Autoreferat pracy doktorskiej pod tytułem

advertisement
Autoreferat pracy doktorskiej pod tytułem
„Doświadczenie piętna społecznego i dyskryminacji
u pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii”
Autor: Piotr Świtaj
I Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii
Promotor: Prof. dr hab. n. med. Jacek Wciórka
Recenzenci: Doc. dr hab. n. med. Joanna Meder
Prof. dr hab. n. med. Bogdan de Barbaro
Praca finansowana z grantu MNiSzW 2 PO5D 102 29
Stygmatyzacja osób leczących się psychiatrycznie jest uważana za jedno z
największych współczesnych wyzwań w dziedzinie zdrowia psychicznego. Napiętnowanie
społeczne i dyskryminacja przyczyniają się do wykluczenia chorych psychicznie z pełnego
udziału w życiu społecznym, uniemożliwiają im realizację istotnych celów życiowych, a
poprzez utrudnienie dostępu do kluczowych zasobów (takich jak np. zatrudnienie, mieszkanie
czy opieka medyczna), pogorszenie współpracy w leczeniu i zwiększenie poziomu
doświadczanego stresu, mogą również prowadzić pośrednio do pogorszenia stanu klinicznego
i utrudniać proces zdrowienia. W swojej istocie napiętnowanie społeczne chorych psychicznie
jest zakwestionowaniem pełni ich człowieczeństwa i w tym sensie problem ten ma nie tylko
znaczenie praktyczne, ale jest również poważnym wyzwaniem moralnym dla całego
społeczeństwa, jako przejaw domagającej się przeciwdziałania niesprawiedliwości społecznej.
Koncepcję piętna społecznego odnoszono do bardzo różnych grup społecznych.
Panuje jednak powszechna zgoda, że stygmatyzacja chorych psychicznie jest szczególnie
silnie wyrażona, poza tym jest zjawiskiem uniwersalnym, gdyż w znacznie mniejszym
stopniu niż w przypadku wielu innych kategorii społecznych zależy od kontekstu
historycznego czy kulturowego. Za bardzo dotkliwe uważa się zwłaszcza piętno związane z
doświadczeniem schizofrenii, zarówno ze względu na potencjalnie przewlekły przebieg tej
choroby oraz nasilenie związanych z nią problemów klinicznych i społecznych, jak również z
powodu licznych negatywnych stereotypów społecznych powszechnie kojarzonych z tym
rozpoznaniem (jak np. przekonania, że chorzy na schizofrenię są niebezpieczni,
nieprzewidywalni, mają niewielkie szanse na wyzdrowienie, trudno się z nimi porozumieć,
etc.).
W ostatnich latach obserwuje się wyraźny wzrost zainteresowania zagadnieniem
stygmatyzacji osób leczących się psychiatrycznie, jednak stosunkowo mało uwagi
poświęcono dotychczas subiektywnym aspektom doświadczenia piętna choroby psychicznej.
Również w Polsce wyraźnie częściej badano postawy społeczeństwa wobec chorych
psychicznie niż doświadczenia odrzucenia społecznego zgłaszane przez samych pacjentów.
Wydaje się jednak, że żadne inne metody nie są w stanie zastąpić wiedzy uzyskanej „z
pierwszej ręki”, od tych, których stygmatyzacja i dyskryminacja dotyczą w sposób najbardziej
bezpośredni. Badania subiektywnego doświadczenia odrzucenia prowadzone wśród osób
chorujących psychicznie mogą być cennym uzupełnieniem badań opinii publicznej, a wiedza
uzyskana za ich pośrednictwem może być użyteczna w planowaniu i ewaluacji kampanii
mających na celu przeciwdziałanie stygmatyzacji.
W części teoretycznej pracy zaprezentowano podstawowe ogólne założenia koncepcji
stygmatyzacji sformułowane przez Ervinga Goffmana [2005], a następnie omówiono
najważniejsze socjologiczne i społeczno-psychologiczne ujęcia piętna choroby psychicznej.
Dokładniej scharakteryzowano dwa najważniejsze obecnie modele teoretyczne stygmatyzacji
chorych psychicznie: socjologiczny model Linka i wsp. [Link i Phelan 2001; Link i wsp.
2004] oraz społeczno-poznawczy model Corrigana i Watson [Corrigan 2000; Corrigan i
Watson 2002]. W dalszej części pracy omówiono wybrane zagadnienia szczegółowe
związane z problematyką piętna choroby psychicznej, takie jak: stygmatyzacja strukturalna,
piętno przeniesione, opinia publiczna i postawy społeczne wobec chorych psychicznie, rola
mediów i pracowników psychiatrycznej opieki zdrowotnej w procesie stygmatyzacji, geneza
piętna, metody przeciwdziałania stygmatyzacji, wreszcie metody badania i pomiaru piętna.
Dokonano również szczegółowego przeglądu i analizy najważniejszych przeprowadzonych
dotychczas badań nad subiektywnym doświadczeniem piętna choroby psychicznej.
W części empirycznej pracy przedstawiono i omówiono wyniki przeprowadzonego
przez autora badania, dotyczącego subiektywnego doświadczenia odrzucenia społecznego u
pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii oraz jego społeczno-demograficznych i klinicznych
korelatów. Dla ułatwienia interpretacji uzyskanych wyników
zestawiono doświadczenia
odrzucenia zgłaszane przez chorych na schizofrenię z doświadczeniami pacjentów z innymi
zaburzeniami psychicznymi i chorobami somatycznymi.
Cel pracy. Główne cele badania polegały na: (1) ocenie częstości i rodzaju
doświadczeń piętna społecznego i dyskryminacji zgłaszanych przez osoby leczące się z
powodu schizofrenii, (2) porównaniu częstości doświadczeń odrzucenia zgłaszanych przez
pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii oraz przez pacjentów z rozpoznaniem innych
zaburzeń psychicznych (depresji nawracającej, uzależnienia od alkoholu i uzależnienia od
narkotyków), (3) porównaniu częstości doświadczeń odrzucenia zgłaszanych przez osoby z
rozpoznaniem schizofrenii i innych zaburzeń psychicznych oraz przez osoby z rozpoznaniem
chorób somatycznych (nowotworów hematologicznych i chorób sercowo-naczyniowych), a
także na (4) ocenie zależności między częstością doświadczeń stygmatyzacji zgłaszanych
przez chorych na schizofrenię a ich charakterystyką społeczno-demograficzną i kliniczną.
Metoda. Za pomocą Kwestionariusza Piętna i Dyskryminacji CESQ (Consumer
Experiences of Stigma Questionnaire) [Wahl 1999] przebadano 153 pacjentów z
rozpoznaniem schizofrenii (62 leczonych ambulatoryjnie i 91 przebywających w oddziale
stacjonarnym). Funkcjonowanie społeczne chorych na schizofrenię oceniano za pomocą skali
GAF (Global Assessment of Functioning) [APA 2000], subiektywną jakość życia za pomocą
rozszerzonej wersji skali SLDS (Satisfaction with Life Domains Scale) [Baker i Intagliata
1982; Corten i wsp. 1994], natomiast nasilenie objawów psychopatologicznych za pomocą
dwóch skróconych wersji skal samooceny stanu psychicznego – Frankfurckiej Skali
Samopoczucia FBS (Frankfurter Befindlichkeits-Skala) [Süllwold i Herrlich 1987] i Skali
Nastawień i Nastroju PD-S (Paranoid-Depresivitäts-Skala) [von Zerssen i Koeller 1976] oraz
dwóch skal psychopatologicznych o złożonej budowie – PANSS (Positive and Negative
Syndrome Scale) [Kay i wsp. 1987] i KOSS-S (Kliniczna Ocena Zespołów Schizofrenicznych)
[Wciórka 2004].
Do grup porównywanych z chorymi na schizofrenię włączono 31 pacjentów z
rozpoznaniem zaburzeń depresyjnych nawracających, 30 pacjentów z rozpoznaniem
uzależnienia od narkotyków, 39 pacjentów z rozpoznaniem uzależnienia od alkoholu, 31
pacjentów z rozpoznaniem nowotworów hematologicznych oraz 33 pacjentów z
rozpoznaniem zaburzeń kardiologicznych. Pacjenci z tych grup byli oceniani za pomocą
zmodyfikowanych wersji Kwestionariusza Piętna i Dyskryminacji CESQ oraz za pomocą
Skali Jakości Życia SLDS.
Wyniki. Uzyskane wyniki potwierdzają, że doświadczenia stygmatyzacji, zarówno
pośredniej (np. nieprzychylne uwagi i komentarze o chorych psychicznie, obraźliwe pogramy
w telewizji lub artykuły w prasie), jak i bezpośredniej (np. unikanie przez innych, traktowanie
jako mniej sprawnych, radzenie obniżenia życiowych oczekiwań) wśród osób ze schizofrenią
są częste. Osoby zaprzeczające jakimkolwiek negatywnym doświadczeniom są nieliczne.
Obawiając się odrzucenia społecznego, zdecydowana większość badanych nie ujawnia poza
najbliższą rodziną faktu leczenia psychiatrycznego, na ogół nie chroni to jednak przed
różnymi przejawami napiętnowania i nie uwalnia od stresu i obaw przed nieprzychylnymi
ocenami ze strony innych. Konkretne doświadczenia dyskryminacji są znacznie rzadziej
zgłaszane przez osoby z rozpoznaniem schizofrenii i mają miejsce głównie w kontekście
zatrudnienia oraz kontaktów z systemem wymiaru sprawiedliwości. Oprócz doświadczeń
negatywnych, znaczna część pacjentów zgłasza również doświadczenia pozytywne w
relacjach z innymi ludźmi.
Chorzy na schizofrenię zgłaszają doświadczenia piętna i dyskryminacji podobnie
często jak uzależnieni od alkoholu i chorzy na depresję nawracającą, ale rzadziej niż
uzależnieni od narkotyków. Pacjenci z rozpoznaniem schizofrenii i innych zaburzeń
psychicznych częściej doświadczają odrzucenia społecznego i mają niższy poziom
subiektywnej jakości życia niż chorzy somatycznie.
Doświadczenie odrzucenia społecznego wykazuje zależności z nielicznymi cechami
społeczno-demograficznymi i klinicznymi pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii. Częstsze
doświadczenia stygmatyzacji wiążą się z gorszą jakością życia, wcześniejszym wiekiem
zachorowania oraz z dostępnością bliskiego otoczenia społecznego (pacjenci samotni
zgłaszają rzadsze doświadczenia piętna niż ci, którzy mają w swoim najbliższym otoczeniu
członków rodziny lub innych bliskich ludzi). Nie stwierdzono wyraźnych związków piętna z
funkcjonowaniem społecznym i nasileniem objawów psychopatologicznych.
Wnioski. Chorzy na schizofrenię zgłaszają częste doświadczenia piętna, stosunkowo rzadko
skarżą się natomiast na jawną dyskryminację. Częstość zgłaszanych przez pacjentów z
rozpoznaniem schizofrenii doświadczeń odrzucenia w stosunkowo niewielkim stopniu jest
funkcją
ich
charakterystyki
społeczno-demograficznej
i
klinicznej.
Subiektywne
doświadczenie piętna choroby psychicznej jest znacznie bardziej dotkliwe niż doświadczenie
piętna związanego z chorobą somatyczną. Na szczególnie silną stygmatyzację i
dyskryminację narażone są osoby uzależnione od narkotyków. Pacjenci z zaburzeniami
psychicznymi wykazują również niższy poziom subiektywnej jakości życia niż chorzy
somatycznie.
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Create flashcards