słowa kluczowe: zlewnia, natężenie erozji, denudacja - Eko-DOk

advertisement
zlewnia, natężenie erozji, denudacja odpływowa,
transport rumowiska, zamulanie zbiorników wodnych
Agata MAJERCZYK, Bogusław MICHALEC*
OKREŚLENIE DENUDACJI ODPŁYWOWEJ I PROGNOZA
ZAMULANIA KANAŁU MAŁOPOLSKIEGO W SYSTEMIE
HYDROTECHNICZNYM STOPNIA WODNEGO ŁĄCZANY
W pracy przedstawiono wyniki badań procesów erozji w niekontrolowanej hydrologicznie zlewni
potoku Wilgoszcz. Potok doprowadza wody do Kanału Małopolskiego, będącego elementem systemu
odwodnieniowego zlokalizowanego na prawym brzegu Wisły, w rejonie stopnia wodnego Łączany.
Wyznaczono wielkość erozji metodą USLE i określono denudację odpływową metodami: DR-USLE,
Reniger-Dębskiego oraz Brańskiego. Stwierdzono znaczne zróżnicowanie wyników obliczeń
średniego rocznego transportu rumowiska. Prognoza zamulania, opracowana zgodnie z metodyką
podaną w wytycznych [20], w której zdolność zbiornika do zatrzymywania rumowiska ustalono
metodą Churchilla, wykazała, że czas zamulania, w zależności od metody określenia denudacji
odpływowej, może różnić się ponad trzykrotnie.
1. WSTĘP
Sprawność działania systemów odwodnieniowych zależy od wielu czynników.
Jednym z nich jest zdolność systemu do ujęcia i odprowadzenia wód. Zdolność ta
może zostać zmniejszona w wyniku procesów degradacyjnych, których przyczyną jest
erozja i depozycja materiału mineralnego. Według Lipskiego i Kostucha [13], jednym
z trzech czynników determinujących intensywność procesów erozyjnych, poza
warunkami morfologicznymi i pokryciem szatą roślinną, jest opad atmosferyczny.
Ważnym czynnikiem wpływającym na natężenie erozji jest również skład
granulometryczny gleby. Produkty erozji w zlewni, dopływające do systemu
__________
*
Katedra Inżynierii Wodnej i Geotechniki, Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie,
al. A. Mickiewicza 24/28, 30-059 Kraków, [email protected]
388
A.MAJERCZYK, B. MICHALEC
odwodnieniowego, mogą zostać odłożone w poszczególnych jego elementach,
ograniczając prawidłowe warunki eksploatacji. System taki, jako system melioracyjny,
służący likwidacji ujemnych skutków piętrzenia wody w Wiśle, został wykonany
w rejonie stopnia wodnego Łączany (rys. 1). Stopień ten wybudowano w latach 195561 w celu umożliwienia doprowadzenia wody kanałem żeglugowo-energetycznym
o długości 15,5 km, stanowiącym jedno z ogniw drogi wodnej Górnej Wisły,
do elektrowni w Skawinie.
Rys. 1. System hydrotechniczny stopnia wodnego Łączany z zaznaczoną zlewnią potoku Wilgoszcz
Zasadnicze elementy systemu hydrotechnicznego stopnia wodnego Łączany to:
urządzenia odwadniające tereny przyległe, w tym bariery studni infiltracyjnych,
rowów melioracyjnych, systemów drenarskich, a także syfony do przepuszczenia pod
kanałem małych cieków oraz pompownie [9]. Poza funkcją niwelowania negatywnych
skutków piętrzenia wód Wisły, objawiających się podwyższonymi stanami wód
gruntowych, system ten pełni funkcję ochroną przed powodzią terenów zawala.
W okresach intensywnych opadów system ten, jako system odwadniający,
odprowadza wody infiltracyjne, a także wody opadowe terenu odwadnianego oraz
z przyległych małych zlewni. Dopływ wód spoza obszaru systemu odwodnieniowego,
zwłaszcza w okresach deszczy nawalnych, powoduje znaczne obciążenie hydrauliczne
pompowni, a w warunkach wysokich stanów wody w Wiśle, uniemożliwia częściowe
odprowadzenie grawitacyjne wód rowem R na dolne stanowisko stopnia wodnego
Określenie denudacji odpływowej i prognoza zamulania kanału małopolskiego w systemie ... 389
(rys. 1). Poprawa warunków odprowadzenia nadmiaru wód planowana jest przez
administratora systemu, tj. przez Regionalny Zarząd Gospodarki Wód w Krakowie.
Planuje się instalację pomp o większej wydajności, a także zwiększenie retencji
powierzchniowej wód na odwadnianym obszarze. Zwiększenie retencji może zostać
osiągnięte poprzez wykorzystanie naturalnych lub sztucznych form terenowych. Jedną
z tych form jest fragment kanału Małopolskiego, znajdującego się pomiędzy potokami
Spytkowickim i Wilgoszcz (rys. 1). Kanał ten może pełnić funkcję zbiornika
wodnego, retencjonującego wodę odpływającą ze zlewni potoku Wilgoszcz. Jednakże,
ze względu na bezpośredni dopływ wody i rumowiska z tej zlewni, jego objętość
może zostać zmniejszona z uwagi na depozycję rumowiska.
W pracy określono intensywność denudacji odpływowej w zlewni potoku
Wilgoszcz i dokonano oceny czasu eksploatacji zbiornika wodnego – Kanału
Małopolskiego.
2. CHARAKTERYSTYKA OBIEKTU BADAŃ
Zlewnia potoku Wilgoszcz znajduje się w dolinie rzeki Wisły, powyżej stopnia
wodnego Łączany (rys. 1). Administracyjnie, obszar ten należy do miejscowości
Ryczów, znajdującej się na terenie gminy Spytkowice, w powiecie Wadowickim.
Zlewnia ta jest jedną z kilku zlewni doprowadzających wody spoza obszaru systemu
odwodnieniowego.
Pierwotnie, potok Wilgoszcz uchodził do potoku Półwiejskiego, stanowiąc tym
samym jeden z bezpośrednich dopływów wody do systemu odwodnieniowego.
W czasie przeprowadzonego na tym terenie I etapu odwodnienia, chcąc ograniczyć
dopływ wód do pompowni Zarzecze, zmieniono kierunek odpływu wód potoku
Wilgoszcz do potoku Półwiejskiego, kierując je do kanału Małopolskiego [11].
Obecnie, w celu zwiększenia retencyjności obszarów objętych negatywnym
działaniem piętrzenia wody stopniem Łączany i ochrony przeciwpowodziowej,
powstaje koncepcja utworzenia z Kanału Małopolskiego zbiornika wodnego.
Teren zlewni potoku Wilgoszcz zaliczany jest do słabo przepuszczalnych utworów
pochodzenia aluwialnego, o miąższości od 2,5 do 3 m, stanowiących mady rzeczne.
Poniżej tej warstwy znajdują się iły mioceńskie, których miąższość określa się w tym
rejonie na 100-200 m [21]. Według Sitko [18], w warstwach iłów mioceńskich można
wyróżnić iły pylaste, piaszczyste, bądź gliny pylaste.
390
A.MAJERCZYK, B. MICHALEC
3. METODYKA BADAŃ
Prace terenowe, wykonane w okresie lipiec-październik 2012 roku, obejmowały
pomiary geodezyjne kanału Małopolskiego, pobór prób w zlewni, pobór prób osadów
rumowiska z dna potoku i kanału Małopolskiego. Określono również rodzaj
użytkowania w zlewni potoku Wilgoszcz. Powierzchnię o danym sposobie
użytkowania i rodzajach upraw określono na podstawie mapy zlewni w skali 1:10 000.
Z mapy określono również długości cieków, spadek zlewni i długości poszczególnych
warstwic. Dane te były niezbędne do obliczeń strat glebowych metodą DR-USLE, za
pomocą programu DR-USLE ver.1.0.
Pobrane trzy próby glebowe z różnych użytków w zlewni potoku Wilgoszcz
poddano badaniom laboratoryjnym w celu określenia składu granulometrycznego
i rodzaju gruntu. Skład granulometryczny określono metodą sitową i metodą
Cassagrande’a w modyfikacji Prószyńskiego [17]. Gęstość objętościowa osadów
została wyznaczona laboratoryjnie, przy wykorzystaniu próbki osadu pobranej
w stanie nienaruszonym z dna potoku Wilgoszcz, przy ujściu do kanału
Małopolskiego.
Zlewnia potoku Wilgoszcz nie jest objęta monitoringiem hydrologicznometeorologicznym, co uniemożliwia określenie natężenia transportu rumowiska
metodami bezpośrednimi. Z tego względu zastosowano metody pośrednie, określając
natężenie procesów erozyjnych. Średnią roczną masę rumowiska odpływają ze zlewni
określono metodami: DR-USLE, Reniger-Dębskiego oraz Brańskiego.
Metoda DR-USLE bazuje na uniwersalnym równaniu strat glebowych (Universal
Soil Loss Equation – USLE). Równanie to zostało opracowane w USA przez
Wischmeiera i Smitha [19], w oparciu o analizy danych uzyskanych w czasie
wieloletnich badań przeprowadzanych w warunkach laboratoryjnych oraz naturalnych.
Określenie ilości rumowiska odpływającego ze zlewni wymaga wyznaczenia
wskaźnika dopływu rumowiska DR (Delivery Ratio). Wskaźnik ten wyznaczany jest
z funkcji Rohela [16] i zależy od powierzchni zlewni. Ocenę przydatności metody
DR-USLE do określenia średniej rocznej ilości rumowiska transportowanego
w rzekach przeprowadzili Banasik [2], Banasik i Górski [3], Bednarczyk i in. [5].
Metoda Reniger-Dębskiego jest oparta na dziewięciostopniowej skali zmywalności
gleb opracowanej przez Reniger [15] i ilościowych wskaźnikach denudacji
odpowiadających poszczególnym klasom. Wskaźniki denudacji zostały ustalone
przez Dębskiego [8].
Brański [6] ustalił wskaźniki intensywności erozji, a na ich podstawie opracował
mapę wskaźników, która miała być pomocna w opracowaniu charakterystyki dorzeczy
i ostateczne miała umożliwić opracowanie mapy zmącenia rzek. Mapa ta została
opracowana na podstawie wyników pomiarów transportu materiału unoszonego.
Średni roczny strumień objętości przepływu wody obliczono za pomocą wzoru
Iszkowskiego w modyfikacji Byczkowskiego [7] oraz formułą regionalną, opracowaną
przez Krzanowskiego [7, 12]. Przepływ ten umożliwił obliczenie współczynnika
Określenie denudacji odpływowej i prognoza zamulania kanału małopolskiego w systemie ... 391
pojemności (α) projektowanego zbiornika wodnego, będącego stosunkiem pojemności
zbiornika do sumy średniego rocznego dopływu wody do zbiornika [7]. Na podstawie
ustalonej wartości współczynnika α, określono z nomogramu Churchilla [4, 14],
zdolność zbiornika do trwałego zatrzymywania rumowiska (β), nazywaną również
zdolnością akumulacyjną materiału unoszonego. Zastosowanie nomogramu Churchilla
zostało zweryfikowane na podstawie badań małych zbiorników wodnych, których
współczynnik pojemności był mniejszy od 10%.
Objętość odkładów rumowiska (Vzt [m3]) w planowanym zbiorniku po t latach
eksploatacji, znając jego pojemność początkową (Vp [m3]), określono za pomocą
wzoru Gončarova, który służy, zgodnie z obowiązującymi wytycznymi [20], do
prognozowania zamulania zbiorników wodnych:
(1)
Zastosowanie formuły (1) wymaga ustalenia objętości odkładów po pierwszym
roku eksploatacji (R1), która jest wyznaczana jako stosunek zdolności do
zatrzymywania rumowiska unoszonego w zbiorniku (β) i rocznej masy unosin
doprowadzanej do zbiornika oraz gęstości objętościowej osadów.
Prognozę opracowano w trzech wariantach. W każdym z nich obliczono średnią
roczną objętość rumowiska w pierwszym roku eksploatacji z różnymi wartościami
średniej rocznej masy rumowiska odpływającego ze zlewni, określonej metodami
Reniger-Dębskiego, Brańskiego oraz DR-USLE.
4. WYNIKI BADAŃ I DYSKUSJA
Określona na podstawie planu sytuacyjno-wysokościowego powierzchnia
analizowanej zlewni, zamknięta profilem zlokalizowanym przy ujściu do kanału
Małopolskiego, wynosi 4,1 km2. Na podstawie sposobu użytkowania zlewni
określono, że 64% jej obszaru stanowią grunty orne. Grunty leśne zlokalizowane są
głównie w górnych partiach zlewni i zajmują 19% jej powierzchni, natomiast użytki
zielone stanowią około 17% powierzchni. Odczytany z planu sytuacyjnowysokościowego, najwyższy punkt zlewni leży na rzędnej 340 m n.p.m., a najniższy
na 225 m n.p.m. Obliczony średni spadek zlewni wynosi 9,3%. Wyznaczony średni
roczny opad waha się w granicach od 700 do 800 mm [1].
Wyznaczona laboratoryjnie gęstość objętościowa osadu pobranego z dna potoku
Wilgoszcz wyniosła 1,43 t∙m-3. Analiza makroskopowa oraz analiza uziarnienia prób
gleby pobranych ze zlewni potoku wykazała, że grunty te budują frakcje pylaste
i ilaste (tab. 1).
392
A.MAJERCZYK, B. MICHALEC
Tab.1. Wyniki analizy areometrycznej próbek gleb pobranych z zlewni potoku Wilgoszcz
Rodzaj
gruntu
π
Średnia zawartość
części organicznych [%]
3,07 %
<0,002 mm
7%
Średnia zawartość frakcji [%]
0,002 ÷ 0,063 mm
93%
>0,063
0%
Średnia roczna masa rumowiska odpływającego z obszaru zlewni potoku
Wilgoszcz, wyznaczona według metody Reniger-Dębskiego, wynosi 1751 t∙rok-1,
natomiast według metody Brańskiego jest równa 816 t∙rok-1. Masa rumowiska
odprowadzana ze zlewni, określona metodą DR-USLE, wynosi aż 2640 t∙rok-1.
Poszczególne parametry równania strat glebowych zamieszczono w tabeli 2.
Tab. 2. Wyznaczone wartości parametrów równania DR-USLE
Parametr
Wartość
R
80,2
K
0,752
LS
3,507
C
0,147
P
0,76
DR
0,273
E
2640
Wstępne pomiary geodezyjne umożliwiły określenie pojemności Kanału
Małopolskiego. Jego objętość określono na podstawie wyników pomiarów czterech
przekrojów poprzecznych i zmierzonych odległości między nimi. Określona wstępnie
pojemność planowanego zbiornika wynosi 64800 m3.
Średni roczny strumień objętości przepływu, obliczony wzorem Iszkowskiego
w modyfikacji Byczkowskiego, wynosi 0,039 m3s-1. Do dalszych rozważań został
przyjęty przepływ średni roczny wynoszący 0,032 m3s-1, wyznaczony wzorem
Krzanowskiego. Na podstawie oszacowanej pojemności zbiornika i sumy średniego
rocznego dopływu wody, obliczono wartość współczynnika pojemności zbiornika α =
0,065.
Określona z nomogramu Churchilla zdolność zbiornika do trwałego
zatrzymywania rumowiska β wynosi 94%. Wartość β i określona gęstość objętościowa
osadu wynosząca 1,43 t∙m-3, umożliwiły obliczenie objętości odkładów po pierwszym
roku eksploatacji (R1). Wartość R1 obliczono w trzech wariantach, przyjmując średnią
roczną masę rumowiska dopływającego do Kanału Małopolskiego obliczoną
metodami: Reniger-Dębskiego, Brańskiego oraz DR-USLE. Na rysunku 3
przedstawiono wyniki prognozy zamulania Kanału Małopolskiego, którą opracowano
wzorem Gončarova dla trzech analizowanych wariantów.
Określenie denudacji odpływowej i prognoza zamulania kanału małopolskiego w systemie ... 393
Rys. 2. Wyniki prognozy zamulania zbiornika wodnego – Kanału Małopolskiego
Określono też tzw. żywotność zbiornika, utworzonego z Kanału Małopolskiego,
przyjmując kryterium Hartunga [10]. Według tego kryterium zbiornik przestaje
spełniać swoją funkcję, kiedy jego pojemność zostanie zredukowana o 80%, która
w przypadku Kanału Małopolskiego wynosi 51840 m3. W zależności od przyjętej
metody obliczania średniej rocznej masy rumowiska dopływającego do zbiornika
wodnego, wyniki prognozy jego zamulania były mocno zróżnicowane. Według
opracowanej prognozy zamulania Kanału Małopolskiego (rys. 3) z przyjętą średnią
roczną masą rumowiska odpływającego ze zlewni obliczoną metodą DR-USLE,
żywotność Kanału wynosić będzie 59 lat. Natomiast przyjmując średnią roczną masę
transportowanego rumowiska obliczoną metodą Reniger-Dębskiego i metodą
Brańskiego zbiornik zostanie wyłączony z eksploatacji po 90 lub 193 latach.
5. PODSUMOWANIE I WNIOSKI
Prawidłowe określenie natężenia denudacji odpływowej w małej zlewni, nie
objętej obserwacjami hydrologicznymi, jest zadaniem niezmiernie trudnym. Wymaga
to ustalenia natężenia transportu rumowiska na podstawie pomiarów koncentracji
w całym przekroju poprzecznym cieku. W przypadku braku takich pomiarów,
denudację odpływową można ustalić metodami pośrednimi, np.: Reniger-Dębskiego,
Brańskiego czy DR-USLE.
Wyniki obliczeń denudacji odpływowej za pomocą przyjętych w pracy metod
znacznie się różnią. Najmniejszą wartość średniego rocznego odpływu rumowiska
z badanej zlewni, o powierzchni 4,1 km2, uzyskano stosując metodę Brańskiego,
natomiast najwyższą z metody DR-USLE. Stwierdzone zróżnicowanie wyników jest
odmienne od określanego dla dużych zlewni - o powierzchniach od kilkudziesięciu do
kilkuset km2. W dużych zlewniach największą wartość denudacji odpływowej
określano stosując metodę Reniger-Dębskiego i metodę Brańskiego [14].
394
A.MAJERCZYK, B. MICHALEC
Opracowana prognoza zamulania przedmiotowego zbiornika wodnego (Kanału
Małopolskiego), w zależności od przyjętej wartości średniego rocznego dopływu
rumowiska, wykazała, że przyjmując średnią roczną masę transportowanego
rumowiska obliczoną metodą DR-USLE, czas po upływie którego zbiornik zostanie
wyłączony z eksploatacji jest ponad trzykrotnie krótszy, od czasu określonego
z zastosowaniem metody Brańskiego.
LITERATURA
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]
[7]
[8]
[9]
[10]
[11]
[12]
[13]
[14]
[15]
[16]
[17]
Atlas Klimatu Polski, pod. red. Haliny Lorenc, IMGW, Warszawa 2005,
BANASIK K., Model sedymentogramu wezbrania opadowego w małej zlewni rolniczej,
Wydawnictwo SGGW, Rozprawy Naukowe i Monografie, Warszawa1994,
BANASIK K., GÓRSKI D., Wykorzystanie uniwersalnego równania strat glebowych USLE do
oceny ilości rumowiska unoszonego odpływającego z małych zlewni, GW, Nr 3, Warszawa 1992.
BATUCA G. D., JORDAAN M. J. Jr., Silting and desilting of reservoirs. A.A.Balkema. Rotterdam,
Netherlands 2000,
BEDNARCZYK T., MADEYSKI M., MICHALEC B., Ocena przydatności metody DR-USLE do
określenia transportu rumowiska unoszonego, Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej we
Wrocławiu, Nr 385, ser. Konferencje XI, s. 173-181, Wrocław 2000,
BRAŃSKI J., Zmącenie wody i transport rumowiska unoszonego w rzekach polskich. Prace PIHM,
z. 95, Warszawa 1968,
BYCZKOWSKI A., Hydrologiczne podstawy projektów wodnomelioracyjnych. Przepływy
charakterystyczne, PWRiL, Warszawa 1979
DĘBSKI K., Próba oszacowania denudacji na obszarze Polski. Prace i Studia KGW PAN, II, cz. I,
Warszawa 1959,
GABRYSZEWSKI T., WIECZYSTY A., Ujęcia wód podziemnych, Arkady, Warszawa 1985
HARTUNG F., Ursache und Verhuetung der Staumraumyerlandung bei Talsperren,
Wasserwirtschaft 1959
Koncepcja. Stopień Wodny Łączany. Pompownia odwadniająca na rowie „R”. Ustalenie wydatku
instalowanego. Opis Techniczny. CBSiPBW Hydroprojekt, Warszawa 1986
KRZANOWSKI S., Nowa formuła do obliczania średnich rocznych odpływów jednostkowych ze
zlewni niekontrolowanych na obszarze karpackiego dorzecza Wisły, Budownictwo Wodne
i Inzynieria Sanitarna, z. 24, Odpływ z niekontrolowanych zlewni karpackiego dorzecza Wisły
(materiały z seminarium naukowego) Zeszyt Naukowy nr 3 Politechnika Krakowska, Kraków 1976,
LIPSKI Cz., KOSTUCH R., Charakterystyka procesów erozyjnych gleb na przykładzie zlewni
wybranych rzek w Karpatach, Infrastruktura i Ekologia Terenów Wiejskich, Nr 3/2005, PAN,
Oddział w Krakowie, Kraków 2005,
MICHALEC B., Ocena intensywności procesu zamulania małych zbiorników wodnych w dorzeczu
Górnej Wisły. Zesz. Uniw. Roln. w Krakowie, nr 451, Seria rozprawy, z. 328, Kraków 2008,
RENIGER A., Zagadnienia erozji gleb w Polsce. Prace i Studia KGW PAN, II, cz. I, Warszawa
1959,
ROHEL J., Sediment source area, delivery raions and influencing morphological factors, IAH,
publ. 59, 1962
PN-R-04032, Gleby i utwory glebowe. Pobieranie próbek i oznaczenie składu, 1998,
Określenie denudacji odpływowej i prognoza zamulania kanału małopolskiego w systemie ... 395
[18] SITKO J., Analiza pracy i stany urządzeń odwadniających tereny będące pod wpływem cofki
stopnia wodnego Łączany, maszynopis 1983,
[19] WISCHMEIER W.H., SMITH D.D., Predicting rainfall erosion losses- a guide to concervation
planning, Agr. handbook No. 537, U.S. Department of Agriculture, Washington DC 1978,
[20] WIŚNIEWSKI B., KUTROWSKI M., Budownictwo specjalne w zakresie gospodarki wodnej.
Zbiorniki wodne. Prognozowanie zamulania. Wytyczne instruktażowe, CBSiPBW Hydroprojekt,
Warszawa 1973,
[21] II Projekt Techniczny. Stopień wodny Łączany. II etap odwodnienia wsi Łączany. Odwodnienie
studniami pionowymi. Opis techniczny, CBSiPBW Hydroprojekt, Warszawa 1961.
DETERMINATION OF THE INTENSITY OF EROSION PROCESSES
IN SMALL CATCHMENT OF DRAINAGE SYSTEM
The paper presents preliminary results of the research on the intensity of erosion processes in
hydrologically uncontrolled catchment of Wilgoszcz Stream. The stream brings water to Małopolski
Channel, which is part of a drainage system located on the right bank of the Vistula River in the area of
the Łączany barrage. The volume of denudation was determined by DR-USLE method, Reniger-Debski
method and Brański method. The results of calculated amount of average annual sediment transport show
high diversity. Silting forecast is prepared according to the methodology specified by Wiśniewski and
Kutrowski [20]. The sediment trap efficiency of the water reservoir is estimated with Churchill’s
nomograph. Silting forecast shows that the expected lifetime of the water reservoirs depends on chosen
method. The results can be varied over threefold.
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards