miesza litery o zbliżonym kształcie np. litery d i b, p i b itp.
Dzieci o lateralizacji opóźnionej i osłabionej wykazują częściej od innych
zaburzenia w zakresie orientacji przestrzennej. Długo nie mogą się nauczyć ,
która strona jest prawa, a która lewa, mylą kierunki –na prawo i –na lewo. Mają
trudności w odwzorowywaniu kształtów geometrycznych itp. Dzieci te
przejawiają również trudności w nauce czytania i pisania. Rozwój sprawności
ruchowej ich rąk jest bowiem zazwyczaj opóźniony. Braki w zakresie orientacji
przestrzennej utrudniają im rozpoznawanie i odwzorowywanie kształtów
liter, a w późniejszych okresach również występują trudności z osiągnięciem
biegłości w czytaniu. Dziecko leworęczne znajduje się zazwyczaj w sytuacji
o wiele trudniejszej niż jego praworęczni rówieśnicy .Szczególnie początki
nauki szkolnej , przede wszystkim zaś początki nauki pisania , bywają trudne.
Najczęściej bowiem dopiero w kl. I dziecko leworęczne widzi , że różni się od
kolegów. Duża część dzieci leworęcznych czuje się w klasie źle ,traci wiarę we
własne siły, zniechęca się do nauki szkolnej. Dlatego też rodzice jak
i nauczyciele powinni odnosić się do ucznia leworęcznego z dużą
wyrozumiałością, życzliwością i serdecznością. Dziecku należy stworzyć w
domu i w klasie pozytywną atmosferę, przeciwdziałać drwinom, nastawić dzieci
do sprawy leworęczności kolegi jako faktu normalnego ,chociaż rzadziej
występującego.
Sprawą niezmiernie ważną , jest wybór ręki , którą dziecko leworęczne ma
pisać. Decyzja taka nie może być podjęta pochopnie . Nauczyciel w sposób
dyskretny i taktowny powinien sprawdzić, czy istotnie dziecko które chce pisać
lewą ręką jest dzieckiem wyraźnie leworęcznym , a nie np. oburęcznym, oraz
czy jest przy tym dzieckiem lewostronnym, tzn. lewonożnym i lewoocznym. W
przypadkach nasuwających się wątpliwości dziecko powinno zostać zbadane w
poradni psychologicznej.,
Nie należy nakłaniać dzieci lewostronnych ,bardzo silnie zlateralizowanych do
pisania ręką prawą. Natomiast dzieci leworęczne o niezbyt silnej lateralizacji ,
wykazujące jednocześnie dobrą sprawność ruchową , należy w sposób życzliwy
zachęcać do prób pisania prawą ręką. Dzieci leworęczne i jednocześnie
lewostronne o małej sprawności ruchowej i niezbyt dobrym ogólnym rozwoju
umysłowym powinny raczej pisać ręką lewą. Na skutek małej ogólnej
wydolności nie stać ich bowiem na początkowy wysiłek pisania ręką „ gorszą’’.
Trzeba im więc pomóc w pisaniu ręką lewą, poprawić pozycję ręki, dać dobry
długopis itp. Stosunek emocjonalny dziecka do własnej leworęczności nie jest
sprawą obojętną. Są bowiem dzieci, które doskonale znoszą odmienność
4
i wyjątkowość swojej sytuacji w klasie, są jednak również takie, które bardzo
nad nią boleją. Te dzieci które, psychicznie źle się czują jako leworęczne, często
łatwiej i szybciej ćwiczą swoją prawą rękę. Zważywszy te wszystkie czynniki
pomagamy dziecku wybrać rękę, którą będzie ono pisać. Bardzo wskazany jest
okres przejściowy, w którym dziecko próbuje pisać i prawą i lewą ręką.
Ćwiczenia obydwu rąk są dla większości dzieci o zaburzonej lateralizacji
z wielu względów cenne. Pozwalają one zarówno nauczycielowi, jak i dziecku
zbadać możliwości ruchowe obydwu rąk. Dziecko które ćwiczy obydwie ręce
przez kilka czy kilkanaście miesięcy, może z czasem samo wybrać rękę którą
pisze lepiej i z mniejszym wysiłkiem. Na początku roku szkolnego dziecko nie
ma wystarczających doświadczeń, aby taką decyzję świadomie podjąć,
nauczycielowi zaś zazwyczaj brak danych, aby przyjść mu z tym z pomocą.
Dzieciom leworęcznym, zarówno tym, które uczą się pisać ręką prawą,
jak i tym, które pozostają przy pisaniu ręką lewą, często potrzebne są dodatkowe
ćwiczenia, tzw. ćwiczenia reedukacyjne. W trudniejszych, bardziej złożonych
przypadkach ćwiczenia takie powinny być prowadzoneprzez fachowców
w specjalnie do tego celu pomyślanych ośrodkach. W większości jednak
przypadków nauczyciel może dziecku zorganizować takie ćwiczenia w klasie
lub w zespole wyrównawczym, a rodzicom udzielić wskazówek, jak prowadzić
je w domu.
Zadania ćwiczeń reedukacyjnych, które może i powinien
przeprowadzić nauczyciel przy pomocy rodziców, sprowadzają się do:
1) prawidłowego ustawienia ręki dziecka,
2) „rozluźnienia” mięśni i „uruchomienia” stawu nadgarstkowego,
3) zwiększenia precyzji, a zarazem szybkości ruchów.
Literatura:
1. Spionek H. „Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne”.
Warszawa 1973, PWN.
2. Spionek H. „Dziecko leworęczne”. Warszawa 1961, NK.
3. Konopnicki J. „Powodzenia i niepowodzenia szkolne”. Warszawa 1966,
PZWS.
4. Wołoszynowa L. „Psychologiczne podstawy nauczania w młodszym wieku
szkolnym”. Wyd. 2, Warszawa 1960, Wspólna Sprawa.
5
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Create flashcards