RAPORT WPROWADZAJĄCY MINISTERSTWA

advertisement
RAPORT WPROWADZAJĄCY MINISTERSTWA ROZWOJU
REGIONALNEGO
na potrzeby przygotowania
Przeglądu OECD krajowej polityki miejskiej w Polsce
Część I Diagnoza stanu polskich miast
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego
Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej
Warszawa, Luty 2010
Opracowano w Departamencie Koordynacji Polityki Strukturalnej
Ministerstwa Rozwoju Regionalnego
Zespół w składzie:
Grzegorz Węcławowicz, Magdalena Łotocka, Anna Baucz
2
WSTĘP ....................................................................................... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI.
1. Tło historyczne procesów urbanizacyjnych w Polsce ......................................................................... 6
1.1 Historyczne źródła urbanizacji w Polsce .......................................................................................... 6
1.2 Urbanizacja w warunkach gospodarki centralnie sterowanej ...................................................... 8
1.3 Specyfika miasta polskiego, jako miasta socjalistycznego. ........................................................... 10
1.4 Transformacja miasta polskiego do warunków gospodarki rynkowej....................................... 11
2. Struktura osadnicza w Polsce................................................................................................................. 12
3. Demografia i trendy migracyjne............................................................................................................ 19
3.1 Tendencje populacyjne na terenach miejskich................................................................................ 21
3.2 Migracje wewnętrzne do obszarów miejskich................................................................................ 37
3.3 Migracje zagraniczne ......................................................................................................................... 50
3.4 Podsumowanie ................................................................................................................................... 61
4. Sytuacja społeczna ludności miejskiej................................................................................................. 67
4.1 Charakterystyka ubóstwa w Polsce ................................................................................................. 67
4.2 Wykluczenie społeczne i ubóstwo w mieście ................................................................................. 72
4.3 Nierówności rozwojowe wewnątrz polskich miast – segregacja przestrzenna ludności
miejskiej ..................................................................................................................................................... 75
4.4 Obszary zdegradowane w polskich miastach ................................................................................ 77
5. Zmiany w strukturze gospodarczej obszarów miejskich ................................................................. 79
Wstęp.......................................................................................................................................................... 79
5.1 ZróŜnicowania przestrzenne w zakresie dochodu narodowego ................................................. 80
5.2 Struktura przestrzenna ośrodków zarządzania gospodarczego.................................................. 91
5.3 Struktura i rozmiar firm na obszarach miejskich ........................................................................... 95
5.4 Zatrudnienie – dezaktywizacja zawodowa i rynek pracy ............................................................ 99
5.5 Klastry ................................................................................................................................................ 104
5.6 Handel zagraniczny i bezpośrednie inwestycje zagraniczne ..................................................... 106
6. Kształtowanie się kapitału ludzkiego i społecznego w miastach ................................................. 121
6.1 Kapitał ludzki.................................................................................................................................... 121
6.2 Szkolnictwo wyŜsze ......................................................................................................................... 130
6.3 Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w miastach wojewódzkich..................................... 133
6.4 Kapitał społeczny ............................................................................................................................. 142
7. Potencjał inwestycyjny, innowacyjny i naukowy na obszarach miejskich................................. 145
Wstęp........................................................................................................................................................ 145
7.1 Struktura przestrzenna atrakcyjności inwestycyjnej ................................................................... 146
7.2 Rozmieszczenie ośrodków innowacji ............................................................................................ 150
7.3 Działalność badawczo-rozwojowa................................................................................................. 154
7.4 Wynalazczość.................................................................................................................................... 160
8. Infrastruktura transportowa ................................................................................................................. 163
8.1 Infrastruktura drogowa ................................................................................................................... 163
8.2 Infrastruktura kolejowa ................................................................................................................... 164
8.3 Dostępność ośrodków miejskich .................................................................................................... 165
8.4 Miejski transport publiczny ............................................................................................................ 170
9. Infrastruktura mieszkaniowa............................................................................................................... 172
9.1 Sytuacja mieszkaniowa w Polsce.................................................................................................... 172
9.2 Lokalna sytuacja mieszkaniowa w miastach ................................................................................ 174
10. Stan środowiska naturalnego w miastach ...................................................................................... 175
10.1 Podstawowe informacje dotyczące problemów ochrony środowiska w miastach ............... 175
10.2 Typy miast pod względem połoŜenia wzdłuŜ korytarzy ekologicznych............................... 176
10.3 ZagroŜenia środowiska.................................................................................................................. 179
10.4 Infrastruktura komunalna ............................................................................................................. 180
PODSUMOWANIE - KLUCZOWE PROBLEMY ROZWOJU MIAST W POLSCE...................... 187
3
4
WSTĘP
Niniejszy raport stanowi podsumowanie najwaŜniejszych zagadnień dotyczących
rozwoju miast w Polsce. Został on opracowany między innymi na podstawie
odpowiedzi na pytania z kwestionariusza opracowanego przez OECD i
przekazanego Ministerstwu Rozwoju Regionalnego. Podobnie jak kwestionariusz
raport składa się z II częśći. W I zawarta jest diagnoza rozwoju miast w Polsce oparta
na analizie danych statystycznych oraz szeregu ekspertyzach o charakterze
naukowym. W II przedstawiono politykę i zarządzanie rozwojem miast w Polsce.
Odpowiedzi na poszczególne pytania zostały opracowane przez MRR (DKS) w
oparciu o wiedzę ekspercką zgromadzoną w resorcie oraz w dostępnych licznych
opracowaniach eksperckich, analitycznych będących w posiadaniu MRR oraz
nadesłanych przez członków Lokalnego Zespołu Ekspertów ds. rozwoju miast1.
Lista wykorzystanych opracowań znajduje się w bibliografii. W odpowiedziach
wykorzystano takŜe wkłady nadesłane przez inne resorty odpowiedzialnych za dane
zagadnienia.
Dane statystyczne zawarte w raporcie opierają się na materiałach nadesłanych przez
Główny Urząd Statystyczny. Za miasta (obszar miejski) traktowane są jednostki
podziału terytorialnego kraju, którym nadano status miasta aktem prawnym2. W
myśl obowiązujących przepisów są to miasta na prawach powiatu (NTS-4), pozostałe
gminy miejskie oraz części miejskie gmin miejsko-wiejskich (NTS-5). Poziom
szczegółowości danych dla poszczególnych zjawisk był uzaleŜniony od ich
dostępności. W przypadku braku danych na poziomie poszczególnych miast, w
raporcie przedstawiono charakterystykę w podziale na miasto/wieś ogółem dla
całego kraju, dla grup miast według wielkości lub regionalną.
1 W skład Zespołu wchodzą: Tadeusz Markowski, Przewodniczący KPZK, PAN; Tomasz Parteka, Dyrektor, Urząd
Marszałkowski Województwa Pomorskiego; Andrzej Porawski, Dyrektor Biura Związku Miast Polskich; Zbigniew Strzelecki,
Dyrektor, Mazowieckie Biuro Planowania Regionalnego; Grzegorz Węcławowicz, Zakład Geografii Miast i Ludności, PAN;
Zbigniew Ziobrowski, Zastępca Dyrektora, Instytut Rozwoju Miast w Krakowie; Dorota Ciesielska, Przedstawiciel
Ministerstwa Infrastruktury; Małgorzata Stawikowska, główny specjalista, Departament Badań Regionalnych i Środowiska,
Główny Urząd Statystyczny oraz pracownicy MRR, DKS.
Przez miasto rozumie się wyodrębniony obszar posiadający status miasta nadany aktem prawnym. Miasto to w Polsce
wyodrębniona jednostka pod względem prawno-administracyjnym. W Polsce obowiązuje następująca definicja prawna: miasto
to jednostka osadnicza o przewadze zwartej zabudowy i funkcjach nierolniczych posiadającą prawa miejskie, bądź status
miasta nadany w trybie określonym przepisami. W podziale administracyjnym miasta mają status samodzielnej gminy (gmina
miejska) lub - w przypadku niewielkich miast – wchodzą one w skład gmin miejsko-wiejskich. Nadanie gminie lub
miejscowości statusu miasta, ustalenie jego granic i ich zmiana dokonywane są przez Radę Ministrów w sposób uwzględniający
infrastrukturę społeczną i techniczną oraz układ urbanistyczny i charakter zabudowy (Na podstawie Ustawy o samorządzie
gminnym z dnia 8 marca 1990 r. z późniejszymi zmianami)
2
5
I. DIAGNOZA STANU POLSKICH MIAST
1. Tło historyczne procesów urbanizacyjnych w Polsce
1.1 Historyczne źródła urbanizacji w Polsce
Poznanie współczesnej urbanizacji Polski oraz kształtujących ją procesów
wymaga znajomości historycznych uwarunkowań. Proces urbanizacji w kaŜdym
kraju czy większym regionie społeczno-gospodarczym, poza dominującymi wieloma
cechami wspólnymi, ma swoją specyfikę wynikającą z historii, tradycji kulturowych,
poziomu rozwoju gospodarczego, zmian społecznych i politycznych.
Procesowi urbanizacji na ziemiach polskich specyfikę regionalną nadała
kultura polska, która przez całe średniowiecze i niemal do połowy XX wieku miała
charakter ziemiański i wiejski. Ukształtowana ówcześnie sieć miast odpowiadała
potrzebom gospodarki i osadnictwa wiejskiego. Sieć ta modyfikowana była pod
wpływem innowacji, napływających z Zachodu, a dotyczących Ŝycia społecznego,
funkcji gospodarczych i kulturalnych oraz rozwiązań prawnych, które pozwalały na
wydzielenie w strukturze społecznej ludzi Ŝyjących „na prawie miejskim”
(Gieysztor, 1994). W Polsce umiarkowanemu wzrostowi miast od połowy XVII w.
towarzyszył spadek ich znaczenia pod względem politycznym i prawnym.
Wyrazicielem dąŜeń kulturowych, politycznych i gospodarczych była szlachta, a nie
mieszczaństwo, które traktowano często podejrzliwie, jako konkurentów do władzy i
przywilejów. Istotnym powodem wolniejszego rozwoju miast w Polsce niŜ w
Europie Zachodniej były instytucjonalne bariery mobilności społecznej i
geograficznej chłopów, w postaci poddaństwa, które ograniczało szybszy wzrost
ludnościowy miast. Przyczyniło się to do powstania odrębności cywilizacyjnej
Polski, na tle innych krajów Europy, zwłaszcza Europy Zachodniej. Dodatkowo,
załamanie gospodarcze, klęski militarne w XVII i XVIII wieku zakończone utratą
niepodległości oraz rozbiorami, spowodowały agraryzację cywilizacyjną Polski.
Niewiele zmieniła sytuację stopniowa odbudowa od połowy XVIII wieku sieci
miejskiej oraz przyjęcie w Konstytucji 3 maja, Prawa o miastach.
Miasta w Polsce kształtowały się jednak pod dominującym wpływem urbanizacji
zachodnioeuropejskiej. Z badań historycznych wynika, Ŝe w 1578 r. ludność miejska
stanowiła 28,8 % mieszkańców ziem polskich, a w połowie XIX w. (1842) tylko 20%
(Herbst, 1954; Dumała, 1974).
Początki urbanizacji związane z uprzemysłowieniem w stylu zachodnim
zapoczątkowane zostały na ziemiach polskich dopiero w drugiej połowie XIX w. W
tym czasie w Wielkiej Brytanii w miastach mieszkało juŜ ponad 50% ludności (1850
r.), w mniej uprzemysłowionej i zurbanizowanej Francji niewiele ponad 25%, a w
Stanach Zjednoczonych tylko 15,3 %. Na ziemiach polskich (w zaborze rosyjskim)
powstają i rozbudowywane są nowe ośrodki przemysłowe takie jak Łódź, Zgierz,
śyrardów, Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Królewska Huta, Warszawa, powstaje
przemysł Górnego Śląska (w zaborze pruskim). Pod koniec XIX w. zniesiona zostaje
we wszystkich zaborach pańszczyzna oraz następuje częściowe uwłaszczenie
chłopów, umoŜliwiając masowy napływ ludności wiejskiej do miast. Równocześnie
szybki rozwój ludności w formie eksplozji demograficznej generował narastanie
6
przeludnienia wsi oraz zwiększał presję migracyjną na miasta. Potencjalni migranci z
obszarów wiejskich nie znajdując jednak miejsca w miastach na ziemiach polskich
migrują do innych obszarów. Migranci z zaboru pruskiego masowo migrują do
Westfalii i innych miast zachodniej Europy, natomiast z zaborów rosyjskiego i
austriackiego, zwłaszcza z obszarów dotkniętych przeludnieniem rolnym migrują do
miast Ameryki Północnej. Proces urbanizacji - rozumiany jako przenoszenie się ze
wsi do miasta - dla znacznej części społeczeństwa polskiego przeniesiony został na
inny kontynent. W rezultacie na początku XX w. poziom uprzemysłowienia ziem
polskich szacowano na poziomie 26,6%, podczas gdy w Anglii i Walii wynosił 77%,
we Francji ponad 40%, a w Niemczech 54,3% (Dziewoński i inni, 1977).
Pierwszy spis powszechny w Polsce po odzyskaniu niepodległości wykazał,
Ŝe w 1921 r. tylko 24,6 % (tj. 6,97 mln) ludności Polski mieszkało w 632 miastach. W
okresie prawie dwudziestu lat II Rzeczpospolitej udział ludności miejskiej wzrósł do
28,4% w sierpniu 1939 r. (Gawryszewski, 2005). Niewielki wzrost poziomu
urbanizacji w okresie międzywojennym wynikał częściowo z narastania
przeludnienia wsi, wynikającego z zahamowania emigracji zagranicznych, kryzysu
gospodarczego zapoczątkowanego w latach 20-tych XX wieku oraz zacofania
gospodarczego terenów peryferyjnych odziedziczonego po mocarstwach
rozbiorowych, z których składała się odrodzona Polska. Na obszarze kraju
występowały jednak silne zróŜnicowania regionalne. W zachodniej części znalazła
się silniej uprzemysłowiona i zurbanizowana część Śląska oraz Wielkopolska z gęstą
siecią miast, z poziomem urbanizacji powyŜej 30%. We wschodniej części znalazły
się rolnicze województwa - np.: nowogródzkie, wołyńskie, poleskie - z poziomem
urbanizacji poniŜej 15%.
W okresie międzyspisowym (1921-1931) ludność miast zwiększyła się o 27,4%,
a poziom urbanizacji w województwie łódzkim podniósł się do 42%, w pomorskim i
śląskim do 32,3%, w warszawskim do 47,4%. Nastąpił natomiast spadek poziomu
urbanizacji w województwach białostockim, nowogródzkim i wołyńskim. W skali
całego kraju w latach 1921-1931 roczny przyrost ludności miejskiej wynosił 2,5%, ale
w latach 1931-1939 na skutek ostatnich lat kryzysu gospodarczego, tylko 2% rocznie
(Gawryszewski, 2005). Przyrastała równieŜ szybko ludność wiejska i w rezultacie
nadwyŜkę ludności rolniczej szacowano na 4,5 - 8 milionów osób (Dziewoński i inni,
1977).
Analizy zmian terytorialnych państwa polskiego spowodowanych drugą
wojną światową, przeprowadzone przez A. Gawryszewskiego (2005), wykazały
bilans zmian ilościowych dotyczących sieci miast. W wyniku przesunięcia granicy na
zachód, Polska utraciła 164 miasta, głównie małe o niskiej i drewnianej zabudowie,
zazwyczaj niewyposaŜone w infrastrukturę miejską oraz dwa duŜe miasta - Wilno i
Lwów. Uzyskała natomiast 256 miast o zwartej murowanej zabudowie, dobrze
wyposaŜonych w infrastrukturę miejską. Gdańsk oraz miasta Ziem Odzyskanych –
zwłaszcza największe: Wrocław, Szczecin, Kołobrzeg, Elbląg – były jednak w
znacznym stopniu zniszczone. Jeszcze większe straty dotknęły miasta ziem
dawnych. Znacznemu zniszczeniu uległa Warszawa oraz wiele innych większych
miast.
7
1.2 Urbanizacja w warunkach gospodarki centralnie sterowanej
Pierwszy powojenny spis powszechny w 1946 r. daje tylko przybliŜony obraz
zróŜnicowań poziomu urbanizacji na obszarze Polski w jej nowych granicach.
Migracje związane z przesiedleniami i wysiedleniami nie były jeszcze zakończone.
Niemniej spis ten wykazał, Ŝe w 1946 r. w miastach Polski (w nowych granicach)
mieszkało 33,1% ludności kraju. W latach 1946-1950 następowały dalsze intensywne
przemieszczenia regionalne ludności, w rezultacie których liczba ludności miast
ziem dawnych wzrastała o 4,5%, a miast ziem przyłączonych 9,1% rocznie
(Gawryszewski, 2005). W okresie tym zdecydowanie dominowały migracje (nad
przyrostem naturalnym), jako podstawowy składnik wzrostu liczby mieszkańców
miast i poziomu urbanizacji. Warto dodać, Ŝe był to okres znacznego wzrostu
poziomu urbanizacji, który nie zachodził pod wpływem uprzemysłowienia. W
rezultacie według danych z Narodowego Spisu Powszechnego 1950 r. w miastach
mieszkało 39% ludności kraju, w tym na ziemiach dawnych udział ludności miejskiej
wynosił 35,6%, a na ziemiach przyłączonych 47,5%.
Przemiany, jakie dokonały się w Polsce po II wojnie światowej początkowo
dotyczyły sfery politycznej, gospodarczej i społecznej. Przemiany zróŜnicowań
społeczno-przestrzennych na skutek przesunięć terytorialnych, przemieszczeń i
wymiany ludności w miastach, a zwłaszcza formacji społeczno-gospodarczej
poprzez narzucenie ustroju komunistycznego straciły swój ewolucyjny charakter na
rzecz radykalnych zmian. Zmianie uległ system zachowań i preferencji
przestrzennych. Ukształtowała się wizja Ŝycia miejskiego jako symbol awansu
społecznego, postępu i polepszenia warunków Ŝycia - dostępna niemal dla kaŜdego,
kto zdecyduje się przenieść do miasta.
Począwszy od lat 1950. urbanizacja w Polsce determinowana była głównie
forsownym uprzemysłowieniem, sterowanym potrzebami ideologii komunistycznej.
Specyfikę tego typu urbanizacji J. Musil (1984) nazwał „urbanizacją kierowaną”.
Badania K. Dziewońskiego (1977) wykazały, Ŝe w latach 1950-1955 procesy zarówno
urbanizacji, jak i uprzemysłowienia miały najbardziej intensywny przebieg.
Uprzemysłowienie w tym okresie znacznie wyprzedzało urbanizację, natomiast w
latach 1956-1960, na skutek zwolnienia tempa uprzemysłowienia, proces urbanizacji
uzyskał przewagę. W następnym dziesięcioleciu, w latach 1960., ponownie
dominuje proces uprzemysłowienia. Sprzyja temu prowadzona przez całe lata 1960.
akcja deglomeracyjna polegająca na administracyjnym ograniczaniu przyrostu liczby
mieszkańców poprzez selektywne restrykcje meldunkowe. W układzie regionalnym,
południowa i środkowa część Polski charakteryzowała się przewagą procesów
uprzemysławiania, a północna przewagą procesów urbanizacji. W badaniach
geograficznych i socjologicznych wykazano równieŜ, Ŝe szybszy rozwój miast bez
rozwoju bazy przemysłowej w warunkach gospodarki centralnie sterowanej nie był
moŜliwy.
W sumie przemieszczenia ludności ze wsi do miasta, generowane głównie
przez potrzeby procesu uprzemysłowienia, spowodowały, Ŝe w 1966 r. liczba
ludności zamieszkałej w miastach przekroczyła liczbę ludności zamieszkałej na wsi.
Przemieszczenia ze wsi do miasta miały w znacznym stopniu charakter regionalny,
tj. polegały na migracji do najbliŜszego większego miasta. Zachodziły równieŜ
przemieszczenia międzyregionalne lub międzymiejskie, ale tylko obszary
8
metropolitalne Warszawy, Górnego Śląska i Trójmiasta przyciągały imigrantów z
całego obszaru kraju. Przemieszczenia ludności związane z procesem urbanizacji
przyczyniły się równieŜ do tego, Ŝe w całym okresie powojennym wzrost liczby
ludności dotyczył głównie obszarów miejskich, natomiast liczba ludności na
obszarach wiejskich pozostawała prawie niezmieniona.
W następnych dwóch dziesięcioleciach (1970. i 1980.) proces urbanizacji stał
się bardziej istotny niŜ proces uprzemysłowienia, pomimo olbrzymich nakładów na
przemysł. W latach 1970. miasta rosły średnio rocznie o 2,4%, w tym dynamika
wzrostu liczby ludności w 22 miastach przekraczała 22% rocznie (Gawryszewski,
2005). Dekadę lat 1970. nazywano drugą fazą uprzemysłowienia, skoncentrowaną
na rewolucji naukowo-technicznej i wzroście udziału wykwalifikowanej siły roboczej
w procesach produkcji (Dziewoński, 1988). Celem polityki państwa stało się równieŜ
podniesienie standardów Ŝycia i zaspokojenia w większym stopniu niŜ dotychczas
potrzeb konsumpcyjnych (w tym mieszkaniowych) zwłaszcza w miastach. Realizacja
takich celów stała się częściowo moŜliwa dzięki korzystnej sytuacji
międzynarodowej zapewniającej łatwy dostęp do tanich zachodnich kredytów i
nowoczesnej technologii. Lokalizacja inwestycji poza istniejącymi regionami
przemysłowymi, na skutek lansowania idei wyrównywania zróŜnicowań
przestrzennych (zwłaszcza w latach 1971-1974), przekładała się na wzmacnianie
procesu urbanizacji w regionach o relatywnie niŜszym udziale ludności miejskiej
oraz znaczny przyrost ilościowy mieszkalnictwa na obszarze dotychczasowych
aglomeracji miejskich.
W latach 1980. (pomiędzy spisami powszechnymi 1978-1988) dynamika
wzrostu liczby ludności miast spada do 1,5% rocznie (Gawryszewski, 2005). Od
końca lat 1980. zaobserwować moŜna dalsze zwalnianie procesu urbanizacji. Było to
związane z recesją gospodarczą schyłkowej fazy komunizmu w Polsce, z
restrukturyzacją gospodarki na skutek transformacji, a zwłaszcza z pojawieniem się
bezrobocia. Bardziej stałym elementem zwalniania procesu urbanizacji stało się
spowolnienie, od połowy lat 1980. przyrostu ludności Polski poprzez systematyczny
spadek liczby urodzeń, przy średnio rocznym przyroście ludności miejskiej na
poziomie 0,1% (w latach 1988-2002).
Zwalnianie procesu urbanizacji jest silnie zróŜnicowane regionalnie. Tempo
urbanizacji pozostaje względnie wyŜsze na obszarach wschodnich, gdzie następuje
dalszy wzrost udziału ludności miejskiej oraz stabilizacja lub regres ludności
miejskiej na obszarach zachodnich. Jednym ze skutków urbanizacji jest pojawienie
się coraz większych obszarów wyludniających się na terenach wiejskich. W latach
1950-1970., między innymi dzięki wysokiemu przyrostowi naturalnemu na terenach
wiejskich, zjawisko wyludniania się nie było widoczne. Ujawniło się natomiast w
większej skali i narasta, od czasu spadku przyrostu naturalnego, nawet pomimo
zmniejszenia skali migracji do miast. W rezultacie, pomimo zwolnienia procesu
urbanizacji i koncentracji ludności w miastach i obszarach metropolitalnych,
następuje stałe pogłębianie się procesów wyludniania obszarów wiejskich.
9
1.3 Specyfika miasta polskiego, jako miasta socjalistycznego.
Pojęcie miasta socjalistycznego w Polsce jest ściśle powiązane z pojęciem
miasta przemysłowego. Rządzący komuniści traktowali miasto jako ośrodek
politycznego poparcia ze strony klasy robotniczej, a dopiero potem, jako ośrodek
produkcji przemysłowej.
Nowe miasta przemysłowe, a takŜe radykalnie przebudowywane stare
miasta, kształtowane były, jako miasta socjalistyczne. Starsze miasta duŜe oraz
średnie, były przekształcane znacznie wolniej. Specyficznymi przypadkami są:
Warszawa - ze względu na skalę zniszczeń wojennych i utrzymanie funkcji
centralnych oraz Wrocław - ze względu na całkowitą wymianę ludności. Miasta
średnie były przekształcane radykalnie dopiero w momencie zlokalizowania w nich
wielkiego zakładu przemysłowego. Wprowadzanie w tradycyjną strukturę miasta
nowych, wielkich kompleksów osiedli mieszkaniowych dla pracowników nowego
zakładu, często postępowało tak daleko, Ŝe następowało rozbicie starej struktury
urbanistycznej i wchłonięcie jej przez nowy styl budownictwa blokowego.
Przykładami są Tarnobrzeg, Puławy, Płock, Bełchatów, Konin, Legnica i Tychy.
Większe miasta, niezniszczone w czasie wojny, o silniejszych tradycjach
kulturalnych i historycznych, takie jak Kraków i Częstochowa, wchłonęły raczej
swoje nowe „socjalistyczne miasta-dzielnice” i nie dały się zdominować przez nową
formę zagospodarowania.
Miasta ukształtowane w Polsce w warunkach gospodarki centralnie
sterowanej, jako miasta socjalistyczne odróŜniały się od miast ukształtowanych w
gospodarce rynkowej (Węcławowicz, 1988, 1996, 2007).
Pod względem składu społecznego, miasta charakteryzowała dominacja w
strukturze zatrudnienia zawodów tzw. produkcyjnych, a zwłaszcza zatrudnienia w
przemyśle. Udział innych kategorii społecznych był mniejszy, a społeczeństwo
miejskie było w znacznym stopniu homogeniczne pod względem klasowym i mało
zróŜnicowanie ekonomicznie. Przyjęte na początku egalitarne zasady
homogeniczności klasowej i ekonomicznej stosunkowo szybko zostały znacznie
ograniczone, a następnie porzucone. Mieszkańcy miasta byli osiedlani niezaleŜnie od
własnych preferencji lokalizacyjnych i jakościowych. Często powstawały
jednozawodowe
osiedla
o
charakterze
patronackiego
budownictwa
mieszkaniowego, związanego z jednym zakładem przemysłowym. Zjawisko to wraz
z narzuceniem organizacji Ŝycia społecznego wokół miejsca pracy, a nie miejsca
zamieszkania, znaczne utrudniało powstawanie społeczności lokalnych w mieście.
Skład społeczny i zawodowy miast determinowany był ścisłą kontrolą meldunkową,
którą przekształcono w narzędzie kontroli napływu mieszkańców do miasta,
zgodnie z aktualnymi interesami politycznymi i doraźnymi potrzebami
ekonomicznymi. Podporządkowanie gospodarki procesowi uprzemysłowienia i
przyciąganie do miasta siły roboczej pochodzącej w pierwszej generacji ze wsi
powodowało „ruralizację” miasta i podnosiło koszty adaptacji do Ŝycia w mieście.
Centralizacja administracyjna i polityczna państwa całkowicie uzaleŜniała
władze lokalne miasta od władz centralnych. Generowało to ignorowanie wartości
ziemi i istnienie znacznych pustych lub ekstensywnie wykorzystywanych
przestrzeni w centralnych częściach miasta oraz na terenach wyposaŜonych w
10
infrastrukturę miejską, ignorowano równieŜ potrzeby remontów i odbudowy starych
dzielnic. Dominacja interesów lobby budowlanego powodowała wznoszenie przede
wszystkim wielkich kompleksów mieszkaniowych na otwartych przestrzeniach, na
obrzeŜach zwartej starej zabudowy miejskiej. Jednocześnie opóźniano budowanie
sklepów, szkół, przedszkoli oraz restauracji. W rezultacie powstawały wielkie
homogeniczne osiedla mieszkaniowe, często zamieszkałe przez 100 000
mieszkańców bez adekwatnego wyposaŜenia w sieć usług.
Narzucenie modernistycznej doktryny urbanistycznej w wersji socjalistycznej,
słuŜącej celom ideologicznym, zuboŜało krajobraz miast polskich. Krajobraz ten
charakteryzowała monotonna architektura i unifikacja osiedli mieszkaniowych oraz
nadmierna funkcjonalizacja zagospodarowania przestrzennego. Podporządkowanie
przestrzeni miast priorytetom ideologicznym powodowało stałą eliminację symboli
narodowych i niekomunistycznych z krajobrazu miast, a na to miejsce wprowadzano
symbolikę nowej ideologii poprzez: zmiany nazw ulic, budowę pomników,
zasłanianie kościołów nowymi budynkami, przebudowę placów na miejsca parad i
manifestacji klasy robotniczej, wznoszenie licznych haseł propagandowych. Z
nowych miast i osiedli mieszkaniowych usiłowano całkowicie wyeliminować
wszelkie przestrzenie o znaczeniu religijnym.
Podporządkowanie rozwoju miast produkcji przemysłowej szło w parze z
ignorancją problemów środowiskowych; doprowadziło to wiele miast i regionów
miejskich do nagromadzenia problemów ekologicznych.
1.4 Transformacja miasta polskiego do warunków gospodarki rynkowej
Transformacja społeczno-gospodarcza zapoczątkowana wraz z porzuceniem
systemu komunistycznego w 1989 r. w Polsce przyniosła powrót gospodarki
rynkowej. Zmiany charakteru urbanizacji i przestrzeni miasta stały się widoczne juŜ
na długo przed 1989 r. i związane były z kryzysem gospodarki centralnie sterowanej
oraz kompromitacją idei egalitaryzmu społecznego. Kryzys gospodarczy i polityczny
schyłkowej fazy realnego socjalizmu przyniósł zmniejszenie kontroli przestrzeni
miast oraz Ŝywiołowy rozwój takich zjawisk jak: powstawanie dzikich ogródków
działkowych, nielegalny handel uliczny, otwarte i publiczne pojawianie się
symboliki patriotycznej, antykomunistycznej, religijnej oraz pojawianie się elitarnych
obszarów bogactwa, powodowały erozję obrazu miasta socjalistycznego.
Proces uwalniania się miast polskich od cech miasta socjalistycznego nabrał
znacznego przyśpieszenia z chwilą zapoczątkowania transformacji politycznej.
NajwaŜniejsze procesy polityczne i gospodarcze, które miały bezpośredni wpływ na
pozbywanie się cech miasta socjalistycznego dotyczyły powrotu znaczenia renty
gruntowej i innych mechanizmów rynkowych oraz związanych z nimi zmian w
strukturze własnościowej ziemi. Restrukturyzacja gospodarki przyniosła radykalne
przemiany struktury zatrudnienia w miastach polegające głownie na zmniejszeniu
zatrudnienia w sektorze przemysłowym na korzyść zatrudnienia w sektorze usług, a
w rezultacie formowanie się nowej struktury społecznej i politycznej miast.
Nastąpiło równieŜ przesunięcie kontroli nad przestrzenią z centrum do władz
lokalnych w wyniku powstania rzeczywistych samorządów terytorialnych
reprezentujących interesy lokalnych społeczności, wzrost liczby aktorów
11
rywalizujących o przestrzeń miasta i konkretne lokalizacje oraz zmiana kryteriów
alokacji przestrzennej z politycznych na ekonomiczne. Szczególne znaczenie
posiadało rozwijanie prywatnej przedsiębiorczości wraz ze wzrostem ilościowym
małych i średnich przedsiębiorstw, unowocześnienie metod organizacji i zarządzania
miejskiego.
Wymienione powyŜej zjawiska polityczne i gospodarcze przyniosły przede
wszystkim wzrost zróŜnicowań społeczno-przestrzennych oraz zmianę zachowań
przestrzennych mieszkańców miast. Zmianie ulegał krajobraz miejski i architektura,
wzrastała intensywności uŜytkowania ziemi, zmieniały się funkcje wielu obszarów
miasta, zwłaszcza w jego centralnych częściach. Przemianom ulegała równieŜ
symbolika wielu miejsc, którym nadano nowe wartości lub przywracano stare narodowe, historyczne lub sakralne.
W warunkach gospodarki rynkowej, proces urbanizacji, polegający na
migracji z obszarów wiejskich do miast oraz przejmowanie miejskiego stylu Ŝycia i
zawodów przez mieszkańców obszarów wiejskich moŜe być klasyfikowany w
kategoriach wygranych i przegranych transformacji społeczno-ekonomicznej.
Podstawowe znaczenie miały zmiany hierarchii i struktury społecznej
(Węcławowicz, 2002). Najlepszym przykładem jest zanik kategorii społecznej
chłopów – robotników, będących w warunkach gospodarki centralnie sterowanej
istotnym nośnikiem urbanizacji obszarów wiejskich. Pojawienie się bezrobocia od
1990 r. dotknęło w pierwszym rzędzie tę kategorię społeczną. Istotnym
niekorzystnym elementem rozwoju wielu miast stało się równieŜ ich połoŜenie
geograficzne na obszarze depresji gospodarczej lub monofunkcyjny, przemysłowy
charakter.
Narastająca konkurencja gospodarcza pomiędzy miastami oraz róŜnicowanie
poziomu rozwoju gospodarczego stały się podstawowym elementem kształtującym
stopień przyciągania nowych mieszkańców oraz urbanizacji. Konkurencyjność miast
uzaleŜniona w znacznym stopniu od odziedziczonych zasobów, ale równieŜ od
polityki władz samorządowych decyduje o atrakcyjności inwestycyjnej. Najbardziej
konkurencyjne w zakresie przyciągania inwestycji i ludzi stały się obszary
metropolitalne Warszawy, Poznania, Wrocławia, Krakowa i Trójmiasta, oraz w
mniejszym stopniu pozostałe miasta wojewódzkie3. Generalna prawidłowość spadku
atrakcyjności inwestycyjnej miast w miarę przesuwania się z zachodu na wschód
Polski zmienia charakter jakościowy i ilościowy procesu urbanizacji. W zachodniej
części kraju urbanizacja podlega restrukturyzacji w postaci szybszego rozwoju
procesów suburbanizacji i krystalizacji sieci miast średnich, duŜego udziału migracji
między miastami (z miast mniejszych do większych). W Polsce wschodniej dominuje
klasyczna forma urbanizacji polegająca głównie na migracji ze wsi do miasta.
2. Struktura osadnicza w Polsce
Procesy polityczne, społeczne i gospodarcze zainicjowane po 1989 r.
przyniosły szersze otwarcie Polski na wpływy procesów globalizacji oraz integracji
europejskiej niosących z sobą modernizację. W zakresie zagospodarowania
3 Pod pojęciem miasta wojewódzkie naleŜy rozumieć miasta, które od 01.01.1999 r. są siedzibą wojewody i (lub) sejmiku
województwa. Są to: M. St. Warszawa, Białystok,. Bydgoszcz, Gdańsk, Gorzów Wielkopolski, Katowice, Kielce, Kraków, Lublin,
Lodź, Olsztyn, Opole, Poznań, Rzeszów, Szczecin, Toruń, Wrocław, Zielona Góra.
12
przestrzennego kraju, jednym z korzystniejszych elementów był odziedziczony
system osadniczy Polski, który charakteryzował się policentrycznością (rycina 1).
Dzięki temu struktura systemu osadniczego w Polsce jest stosunkowo
zrównowaŜona, co sprawia, Ŝe Polska jest zaliczana do grupy krajów o najwyŜszym
w Europie stopniu policentryczności sieci osadniczej (Por. Raport ESPON 1.1.1).
Struktura taka stanowiła i dalej stanowi pozytywny wyróŜnik polskiej przestrzeni na
tle innych krajów Europy, co zostało odnotowane w wielu dokumentach
europejskich, w tym raportach programów ESPON i VASAB. Wśród największych
ośrodków miejskich Unii Europejskiej, tzw. MEGA4, z miast Polski dostrzegane są:
Warszawa, Kraków, Gdańsk-Gdynia, Wrocław, Poznań, Katowice wraz z konurbacją
górnośląską, Łódź i Szczecin.
Liczba miast w Polsce w 2008 r. wynosiła 8915 z których 17 przekraczało liczbę
200 tys. mieszkańców. W tej grupie miast znajduje się 5 miast powyŜej 500 tys.
mieszkańców (Warszawa, Kraków, Łódź, Wrocław, Poznań); 5 miast pomiędzy 300500 (Gdańsk, Szczecin, Bydgoszcz, Lublin, Katowice) oraz 7 pomiędzy 200 a 300 tys.
mieszkańców (Białystok, Gdynia, Częstochowa, Radom, Sosnowiec, Toruń, Kielce)tab. 3.
W tych 17 miastach zamieszkuje 20,9% ludności Polski (tab. 2, 3). W sumie
miasta te zajmują najwyŜszy poziom w hierarchii osadniczej kraju. W strukturze
wielkościowej miast w Polsce szczególne znaczenie ma brak nadmiernej, w
porównaniu do innych krajów Unii Europejskiej, dominacji stolicy. Warszawa w
granicach administracyjnych skupiała w 2008 r. 4,5% mieszkańców kraju.
Średnia wielkość gmin miejskich i miejsko-wiejskich wynosi 30 692
mieszkańców, natomiast wartość środkowa (mediana) wynosi 14 470 mieszkańców.
Świadczy to o nierównomiernym rozkładzie wielkościowym tego typu gmin.
Najwięcej jest jednostek małych, 32% gmin liczy mniej niŜ 10 000 mieszkańców, 65%
do 20 000 mieszkańców, a tylko 10% więcej niŜ 50 000 mieszkańców.
Od progu połoŜonego w okolicach 100 tys. mieszkańców gwałtownie rosną
odstępy między kolejnymi miastami mierzone liczbą ludności. Pierwszy taki
wyraźnym odstęp w szeregu ośrodków miejskich znajduje się w okolicy 90 tys.
mieszkańców.
Ośrodki miejskie w Polsce nie są równomiernie rozmieszczone przestrzennie.
Zachodnie obszary Polski charakteryzują się znacznie większą gęstością miast, niŜ
wschodnie, co jest wynikiem historycznych procesów dyfuzji urbanizacji, która w
przypadku ziem polskich przebiegała właśnie w tym kierunku. Współcześnie
najwięcej miast istnieje w województwach wielkopolskim i dolnośląskim, zaś
najmniej na obszarze województw podlaskiego i lubelskiego (Tab. 4).
W ramach projektu ESPON sklasyfikowane zostały duŜe ośrodki miejskie, które podzielone zostały na następujące kategorie:
miasta globalne (w Europie jedynie Londyn i ParyŜ) oraz tzw. MEGA (Europejskie Metropolitalne Obszary Wzrostu), które
podzielono na MEGA 1 (europejskie metropolie), MEGA 2 (silne metropolie), MEGA 3 (potencjalne metropolie), MEGA 4 (słabo
wykształcone metropolie).
5 w 2009 liczba miast zwiększyła się do 897, jednak brak tak aktualnych danych dla innych opisywanych niŜej zjawisk
4
13
Tabela 1 Miasta w Polsce w 2008 r.
Liczba
% ludności
Polska = 100%
Ogółem
892
61,1
PoniŜej 5 000
304
2,4
5 000 - 9 999
188
3,5
10 000 – 19 999
180
7,0
20 000 - 49 999
134
11,0
50 000 – 99 999
47
8,4
100 000 – 199 999
22
8,0
PowyŜej 200 000
17
20,8
Miasta według liczby mieszkańców
Źródło: Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2008
Tabela 2 Struktura wielkościowa miast i udziału ludności miejskiej.
1950
1960 1970 1980 1990 2000 2007
2008
Grupy
miast
według
liczby Udział ludności miejskiej w ludności kraju (%)
mieszkańców
PoniŜej 5 000
4,3
4,1
3,4
2,2
2,1
2,4
2,4
2,4
5 000 – 9 999
4,5
5,6
4,8
3,6
3,3
3,4
3,5
3,5
10 000 – 19 999
4,2
6,4
6,9
6,7
6,7
7,0
7,0
7,0
20 000 – 49 999
6,2
7,1
8,9
9,7
10,4
10,7
11,0
11,0
50 000 – 99 999
3,4
4,3
5,7
7,3
8,4
8,5
8,4
8,4
100 000 – 199 999
6,7
6,4
6,7
8,6
7,9
8,2
8,0
8,0
200 000 i więcej
9,7
14,4
15,9
20,6
23,0
21,7
20,9
20,8
Ogółem
39,0
48,3
52,3
58,7
61,8
61,9
61,2
61,1
Źródło: Roczniki statystyczne z lat 1960 - 2009, GUS, Warszawa
Tabela 3 Gminy według liczby mieszkańców w gminie (według faktycznego miejsca
zamieszkania, stan na 31.12.2007).
Wielkość gminy
Liczba gmin
Gminy miejskie i miejsko wiejskie
do 10 000 mieszkańców
283
10 000 – 20.000 mieszkańców
300
20 000 – 50 000 mieszkańców
218
50 000 – 100 000 mieszkańców
51
100 000 – 200 000 mieszkańców
22
14
7 (Białystok, Gdynia, Częstochowa, Radom, Sosnowiec, Toruń,
200 000 – 300 000 mieszkańców
Kielce)
300 000 – 500 000 mieszkańców
powyŜej 500 000 mieszkańców
Gminy wiejskie
do 4 000 mieszkańców
4 000 – 6 000 mieszkańców
6 000 – 8 000 mieszkańców
8 000 – 12 000 mieszkańców
12 000 – 16 000 mieszkańców
powyŜej 16 000 mieszkańców
5 (Gdańsk, Szczecin, Bydgoszcz, Lublin, Katowice)
5 (Warszawa, Kraków, Łódź, Wrocław, Poznań)
292
528
341
299
83
44
Źródło: Paweł Krawczyk, Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007 (na podstawie GUS)
Wykres 1 Rozkład miast według liczby ludności w latach 2002,2006, 2008 r.
Liczba miast
Liczba miast w Polsce wg grup wielkości
325
300
275
250
225
200
175
150
125
100
75
50
25
0
Below 5,000
5,000 – 9,999
10,000 – 19,999
20,000 – 49,999
2002
2006
50,000 – 99,999
100,000 – 199,999
200,000 and more
2008
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
15
Wykres 2 Udział ludności miejskiej w kategoriach wielkościowych miast w latach
1950, 1990, 2002, 2006, 2008.
% ludności miejskiej
Odsetek mieszkańców miast
25
20
15
10
5
0
Below 5,000
5,000 – 9,999
10,000 – 19,999
1950
1990
20,000 – 49,999
2002
50,000 – 99,999
2006
100,000 – 199,999
200,000 and more
2008
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
16
Rycina 1 Struktura osadnicza Polski.
Hierarchia administracyjna ośrodków
I
II
IIIa IIIb
IV
Polska
Liczba mieszkańców
1 709 tys.
400
300
200
100
50
20
10
5 1
I – stolica
II – stolice województw
IIIa – miasta na prawach powiatu (grodzkie)
IIIb – stolica powiatu
IV – inne miasto
Przeciętna wielkość wsi
powyŜej 20 wsi na 100 km2 ,
powyŜej 250 mieszkańców przeciętnie w jednej wsi
powyŜej 20 wsi na 100 km2 ,
poniŜej 250 mieszkańców przeciętnie w jednej wsi
poniŜej 20 wsi na 100 km2 ,
powyŜej 250 mieszkańców przeciętnie w jednej wsi
poniŜej 20 wsi na 100 km2 ,
poniŜej 250 mieszkańców przeciętnie w jednej wsi
miasta
Źródło: Opracowano w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN pod kierunkiem doc. dr
hab. Przemysława Śleszyńskiego
17
Tabela 4 Miasta w Polsce według wielkości i województw w 2008 r. (stan w dniu 31
XII/As of 31 XII).
Miasta o liczbie ludności
Towns by number of population
WOJEWÓDZTWA
VOIVODSHIPS
Ogółem
Total
poniŜej
200 000
2 000 5 000 10 000 20 000 50 000 100 000 i więcej
2 000
below
4 999 9 999 19 999 49 999 99 999 199 999 200 000
2 000
and more
LICZBA MIAST NUMBER OF TOWNS
POLSKA
POLAND
Dolnośląskie
Kujawsko-pomorskie
Lubelskie
Lubuskie
Łódzkie
Małopolskie
Mazowieckie
Opolskie
Podkarpackie
Podlaskie
Pomorskie
Śląskie
Świętokrzyskie
Warmińsko-mazurskie
Wielkopolskie
Zachodniopomorskie
892
91
52
41
42
43
57
85
35
46
36
42
71
31
49
109
62
48
2
4
1
2
–
1
4
2
4
6
1
1
4
1
10
5
256
22
16
13
16
12
13
21
8
11
11
8
11
10
18
41
25
188
30
11
7
5
8
17
14
13
14
6
11
12
6
7
20
7
180
17
13
8
13
7
13
23
6
7
5
8
11
5
12
18
14
134
13
3
8
4
10
10
16
4
6
5
10
13
3
8
13
8
47
4
2
3
–
5
1
4
1
3
2
2
11
2
1
5
1
22
2
1
–
2
–
1
1
1
1
–
–
9
–
2
1
1
17
1
2
1
–
1
1
2
–
–
1
2
3
1
–
1
1
Źródło: Rocznik Statystyczny Województw 2009
Strukturę ludności miejskiej według wielkości miasta, wielkości przeciętnego
miasta oraz gęstości sieci miast w poszczególnych województwach przedstawia tab.
5.
Analizując wielkość miast w Polsce pod względem powierzchni – miasta
zajmowały w Polsce obszar 21 402 km2, co stanowiło 6,8 % powierzchni kraju.
Ludność miejska Polski liczyła ogółem 23 306 165 osób, a jej udział w ogólnej liczbie
ludności wyniósł 61,1 %. W porównaniu z 2004 rokiem powierzchnia miast wzrosła o
157 km2 (od roku 2000 wzrost powierzchni miast wyniósł łącznie 308 km2), a liczba
ludności zmniejszyła się o 163 935 osób (od 2000 r. łącznie o 364 135 osób).
Szczegółowe dane dotyczące powierzchni poszczególnych miast znajdują się w
załączonych arkuszach kalkulacyjnych w odpowiedzi na pytanie 40 z II części
kwestionariusza.
18
Tabela 5 Powierzchnia i ludność w miastach oraz liczba miast powyŜej 20 tys.
mieszkańców.
Źródło: Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009 r., GUS/ Area and population in the
territorial profile in 2009
3. Demografia i trendy migracyjne
W tej części prezentowanego raportu znajdują się odpowiedzi na pytania nr 8,
9, 10 i 13 z pierwszej części kwestionariusza OECD. Szczegółowe dane tabelaryczne
dotyczące tego rozdziału znajdują się w przekazanych arkuszach kalkulacyjnych w
odpowiedzi na te pytania (zawierające takie dane jak ludność, gęstość zaludnienia,
ludność wg. wieku, płci i wykształcenia, dzietność, migracje zagraniczne). Zbiorcze
dane dotyczące zmian demograficznych dla miast powyŜej 100 tys. mieszkańców
znajdują się w załączniku 1 do niniejszego rozdziału.
W zakresie rozwoju ludnościowego w skali całego kraju w podziale na miasto
i wieś nastąpiły w latach 1988-1998 oraz w latach 1998-2008 zasadnicze zmiany
tendencji. Według danych Rządowej Komisji Ludnościowej6 (2008-2009) w
pierwszym okresie lat 1988-1998 liczba ludności miast zwiększyła się o 495,2 tys.
osób, a na obszarach wiejskich spadła o 102,9 tys.
W następnym dziesięcioleciu lat 1998-2008 liczba ludności w miastach spadła
o 393,8 tys. (częściowo dzięki ujemnemu przyrostowi naturalnemu w miastach), a na
wsi wzrosła o 252,7 tys. NaleŜy jednak przypomnieć, Ŝe w skali całego kraju liczba
6 organ doradczym Prezesa Rady Ministrów w sprawach dotyczących zagadnień demograficznych i polityki ludnościowej. Od
1999 roku jej przewodniczącym jest dr hab. prof. SGH Zbigniew Strzelecki.
19
ludności spadła o 141,1 tys. osób na skutek ujemnego salda migracji zagranicznych
oraz malejącego przyrostu naturalnego ludności. Współczesny proces urbanizacji
przebiega w warunkach zmniejszania się liczby ludności Polski. Towarzyszy temu
znaczne wyhamowanie wzrostu udziału ludności miejskiej, który w okresie
pomiędzy spisami powszechnymi 1988-2002 spadł do poziomu 0,1% rocznie.
W analizie rozwoju ludnościowego w przekroju rocznym dla okresu od 2000
r. do pierwszej połowy 2009 r. zaobserwowano, począwszy od 2008 zatrzymanie
tendencji spadkowej liczby ludności w skali całego kraju. W roku 2008 liczba
ludności Polski powiększyła się o 20,3 tys. osób, a w pierwszej połowie 2009 r. o 17,1
tys. osób. Wzrost ludnościowy występował zarówno na wsi jak i w miastach.
W rezultacie bilans ludności Polski w roku 2008 (porównując sytuację z
1.01.2008, ze stanem 31.12.2008) przedstawiał się następująco – tab. 6. Zmiany w
całym okresie po II wojnie światowej przedstawione są w tabeli 7 oraz na wykresie
3.
Tabela 6 Bilans ludnościowy w roku 2008.
Rok 2008 – w tys.
Miasto
23 316,9
241,3
228,7
+12,6
-38,9
-10,1
-36,4
+9,5
23 288,2
Ogółem
38 115,6
414,5
379,4
35,1
0,0
-14,8
20,3
X
38 135,9
Stan ludności 1.01.2008
Urodzenia Ŝywe
Zgony
Przyrost ubytek naturalny
Saldo migracji wewnętrznych
Saldo migracji zagranicznych
Przyrost/ubytek
Saldo zmian administracyjnych
Stan ludności 31.12.2008
Wieś
14 798,7
173,2
150,7
+22,5
+38,9
-4,7
+56,7
-9,5
14 847,7
Źródło: Sytuacja demograficzna Polski, 2009
Tabela 7 Bilans ludności miast Polski ogółem w latach 1946-2008.
Przyrost rzeczywisty
ruch naturalny
LATA
Stan ludności
w dniu 1 I
ogółem
przyrost urodzenia
naturalny
Ŝywe
saldo migracjia
zgony
razem
wewnętrz- zagranych
nicznych
Saldo
zmizn
administracyjnych
Stan
ludności
w dniu
31 XII
w tysiącach
2008
38 115,6
+20,2
35,1
414,5
379,4
-14,9
x
-14,9
x
38 135,9
17 589,7 10 245,8 +5 709,2
+6 628,7
-919,5
+2 408,7
23 288,2
Miasta
1946-2008
7 602,0
+13 053,2
7 343,9
1946-1950
7 602,0
+1 618,6
743,6
1 179,7
436,1
+875,0
+1 010,0
-135,0
-
9 243,0
1951-1955
9 243,0
+1 584,8
1 049,7
1 582,5
532,8
+535,1
+535,4
-0,3
+1 041,3
12 067,0
20
1956-1960
12 067,0
+1 392,6
1 055,0
1 577,9
522,9
+337,6
+419,7
-82,1
+498,8
14 401,0
1961-1965
14 401,0
+1 143,3
703,6
1 228,0
524,4
+439,7
+502,9
-63,2
+82,6
15 680,7
1966-1970
15 680,7
+1 192,3
559,3
1 162,1
602,8
+633,0
+697,7
-64,7
-1,6
17 088,0
1971-1975
17 088,0
+1 618,7
730,4
1 439,7
709,3
+888,3
+938,2
-49,9
+187,7
19 030,0
1976-1980
19 030,0
+1 937,6
949,7
1 817,4
867,7
+987,9
+1 067,2
-79,3
+205,6
20 978,5
1981-1985
20 978,5
+1 542,9
948,7
1 924,3
975,6
+594,2
+685,7
-91,5
+47,5
22 485,6
1986-1990
22 485,6
+1 048,9
502,4
1 581,0
1 078,6
+546,5
+658,3
-111,8
+149,8
23 546,0
1991-1995
23 546,0
+426,2
179,0
1 311,8
1 132,8
+247,2
+317,9
-70,7
+41,5
23 675,0
1996-2000
23 675,0
-40,5
-22,5
1 081,5
1 104,0
-18,0
+46,3
-64,3
+61,5
23 670,3
2001-2005
23 670,3
-247,4
-62,5
1 018,9
1 081,4
-184,9
-128,7
-56,2
+33,1
23 423,7
2005
23 470,1
-51,3
-8,2
211,2
219,4
-43,1
-32,6
-10,5
+6,6
23 423,7
2006
23 423,7
-65,5
-4,2
218,0
222,2
-61,3
-35,1
-26,2
+12,6
23 368,9
2007
23 368,9
-63,0
-0,9
225,6
226,5
-62,1
-47,9
-14,2
+9,7
23 316,9
2008
23 316,9
-36,3
12,6
241,3
228,7
-49,0
-38,9
-10,1
+9,5
23 288,2
Źródło: Rocznik Demograficzny 2009, GUS, Warszawa.
Wykres 3 Ludność Polski w latach 1946-2008.
40000 tys.
rural
urban
35000
30000
25000
20000
15000
10000
5000
0
1946
1950
1960
1970
1978
1988
1995
2000
2007
2008
Źródło: GUS
Warto wspomnieć, w tym kontekście, Ŝe aktualna prognoza demograficzna
GUS na lata 2008-2035 wskazuje, Ŝe do 2015 r. roczne ubytki mogą być nieznaczne –
kilku, kilkunastotysięczne, aby w ciągu następnych dwóch dziesięcioletnich okresów
zwiększyć się odpowiednio do 100 tys. i 168 tys. rocznie. Do 2030 r. liczba ludności
Polski miałaby zmniejszyć się z obecnych (2008 r.) 38,1 mln do 36,8 mln.
3.1 Tendencje populacyjne na terenach miejskich
W ostatnich latach obserwuje się dość duŜe zmiany liczby mieszkańców w
jednostkach podziału administracyjnego Polski, szczególnie widoczne w duŜych
miastach i ich strefach oddziaływania. Przyczyną zmian ludnościowych są: ruch
naturalny, ruch migracyjny, zmiany granic administracyjnych.
W 2008r. udział ludności miejskiej w populacji kraju wynosił 61,1%, a wartość
tego wskaźnika pozostaje na stosunkowo stałym poziomie począwszy od 1990 r. i
jest jednocześnie wyraźnie niŜsza, niŜ w większości krajów wysokorozwiniętych.
Obserwowany jest jednak stopniowy spadek odsetka ludności miejskiej z 61,9% pod
21
koniec lat 90-tych poprzez 61,6% w 2003 r., 61,4% w 2005 r., 61,2% w 2007 r., do
61,1% w 2008 r. (wykres 4).
Wykres 4 Współczynnik urbanizacji w Polsce w latach 1995-2007.
Źródło: Paweł Krawczyk, Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007 (na podstawie GUS)
Natomiast zróŜnicowanie stopnia urbanizacji w ujęciu regionalnym w 2008r.
pokazuje wykres 5.
Wykres 5 Wskaźnik urbanizacji (ludność mieszkająca w miastach, %), 2008r. (Polska
61,1%).
90%
80%
78%
70%
70%
64%
61%
60%
50%
60%
60%
52%
49%
47%
69%
66%
65%
64%
56%
45%
41%
40%
30%
20%
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
WarmińskoMazurskie
Świętokrzyskie
Śląskie
Pomorskie
Podlaskie
Podkarpackie
Opolskie
Mazowieckie
Małopolskie
Łódzkie
Lubuskie
Lubelskie
KujawskoPomorskie
0%
Dolnośląskie
10%
Źródło: Opracowanie własne MRR (na podstawie GUS)
Oficjalne dane statystyczne dla lat 2000-2008, wskazując na spadek liczby
mieszkańców miast w Polsce (wykres 4), pozornie świadczą o zahamowaniu procesu
urbanizacji/początkową fazę procesu dezurbanizacji. W rzeczywistości proces
22
urbanizacji postępuje, ale znaczna część migracji do miast i stref podmiejskich nie jest
rejestrowana, a powolne zmiany statusu administracyjnego obszarów wiejskich w
pobliŜu miast dodatkowo zaburzają obraz. Dotyczy to zwłaszcza procesów
suburbanizacji w strefie obszarów metropolitalnych. Gminy podmiejskie, pomimo
znacznego napływu mieszkańców zarówno z głównego ośrodka miejskiego, jaki i z
obszarów wiejskich i innych rejonów Polski zachowują status administracyjny
obszarów wiejskich. Istotnym problemem jest równieŜ brak pełnej rejestracji
meldunkowej.
Eksperci wskazują, Ŝe zaniŜona wartości tego wskaźnika wynika z przyjętych
załoŜeń zbierania danych statystycznych dla miast w ich granicach
administracyjnych, nie uwzględniając ich obszarów funkcjonalnych. Dlatego naleŜy
postulować zmianę definicji ludności miejskiej i wiejskiej, przyjmując wzorem wielu
krajów, jako kryterium miejskości i wiejskości wielkość (liczbę mieszkańców)
miejscowości lub gęstość zaludnienia podstawowych jednostek administracyjnych.
Jeśli oszacuje się liczbę ludności zatrudnionej w zawodach pozarolniczych, w
zurbanizowanych strefach wokół duŜych miast to poziom urbanizacji w Polsce
naleŜy oszacować na poziomie 65-68%, co bardziej odpowiada kryteriom przyjętym
w większości krajów Unii Europejskiej (Ekspercki projekt Koncepcji Przestrzennego
Zagospodarowania Kraju- EPKPZK, 2008). Na przykład korekta oficjalnych danych
statystycznych dotyczących liczby mieszkańców Warszawy pozwoliła oszacować, Ŝe
zamieszkuje tu dodatkowo około ćwierć miliona osób, a oprócz tego pół miliona
osób codziennie dojeŜdŜa (Bijak i inni, 2007). Szacunki te zostały przedstawione na
rycinie 2.
23
Rycina 2 Szacunek rzeczywistej stopy urbanizacji na podstawie liczby ludności
zamieszkałej w miastach i strefach podmiejskich o gęstości zaludnienia powyŜej 100150 mieszkańców/km2.
Udział ludności miejskiej
1
20
30
40
50
60
70
80
99
100%
RóŜnica pomiędzy rzeczywistym a formalnym odsetkiem urbanizacji (w punktach procentowych)
0
10
25
50 pkt %
Źródło: Opracowano w Instytucie Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN pod kierunkiem doc. dr
hab. Przemysława Śleszyńskiego
W układzie przestrzennym następuje depopulacja wielu obszarów wiejskich i
małych miast oraz zmniejszanie się liczby ludności obszarów centralnych w
największych miastach. Następuje natomiast koncentracja ludności generalnie na
obszarach metropolitalnych i w miastach Polski wschodniej oraz w miastach
średnich pełniących funkcje regionalne wobec otaczających obszarów wiejskich i
mniejszych miasteczek. Powoduje to wzmocnienie policentryczności struktury
osadniczej kraju, wspomaganej dodatkowo funkcjami administracyjnymi, zwłaszcza
miast powiatowych.
24
Rycina 3 Zmiany liczby ludności w miastach Polski w latach 2000-2008.
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Największy wzrost ludności następował w licznych gminach miejskich,
miejsko-wiejskich i wiejskich znajdujących się w obszarach aglomeracyjnych
największych miast (rycina 3, wykres 6). NaleŜą do nich: Piaseczno, Ząbki, Marki,
Łomianki, Halinów, Józefów, Radzymin, Serock i Kobyłka w aglomeracji
warszawskiej, Kórnik, Luboń, Pobiedziska, Swarzędz i Mosina w aglomeracji
poznańskiej, śukowo, Pruszcz Gdański i Reda w aglomeracji trójmiejskiej, Święta
Katarzyna i Kąty Wrocławskie w aglomeracji wrocławskiej, Tyczyn i Głogów
Małopolski w aglomeracji rzeszowskiej, Choroszcz, Wasilków i Supraśl w
aglomeracji białostockiej oraz Wieliczka i Niepołomice w aglomeracji krakowskiej.
Wyjątek stanowią Borne Sulinowo w województwie zachodniopomorskim, Grodzisk
Mazowiecki oraz Wilamowice sąsiadujące z Bielsko-Białą.
Podobną prawidłowość moŜna zauwaŜyć analizując zmiany ludności gmin
wiejskich – największym przyrostem ludności charakteryzowały się jednostki
połoŜone w obszarach aglomeracyjnych duŜych miast, np. Dobra (Szczecińska),
Kołbaskowo i Kobylanka w aglomeracji szczecińskiej, Osielsko, Białe Błota, Obrowo,
Lubicz i Wielka Nieszawka w aglomeracji bydgosko-toruńskiej, Dopiewo,
Komorniki, Rokietnica, Suchy Las, Tarnowo Podgórne i Kleszczewo w aglomeracji
poznańskiej, Jabłonna, Lesznowola, Stare Babice i Nadarzyn w aglomeracji
warszawskiej, Kosakowo, Wejherowo, Kolbudy, Pruszcz Gdański i Szemud w
aglomeracji trójmiejskiej, Wólka i Głusk w aglomeracji lubelskiej, Czernica,
Kobierzyce i Długołęka w aglomeracji wrocławskiej oraz Nowosolna w aglomeracji
łódzkiej. (P. Krawczyk, 2009).
25
W grupie największych polskich miast największy wzrost w latach 2003-2007
zaobserwowano w dwóch duŜych ośrodkach miejskich – w Warszawie (+ 36 359) i
Krakowie (analogicznie + 4 879), takŜe we Wrocławiu. Miasta te zyskują w wymianie
migracyjnej z pozostałymi miastami; dotyczy to równieŜ kilku mniejszych miast
wojewódzkich, w tym Olsztyna, Zielonej Góry i Torunia. Status stolicy województwa
nie zapewnia jednak dodatniego bilansu migracji między miastami; bilans ten jest
ujemny w przypadku Katowic, Kielc i Łodzi, natomiast w odniesieniu do
Białegostoku, Bydgoszczy oraz Lublina waha się wokół zera.
Największe spadki liczby mieszkańców w latach 2003-2007 wystąpiły w duŜych
ośrodkach miejskich (Poznaniu, Bydgoszczy, Łodzi, Katowicach, Kielcach)-wykres 7,
rycina 3. Największe spadki liczby ludności wystąpiły w miastach, w których
gospodarka opierała się na tradycyjnych gałęziach przemysłu cięŜkiego.
Analizując zmiany liczby ludności z uwzględnieniem wielkości miast
największe tendencje spadkowe w latach 2003-2007 zaobserwowano w duŜych
miastach, liczących powyŜej 100 tys. mieszkańców (Wałbrzych, Sosnowiec, Łodź,
Bytom, Katowice) oraz w miastach najmniejszych do 10 tys. mieszkańców (Tabela 9).
Warto zauwaŜyć, Ŝe w 2008 r. (załącznik 1) dodatnie ogólne saldo migracji
występowało tylko w Warszawie (+3 897), Wrocławiu (+183) i Gdańsku (+18).
Wykres 6 Gminy, w których nastąpił największy wzrost liczby ludności w latach
2003-2007.
Źródło: Paweł Krawczyk, Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007 (na podstawie GUS)
26
Wykres 7 Gminy, w których nastąpił największy spadek liczby ludności w latach
2003-2007.
Źródło: Paweł Krawczyk, Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007 (na podstawie GUS)
Tabela 8 Zmiany liczby ludność w największych miastach (ok. 200 tys.
mieszkańców) w latach 1950-2008.
Lp.
Miasto
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
Warszawa
Kraków
Łódź
Wrocław
Poznań
Gdańsk
Szczecin
Bydgoszcz
Lublin
Katowice
Białystok
Gdynia
Częstochowa
Radom
Sosnowiec
Toruń
Kielce
Gliwice
Bytom
Liczba ludności w tys.
1950
804
344
620
309
321
195
179
163
117
225
69
103
112
80
96
81
61
133
174
1960 1970 1980 1990 2000 2007 2008
1139 1316 1596 1656 1689 1707 1709
481 590 716 751 759 757 754
710 763 836 848 798 753 747
431 526 618 643 641 633 632
408 472 553 590 582 561 557
287 366 457 465 463 456 455
269 338 388 413 417 408 406
232 282 349 382 376 361 358
181 239 304 351 359 352 350
270 305 355 367 331 312 309
121 169 224 271 289 294 294
148 192 236 252 253 250 249
165 188 235 258 253 242 240
130 160 191 229 230 225 224
132 145 246 259 234 223 221
105 130 174 202 210 207 206
90
127 185 214 213 206 205
150 172 198 214 205 197 196
183 188 234 231 196 185 183
Źródło: Roczniki statystyczne z lat 1960 - 2008, GUS, Warszawa. BDR, GUS
27
Tabela 9 Wartości współczynnika przyrostu ludności w stosunku do roku
poprzedniego (wg stałego miejsca zamieszkania) z uwzględnieniem wielkości gmin
w latach 2003-2007.
Średnia wartość współczynnika przyrostu ludności w
stosunku do roku poprzedniego wg stałego miejsca
Liczba ludności gminy
zameldowania (w %)
2003
2004
2005
2006
2007
GMINY MIEJSKIE I MIEJSKO-WIEJSKIE
Do 10 000
-0,26
-0,22
-0,27
-0,40
-0,23
10 000 – 20 000
-0,04
-0,03
-0,04
-0,07
0,03
20 000 – 50 000
-0,03
-0,01
-0,01
-0,07
0,05
50 000 – 100 000
-0,25
-0,28
-0,24
-0,33
-0,28
100 000 – 200 000
-0,33
-0,37
-0,35
-0,27
-0,35
powyŜej 200 000
-0,32
-0,36
-0,30
-0,32
-0,44
wszystkie gminy
-0,13
-0,11
-0,13
-0,20
-0,09
GMINY WIEJSKIE
Do 4 000
-0,38
-0,38
-0,41
-0,44
-0,39
4 000 – 6 000
-0,27
-0,14
-0,20
-0,20
-0,15
6 000 – 8 000
0,01
0,10
0,00
-0,01
0,02
8 000 – 12 000
0,50
0,53
0,52
0,39
0,67
12 000 – 16 000
0,91
1,11
0,98
1,06
1,02
powyŜej 16 000
1,03
1,43
1,09
1,16
1,45
wszystkie gminy
0,01
0,10
0,04
0,01
0,10
Źródło: Paweł Krawczyk, Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007 (na podstawie GUS)
Problemy suburbanizacji i depopulacji
Proces suburbanizacji interpretowany jest, jako etap, forma lub faza
urbanizacji. Często opisywany jest równieŜ jako przenoszenie miejskich form
krajobrazowych i uŜytkowania ziemi, mieszkańców miasta i ich stylu Ŝycia, miejsc
pracy i niektórych funkcji miejskich na obszary poza miejskie. Suburbanizacja jest
podstawowym
elementem
strukturalnym
kształtowania
się
obszarów
metropolitalnych. Celem kształtowania się takich form przestrzennych jest dąŜenie
mieszkańców wielkich miast, a zwłaszcza metropolii, do uzyskania wyŜszej jakości
Ŝycia przy zachowaniu racjonalnej dostępności do usług metropolitarnych
zlokalizowanych zazwyczaj centralnie.
Statystycznym wymiarem procesu suburbanizacji jest migracja mieszkańców
miasta oraz nowych migrantów do danego obszaru metropolitalnego na tereny
podmiejskie. Towarzyszy temu spadek zaludnienia w samym obszarze centralnym
oraz szybszy wzrost ludnościowy terenów podmiejskich. Cechą charakterystyczną
procesu suburbanizacji jest równieŜ znacznie szybszy rozwój mieszkalnictwa w
stosunku do przyrostu wzrostu miejsc pracy i usług. Powstawanie w otoczeniu
wielkich miast monofunkcyjnych obszarów mieszkalnictwa jednorodzinnego
powoduje silne uzaleŜnienie od transportu indywidualnego, problemy transportowe
oraz planistyczne.
28
Zmiany liczby ludności Polski w podziale na gminy pozwalają w znacznym
stopniu uchwycić skalę przestrzenną procesu suburbanizacji. Na przykład w latach
1988-2007 spadkowi lub niewielkiemu przyrostowi liczby ludności w wielkich
miastach towarzyszył znaczny przyrost liczby ludności w gminach otaczających
(rycina 4). Zjawisko to dotyczy szczególnie Warszawy, Krakowa, Poznania,
Trójmiasta, Wrocławia, Łodzi, Bydgoszczy i Torunia, ale równieŜ takich miast jak:
Radom, Kielce, Tarnów, Rzeszów, Lublin, Białystok, Olsztyn, Szczecin, Koszalin, a
nawet Płock i Włocławek. W przypadku wymienionej powyŜej drugiej grupy miast
oraz miast Polski wschodniej, wzrost stref podmiejskich ma w znacznym stopniu
charakter typowej urbanizacji, tj. napływu ludności z obszarów wiejskich i
peryferyjnych do pracy w mieście, w którym nie moŜna znaleźć mieszkania lub jest
za drogo na osiedlenie się w granicach administracyjnych miasta. RównieŜ w
przypadku gmin województw: małopolskiego, podkarpackiego i pomorskiego,
stosunkowo duŜy przyrost ludności w ostatnim dziesięcioleciu w sąsiedztwie
wielkich miast jest równieŜ wynikiem utrzymywania się w tych regionach
wysokiego dodatniego przyrostu naturalnego, a nie tylko procesu suburbanizacji.
Rycina 4 Zmiany ludnościowe w latach 1988-2007 według gmin.
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Wzmocnienie procesu suburbanizacji, a zwłaszcza rozlewania się miast,
spowodowane jest częściowo zjawiskami zachodzącymi w centralnych częściach
obszarów miejskich.
29
Działanie renty gruntowej przyczynia się do wypychania wielu funkcji oraz
kategorii społecznych na obrzeŜa miast. Równocześnie respektowanie prawa
własności prowadzi do petryfikacji części struktury przestrzennej miasta i ogranicza
wprowadzanie nowych funkcji w sposób elastyczny, zgodnie z potrzebami
gospodarczymi miasta. Skutkiem jest zawłaszczanie przestrzeni miasta, wzrost
kosztów funkcjonowania miasta i obniŜanie jakości Ŝycia (EPKPZK, 2008).
Istotnym elementem zmian ludnościowych w skali kraju związanymi
częściowo z procesami suburbanizacji jest depopulacja znacznych obszarów
peryferyjnych kraju. W skali całego kraju głównymi obszarami depopulacyjnymi są
obszary wiejskie oraz małe miasta leŜące poza wpływami obszarów
metropolitalnych, obszary tzw. „Ściany Wschodniej”, Sudety, Górny Śląsk,
większość obszarów województwa łódzkiego i świętokrzyskiego, oraz Pomorze.
Wyjątek stanowi większość gmin i miast wykazujących się ciągle znaczną dynamiką
demograficzną województw Pomorskiego, Małopolskiego Podkarpackiego (rycina 3
i 4). Utrzymanie takiego trendu w następnych dziesięcioleciach moŜe stworzyć
problemy strukturalne dalszego rozwoju gospodarczego na wielu obszarach kraju
(rycina 5).
Rycina 5 Szacunek zmian demograficznych w latach 2008-2030: liczby ludności
ogółem (A) i udziału liczby ludności w wieku poprodukcyjnym (B).
Źródło: na podstawie mapy struktury demograficznej przygotowanej do najnowszej wersji Koncepcji
Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (P. Śleszyński)
Gęstość zaludnienia
Liczba osób przypadających na 1 km2 powierzchni Polski nie zmieniła się w
porównaniu z poprzednim rokiem i wynosi na koniec 2008 r. 122. W grupie
województw największą gęstość zaludnienia ma województwo śląskie – 377
osób/km2, kolejne to woj. małopolskie (217). Tak jak w poprzednim roku, najniŜszą
wartość wskaźnika zanotowano w województwach: podlaskim i warmińskomazurskim (po 59 osób/km2).
30
Wśród powiatów najwyŜszą gęstością zaludnienia charakteryzuje się powiat
pruszkowski w woj. mazowieckim (wzrost z 599 do 603 osób/km2). Kolejne to:
wodzisławski (543 osoby/km2) i będziński (415), obydwa połoŜone w woj. śląskim.
Najmniej osób – 19 przypada, tak jak w poprzednim roku, na 1 km2 w powiecie
bieszczadzkim, w woj. podkarpackim, a następnie w sejneńskim i suwalskim,
obydwa w woj. podlaskim (odpowiednio 25 i 27 osób/km2).
Miastem na prawach powiatu o najwyŜszej gęstości zaludnienia, mimo
spadku w skali roku z 4 097 do 4 084 osób/km2, pozostają Świętochłowice w woj.
śląskim. Następne miasta na prawach powiatu, w których na 1 km2 przypada ponad
3 000 osób to: Chorzów takŜe w woj. śląskim i m.st. Warszawa w woj. mazowieckim.
Tak jak w poprzednim roku najmniejszą gęstość zaludnienia ma Świnoujście w woj.
zachodniopomorskim – 207 osób/km2.
Największa gęstość zaludnienia w zbiorowości gmin (powyŜej 4 000
osób/km2) przypada ponownie na wspomniane wyŜej Świętochłowice oraz gminę
miejską Piastów w pow. pruszkowskim, woj. mazowieckie. Najgęściej zaludnioną
gminą miejsko-wiejską jest Wołomin w pow. wołomińskim, takŜe w woj.
mazowieckim (815 osób/km2) a gminą wiejską – Buczkowice w pow. bielskim, woj.
śląskie (554 osoby/km2). Tak jak w poprzednim roku, najmniej osób (odpowiednio 5
i 6) przypada na 1 km2 w gminach wiejskich woj. podkarpackiego: Lutowiska w
pow. bieszczadzkim i Cisna w pow. leskim. Najrzadziej zaludniona gmina miejskowiejska to Nowe Warpno w pow. polickim, woj. zachodniopomorskie (8 osób/km2),
a gmina miejska– Krynica Morska w pow. nowodworskim, woj. pomorskie (12 osób/
km2).
W grupie miast najwięcej osób przypada ponownie na 1 km2 w wymienionych
juŜ gminach miejskich: Świętochłowice i Piastów. Najmniejszą gęstość zaludnienia
mają: wspomniana gmina miejska Krynica Morska oraz miasta leŜące na terenie
gmin miejsko-wiejskich w woj. podlaskim: SuraŜ w pow. Białostockim (29 osób/km2)
i Kleszczele w pow. hajnowskim (30 osób/km2). Największa wartość wskaźnika dla
pięciu nowo utworzonych miast przypada na Michałowo w pow. białostockim, woj.
podlaskie (1641 osób/km2), najmniejsza na Brzostek w pow. dębickim, woj.
podkarpackie (295 osób/km2).
Tak jak w poprzednim roku, tereny wiejskie w Polsce ogółem miały gęstość
zaludnienia równą 51 osób/km2. Najgęściej zaludnione przypadają na
województwa: małopolskie i śląskie (odpowiednio 123 i 118 osób/km2), najrzadziej
(poniŜej 30 osób/km2) na województwa: warmińsko-mazurskie, podlaskie,
zachodniopomorskie i lubuskie.
Analiza gęstości zaludnienia wskazuje na nieadekwatność podziałów
administracyjnych do analizy poziomu urbanizacji. Dotyczy to zwłaszcza kategorii
administracyjnej gmin miejsko-wiejskich, w których gęstość zaludnienia jest na
poziomie wiejskich. Natomiast znaczna część gmin wiejskich połoŜonych w zasięgu
obszarów metropolitalnych (poza Podkarpaciem) charakteryzuje się „miejską”
gęstością zaludnienia (rycina 6).
31
Rycina 6 Rozkład gęstości zaludnienia w gminach: miejskich, miejsko-wiejskich i
wiejskich w 2008 r.
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Rycina 7 Gęstość zaludnienia i zmiany ludnościowe w podregionach w latach 2000 –
2007.
Źródło: Projekt KSRR - Opracowanie własne MRR na podstawie Banku Danych Regionalnych GUS.
Ludność według wieku
Istotnym problemem rozwoju demograficznego całego kraju jak i rozwoju
obszarów miejskich jest proces starzenia się mieszkańców nasilający się znacznie w
ostatnich dziesięcioleciach. W skali przestrzennej miast obserwujemy systematyczne
32
starzenie się społeczności miejskiej. Dotyczy to zarówno obszarów centralnych
wielkich miast oraz małych miast tracących na skutek migracji ludność zwłaszcza
młodej i lepiej wykształconej. Aktualny stan udziału ludności w wieku
poprodukcyjnym7 w miastach przedstawia ryc. 8. W roku 2008, juŜ w ponad 20
jednostkach było ponad 20 % mieszkańców w wieku poprodukcyjnym, w tym we
wszystkich dzielnicach centralnych Warszawy i w Łodzi. Niemniej w 440 miastach
udział ludności w tej kategorii wieku był poniŜej 15%.
Rycina 8 Udział ludności w wieku poprodukcyjnych w % ludności ogółem w
miastach.
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Przyrost naturalny
W skali całego kraju obserwuje się w Polsce w ostatnich latach wzrost
przyrostu naturalnego co przekłada się na wzrost tego wskaźnika we wszystkich
jednostkach administracyjnych. Uśredniając wyŜszy przyrost naturalny występuje w
gminach miejskich i miejsko-wiejskich. Dodatni przyrost naturalny występuje w
miastach liczących od 10 do 100 tys. mieszkańców. NajniŜszy przyrost występuje w
największych miastach powyŜej 200 tys. mieszkańców choć w ostatnich latach
zauwaŜalne jest zmniejszenie tej negatywnej sytuacji. Przedstawia to tabela 10 i
rycina 9. Analizując wartości przyrostu naturalnego w latach 2003-2007 zauwaŜalna
jest duŜa przewaga zgonów nad urodzeniami w duŜych miastach: Łódź, Warszawa,
7
Według metodologii GUS są to: męŜczyźni w wieku 65 lat i więcej oraz kobiety w wieku 60 lat i więcej
33
Wrocław i Katowice. Natomiast największy
Białymstoku, śorach i Rzeszowie (wykres 8).
przyrost
zaobserwowano
w
Tabela 10 Wartość współczynnika przyrostu naturalnego według kryterium
demograficznego wielkości gmin w latach 2003-2007.
Średnia wartość współczynnika przyrostu naturalnego (w ‰)
Liczba ludności gminy
2003
2004
2005
2006
2007
GMINY MIEJSKIE I MIEJSKO-WIEJSKIE
do 10 000
-0,71
-0,54
-0,52
-0,30
-0,10
10 000 – 20 000
0,22
0,32
0,39
0,55
0,81
20 000 – 50 000
0,43
0,67
0,73
0,94
1,02
50 000 – 100 000
0,07
0,30
0,51
0,45
0,72
100 000 – 200 000
-0,63
-0,56
-0,69
-0,26
-0,37
powyŜej 200 000
-1,53
-1,39
-1,21
-0,99
-0,95
wszystkie gminy
-0,08
0,08
0,14
0,32
0,51
GMINY WIEJSKIE
do 4 000
-1,44
-1,69
-1,68
-1,53
-1,64
4 000 – 6 000
-1,26
-0,90
-1,12
-0,68
-0,66
6 000 – 8 000
0,05
-0,02
0,01
0,10
0,23
8 000 – 12 000
0,71
0,89
0,98
1,05
1,40
12 000 – 16 000
1,46
1,51
1,49
1,93
2,29
powyŜej 16 000
3,16
3,07
3,15
3,42
3,44
wszystkie gminy
-0,38
-0,28
-0,33
-0,10
0,01
Źródło: Paweł Krawczyk, Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007 (na podstawie GUS)
Wykres 8 Gminy o największym i najmniejszym bezwzględnym przyroście
naturalnym w latach 2003-2007.
Źródło: Paweł Krawczyk, Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007 (na podstawie GUS)
34
Rycina 9 Przyrost naturalny na 1000 ludności regiony i miasta wojewódzkie 2007 i
2008.
Źródło: Miasta Wojewódzkie, podstawowe dane statystyczne, GUS, VIII 2009
Dzietność
Obecna i przyszła sytuacja demograficzna Polski jest skutkiem powojennego
wyŜu urodzeń (i w raz z nim nadwyŜki osób w wieku poprodukcyjnym) oraz niŜu
urodzeń w okresie transformacji systemowej. Poziom współczynnika dzietności
ogólnej, czyli średniej liczby urodzeń przypadających na 1 kobietę w wieku 15-45 lat,
obniŜał się w Polsce od początku transformacji aŜ do 2003 r. Spadek ten przebiegał
bardzo gwałtownie. W latach 2004-2007 zanotowano w Polsce pewien wzrost
35
wartości współczynnika dzietności, po okresie gwałtownego spadku tych wartości w
okresie 1990-2003. Spadek liczby urodzeń dotyczył w okresie transformacji zarówno
obszarów wiejskich jak i miejskich. Zmiana niekorzystnego trendu po 2003 r. była
bardziej wyraźna wśród mieszkańców polskich miast.
Rycina 10 Spadek współczynnika dzietności TFR (w %) w latach 2000–2005 w
miastach i na wsi.
Źródło: Prof. dr Hab. Okólski Marek, Fihel Agnieszka. "Bilans Demograficzny Polski W Roku 2033."
Ekspertyzy Do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. Tom IV. Warszawa:
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2008
Największy wpływ na liczbę urodzeń miał spadek płodności wśród
najmłodszych kobiet, które nie przekroczyły 25 roku Ŝycia. W okresie 1990–2006
współczynnik urodzeń na 1000 kobiet spadł o 65% w grupie 20–24 lat i była to
tendencja powszechna i w miastach, i na terenach wiejskich. Natomiast w przypadku
starszych grup wiekowych obserwowano odmienne tendencje w miastach i na wsi,
przy czym płodność mieszkanek miast malała w mniejszym tempie niŜ płodność
mieszkanek wsi. I tak, dla kobiet w wieku 25–29 lat współczynnik urodzeń na 1000
kobiet zmalał o 20% w miastach i 30% na wsiach, dla kobiet w wieku 30–34 lat i 35–
39 lat wzrósł w miastach o odpowiednio 19% i 9%, na terenach zaś wiejskich spadł o
28% i 33%. W rezultacie w okresie 1990–2005 współczynnik dzietności Total Fertility
Rate (TFR)8 spadł w miastach średnio o 33% (w okresie 2000–2005 o 4%, (rycina 10)
natomiast na wsiach średnio o 46% (w okresie 2000–2005 o 15%). To, iŜ spadek TFR
był wyŜszy na wsi niŜ w miastach, wynikało z wyŜszego poziomu początkowego
płodności na terenach wiejskich (wykres 9), a takŜe z tendencji do stopniowego
zbliŜania się poziomu początkowego płodności na terenach wiejskich i miejskich.
8 Przeciętna liczba dzieci, jak przypadałaby na 1 kobietę, gdyby wszystkie kobiety doŜyły końca swojego wieku rozrodczego, a
ich płodność odpowiadałaby średniej kaŜdej z grup wiekowych.
36
Wykres 9 Spadek współczynnika dzietności TFR w Polsce według miejsca
zamieszkania, 1960-2006.
Źródło: Prof. dr Hab. Okólski Marek, Fihel Agnieszka. "Bilans Demograficzny Polski W Roku 2033."
Ekspertyzy Do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. Tom IV. Warszawa:
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2008
Szczegółowe dane dotyczące dzietności „Płodność - urodzenia Ŝywe na 1000
kobiet w wieku 15-49 lat – ogółem oraz na obszarach miejskich/Fertility - live births
per 1000 women aged 15-49 - total” w latach 1999 – 2008 znajdują się w
przekazanych arkuszach kalkulacyjnych w odpowiedzi na pytanie 8.
3.2 Migracje wewnętrzne do obszarów miejskich
Ogólna struktura migracji wewnętrznych w przestrzeni kraju od dziesięcioleci
pozostaje niezmienna. Pomimo zmniejszenia skali migracji wewnętrznych w latach
1980. i 1990. w dalszym ciągu głównymi ośrodkami przyciągającymi migrantów są
obszary metropolitalne i wielkie miasta (rycina 11). Poza obszarem metropolitalnym
Warszawy, który przyciąga migrantów z całego kraju, migracje do innych obszarów
metropolitalnych maja charakter bardziej regionalny. Narodowy spis powszechny
2002 pozwolił stwierdzić, Ŝe ponad 59% ludności kraju mieszka w aktualnym
miejscu od urodzenia, a w latach 1989-2002 zmieniło swoje miejsce zamieszkania
jedynie 10.5% ludności. Istotną zmianą okresu transformacji w kierunkach i
natęŜeniu migracji było zmniejszenie napływu do miast Górnego Śląska i generalnie
do miast dotkniętych problemami na rynku pracy.
37
Rycina 11 Zlewnie migracyjne miast wojewódzkich 2008 r.
Źródło: T. Komornicki, P. Korcelli, P. Śleszyński, D. Świątek, P. Siłka, 2009
Hierarchiczny układ migracji w systemie osadniczym, zgodnie z którym
miasta danej wielkości charakteryzował dodatni bilans migracyjny w relacji do miast
mniejszych, jak równieŜ obszarów wiejskich, a bilans ujemny względem większych
ośrodków, utrzymywał się do połowy lat 90-tych. (tabela 11).
38
Tabela 11 Migracje w systemie osadniczym Polski. Współczynniki odpływu (1988).
Obszary
źródłowe
Obszary
Obszary docelowe
Miasta o liczbie ludności (w tys.)
5
5-9 10-19 20-49
50-99
Obszary
wiejskie
Łącznie
100 i więcej
0,92
1,25
2,75
3,68
2,50
4,88
9,85
25,89
0,58
0,89
1,86
3,11
2,20
4,39
7,80
20,83
0,47
0,68
1,30
2,25
1,82
4,73
6,06
16,14
0,38
0,64
1,05
1,84
1,27
4,50
5,77
15,45
0,35
0,63
0,97
1,47
1,05
4,22
4,92
12,61
0,27
0,39
0,66
1,03
0,77
3,55
3,71
10,38
0,18
0,36
0,71
1,20
1,02
2,34
2,71
7,49
wiejskie
Miasta o liczbie
ludności
(w
tys.)
<5
5–9
10 – 19
20 – 49
50 – 99
100 i więcej
Źródło: Obliczenia własne na podstawie Rocznika Demograficznego, 1989(Za P. Korcelli, Instytut Geografii i
Przestrzennego Zagospodarowania PAN im. St. Leszczyckiego w Warszawie „System osadniczy polski –
tendencje i uwarunkowania przemian”)
W późniejszym okresie uległ on dekompozycji, co najmniej w odniesieniu do
potwierdzonych rejestracją meldunkową tzw. migracji na pobyt stały (tabela 12).
Obszary wiejskie, których ludność charakteryzowała się największą skłonnością do
migracji, cechują obecnie niŜsze wartości współczynnika odpływu migracyjnego niŜ
małe i średniej wielkości miasta. Ponadto, obszary wiejskie zyskują netto w
wymianie migracyjnej z miastami wszystkich kategorii wielkościowej. Jest to w duŜej
mierze efekt zjawiska suburbanizacji, którego powyŜsza statystyka nie ujawnia (ten
problem został omówiony w poprzednim podrozdziale). Kolejna zmiana to
zasadniczy wzrost zróŜnicowań pod względem bilansu migracyjnego miast tej samej
kategorii wielkości. W zakresie migracji między miastami zaledwie w kilkunastu
(spośród 39) ośrodkach ponad stutysięcznych bilans ten jest dodatni. Jedynie
Warszawa utrzymała rolę docelowego ośrodka migracji wewnętrznych o istotnej
skali.
39
Tabela 12 Migracje w systemie osadniczym Polski. Współczynniki odpływu (2006 r.).
Obszary
źródłowe
Obszary docelowe
Miasta o liczbie ludności (w tys.)
5
5-9 10-19 20-49 50-99 100 i więcej
Obszary
Łącznie
wiejskie
Obszary
0.59
0,63
1,19
1,67
1,24
2,26
4,82
12,36
0,40
0,48
1,08
1,81
1,44
3,17
7,00
15,38
0,27
0,45
0,74
1,44
1,37
3,11
7,12
14,57
0,30
0,33
0,77
1,41
1,17
3,49
7,21
14,66
0,28
0,36
0,80
1,26
1,08
3,48
7,40
14,67
0,31
0,47
0,74
1,32
1,04
3,41
7,62
14,91
0,18
0,33
0,64
1,15
0,82
1,72
5,03
9,92
wiejskie
Miasta o liczbie
ludności
(w
tys.)
<5
5-9
10-19
20-49
50-99
100 i więcej
Źródło: Obliczenie własne na podstawie Rocznika Demograficznego 2007. (Za P. Korcelli, Instytut Geografii i
Przestrzennego Zagospodarowania PAN im. St. Leszczyckiego w Warszawie „System osadniczy polski –
tendencje i uwarunkowania przemian”)
W opinii ekspertów wymienione wyŜej tendencje będą się utrzymywały co
najmniej w perspektywie średniookresowej – 10-15 lat. Najnowsze dane dotyczące
migracji wewnętrznych dla 2008 r. w podziale na klasy wielkości miast znajduję się
w Załączniku 1 (tabela 2).
Analizując najnowsze dane w 2008 r. dla miast ponad 100 tysięcznych dodatni
bilans migracji wewnętrznych zachowały tylko 3 miasta - Warszawa, Chorzów i
Wrocław, natomiast w 2006 r. było ich 6 (Warszawa + 8 359; Kraków, Olsztyn,
Wrocław, Zielona Góra, Chorzów) – tabele 13 i 14.
40
Tabela 13 Migracje wewnętrzne ludności na pobyt stały w miastach liczących w
2008r. 100 tys. i więcej mieszkańców.
Napływ
MIASTA
OGÓŁEM
M. st. Warszawa
Białystok
Bielsko-Biała
Bydgoszcz
Bytom
Chorzów
Częstochowa
Dąbrowa Górnicza
Elbląg
Gdańsk
Gdynia
Gliwice
Gorzów
Wielkopolski
Kalisz
Katowice
Kielce
Koszalin
Kraków
Legnica
Lublin
Łódź
Olsztyn
Opole
Płock
Poznań
Radom
Ruda Śląska
Rybnik
Rzeszów
Sosnowiec
Szczecin
Tarnów
Toruń
Tychy
Wałbrzych
Włocławek
Wrocław
Zabrze
Zielona Góra
Odpływ
Saldo migracji
ogółem z miast
ze wsi
ogółem
do miast
87 881
17 658
2 240
1 269
2 380
1 263
1 349
1 228
1 105
784
4 260
2 643
1 253
56 808
12 473
1 137
819
1 224
1 082
1 224
584
907
413
3 118
2 017
900
31 073
5 185
1 103
450
1 156
181
125
644
198
371
1 142
626
353
104 529
14 092
2 544
1 622
3 989
1 723
1 217
2 094
1 421
1 096
4 295
3 436
1 815
49 386
7 479
1 061
542
1 318
1 257
1 021
829
1 102
606
2 273
2 187
1 111
55 143
6 613
1 483
1 080
2 671
466
196
1 265
319
490
2 022
1 249
704
-16 648
+3 566
-304
-353
-1 609
-460
+132
-866
-316
-312
-35
-793
-562
+7 422
+4 994
+76
+277
-94
-175
+203
-245
-195
-193
+845
-170
-211
-24 070
-1 428
-380
-630
-1 515
-285
-71
-621
-121
-119
-880
-623
-351
1 218
663
2 485
1 257
1 189
5 611
743
2 514
3 593
2 139
1 123
950
5 015
1 063
824
953
1 653
1 487
3 287
711
1 765
800
541
698
5 849
1 053
1 265
631
289
2 124
522
639
3 483
371
1 252
2 215
1 164
623
337
3 331
483
731
688
733
1 232
2 128
272
963
613
392
294
3 871
818
711
587
374
361
735
550
2 128
372
1 262
1 378
975
500
613
1 684
580
93
265
920
255
1 159
439
802
187
149
404
1 978
235
554
1 364
890
3 279
1 993
1 237
5 835
1 071
3 310
5 086
2 141
1 440
1 439
7 915
1 991
1 166
1 268
1 712
2 314
3 961
1 014
2 458
1 394
1 125
1 081
5 820
1 538
1 343
430
282
2 699
818
524
2 193
481
1 387
2 322
699
522
423
2 782
825
874
685
613
1 761
1 532
334
710
836
759
526
2 117
1 059
407
934
608
580
1 175
713
3 642
590
1 923
2 764
1 442
918
1 016
5 133
1 166
292
583
1 099
553
2 429
680
1 748
558
366
555
3 703
479
936
-146
-227
-794
-736
-48
-224
-328
-796
-1 493
-2
-317
-489
-2 900
-928
-342
-315
-59
-827
-674
-303
-693
-594
-584
-383
+29
-485
-78
+201
+7
-575
-296
+115
+1 290
-110
-135
-107
+465
+101
-86
+549
-342
-143
+3
+120
-529
+596
-62
+253
-223
-367
-232
+1 754
-241
+304
-347
-234
-219
-440
-163
-1 514
-218
-661
-1 386
-467
-418
-403
-3 449
-586
-199
-318
-179
-298
-1 270
-241
-946
-371
-217
-151
-1 725
-244
-382
na wieś ogółem z miast
ze wsi
Źródło: Rocznik Demograficzny 2009, GUS
41
Tabela 14 Migracje wewnętrzne ludności na pobyt stały w miastach liczących w
2006r. 100 tys. i więcej mieszkańców.
Napływ
Odpływ
Saldo migracji
MIASTA
ogółem z miast
OGÓŁEM
107 778
M. st. Warszawa
24 100
Białystok
3 049
Bielsko-Biała
1 446
Bydgoszcz
2 747
Bytom
1 367
Chorzów
1 444
Częstochowa
1 531
Dąbrowa Górnicza 1 315
Elbląg
847
Gdańsk
4 971
Gdynia
3 703
Gliwice
1 587
Gorzów
Wielkopolski
1 275
Kalisz
770
Katowice
2 852
Kielce
1 461
Koszalin
1 202
Kraków
7 080
Legnica
911
Lublin
3 088
Łódź
4 225
Olsztyn
2 405
Opole
1 271
Płock
1 119
Poznań
6 444
Radom
1 152
Ruda Śląska
923
Rybnik
1 212
Rzeszów
1 910
Sosnowiec
1 634
Szczecin
4 027
Tarnów
830
Toruń
2 105
Tychy
817
Wałbrzych
688
Włocławek
750
Wrocław
6 819
Zabrze
1 101
Zielona Góra
1 600
ze wsi
ogółem
do miast
70 193
17 096
1 327
901
1 450
1 149
1 292
691
1 081
439
3 628
3 017
1 135
37 585
7 004
1 722
545
1 297
218
152
840
234
408
1 343
686
452
118 002
15 741
3 142
1 768
4 461
2 004
1 416
2 204
1 607
1 160
5 100
4 124
1 992
57 724
8 579
1 436
627
1 499
1 404
1 198
889
1 182
622
2 761
2 672
1 265
60 278
7 162
1 706
1 141
2 962
600
218
1 315
425
538
2 339
1 452
727
-10 224 +12 469 -22 693
+8 359 +8 517
-158
-93
-109
+16
-322
+274
-596
-1 714
-49
-1 665
-637
-255
-382
+28
+94
-66
-673
-198
-475
-292
-101
-191
-313
-183
-130
-129
+867
-996
-421
+345
-766
-405
-130
-275
643
303
2 368
640
619
4 380
487
1 630
2 616
1 234
708
387
4 409
504
821
861
857
1 345
2 624
313
1 140
621
480
329
4 779
864
1 025
632
467
484
821
583
2 700
424
1 458
1 609
1 171
563
732
2 035
648
102
351
1 053
289
1 403
517
965
196
208
421
2 040
237
575
1 437
1 035
3 848
2 462
1 318
6 235
1 199
4 315
5 620
2 113
1 564
1 574
8 459
2 357
1 289
1 436
1 940
2 623
4 100
1 239
3 055
1 631
1 225
1 299
6 707
1 647
1 556
546
379
3 048
950
628
2 304
570
1 808
2 900
850
611
477
3 244
1 047
955
821
641
2 018
1 712
399
882
1 033
848
704
2 523
1 112
580
891
656
800
1 512
690
3 931
629
2 507
2 720
1 263
953
1 097
5 215
1 310
334
615
1 299
605
2 388
840
2 173
598
377
595
4 184
535
976
-162
-265
-996
-1 001
-116
+845
-288
-1 227
-1 395
+292
-293
-455
-2 015
-1 205
-366
-224
-30
-989
-73
-409
-950
-814
-537
-549
+112
-546
+44
na wieś ogółem z miast
+97
-76
-680
-310
-9
+2 076
-83
-178
-284
+384
+97
-90
+1 165
-543
-134
+40
+216
-673
+912
-86
+258
-412
-368
-375
+2 256
-248
+445
ze wsi
-259
-189
-316
-691
-107
-1 231
-205
-1 049
-1 111
-92
-390
-365
-3180
-662
-232
-264
-246
-316
-985
-323
-1 208
-402
-169
-174
-2 144
-298
-401
Źródło: Rocznik demograficzny 2007, GUS
Eksperci wskazują takŜe, Ŝe migracje do miast, przyjmujące dawniej duŜą
skalę, zostały w znacznej mierze zastąpione wyjazdami do pracy za granicę,
zwłaszcza dotyczy to osób o podstawowych i średnich kwalifikacjach zawodowych
42
(jednak proces został zahamowany kryzysem gospodarczym), jak równieŜ
codziennymi dojazdami do pracy w obrębie obszarów funkcjonalnych miast.
DojeŜdŜający do pracy9
Na koniec 2006 r. w Polsce ponad 2,3 mln osób pracowało poza gminą
zamieszkania, co stanowiło 25% ogółu pracowników najemnych. Rozmiary i
natęŜenie dojazdów wykazują znaczne zróŜnicowanie przestrzenne. W przekroju
poszczególnych województw najwyŜszy udział dojeŜdŜających do pracy w ogólnej
liczbie pracowników najemnych wystąpił w województwie podkarpackim, a
najniŜszy w województwie podlaskim. WyŜszy od przeciętnego w skali kraju udział
liczby dojeŜdŜających do pracy w liczbie pracowników najemnych występował w
województwach: podkarpackim, małopolskim, śląskim, wielkopolskim, opolskim i
świętokrzyskim (zob. rycina 12).
Rycina 12 DojeŜdŜający do pracy według województw w 2006 r., stan w dniu 31 XII.
Źródło: GUS
Źródłem informacji słuŜących do oszacowania skali i kierunków przepływu ludności związanego z zatrudnieniem były zbiory
systemu podatkowego urzędów skarbowych za rok 2006, gromadzone w bazie POLTAX (z PIT-11/8B i PIT-40), udostępnione
przez Ministerstwo Finansów; badane były przepływy osób zatrudnionych na podstawie stosunku pracy według stanu w dniu
31 XII 2006r.
9
43
W zbiorowości podregionów skrajne wartości udziału dojeŜdŜających do
pracy w ogólnej liczbie pracowników najemnych wystąpiły w podregionie m.
Warszawa i podregionie oświęcimskim (zob. rycina 13).
Rycina 13 DojeŜdŜający do pracy według podregionów w 2006 r., stan w dniu 31 XII.
Źródło: GUS
44
Rycina 14 PrzyjeŜdŜający do pracy według gmin w 2006 r.
Źródło: GUS
Rycina 15 DojeŜdŜający do pracy według powiatów w 2006r.
Źródło: GUS
45
Zdecydowanie największe strumienie dojeŜdŜających do pracy kierują się w
stronę duŜych ośrodków miejskich (Rycina 14 i 15). Wyraźnie największym
natęŜeniem przepływu w obu kierunkach charakteryzują się gminy o relatywnie
bogatej infrastrukturze gospodarczej. Są to głównie gminy sąsiadujące z duŜymi
miastami (wchodzącym w skład „aglomeracji”). Obrazują to przykładowe
kartogramy dla Warszawy i Poznania oraz ryciny 17 i 18 dla wszystkich miast
wojewódzkich.
46
Rycina 16 PrzyjeŜdŜający do pracy w warszawie i w poznaniu w 2006 r., stan w dniu
31 XII.
M.st. Warszawa
M. Poznań
Źródło: GUS
47
Rycina 17 PrzyjeŜdŜający do pracy do miast wojewódzkich w 2006r.
Bez Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego
Bez Torunia i Zielonej Góry
Źródło: GUS
48
Rycina 18 WyjeŜdŜający do pracy z miast wojewódzkich w 2006r.
Bez Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego
Bez Torunia i Zielonej Góry
Źródło: GUS
49
3.3 Migracje zagraniczne
Oficjalne dane rejestrowe dotyczące migracji zagranicznych podawane przez
Główny Urząd Statystyczny dotyczą migracji na pobyt stały według
zameldowania10. Dane te dla lat 2004-2008 znajdują się w załączonych arkuszach
kalkulacyjnych w odpowiedzi na pytanie 14. Zbierane są równieŜ dane dotyczące
wyjazdów za granicę na pobyt czasowy. PoniŜszą analizę oparto na tych danych,
uzupełniając innymi dostępnymi opracowaniami, aby lepiej ukazać specyfikę tego
zjawiska w miastach.
Emigracja z Polski
W okresie powojennym w Polsce notowano ujemne saldo migracji
zagranicznych. W latach 1945-2004, pomimo róŜnorodnych i często sprzecznych
szacunków, moŜna przyjąć, Ŝe wyjechało z Polski około 5 milionów osób. Wyniki
NSP 2002 ujawniły, Ŝe 786 tys. mieszkańców Polski (w tym 626 tys. posiadało status
rezydenta innego kraju) przebywało czasowo za granicą. Najwięcej Polaków
przebywało w: Niemczech - 294 tys., Włoszech - 39 tys., Wielkiej Brytanii - 24 tys.,
Francji - 21 tys. Natomiast poza Europą przebywało: w USA - 158 tys., a w Kanadzie
- 29 tys. Po integracji Polski z Unią Europejską migracje z Polski uzaleŜnione zostały
od dostępności do rynków pracy w poszczególnych krajach członkowskich UE.
Początkowa tyko trzy kraje otworzyły swoje rynki pracy: Wielka Brytania, Irlandia i
Szwecja. W 2006 r. swoje rynki pracy otworzyły kolejno: Hiszpania, Portugalia,
Finlandia, Grecja, Włochy, a w 2007 r. Niderlandy. Równocześnie od 2006 r. Francja,
Belgia oraz Dania zaczęły wprowadzać ułatwienia w dostępie do swoich rynków
pracy, natomiast Niemcy i Luksemburg zliberalizowały przepisy migracyjne
dotyczące osób posiadających kwalifikacje w wyróŜnionych zawodach. W rezultacie
szacowano, Ŝe pod koniec 2006 roku w Wielkiej Brytanii przebywało ok. 580 tys., w
Niemczech - ok. 450 tys., w Irlandii – ok. 120 tys., Włoszech - ok. 85 tys. a w
Niderlandy - ok. 55 tys., emigrantów z Polski. Integracja Polski z Unią Europejską
zmieniła radykalnie skalę i kierunki migracji z Polski. Na uwagę zasługuje
gwałtowny wzrost emigracji do Irlandii i do Wielkiej Brytanii.
Emigracje zagraniczne na pobyt stały wg danych rejestrowych wynosiły w
Polsce w 2008 r. 30 140 osób. Liczba ta zmalała w stosunku do roku 2007 o 5 340
osób.
W układzie regionalnym, migracje z Polski na pobyt stały (w latach 2004-2008)
stopniowo malały (wykres 10). W dalszym ciągu, pomimo duŜego odpływu ludności
z województwa opolskiego w poprzednich dziesięcioleciach, emigracja utrzymywała
się na wysokim poziomie. To samo dotyczy województwa śląskiego i
dolnośląskiego, jednak moŜna w nich zauwaŜyć większy spadek tej tendencji.
10 Emigracją jest fakt wymeldowania z pobytu stałego w celu wyjazdu zagranicę imigracją– fakt zameldowania na pobyt stały
osoby, która nie była zameldowana w Polsce.
50
Wykres 10 Emigracja zagraniczna na pobyt stały w latach 2004-2008.
Thous.
International emigration for permanent resistance - total
45
40
35
30
25
20
15
10
5
2004
2005
2006
2007
Warmińskomazurskie
Pomorskie
Kujawsko-pomorskie
Opolskie
Dolnośląskie
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
Lubuskie
Świętokrzyskie
Podlaskie
Podkarpackie
Lubelskie
Śląskie
Małopolskie
Mazowieckie
Łódzkie
POLSKA POLAND
0
2008
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Częściowych danych na temat migracji zagranicznych dostarcza system
Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL)11. Wynika z nich, Ŝe pięć
województw południowej i wschodniej Polski: podkarpackie, małopolskie, lubelskie,
podlaskie i świętokrzyskie, zamieszkanych przez jedną czwartą ludności Polski, jest
źródłem blisko 50% ogólnej liczby emigrantów, spośród których pewna część osiedli
się zapewne za granicą na stałe.
Zgodnie z przytaczanymi powyŜej danymi systemu BAEL, 42% emigrantów z
lat 1999-2006 wywodzi się ze wsi, a dalsze 36% to mieszkańcy małych i średniej
wielkości miast - liczących poniŜej 100 tys. ludności. Jest to w sumie o ok. 10
punktów procentowych więcej od udziału tych obszarów (jak równieŜ typów
jednostek osadniczych) w ogólnej liczbie ludności Polski. Współczesna emigracja
ukazuje się zatem jako czynnik koncentracji sieci osadniczej, tzn. względnego
skupiania się ludności w duŜych miastach i otaczających je strefach podmiejskich.
Analogiczny jest z pewnością kierunek oddziaływania nierejestrowanych migracji
wewnętrznych.
Dla zbadania zjawiska emigracji waŜne są takŜe emigracje na pobyt czasowy.
Biorąc pod uwagę jedynie dane ewidencyjne liczba ludności czasowo nieobecnej
wynosiła w 2008 r. 88 306 osób (tabela 15). Jednak na podstawie przeprowadzonych
obliczeń szacunkowych, dane GUS wskazują, Ŝe pod koniec 2008 r. poza granicami
kraju przebywało czasowo ok. 2 210 tys. osób (ok. 1000 tys. w 2004 r. i 2 270 tys. w
2007 r.) - mieszkańców Polski, przy czym ponad 1880 tys. w Europie (ok. 1 925 w
11 jest to badanie mające na celu uzyskanie informacji o wielkości i strukturze zasobów siły roboczej. Badania te prowadzone są
przez GUS od 1992 roku w cyklu kwartalnym metodą obserwacji ciągłej tj. aktywność ekonomiczną bada się w kaŜdym
tygodniu w ciągu całego kwartału. Badania te prowadzone są metodą reprezentacyjną, tzn. losowego doboru gospodarstw
domowych. Badanie obejmuje wszystkie osoby w wieku 15 lat i więcej, będące członkami wylosowanych gospodarstw
domowych.
51
2007 r.). Zdecydowana większość emigrantów przebywała w krajach członkowskich
UE – ok. 1 820 tys. w 2008 r. Od 2000 r. aŜ do 2007 r. gwałtownie rosła liczba
Polaków przebywających za granicą (z 786 do 2 270 tys.), szczególnie w krajach UE.
Rok 2008 jest pierwszym kiedy liczba ta zmniejszyła się (tabela 16).
Tabela 15 Ludność czasowo nieobecna w związku z wyjazdem za granicę na okres
ponad 3 miesiącea według płci i wybranych krajów w 2008 r.
Ogółem
KRAJ
CZASOWEGO POBYTU
Miasta
kobiety
razem
męŜczyźni
Wieś
razem
męŜczyźni
kobiety
razem
męŜczyźni kobiety
Ogółem
88 306
69 944
18 362 62 496
46 888
15 608 25 810
23 056
2 754
Europa
W tym:
Austria
Belgia
Cypr
Dania
Finlandia
Francja
Grecja
Hiszpania
Irlandia
Islandia
Niderlandy
Niemcy
Norwegia
Republika Czeska
Słowacja
Szwajcaria
Szwecja
Ukraina
Wielka Brytania
Włochy
81 514
65 362
16 152 57 124
43 474
13 650 24 390
21 888
2 502
1 537
1 067
156
1 016
107
1 881
496
2 016
10 171
447
6 254
12 633
1 899
309
73
352
1 306
131
36 524
2 774
1 199
751
132
880
94
1 382
307
1 510
8 650
353
5 420
9 511
1 655
255
60
249
1 018
95
30 015
1 561
338
316
24
136
13
499
189
506
1 521
94
834
3 122
244
54
13
103
288
36
6 509
1 213
789
763
120
641
78
1 271
386
1 453
7 514
319
3 553
7 550
1 257
229
51
205
906
118
27 646
2 019
536
489
98
534
69
828
215
1 003
6 187
241
2 887
5 034
1 054
187
39
122
650
83
22 020
1 022
253
274
22
107
9
443
171
450
1 327
78
666
2 516
203
42
12
83
256
35
5 626
997
748
304
36
375
29
610
110
563
2 657
128
2 701
5 083
642
80
22
147
400
13
8 878
755
663
262
34
346
25
554
92
507
2 463
112
2 533
4 477
601
68
21
127
368
12
7 995
539
85
42
2
29
4
56
18
56
194
16
168
606
41
12
1
20
32
1
883
216
Azja
215
143
72
182
119
63
33
24
9
Afryka
W tym Rep. Pd. Afryki
91
55
36
71
41
30
20
14
6
24
13
11
17
9
8
7
4
3
Ameryka Pn. i Środkowa
6 128
4 143
1 985
4 822
3 059
1 763
1 306
1 084
222
W tym:
Kanada
Stany Zjednoczone
711
5 394
453
3 672
258
1 722
600
4 202
364
2 680
236
1 522
111
1192
89
992
22
200
Ameryka Południowa
38
29
9
35
26
9
3
3
-
Oceania
W tym Australia
320
212
108
262
169
93
58
43
15
278
182
96
229
146
83
49
36
13
a Osoby których nieobecność została zarejestrowana w urzędach gminy
Źródło: Rocznik Demograficzny GUS 2009
52
Tabela 16 Ludność nieobecna w związku z wyjazdem za granicę na pobyt czasowya
w latach 2004-2008 według krajów przebywania - dane szacunkoweb.
KRAJ PRZEBYWANIA
NSP
2002c
2004
2005
2006
2007
2008
w tysiącach
Ogółem
Europa
Unia Europejska (27 krajów)d
w tym:
Austria
Belgia
Cypr
Dania
Finlandia
Francja
Grecja
Hiszpania
Irlandia
Niderlandy
Niemcy
Portugalia
Republika Czeska
Szwecja
Wielka Brytania
Włochy
Kraje spoza Unii Europejskiej
w tym Norwegia
786
461
451
1 000
770
750
1 450
1 200
1 170
1 950
1 610
1 550
2 270
1 925
1 860
2 210
1 887
1 820
11
14
.
.
0,3
21
10
14
2
10
294
0,3
.
6
24
39
15
13
.
.
0,4
30
13
26
15
23
385
0,5
.
11
150
59
25
21
.
.
0,7
44
17
37
76
43
430
0,6
.
17
340
70
34
28
.
.
3
49
20
44
120
55
450
1
.
25
580
85
39
31
4
17
4
55
20
80
200
98
490
1
8
27
690
87
40
33
4
19
4
56
20
83
180
108
490
1
10
29
650
88
10
.
20
.
30
.
60
.
65
36
67
38
a Dla lat 2002-2006 – powyŜej 2 miesięcy, dla lat 2007-2008 - powyŜej 3 miesięcy
b Prezentowane szacunki powinny być traktowane jako przybliŜone ze względu na zróŜnicowane źródła
danych - krajowe i zagraniczne; patrz uwagi do działu na str. 398.
c Po rozszacowaniu liczby emigrantów o nieustalonym kraju czasowego pobytu liczba emigrantów
przebywających w krajach Europy wynosi 547 tys., w tym w krajach UE - 535 tys.
d Do 2006 r. 25 krajów.
Źródło: Rocznik Demograficzny 2009, GUS
Posługując się przytoczonymi wyŜej danymi, emigracja z Polski na pobyt stały
w latach 2004–2006 wyniosła łącznie zaledwie 88 tys. osób, podczas gdy w 2008 r.
dodatkowe 2 210 tys. netto mieszkańców przebywało czasowo za granicą (tzn.
faktycznie nie mieszkało w Polsce). W związku z tym liczbę osób, które wyjechały za
granicę, są jednak zameldowane w Polsce moŜna szacować na około 1,5-2 mln osób
(2006/2007 r.). Ponad połowa z nich mieszkała poza Polską dłuŜej niŜ 1 rok.
Warto przyjrzeć się takŜe charakterystykom emigrantów istotnym dla
dalszego rozwoju demograficznego naszego kraju. Źródłem informacji na ten temat
53
jest takŜe BAEL dla osób w wieku 15 i więcej lat przebywających za granicą w
okresie 1999–2006. Współczynnik maskulinizacji w grupie migrantów wynosi 60%.
Populacja polskich emigrantów jest duŜo młodsza od populacji całego kraju: ponad
60% emigrantów jest w wieku 20–34 lat (62% męŜczyzn, 63% kobiet (Wykres 11).
Najliczniejszy odpływ ma swoje źródło w województwach: podkarpackim (14%
emigrantów, zaś województwo to zamieszkuje 5,5% populacji kraju), małopolskim
(13% wobec 8,5%), lubelskim (9% wobec 6%) i dolnośląskim (8% wobec 8%).
Migranci rekrutują się przede wszystkim ze wsi (42%), oraz małych i średnich miast,
do 100 tys. mieszkańców (36%).
Wykres 11 Struktura wieku polskich emigrantów oraz całej populacji Polski.
Źródło: Prof. dr Hab. Okólski Marek, Fihel Agnieszka. "Bilans Demograficzny Polski W Roku 2033."
Ekspertyzy Do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. Tom IV. Warszawa:
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2008
NajwyŜszy odsetek emigrantów w wieku 20–29 lat rejestruje się w
województwach łódzkim (58%), mazowieckim (57%) i wielkopolskim (56%),
najniŜszy zaś w świętokrzyskim (39%), podlaskim (41%), lubelskim i warmińskomazurskim (po 44%).
Oprócz emigrantów, którzy nie mieli by trudności ze znalezieniem pracy w
Polsce, tzn osób wysoko wykwalifikowanych, pochodzących z ośrodków
wielkomiejskich, wielu opuszczających Polskę to ludzie pochodzący z regionów
stosunkowo słabo rozwiniętych gospodarczo, ze wsi oraz małych lub średnich miast
wyjeŜdŜający za granicę przed podjęciem próby wejścia na rynek pracy w Polsce, a
przy tym słabo wykształceni (po wąsko wyprofilowanych szkołach zawodowych).
W opinii ekspertów odpływ ten będzie się zmniejszał z uwagi na stopniowe
kurczenie się potencjału migracyjnego (słaby przyrost naturalny, trwający do 2004 r.
spadek rozrodczości). MoŜna takŜe oczekiwać powrotu emigrantów – tych którym
się nie powiodło oraz tych, którzy zrealizowali ekonomiczne cele migracji.
54
Danych nt. migracji w Polsce dostarcza równieŜ ewaluacja „Wpływ funduszy
Unii Europejskiej na saldo migracji wewnętrznych i zewnętrznych w Polsce z lutego
2009 r.12 Zgodnie z jej wynikami w latach 2004-2007 w 7% przebadanych
gospodarstw domowych odnotowano migrację przynajmniej 1 osoby. W sumie
miejsce zamieszkania opuściło ok. 10% Polaków. Oznacza to, Ŝe w latach 2004 - 2007
około 1 144 000 osób opuściło miejsce zamieszkania na okres dłuŜszy niŜ 3 miesiące.
Polacy najczęściej wyjeŜdŜali na okres nie przekraczający 1 roku. Decyzje o
migracjach podejmowano częściej w gospodarstwach domowych na wsiach i w
mniejszych miejscowościach (do 200 tys. mieszkańców), a takŜe w subregionie
południowo-zachodnim i południowo-wschodnim, czyli tradycyjnych regionach
zarobkowych. Zdecydowanie częściej ludzie przenosili się za granicę niŜ do innej
gminy czy województwa – migracje zagraniczne stanowiły ¾ wszystkich migracji.
Najczęściej wybierane kraje to Wielka Brytania (17% opuszczających Polskę w latach
2004-2007), Niemcy (16%), Włochy (11%), Irlandia (9%), Norwegia (5%), USA (2%),
inne kraje (18%).
Od wejścia Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. duŜa liczba osób emigrowała
w poszukiwaniu pracy. Trend ten jednak zmniejszył się w zeszłym roku.
W 2008 r. sytuacja gospodarcza krajów Europy Zachodniej, takich jak Wielka
Brytania, Irlandia, Niemcy i Hiszpania, do których migranci z Polski najczęściej się
udawali, znacząco się pogorszyła w wyniku globalnego kryzysu finansowego.
Spadek produkcji i bankructwa firm spowodowały powaŜny wzrost stóp bezrobocia
na lokalnych rynkach. W efekcie zmniejszył się popyt na siłę roboczą migrantów.
MoŜliwości zatrudnienia za granicą utrudnił dodatkowo fakt, Ŝe kryzys finansowy
uderzył szczególnie budownictwo i produkcję przemysłową, a w tych właśnie
sektorach pracowało wówczas najwięcej obywateli Polski w Europie Zachodniej. W
krajach takich jak Wielka Brytania, Hiszpania, Irlandia, Norwegia czy Niemcy w
2008 r. zanotowano znaczący odpływ pracowników z Polski. Pomimo kryzysu w
Europie Zachodniej i Południowej nadal obserwuje się silny popyt na pracowników
rolniczych z zagranicy. Praca ta jest jednak zwykle sezonowa i nie wymaga zmiany
miejsca zamieszkania ani emigracji. Wymaga jedynie krótkookresowego wyjazdu z
kraju.
Skala migracji ekonomicznej według prognoz osiągnie stagnację w ciągu kilku
lat, a moŜe nawet się zmniejszyć w wyniku pogorszenia sytuacji gospodarczej w
krajach, do których Polacy często migrują z powodów ekonomicznych. Ponadto
dalszy dynamiczny wzrost migracji jest ograniczony przez eksploatację tak zwanego
potencjału migracyjnego. W wyniku znaczącej skali migracji w ostatnich latach liczba
osób Ŝyjących obecnie w Polsce, którzy mogliby potencjalnie być zainteresowani
migracją, zmniejszyła się. Wielu ludzi nie bierze pod uwagę moŜliwości podjęcia
pracy za granicą ze względu na swój wiek, niewystarczającą znajomość obcych
języków, obowiązki rodzinne w kraju lub satysfakcję z osiągniętego statusu
społecznego.
Jednocześnie w związku z pogarszającą się sytuacją gospodarczą krajów, do
których polscy obywatele najczęściej wyjeŜdŜali z powodów ekonomicznych, w
następnych latach moŜna spodziewać się fali obywateli powracających do Polski.
Wielu z nich uznało, Ŝe wyjedzie jedynie na określony czas, a po zarobieniu pewnej
12
Analiza oparta na badaniu ankietowym na reprezentatywnej grupie 1000 Polaków
55
sumy - wróci. Inni wrócą z powodu trudności na miejscowym rynku pracy, który
uniemoŜliwi im osiągnięcie stabilnej sytuacji za granicą.
Imigracja do Polski
Emigracji mieszkańców Polski nie równowaŜy napływ migrantów, a skala tej
migracji jest w dalszym ciągu trudna do oszacowania i moŜe sięgać do miliona osób.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego 2002 r. ludność przybyła do
Polski z zagranicy (wg. deklarowanego poprzedniego miejsca zamieszkania) w
latach 1989 – 2002 wynosiła 85 525 osób, z czego nieznacznie większą liczbę
stanowiły kobiety (43 911). Ukraińcy stanowili aŜ 20% rezydentów o niepolskim
obywatelstwie, zaś Wietnamczycy 4%.
Według NSP 2002 cudzoziemcy nie
posiadający polskiego obywatelstwa to 40,6 tys. osób.
Zgodnie z najnowszymi danymi rejestrowymi GUS (arkusze kalkulacyjne w
odpowiedzi na pytanie 13) imigracje zagraniczne na pobyt stały wynosiły w Polsce w
2008 r. 15 275 osób, co stanowi zaledwie 0,04 ogółu ludności Polski. Jest to jednak
prawie o 40% więcej niŜ w roku 2004 (9 495 osób). Wyraźny wzrost moŜna
zaobserwować od roku 2007. Największą grupę stanowiły osoby w grupie wiekowej
od 15 do 64 lat (11 597 osób) – prawie 76 % ogólnej liczby; 20% stanowiła grupa
wiekowa od 0-14 lat, a jedynie 4% osoby powyŜej 65 roku Ŝycia. W ujęciu
regionalnym szczególnie atrakcyjne dla migrantów do Polski są miasta województw
śląskiego, małopolskiego, mazowieckiego i dolnośląskiego (wykres 12).
Thous.
Wykres 12 Imigracja do Polski na pobyt stały w latach 2004-2008.
16
14
12
10
8
6
4
2
2004
2005
2006
2007
Warmińskomazurskie
Pomorskie
Kujawsko-pomorskie
Opolskie
Dolnośląskie
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
Lubuskie
Świętokrzyskie
Podlaskie
Podkarpackie
Lubelskie
Śląskie
Małopolskie
Mazowieckie
Łódzkie
POLSKA POLAND
0
2008
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Łącznie w latach 2004-2008 imigracje zagraniczne na pobyt stały dotyczyły w
Polsce 59 931 osób, natomiast łącznie w latach 1990-2004 liczba ta wynosiła 107,2 tys.
Skalę oficjalnej imigracji na pobyt czasowy przedstawia poniŜsza tabela.
56
Tabela 17 Osoby przybyłe z zagranicy zameldowane na pobyt czasowy ponad 3
miesiące w 2008 r. według płci i kraju poprzedniego zamieszkania.
KRAJ POPRZEDNIEGO
ZAMIESZKANIA
OGÓŁEM TOTAL
Europa
w tym:
Austria
Belgia
Białoruś
Bułgaria
Dania
Francja
Hiszpania
Litwa
Mołdowa
Niderlandy
Niemcy
Republika Czeska
Rosja
Rumunia
Słowacja
Szwecja
Turcja
Ukraina
Wielka Brytania
Włochy
Azja
w tym:
Armenia
Chiny
Indie
Japonia
Kazachstan
Korea Pd.
Mongolia
Wietnam
Afryka
W tym:
Nigeria
Tunezja
Ameryka Pn. i
Środkowa
W tym:
Kanada
Stany Zjednoczone
Ameryka Południowa
W tym Brazylia
Oceania
W tym Australia
Kraj nieustalony
Ogółem
Miasta
Wieś
razem męŜczyźni kobiety
razem męŜczyźni kobiety razem męŜczyźni kobiety
57 560
40 323
33 575
22 261
23 985
18 062
45 022
30 307
26 479
16 841
18 543
13 466
12 538
10 016
7 096
5 420
5 442
4 596
713
363
4 170
894
355
1 485
385
430
784
1 186
5 408
396
2 342
265
352
495
1 452
14 082
1 607
1 234
12 582
441
256
2074
573
245
1012
256
141
527
871
3642
200
986
144
156
300
1 175
5 727
1 135
1 056
7 979
272
107
2 096
321
110
473
129
289
257
315
1 766
196
1 356
121
196
195
277
8 355
472
178
4 603
468
277
3 215
618
265
1 327
345
310
614
783
3 699
297
1 857
203
264
406
1 198
10 227
1 299
1 005
10 587
299
185
1 531
417
179
912
229
97
397
566
2 491
154
775
110
118
245
955
4 274
925
854
6 688
169
92
1 684
201
86
415
116
213
217
217
1 208
143
1 082
93
146
161
243
5 953
374
151
3 899
245
86
955
276
90
158
40
120
170
403
1 709
99
485
62
88
89
254
3 855
308
229
1 995
142
71
543
156
66
100
27
44
130
305
1 151
46
211
34
38
55
220
1 453
210
202
1 291
103
15
412
120
24
58
13
76
40
98
558
53
274
28
50
34
34
2 402
98
27
704
1 673
1 711
1 276
742
318
847
398
2 596
1 946
845
1 094
1 003
443
103
496
181
1 608
1 649
828
617
273
299
215
351
217
988
297
1 359
1 375
982
713
287
753
367
2 189
1 716
684
878
773
430
92
443
169
1 350
1 446
675
497
209
283
195
310
198
839
270
314
336
294
29
31
94
31
407
230
161
216
230
13
11
53
12
258
203
153
120
64
16
20
41
19
149
27
458
280
406
257
52
23
415
250
365
230
50
20
43
30
41
27
2
3
2 060
1 259
801
1 844
1 126
718
216
133
83
320
1550
441
174
199
161
9
186
952
288
108
135
110
4
134
598
153
66
64
51
5
287
1394
389
153
173
144
6
168
854
256
96
120
99
2
119
540
133
57
53
45
4
33
156
52
21
26
17
3
18
98
32
12
15
11
2
15
58
20
9
11
6
1
Źródło: Rocznik Demograficzny GUS 2009
57
Z danych tych wynika, iŜ migracje międzynarodowe dotykają Polskę
zwłaszcza od momentu wstąpienia do UE, kiedy to Polska jak i inne kraje Europy
Środkowowschodniej stały się nowymi miejscami przemieszczeń ludności.
Zwiększył się napływ cudzoziemców jako efekt procesów integracji europejskiej i
globalizacji. Polska staje się bowiem coraz częściej stosunkowo atrakcyjnym krajem
zarobkowym, ale równieŜ docelowym miejscem osiedlania się cudzoziemców.
Eksperci podkreślają, iŜ uzyskanie danych o rzeczywistej skali imigracji jest
trudne (cudzoziemcy nie meldują się, zaniŜone są dane o migracjach na pobyt
czasowy). Podjęto zatem próbę ustalenia aktualnych rozmiarów zasobów
imigracyjnych w Polsce, jak równieŜ określenia demograficzno-społecznego i
ekonomicznego profilu imigranta. W II kwartale 2008 Główny Urząd Statystyczny
przeprowadził badanie statystyczne „Imigranci w Polsce” – w obiektach zbiorowego
zakwaterowania, którym
objęto 10 242 osób przebywających w obiektach
zbiorowego zakwaterowania, które nie są objęte badaniem BAEL. Ponad 55% ogółu
stanowili męŜczyźni. Zdecydowanie najwięcej imigrantów przebywało na terenie
woj. mazowieckiego (30%). W następnej kolejności uplasowały się województwa:
małopolskie, dolnośląskie i łódzkie. Około 83% imigrantów mieszkało w miastach.
Wykres 13 Liczba imigrantów według województw – w odsetkach ogółem.
Źródło: „Imigranci w Polsce 2008” e-gospodarka.pl
W badaniu zostało wskazanych 131 krajów pochodzenia imigrantów. Wśród
imigrantów najwięcej było osób przybyłych z Ukrainy (26,6% ogółu imigrantów).
Dość liczne były osoby przybyłe z Białorusi (9,2%) i Chin (4,2%). Najliczniejszą grupę
imigrantów stanowiły osoby w wieku 20-24 lat (prawie 44% ogółu imigrantów) .
58
Około 38% imigrantów w wieku 15 lat i więcej miało wykształcenie średnie
ogólnokształcące (wśród kobiet odsetek ten wynosi 45%), a prawie 27% – wyŜsze
(29% męŜczyzn).
Dane o imigrantach zagranicznych moŜna takŜe uzyskać badając dane Urzędu
ds. cudzoziemców, dotyczące obywateli innych państw mieszkających w Polsce.
Według nich, wszystkich kategorii imigrantów w 2009 r. było 92 574 osób. W 2004 r.
liczba ta wynosiła około 85 000 cudzoziemców. Szczegółowe badania tych danych
moŜna znaleźć w rozdziale „Wybrane grupy imigrantów a polski rynek pracy”
autorstwa Agnieszki Fidel i Renaty Stefańskiej, z raportu FISE (Fundacji Inicjatyw
Społeczno-Ekonomicznych): „Współczesne procesy migracyjne w Polsce a
aktywność organizacji pozarządowych w obszarach powiązanych z rynkiem pracy”
pod redakcją Pawła Kaczmarczyka i Joanny Turowicz z 2007 r.13 Przedstawione
poniŜej dane pochodzą z tego opracowania.
Głównymi krajami, z których rekrutują się imigranci w Polsce, są państwa
naleŜące do byłego ZSRR, przede wszystkim Ukraina, Rosja i Białoruś. Stosunkowo
liczną grupę imigrancką stanowią równieŜ obywatele państw wysoko rozwiniętych:
Niemiec, Stanów Zjednoczonych, Francji oraz Wielkiej Brytanii, a takŜe Wietnamu.
Co trzeci obcokrajowiec mieszkający w Polsce pochodzi z kraju bezpośrednio z nami
sąsiadującego. Na szczególną uwagę zasługują dwie główne cechy imigrantów
mieszkających w Polsce. Po pierwsze, są oni z reguły bardzo dobrze wykształceni (aŜ
36% ukończyło studia wyŜsze) oraz zdominowani przez grupę osób w wieku
produkcyjnym. 80% jest w wieku 20-59 lat, co oznacza, Ŝe mamy do czynienia przede
wszystkim z imigracją osób aktywnych zawodowo, a nie pełnych rodzin
cudzoziemskich. W grupie obcokrajowców pod względem liczebnym dominują
męŜczyźni, z wyjątkiem napływu z krajów byłego ZSRR. Jak pokazuje Rycina 18,
obcokrajowcy wybierają na swoje miejsce zamieszkania przede wszystkim
Mazowsze, Dolny Śląsk i Małopolskę. Najwięcej z nich kieruje się do duŜych miast,
np. ponad połowa (56%) imigrantów z Dolnego Śląska mieszka we Wrocławiu, w
Wałbrzychu i Legnicy, prawie trzy czwarte (71%) z Małopolski – w Krakowie i
Tarnowie, podczas gdy niemal 90% imigrantów z Mazowsza – w Warszawie i
powiatach, które z nią graniczą. Ponadto takŜe w innych duŜych miastach: Łodzi,
Poznaniu, Lublinie, Szczecinie, Trójmieście, Białymstoku, Katowicach. Cudzoziemcy,
zwłaszcza ci pochodzący z krajów sąsiadujących z Polską, osiedlają się równieŜ w
rejonach przygranicznych. Odzwierciedla to duŜa liczba Ukraińców w
województwach podkarpackim i lubelskim oraz Litwinów w województwie
warmińsko-mazurskim. Natomiast obecność Wietnamczyków, Rosjan czy Ormian w
województwach graniczących z Niemcami moŜna tłumaczyć dynamicznym
rozwojem handlu bazarowego w tych rejonach w latach 90-tych.
13
http://www.fise.org.pl/files/fise.org.pl/public/PKaczmarczyk_JTyrowicz_migracje.pdf
59
Rycina 19 Gdzie mieszkają imigranci w Polsce?
Źródło: rozdział „Wybrane grupy imigrantów a polski rynek pracy” autorstwa Agnieszki Fidel i Renaty
Stefańskiej, z raportu FISE: „Współczesne procesy migracyjne w Polsce a aktywność organizacji pozarządowych
w obszarach powiązanych z rynkiem pracy” pod redakcją Pawła Kaczmarczyka i Joanny Turowicz
Saldo migracji zagranicznych
Podsumowując saldo migracji międzynarodowych w układzie regionalnym w
podziale na województwa jest ujemne (wykres 14).
60
Wykres 14 Saldo migracji zagranicznych w roku 2008.
Thous.
International migration for permanent resistance in 2008
7
5
3
Warmińskomazurskie
Pomorskie
Kujawsko-pomorskie
Opolskie
Dolnośląskie
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
Lubuskie
Świętokrzyskie
Podlaskie
Podkarpackie
Lubelskie
Śląskie
Małopolskie
-3
Mazowieckie
-1
Łódzkie
1
-5
-7
Immigration
Emigration
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Saldo migracji zagranicznych w miastach powyŜej 100 tys. mieszkańców
(Załącznik 1) jest dodatnie jedynie w Warszawie (+331), Krakowie ( +162) i Legnicy
(+2).
3.4 Podsumowanie
Ostatnie 20 lat to, zgodnie z danymi statystyki publicznej okres
charakteryzujący się nieznacznymi zmianami liczby ludności Polski, jak równieŜ
ogólnej liczby ludności miast (początkowo niewielkim wzrostem, a od końca lat 90tych powolnym jej spadkiem). Uwzględnienie rzeczywistego odpływu migracyjnego
za granicę wskazuje na nieznaczne kurczenie się ogólnej liczby mieszkańców juŜ od
końca lat 80-tych. Względna stałość wielkości populacji była zatem w tym okresie
parametrem ograniczającym dynamikę i stabilizującym strukturę krajowego systemu
osadniczego. Oddziaływanie tego
czynnika nasili się jednak w następnych
dziesięcioleciach, w świetle prognozowanego, stopniowo pogłębiania się regresu
demograficznego Polski.
Jednak zmiany w liczbie ludności zachodziły w bardzo odmienny sposób w
miastach i na wsiach. W okresie 1991–1995 miał miejsce wzrost ludności miast, do
którego przyczyniał się w pierwszej kolejności napływ ludności wiejskiej (317,9 tys.
osób), w drugiej zaś kolejności przyrost naturalny (179 tys.). Równocześnie na
terenach wiejskich wysoki przyrost naturalny (327,4 tys.) został zrównowaŜony
przez odpływ do miast (317,9 tys.) i migracje zagraniczne (9,5 tys.), przez co saldo
przyrostu ludności pozostało zerowe. Od połowy lat 90-tych miał natomiast miejsce
spadek liczby mieszkańców miast i wzrost liczby mieszkańców wsi. Depopulacja
miast wynikała przede wszystkim z wysokiego odpływu ludności za granicę (–111
61
tys. w okresie 1996–2004) oraz ujemnego przyrostu naturalnego (–76,8 tys. w okresie
1996–2004), w mniejszym zaś zakresie z migracji na wieś (–49,8 tys.). Z kolei na
wsiach wzrost liczby ludności spowodowany był dodatnim przyrostem naturalnym
w całym okresie 1996–2004 (161 tys.) oraz napływem mieszkańców miast (49,8 tys.).
Od początku lat 90-tych saldo migracji zagranicznych ze wsi pozostawało ujemne,
choć stosunkowo niskie.
Rozmieszczenie jednostek osadniczych w przestrzeni Polski oraz rozkład
wielkości miast w ostatnim dwudziestoleciu pozostały niemal bez zmian. Zmiany
współczesne miast dotyczą natomiast przekształceń w sferze funkcjonalnej miast
oraz procesu metropolizacji gospodarki i społeczeństwa – koncentracji inwestycji i
nowoczesnych działalności gospodarczych w duŜych miastach oraz na ich obszarach
funkcjonalnych, selektywny napływ migracyjny do tych ośrodków i obszarów,
powiększający
ich
zasoby
kapitału
ludzkiego
kosztem
obszarów
pozametropolitalnych, w tym zwłaszcza peryferyjnych regionów Polski.
62
Załącznik 1
Ogólne saldo
migracji
Zgony
niemowląt
na 1000 urodzeń
Ŝywych
Przyrost naturalny
Zgony
Urodzenia Ŝywe
MałŜeństwa
Ogólne saldo migracji
saldo
emigracja
imigracja
saldo
Migracje
zagraniczne
Migracje
wewnętrzne
odpływ
napływ
Przyrost naturalny
w tym niemowląt
Zgony
ogółem
Urodzenia Ŝywe
MałŜeństwa
Na 100 męŜczyzn przypada
kobiet
na 1 km2
stan w dniu 31 XII
MIASTA
stan w dniu 30 VI
Ludność
Tabela 1 LUDNOŚĆ, GĘSTOŚĆ ZALUDNIENIA, RUCH NATURALNY LUDNOŚCI ORAZ MIGRACJE W MIASTACH LICZĄCYCH
W 2008 R. 100 TYS. I WIĘCEJ MIESZKAŃCÓW
na 1000 ludnościa
OGÓŁEM TOTAL
10 984 789 10 967 523 1 979
113
68 995 109 775 112 131 626 -2 356 124 520 141 168 -16 648 5 396 8 493 -3 097 -19 745 6,3 10,1 10,3 -0,2 -1,8
5,7
M. st. Warszawa
Capital City
1 707 981
1 709 781
3 306
117
9 865
18 523
17 795
91
728
34 949
31 383
3 566
765
434
331
3897
294 265
294 153
2 880
114
1 833
2 938
2 297
21
641
2 240
2 544
-304
110
143
-33
-337
5,8 10,9 10,5
6,3 10,1 7,9
0,4
2,2
2,3
-1,2
4,9
Białystok
Bielsko-Biała
175 476
175 677
1 411
112
1 197
1 789
1 603
6
186
1 269
1 622
-353
229
261
-32
-385
6,8 10,2
9,1
1,1
-2,2
3,4
9,9
10,4 -0,5 -4,9
3,7
9,6
10,7 -1,1 -3,9
9,0
6,3 10,2 13,3 -3,1 -0,1
3,4
7,1
Bydgoszcz
360 142
358 928
2 056
114
2 394
3 527
3 697
13
-170
2 380
3 989
-1 609
109
234
-125
-1734
6,7
Bytom
184 328
183 829
2 647
107
1 160
1 778
1 983
16
-205
1 263
1 723
-460
53
316
-263
-723
6,3
Chorzów
113 469
113 314
3 409
110
719
1 161
1 512
4
-351
1 349
1 217
132
52
191
-139
-7
Częstochowa
241 449
240 612
1 507
113
1 598
2 185
2 726
9
-541
1 228
2 094
-866
78
194
-116
-982
6,7
9,1
11,4 -2,3 -4,1
4,1
Dąbrowa Górnicza
128 560
128 315
680
108
886
1 280
1 434
8
-154
1 105
1 421
-316
32
103
-71
-387
6,9
9,9
11,1 -1,2 -3,0
6,3
6,4
9,5
9,5
-0,0 -2,5
6,7
6,5 10,7 10,0
0,7
0,0
6,4
0,5
Elbląg
126 460
126 439
1 584
109
809
1 197
1 202
8
-5
784
1 096
-312
18
20
-2
-314
Gdańsk
455 717
455 581
1 741
111
2 932
4 839
4 502
31
337
4 260
4 295
-35
507
454
53
18
Gdynia
249 787
249 257
1 844
110
1 630
2 554
2 435
15
119
2 643
3 436
-793
138
301
-163
-956
6,5 10,3
9,8
-3,8
5,9
Gliwice
196 968
196 669
1 469
108
1 286
1 902
1 980
8
-78
1 253
1 815
-562
184
331
-147
-709
6,6
10,2 -0,4 -3,7
4,2
Gorzów Wielkopolski
125 360
125 157
1 460
110
777
1 306
1 073
9
233
1 218
1 364
-146
64
117
-53
-199
6,2 10,5
8,6
6,9
9,8
1,9
-1,6
63
Kalisz
107 910
107 140
1 543
114
726
1 018
1 104
3
-86
663
890
-227
39
63
-24
-251
6,8
9,5
10,3 -0,8 -2,3
2,9
8,9
11,5 -2,6 -3,5
9,4
Katowice
311 179
309 621
1 880
112
1 915
2 772
3 566
26
-794
2 485
3 279
-794
112
392
-280
-1074
6,2
Kielce
205 655
205 094
1 870
112
1 335
1 900
1 754
12
146
1 257
1 993
-736
81
184
-103
-839
6,5
9,3
8,6
0,7
-4,1
6,3
Koszalin
107 307
107 146
1 286
111
685
942
969
7
-27
1 189
1 237
-48
79
137
-58
-106
6,5
9,0
9,2
-0,3 -1,0
7,4
9,7
0,6
Kraków
756 441
754 624
2 309
114
4 420
7 537
7 116
29
421
5 611
5 835
-224
459
297
162
-62
6,0 10,3
Legnica
104 530
104 489
1 856
111
646
1 024
1 121
11
-97
743
1 071
-328
46
42
4
-324
6,2
Lublin
351 345
350 462
2 377
117
2 161
3 441
3 255
25
186
2 514
3 310
-796
66
114
-48
-844
6,3 10,0
9,8
8,8
-0,1
3,8
10,7 -0,9 -3,1
10,7
9,5
-2,5
7,3
14,3 -5,6 -2,2
0,5
6,6
Łódź
750 125
747 152
2 548
120
4 267
6 540
10 686
43
-4146
12 227
13 720
-1 493
180
325
-145
-1638
5,7
Olsztyn
175 843
176 142
1 994
116
1 094
1 789
1 319
2
470
2 139
2 141
-2
81
226
-145
-147
6,5 10,6
7,8
2,8
-0,9
1,1
Opole
126 382
126 203
1 307
114
730
1 086
1 079
8
7
1 123
1 440
-317
50
231
-181
-498
6,0
8,9
8,8
0,1
-4,1
7,4
9,4
1,6
-4,0
2,9
Płock
126 807
126 709
1 439
110
875
1 375
1 180
4
195
950
1 439
-489
30
40
-10
-499
7,0 11,0
Poznań
559 458
557 264
2 128
115
3 667
6 060
5 678
47
382
9 972
12 872
-2 900
113
334
-221
-3121
6,7 11,0 10,3
0,7
-5,7
7,8
Radom
224 501
224 226
2 006
110
1 612
2 344
2 086
13
258
1 063
1 991
-928
24
34
-10
-938
7,1 10,4
1,1
-4,2
5,5
Ruda Śląska
144 254
143 930
1 852
105
996
1 597
1 615
10
-18
824
1 166
-342
59
307
-248
-590
6,9 11,0 11,2 -0,1 -4,1
6,3
Rybnik
141 057
141 177
952
104
1 054
1 529
1 185
16
344
953
1 268
-315
113
156
-43
-358
7,5 10,8
Rzeszów
171 330
170 653
1 864
112
1 123
1 768
1 264
6
504
1 653
1 712
-59
43
72
-29
-88
6,8 10,7
9,1
9,2
8,4
2,4
-2,5
10,5
7,6
3,0
-0,5
3,4
11,6 -2,5 -4,0
5,0
4,3
Sosnowiec
221 775
221 259
2 430
111
1 525
2 012
2 573
10
-561
1 487
2 314
-827
46
104
-58
-885
6,9
Szczecin
407 260
406 941
1 354
111
2 499
3 986
4 190
17
-204
3 287
3 961
-674
176
285
-109
-783
6,3 10,0 10,5 -0,5 -2,0
Tarnów
115 769
115 518
1 596
111
748
1 059
1 042
4
17
711
1 014
-303
111
390
-279
-582
6,5
9,2
9,0
0,1
-5,1
3,8
Toruń
206 346
206 013
1 780
116
1 381
2 081
1 747
11
334
1 765
2 458
-693
54
179
-125
-818
6,9 10,3
8,7
1,7
-4,1
5,3
8,5
2,7
-5,1
7,5
Tychy
129 540
129 475
1 586
107
953
1 463
1 112
11
351
800
1 394
-594
61
131
-70
-664
7,3 11,2
Wałbrzych
122 927
122 411
1 445
112
751
1 134
1 683
10
-549
541
1 125
-584
38
176
-138
-722
6,1
9,2
13,6 -4,4 -5,8
8,8
Włocławek
118 160
118 042
1 400
112
794
1 100
1 192
6
-92
698
1 081
-383
110
114
-4
-387
6,7
9,3
10,1 -0,8 -3,3
5,5
Wrocław
632 803
632 162
2 159
114
3 993
6 274
6 542
32
-268
11 606
11 577
29
733
579
154
183
6,4 10,1 10,5 -0,4
Zabrze
188 717
188 401
2 343
107
1 133
1 821
1 764
19
57
1 053
1 538
-485
68
388
-320
-805
6,0
9,6
9,3
Zielona Góra
117 406
117 557
2 015
113
826
1 144
1 070
5
74
1 265
1 343
-78
85
94
-9
-87
7,2 10,0
9,3
0,3
5,1
0,3
-4,3
10,4
0,6
-0,8
4,4
a Zameldowanej na pobyt
stały.
Źródło: Rocznik Demograficzny 2009, GUS
64
Tabela 2 MIGRACJE WEWNĘTRZNE NA POBYT STAŁY W 2008 R. WEDŁUG OBECNEGO I POPRZEDNIEGO MIEJSCA
ZAMIESZKANIA
Miejsce obecnego zamieszkania
miasta
PŁEĆ MIGRANTÓW
MIEJSCE
POPRZEDNIEGO
ZAMIESZKANIA
o liczbie ludności
Ogółem
wieś
razem
poniŜej
2 000
2 000 4
999
5 000 9
999
10 000 19
999
20 000
49 999
50 000
99 999
100 000 199
999
200 000
i więcej
OGÓŁEM
405 474
212 886
1 022
10 154
15 027
29 053
45 791
33 699
42 774
35 366
192 588
Miasta
251 736
121 383
495
4 504
7 385
14 838
24 960
19 028
27 704
22 469
130 353
poniŜej 2 000
1 096
581
2
36
41
74
121
74
125
108
515
2 000 - 4 999
11 043
5 874
30
221
314
797
1 262
980
1 256
1 014
5 169
5 000 - 9 999
16 107
8 180
32
312
441
852
1 612
1 481
2 014
1 436
7 927
10 000 - 19 999
32 867
16 527
43
621
825
1 783
3 150
2 463
4 411
3 231
16 340
20 000 - 49 999
52 659
25 328
113
1 026
1 270
2 913
4 542
3 825
6 061
5 578
27 331
50 000 - 99 999
42 054
19 630
100
756
1 350
2 115
3 643
2 892
4 914
3 860
22 424
100 000 - 199 999
51 158
24 013
108
814
1 800
3 588
5 437
3 877
4 792
3 597
27 145
200 000 i więcej
44 752
21 250
67
718
1 344
2 716
5 193
3 436
4 131
3 645
23 502
Wieś
153 738
91 503
527
5 650
7 642
14 215
20 831
14 671
15 070
12 897
62 235
MęŜczyźni
185 437
96 207
452
4 731
6 946
13 456
20 816
15 294
18 997
15 515
89 230
Miasta
118 224
55 846
227
2 148
3 564
6 988
11 646
8 784
12 476
10 013
62 378
o liczbie ludności:
o liczbie ludności:
65
poniŜej 2 000
512
267
1
19
21
30
55
39
50
52
245
2 000 - 4 999
5 005
2 614
14
96
154
354
582
431
538
445
2 391
5 000 - 9 999
7 385
3 677
17
138
205
408
763
660
878
608
3 708
10 000 - 19 999
15 357
7 517
21
301
410
838
1 433
1 151
1 933
1 430
7 840
20 000 - 49 999
24 595
11 512
53
484
569
1 364
2 146
1 757
2 687
2 452
13 083
50 000 - 99 999
19 897
9 104
48
375
651
1 009
1 675
1 321
2 303
1 722
10 793
100 000 - 199 999
24 114
11 157
37
399
881
1 677
2 549
1 809
2 178
1 627
12 957
200 000 i więcej
21 359
9 998
36
336
673
1 308
2 443
1 616
1 909
1 677
11 361
67 213
40 361
225
2 583
3 382
6 468
9 170
6 510
6 521
5 502
26 852
Kobiety
220 037
116 679
570
5 423
8 081
15 597
24 975
18 405
23 777
19 851
103 358
Miasta
133 512
65 537
268
2 356
3 821
7 850
13 314
10 244
15 228
12 456
67 975
584
314
1
17
20
44
66
35
75
56
270
2 000 - 4 999
6 038
3 260
16
125
160
443
680
549
718
569
2 778
5 000 - 9 999
8 722
4 503
15
174
236
444
849
821
1136
828
4 219
10 000 - 19 999
17 510
9 010
22
320
415
945
1 717
1 312
2478
1801
8 500
20 000 - 49 999
28 064
13 816
60
542
701
1549
2 396
2 068
3374
3126
14 248
50 000 - 99 999
22 157
10 526
52
381
699
1106
1 968
1 571
2611
2138
11 631
100 000 - 199 999
27 044
12 856
71
415
919
1911
2 888
2 068
2614
1970
14 188
200 000 i więcej
23 393
11 252
31
382
671
1408
2 750
1 820
2222
1968
12 141
86 525
51 142
302
3 067
4260
7747
11 661
8 161
8549
7395
35 383
Wieś
o liczbie ludności:
poniŜej 2 000
Wieś
Źródło: Rocznik Demograficzny 2009, GUS
66
4. Sytuacja społeczna ludności miejskiej
4.1 Charakterystyka ubóstwa w Polsce
W Polsce moŜna wskazać następujące granice ubóstwa:
1) dla oceny ubóstwa obiektywnego:
relatywną, którą wyznacza
gospodarstw domowych;
50%
średnich
miesięcznych
wydatków
absolutne:
o ustawową, którą wyznacza kwota uprawniająca - zgodnie z
obowiązującą ustawą o pomocy społecznej - do ubiegania się o
przyznanie świadczenia pienięŜnego;
o minimum egzystencji (granica ubóstwa skrajnego), którą wyznacza
kwota ustalana przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych,
uwzględniająca jedynie te potrzeby, których zaspokojenie nie moŜe być
odłoŜone w czasie, a konsumpcja niŜsza od tego poziomu prowadzi do
biologicznego wyniszczenia.
2) Subiektywna ocena ubóstwa (lejdejska), wykorzystuje oceny dochodów
deklarowane przez same gospodarstwa domowe, odpowiadająca w
przybliŜeniu poziomowi dochodów deklarowanych przez respondentów jako
ledwie wystarczające.
Oprócz minimum egzystencji Instytut Pracy i Spraw Socjalnych ustala
równieŜ kwotę tzw. minimum socjalnego. Minimum socjalne to kategoria socjalna
mierząca koszty utrzymania gospodarstw domowych, uwzględniające podstawowe
potrzeby bytowo-konsumpcyjne. Pokazuje ono granicę wydatków gospodarstw
domowych, mierzącą minimalnie godziwy poziom Ŝycia. Minimum socjalne
uwzględnia taki koszyk dóbr i usług, aby rodzina określonego typu mogła zaspokoić
potrzeby biologiczne, kulturalne i społeczne na poziomie uznanym za niezbędny.
Oprócz wydatków na Ŝywność oraz mieszkanie, stanowiących ponad 60% całego
budŜetu załoŜonego w minimum socjalnym, minimum to uwzględnia równieŜ
wydatki na zaspokojenie innych potrzeb, w tym na edukację, zdrowie, kulturę,
aktywny wypoczynek, transport i łączność. Pod koniec 2009 r. dla osoby samotnie
gospodarującej w wieku produkcyjnym wartość minimum socjalnego wynosiła
881,24 zł, dla czteroosobowej rodziny wartość ta wynosiła 2808, 61 zł (czyli 702 zł na
osobę).
Minimum egzystencji (minimum biologiczne) stanowi dolne kryterium
ubóstwa. Uwzględnia ono jedynie te potrzeby, których zaspokojenie nie moŜe być
odłoŜone w czasie a konsumpcja niŜsza od tego poziomu prowadzi do biologicznego
wyniszczenia. Jest to zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb, jak: bardzo skromne
wyŜywienie, utrzymanie bardzo małego mieszkania, uzupełnienie najbardziej
podstawowych artykułów gospodarstwa domowego i bielizny osobistej, leków oraz
potrzeb wynikających z obowiązku szkolnego. W 2009 r. granica minimum
egzystencji wynosiła 413,20 zł dla osoby samotnie gospodarującej w wieku
produkcyjnym oraz 1402 zł dla małŜeństwa dwójką dzieci na utrzymaniu (a więc
350,50 zł na osobę).
67
Ustawowa granica ubóstwa, która zgodnie z obowiązującą ustawą o pomocy
społecznej uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczeń socjalnych, wynosiła
dla gospodarstwa jednoosobowego 477 zł oraz 1404 zł dla rodziny czteroosobowej
(czyli 351 zł na osobę).
Subiektywna granica ubóstwa w 2009 r. była szacowana dla gospodarstw
domowych jednoosobowych na poziomie 1544 zł, a więc była ponad 3 krotnie
wyŜsza niŜ obie absolutne granice ubóstwa.
Tabela 18 ZagroŜenie ubóstwem w Polsce w latach 1993-2008.
Granice
ubóstwa
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
Procent osób w gospodarstwach domowych poniŜej granicy ubóstwa
Relatywna
Ustawowa
Minimum
egzystencji
Subiektywna
(lejdejska)
12,0
13,5
12,8
14,0
15,3
15,8
16,5
17,1
17,0
18,4
20,4
20,3
18,1
17,7
17,3
17,6
-
-
-
-
13,3
12,1
14,4
13,6
15,0
18,5
18,1
19,2
18,1
15,1
14,6
10,6
-
6,4
-
4,3
5,4
5,6
6,9
8,1
9,5
11,1
10,9
11,8
12,3
7,814
6,6
5,6
40,0
33,0
30,8
30,5
30,8
30,8
34,8
34,4
32,4
30,4
28,0
27,3
22,5
18,3
17,4
15,3
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS (szacunki na podstawie badań budŜetów gospodarstw
domowych)
Tabela 19 ZagroŜenie ubóstwem według województw w latach 2005-2008.
Wskaźniki zagroŜenia ubóstwem
Województwo
(TL2)
% osób w gosp. dom. poniŜej relatywnej granicy
ubóstwa
% osób w gosp. dom. poniŜej minimum egzystencji
2005
2006
2007
2008
2005
2006
2007
POLSKA
18,1
17,7
17,3
17,6
12,3
7,8
6,6
2008
5,6
Łódzkie
14,7
16,1
15,2
14,1
10,0
6,8
5,9
4,6
Mazowieckie
14,6
13,0
13,5
11,8
9,8
5,7
4,7
3,4
Małopolskie
17,4
17,6
17,0
15,9
11,3
6,9
5,6
4,6
Śląskie
14,6
14,9
13,5
17,0
9,9
6,5
4,8
4,6
Lubelskie
20,7
22,7
24,4
23,7
14,2
9,8
10,5
8,3
Podkarpackie
22,0
21,9
21,8
20,4
14,9
10,4
8,4
5,3
Podlaskie
19,8
19,4
23,9
23,1
13,6
10,1
10,1
8,4
Świętokrzyskie
23,4
25,0
25,1
27,1
16,2
12,2
11,0
11,3
Lubuskie
14,7
14,2
12,5
11,8
8,8
5,1
4,4
3,8
Wielkopolskie
19,5
19,8
19,2
18,4
13,0
8,3
6,9
5,4
Zachodniopomorskie
18,9
13,5
14,9
16,4
13,1
5,0
5,8
5,7
Dolnośląskie
Opolskie
19,1
11,6
19,1
12,9
15,0
11,2
17,2
11,1
13,4
8,4
8,2
6,5
5,4
3,7
5,3
1,8
Kujawsko-pomorskie
Pomorskie
Warmińsko-mazurskie
21,9
20,8
25,3
21,5
16,9
24,8
20,1
17,3
24,4
22,9
18,2
24,5
13,2
14,9
18,8
8,9
8,2
13,3
7,9
7,4
10,6
7,5
6,3
9,4
Źródło: Dane Głównego Urzędu Statystycznego
PowyŜsze tabele ilustrują, jak zmieniał się poziom ubóstwa w Polsce na
przestrzeni ostatnich 15 lat. Na skutek wprowadzenia gospodarki rynkowej nastąpił
14 Zasięg ubóstw skrajnego za granicę, którego przyjęto poziom minimum egzystencji oszacowano w 2006 r. na ok. 8% osób
wobec 12,3 % w 2005 r. Przy czym tak duŜy spadek stopy ubóstwa skrajnego wynika nie tylko z poprawy sytuacji materialnej
części gospodarstw domowych, ale takŜe z niŜszego w porównaniu z rokiem 2005 poziomu minimum egzystencji szacowanego
przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Gdyby za granicę ubóstwa skrajnego przyjąć skorygowany wskaźnikiem wzrostu cen
towarów i usług konsumpcyjnych poziom granic obowiązujących w 2005 r. – to stopa ubóstwa skrajnego wyniosłaby 9,5%.
68
szybki proces materialnego rozwarstwiania się społeczeństwa, co w konsekwencji
doprowadziło do rozszerzenia się sfery ubóstwa. Jednak narastanie problemu
ubóstwa w skali całego kraju i w miastach obserwowane od początku lat 1990 nie
moŜe być wiązane jedynie z transformacją społeczno-gospodarczą po 1989 r., ale
równieŜ z powstaniem moŜliwości ujawnienia skali problemu ubóstwa. Dotyczy to
równieŜ „pojawienia się” bezdomności oraz bezrobocia. Zjawiska te miały charakter
ukryty a państwo socjalistyczne (przed 1989 r.) nie uwzględniało tego problemu i
rozwiązywało go jedynie metodami administracyjnymi lub represyjnymi.
Tendencji wzrostu ubóstwa w Polsce nie powstrzymał dynamiczny wzrost
gospodarczy w latach 1995-1997. A co gorsza regres gospodarczy, który nastąpił w
późniejszych latach przyczynił się do poszerzenia się sfery biedy. Z kolei ponowne
oŜywienie gospodarcze, obserwowane od 2002, nie znalazło od razu zdecydowanego
odbicia we wszystkich statystykach dotyczących zakresu zjawiska ubóstwa.
Przykładowo wzrósł udział osób zagroŜonych ubóstwem wg. minimum egzystencji
z 9,5 % w 2001 r. do 12,3 % w 2005 r. Dopiero w 2006 r. nastąpił wyraźny spadek
ludności Ŝyjącej poniŜej granicy egzystencji. Utrzymał się on równieŜ w kolejnych
latach – w roku 2008 jednie 5,6% ludności była zagroŜona ubóstwem wg. minimum
egzystencji.
Od 2005 r. zauwaŜyć moŜna równieŜ zmniejszenie odsetka ludności Ŝyjącej
poniŜej relatywnej granicy ubóstwa. Wnioski z Diagnozy społecznej 2009 (Czapiński
J., Panek T 2009, Diagnoza społeczna 2009, warunki i jakość Ŝycia Polaków, Raport,
Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa) pokazują, Ŝe ponad 33 % gospodarstw
domowych przy aktualnych dochodach radziło sobie z pewnymi trudnościami
finansowymi, 19 % radziło sobie, ale ponad 20 % miało wielkie trudności.
Jednocześnie w 2009 r. aŜ 28 % gospodarstw domowych (pomimo spadku tego
udziału o ponad 5% w ciągu dwóch lat) deklarowało, Ŝe ich stałe dochody nie
pozwalają na zaspokojenie bieŜących potrzeb. W takiej sytuacji gospodarstwa
domowe ograniczają potrzeby (ponad 86% gospodarstw), korzystają z pomocy
krewnych (39%), zaciągają poŜyczki (36%), a tylko w przypadku 16 % członek
gospodarstwa podejmuje dodatkową pracę.
W perspektywie ostatnich 10 lat wyniki Diagnozy Społecznej 2009 wskazują,
Ŝe „ spadł odsetek gospodarstw domowych wiąŜących koniec z końcem z wielką trudnością i z
trudnością (odpowiednio o 12 i 5 punktów procentowych), a wzrósł – radzących sobie raczej
łatwo i łatwo (odpowiednio o 10 i 3 punkty procentowe).” Podobnie: „W ostatnich 10 latach
najsilniej wzrósł odsetek gospodarstw domowych twierdzących, Ŝe Ŝyją oszczędnie i dzięki
temu starcza im na wszystko (o 12 punktów procentowych). Wzrósł takŜe o 7 punktów
procentowych odsetek gospodarstw, którym starcza na wszystko i jeszcze oszczędzają na
przyszłość, zmalał natomiast procent gospodarstw w najtrudniejszej sytuacji, którym
pieniędzy nie starcza na spłatę kredytu, opłaty za mieszkanie czy na ubranie.” (Czapiński,
Panek 2009).
69
Wykres 15 Udział procentowy osób w gospodarstwach domowych poniŜej
relatywnej granicy ubóstwa.
At-risk of poverty rates
% 30,0
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
2008
2005
Warmińskomazurskie
Pomorskie
Kujawsko-pomorskie
2007
Opolskie
2006
Dolnośląskie
Lubuskie
Świętokrzyskie
Podlaskie
Podkarpackie
2007
Zachodniopomorskie
2006
Wielkopolskie
2005
Lubelskie
Śląskie
Małopolskie
Mazowieckie
Łódzkie
POLSKA POLAND
0,0
2008
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Od lat nie zmieniają się czynniki determinujące ubóstwo – naleŜą do nich
pozycja na rynku pracy, wielodzietność oraz zamieszkanie na wsi lub w małych
miastach. Ubóstwem zagroŜone są więc przede wszystkim osoby bezrobotne i ich
rodziny. W 2005 r. w rodzinie przynajmniej jednej osoby bezrobotnej stopa ubóstwa
skrajnego wynosiła około 27%, podczas gdy w gospodarstwach osób pracujących –
około 9%.
Ponadto badania gospodarstw domowych realizowane przez GUS wykazało,
Ŝe zagroŜenie ubóstwem rośnie wraz z liczbą dzieci w danej rodzinie, co obrazuje
poniŜsza tabela. Posiadanie dwójki lub więcej dzieci moŜe być uznane za czynnik
zwiększający perspektywę wykluczenia społecznego.
Tabela 20 Odsetek ubóstwa w gospodarstwach domowych znajdujący się poniŜej
relatywnej granicy ubóstwa.
Typ gospodarstwa
MałŜeństwo bez dzieci
MałŜeństwo z 1 dzieckiem
MałŜeństw z 2 dzieci
MałŜeństwo z 3 dzieci
MałŜeństwo z 4 dzieci i więcej
Rodziny niepełne
Jednoosobowe
5,9
8,4
15,2
28,3
48,9
23,0
6,4
Źródło: Polska 2030 zgodnie z danymi GUS
70
Wzrost zasięgu ubóstwa skrajnego na przestrzeni ostatnich lat oznacza
systematyczne pogłębianie zjawiska, a takŜe jego tzw. dziedziczenie, a w
konsekwencji wykluczenie społeczne pewnych grup społecznych, które nie są juŜ w
stanie poprawić swej kondycji o własnych siłach. Do grup tych naleŜą głównie
rodziny, gdzie bezrobotnym jest osoba z niskim wykształceniem i w małych
ośrodkach miejskich oraz wiejskich bez własnego gospodarstwa rolnego.
Ponadto, od kilku lat w Polsce rozszerza się zjawisko tzw. ubogich
zatrudnionych (z ang. poor working), tj. zatrudnionych z najniŜszymi
wynagrodzeniami, które nie zaspokajają nawet podstawowych potrzeb rodziny,
szczególnie wielodzietnej.
Zgodnie z wynikami Diagnozy Społecznej 2009 na transformacji Polski po
1989 roku najmniej skorzystały: osoby z wykształceniem tylko podstawowym lub
niŜszym, renciści, osoby owdowiałe, samotne rozwiedzione, stare, bezrobotne,
ubogie i generalnie mieszkające w Polsce wschodniej (Czapiński, Panek 2009).
Beneficjentami transformacji są natomiast ludzie z wyŜszym wykształceniem,
wysokimi dochodami, młodzi, przedsiębiorcy, nauczyciele akademiccy, prawnicy,
informatycy.
Tabela 21 Wskaźniki zagroŜenia ubóstwem według wybranych cech społecznoekonomicznych gospodarstw domowych w latach 2004-2005 oraz 2007-2008.
Granice ubóstwa w % osób
Gospodarstwa
domowe
relatywna
ustawowa
Minimum egzystencji
2004
2005
2007
2008
2004
2005
2007
2008
2004
2005
2007
2008
ogółem
20,3
18,1
17,3
17,6
19,2
18,1
14,6
10,6
11,8
12,3
6,6
5,6
miasto
14,0
12,5
12,2
12,3
12,9
12,3
10,4
6,9
7,7
8,2
4,1
3,3
wieś
30,4
27,0
25,5
26,1
29,3
27,3
21,9
16,7
18,5
18,7
10,5
9,2
Pracowników
18,7
16,9
16,9
17,2
18,2
17,3
21,9
16,7
10,2
11,2
6,1
5,2
Rolników
31,1
26,4
26,9
26,8
30,9
28,2
22,8
17,6
19,0
18,1
9,9
9,4
13,6
10,2
8,6
8,5
13,2
10,6
7,1
5,0
8,9
6,3
2,9
2,0
Emerytów
10,9
10,1
11,7
13,0
8,9
8,5
8,1
6,2
5,6
6,3
4,0
3,8
Rencistów
28,5
25,6
25,3
28,7
25,4
23,1
20,1
16,4
16,8
17,5
11,3
9,8
43,0
38,5
36,6
37,8
41,5
40,1
34,2
28,7
30,6
29,9
19,2
16,3
Grupy
społecznoekonomiczne
w tym:
Pracujących na
własnych
rachunek
Utrzymujących
się z źródeł
niezarobkowych
Źródło: opracowanie własne na podstawie Szacunku GUS na podstawie badań budŜetów gospodarstw
domowych
71
4.2 Wykluczenie społeczne i ubóstwo w mieście
Generalnie problemem ubóstwa dotknięci są w duŜo większym stopniu
mieszkańcy obszarów wiejskich oraz małych miast. Im większe miasto tym udział
osób Ŝyjących w ubóstwie jest mniejszy. Zgodnie z badaniem Diagnoza Społeczna 2009
największy zasięg ubóstwa w ujęciu obiektywnym charakteryzuje obszary wiejskie
(5,15% według podejścia obiektywnego) oraz miasta do 20 tys. mieszkańców – 2,66%
. W miastach powyŜej 0,5 miliona mieszkańców tylko 1,29% gospodarstw znajduje
się poniŜej obiektywnej granicy ubóstwa. NaleŜy jednak zaznaczyć, Ŝe największe
ośrodki miejskiej charakteryzują się przy tym największą głębokością ubóstwa15 –
indeks głębokości ubóstwa wynosił w tej grupie 47,76%.
Tabela 22 Indeksy ubóstwa wg klasy miejscowości zamieszkania w marcu 2009 r.
Podejście obiektywne.
Klasa miejscowości zamieszkania
Zasięg ubóstwa
Głębokość ubóstwa
(% Ŝyjących w ubóstwie)
(w %)
Wieś
5,15
20,41
Miasta poniŜej 20 tys.
2,66
21,74
Miasta 20-100 tys.
2,80
23,94
Miasta 100-200 tys.
2,24
46,02
Miasta 200-500 tys.
2,63
39,5
Miasta powyŜej 500 tys.
1,29
47,76
Ogółem
3,29
25,79
Źródło: Diagnoza społeczna 2009
RównieŜ badania Głównego Urzędu Statystycznego potwierdzają, Ŝe
zagroŜenie ubóstwem w miastach – szczególnie w największych ośrodkach miejskich
- jest duŜo mniejsze niŜ na terenach wiejskich. W miastach ryzyko ubóstwa jest
statystycznie najniŜsze, jednak tam zjawisko to dotyka wybranych grup społecznych,
w szczególności młodzieŜy niepełnych i wielodzietnych rodzin.
Głębokość ubóstwa badana jest za pomocą wskaźnika średniej luki dochodowej (wydatkowej). Informuje on, o ile procent
przeciętne dochody (wydatki) gospodarstw domowych ubogich są niŜsze od wartości przyjętej za granicę ubóstwa.
15
72
Tabela 23 Wskaźniki zagroŜenia ubóstwem według miejsca zamieszkania.
Miejsce zamieszkania
Wyszczególnienie
Ogółem
Miasta (razem)
PowyŜej 500 tys.
mieszkańców
200-500 tys.
100-200 tys.
20-100 tys.
PoniŜej 20 tys.
Wieś
Odsetek osób w gospodarstwach domowych znajdujący się poniŜej:
Minimum
Ustawowej granicy
Relatywna granica
egzystencji
ubóstwa
ubóstwa
12,3
18,1
18,1
8,2
12,3
12,5
4,5
6,7
6,6
5,3
8,7
9,1
12,5
18,7
8,6
13,1
13,6
17,9
27,3
8,7
13,4
13,7
18,8
27,0
Źródło: Sytuacja gospodarstw domowych w latach 2004-2005, GUS 2007
Badania ankietowe dot. warunków i jakości Ŝycia w Polsce prowadzone przez
J. Czapińskiego i T. Panka (2007) w skali całego kraju i w podziale na województwa
potwierdzają, Ŝe w największych ośrodkach miejskich Ŝyje się najlepiej. Badania te
dostarczyły informacji dotyczących wybranych miast oraz miast według klas
wielkości. Najlepsze warunki i jakość Ŝycia charakteryzuje miasta największe,
najniŜsze wskaźniki mają zaś miasta najmniejsze, a zwłaszcza obszary wiejskie.
Prawidłowość ta dotyczy zarówno wskaźnika ogólnego jak i wskaźników w
wymiarze cywilizacyjnym i dobrobytu materialnego (patrz poniŜsza tabela). Cechą
charakterystyczną tego „rankingu” miast z roku 2007 jest pierwsze miejsce Gdańska
w zakresie ogólnego wskaźnika jakości Ŝycia przed Warszawą, jakkolwiek w
wymiarze dobrobytu materialnego i poziomu cywilizacyjnego dominuje Warszawa.
Tabela 24 Jakość Ŝycia w 2007 r. w wybranych miastach Polski.
Miasto
Wskaźniki jakości Ŝycia
Ogólny wskaźnik
jakości Ŝycia
Wskaźnik jakości
Ŝycia w wymiarze
cywilizacyjnym16
wskaźnik jakości Ŝycia
w wymiarze dobrobytu
materialnego17.
Warszawa
0,33
0,74
0,86
Poznań
0,21
0,68
0,37
Gdańsk
0,35
0,59
0,73
Białystok
0,23
0,51
0,26
Kraków
0,13
0,49
0,35
Wrocław
0,17
0,41
0,52
Lublin
-0,06
0,38
0,23
Szczecin
0,01
0,36
0,28
Łódź
0,01
0,22
0,41
16 „Poziom cywilizacyjny – poziom wykształcenia, posiadanie nowoczesnych urządzeń komunikacyjnych i obycie z nimi
(telewizja satelitarna lub kablowa, laptop, komputer stacjonarny, tel. komórkowy, podłączenie do internetu, posługiwanie się
komputerem, korzystanie z internetu, czynna znajomość języków obcych, posiadanie prawa jazdy” (Czapiński J., Panek T.,
(red.), 2007)
17 „Dobrobyt materialny – dochód gospodarstwa domowego na osobę, liczba posiadanych przez gospodarstwo dóbr i
urządzeń od pralki automatycznej po łódź motorową i dom letniskowy (z wyłączeniem urządzeń wchodzących w skład
wskaźnika poziomu cywilizacyjnego);” (Czapiński J., Panek T., (red.), 2007).
73
Kielce
-0,16
0,22
0,05
> 500 000
0,18
0,52
0,53
200 000 – 500 000
0,13
0,39
0,30
100 000 – 200 000
0,11
0,25
0,26
20 000 – 100 000
0,05
0,19
0,08
< 20 000
0,01
0,02
0,04
Obszary wiejskie
-0,11
-0,34
-0,27
Miasta
według
grup
wielkości
Źródło: według Diagnozy Społecznej 2007
W roku 2009 „ranking” miast uległ częściowej zmianie. Na pierwsze miejsce w
zakresie ogólnego wskaźnika jakości Ŝycia wysuwa się wcześniej nie notowane
Opole, a Gdańsk spada na 12 pozycję (patrz tabela poniŜej). Przedstawiona w
Diagnozie społecznej 2009 hierarchia miast wskazuje jednocześnie hierarchię tych
społeczności miast, które najwięcej zyskały na transformacji – w których miastach
nastąpiło polepszenie jakości Ŝycia, a w których nastąpiło względne (w stosunku do
innych miast) pogorszenie. Generalnie moŜna zauwaŜyć stałą prawidłowość: w
kategoriach wielkościowych miast najlepiej Ŝyje się w miastach ponad 0.5 miliona
mieszkańców, a najgorzej w miastach małych poniŜej 20 tys. mieszkańców. W
przypadku pojedynczych miast najniŜsze wskaźniki, jakości Ŝycia występują w:
Tychach, Radomiu, Tczewie, Kętrzynie. Ujemne wskaźniki posiadają teŜ, Białystok,
Sosnowiec, Zabrze, Kielce, Katowice i Łódź (patrz tabela poniŜej).
Tabela 25 Jakość Ŝycia w wybranych miastach Polski w latach 2005, 2007 i 2009.
grupa społeczno-demograficzna
2009
jakość Ŝycia
2007
2005
miasta o liczbie mieszkańców 500 tys. i więcej
0,27
0,18
0,21
miasta o liczbie mieszkańców 200-500 tys.
0,05
0,1
0,14
miasta o liczbie mieszkańców 100-200 tys.
0,08
0,1
0,17
miasta o liczbie mieszkańców 20-100 tys.
0,05
0,01
-0,06
miasta o liczbie mieszkańców poniŜej 20 tys.
-0,04
0,01
0,02
Opole
Warszawa
Koszalin
Toruń
Gdynia
Olsztyn
Kalisz
Kraków
Rzeszów
Poznań
0,74
0,43
0,33
0,33
0,32
0,3
0,29
0,28
0,25
0,25
0,32
0,33
0,33
0,19
0,54
0,09
74
Wrocław
Gdańsk
Szczecin
Kędzierzyn-Koźle
Legnica
Jaworzno
Częstochowa
Ostrowiec Świętokrzyski
Grudziądz
Lublin
Gliwice
Słupsk
Zielona Góra
Bydgoszcz
Wałbrzych
Bielsko-Biała
Łódź
Katowice
Kielce
Zabrze
Sosnowiec
Białystok
Kętrzyn
Tczew
Radom
Tychy
0,25
0,2
0,2
0,15
0,15
0,14
0,13
0,13
0,12
0,11
0,08
0,07
0,05
0,03
0,02
0
-0,02
-0,04
-0,08
-0,09
-0,12
-0,13
-0,14
-0,16
-0,21
-0,27
0,18
0,34
0,11
0,2
0,38
0,41
-0,05
0,14
0,01
0,12
Źródło:: Czapiński J., Panek T. 2009, Diagnoza społeczna 2009, warunki i jakość Ŝycia Polaków, Raport, Rada
Monitoringu Społecznego, Warszawa
4.3 Nierówności rozwojowe wewnątrz polskich miast – segregacja
przestrzenna ludności miejskiej
WyŜszy poziom Ŝycia w ośrodkach metropolitalnych związany jest ze
znacznymi dysproporcjami regionalnymi w dochodzie narodowym na 1 mieszkańca.
Jednocześnie następuje wzrost zróŜnicowań społeczno-przestrzennych w miastach i
na obszarach metropolitalnych. Urbanizacja przestaje być jedynie elementem
sukcesu i postępu ekonomicznego i społecznego. Problemy społeczne i pojawiające
się w przestrzeni miast enklawy nędzy, to następstwo nie tylko bezrobocia, ale
równieŜ niskich kwalifikacji i marginalizacji na rynku pracy. Nowe regulacje
ekonomiczne, społeczne i polityczne, dostosowywanie do wymogów globalizacji
gospodarki miast, często stawiają niektóre grupy zawodowe na pozycji przegranej w
konkurencji o dobrze płatne miejsca pracy. Przekształcenia własnościowe, a
zwłaszcza prywatyzacja oraz odejście od subsydiowania gospodarki mieszkaniowej,
spowodowały silną segregację mieszkaniową w przestrzeni miasta według
kryterium majątkowego ludności. Proces urbanizacji, dotychczas związany
zazwyczaj z mobilnością przestrzenną, wiązał się równieŜ z mobilnością społeczną w
górę hierarchii, przestaje mieć taki charakter. Mobilność w górę hierarchii społecznej
przybiera stopniowo charakter mobilności przestrzennej w formie suburbanizacji, tj.
przenoszenia się dotychczasowych mieszkańców miasta, którzy odnieśli sukces, na
przedmieścia.
75
W skali miast jednym przejawów wzrostu zróŜnicowań społecznoprzestrzennych jest jednak pojawienie się nowych i znaczne rozszerzenie dotychczas
istniejących obszarów nędzy i bogactwa w miastach. W Polsce do niedawna ubóstwo
w przestrzeni miast moŜna było identyfikować za pośrednictwem analiz
rozmieszczenia ludności starej i starych zasobów mieszkaniowych oraz skutków
przestrzennych socjalistycznej polityki mieszkaniowej, koncentracji patologii
społecznej i przestępczości.
Współcześnie problem ubóstwa w miastach polskich, przestaje być tylko
następstwem bezrobocia, niskich kwalifikacji i marginalizacji na rynku pracy.
Zjawisko to obejmuje te grupy społeczne, które zostają odsunięte i są przegrane w
wyniku nowych regulacji ekonomicznych, społecznych i politycznych. Problem
wzrostu ubóstwa tłumaczy się oddziaływaniem procesów globalizacji i
restrukturyzacji gospodarczej związanej z przejściem do społeczeństwa
postindustrialnego, segmentacji rynku pracy a zwłaszcza wycofywaniem się z
koncepcji państwa opiekuńczego.
W badaniach lokalizacji przestrzennej ubóstwa w wybranych miastach Polski
stwierdzono, Ŝe jest to główny element narastania polaryzacji społecznoprzestrzennej. Pierwszym, „powierzchownym” wymiarem wykluczenia społecznego
jednostki lub gospodarstwa domowego-rodziny jest segregacja przestrzenna.
W miastach Polski proces róŜnicowania społecznego przestrzeni nabrał tempa
juŜ w latach siedemdziesiątych (Węcławowicz 1988). Szczególnie silne narastanie
zróŜnicowań, wraz z kryzysem społeczno-gospodarczym, występowało w latach
osiemdziesiątych.
Najbardziej
radykalne
zmiany,
zarówno
w
latach
siedemdziesiątych, jak i osiemdziesiątych, rejestrowano w zaleŜności od typu
budownictwa mieszkaniowego.
Proces narastania zróŜnicowań ulegał znacznemu pogłębieniu w latach
dziewięćdziesiątych (Węcławowicz 1997, 1999). Nasilało się narastanie segregacji
społecznej oraz pogłębił się proces upadku i marginalizacji obszarów starej
zabudowy. Ludność bogata zaczyna się koncentrować w przestrzennie
odizolowanych enklawach wysokiego standardu mieszkaniowego albo w osiedlach
zamkniętych, natomiast ludność biedna na obszarach starego zdekapitalizowanego
budownictwa. Pierwszym statystycznie uchwytnym objawem narastania
zróŜnicowań tego typu jest pojawienie się zaległości w opłatach za mieszkanie. W
dalszej kolejności następuje róŜnicowanie poszczególnych obszarów miasta ze
względu na stopień wyposaŜenia gospodarstw domowych. Dalej następuje starzenie
się i szybkie zuŜycie nie remontowanej infrastruktury technicznej mieszkań,
pojawiają się w większym stopniu zjawiska patologii społecznej, w końcu następuje
„wymuszona” migracja prowadząca bezpośrednio do segregacji społecznej.
Charakterystycznym zjawiskiem w polskich miastach jest powstawanie
zamkniętych strzeŜonych osiedli mieszkaniowych – tzw. „osiedli za bramą”, na
których zamieszkuje bardziej zamoŜna część mieszkańców miast. Szczególnie duŜe
nagromadzenie osiedli zamkniętych występuje w Warszawie, gdzie według
szacunków EUROREGu w 2008 roku istniało ponad 200 takich osiedli. Zgodnie z
wynikami badań przeprowadzonymi przez EUROREG 20,4% mieszkańców
Warszawy mieszka na osiedlu grodzonym a z tego 14,3% na osiedlu dodatkowo
76
strzeŜonym.18 Motywacją zamieszkania na takich osiedlach jest potrzeba
zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Jednak naleŜy podkreślić, Ŝe powodem, który
moŜe kryć się za takim postępowaniem, jest chęć odgrodzenia się od ludzi
biedniejszych, którym nie powiodło się tak dobrze w Ŝyciu. Jak pokazują bowiem
statystyki zdecydowana większość mieszkańców duŜych miast czuje się bezpieczna
w miejscu zamieszkania.
RóŜnice w jakości Ŝycia i potencjale rozwojowym pomiędzy poszczególnymi
dzielnicami duŜych miast są często większe niŜ róŜnice pomiędzy obszarami
wiejskimi i miejskimi. Ma to odbicie równieŜ w poziomie wykształcenia dzieci z
poszczególnych dzielnic. Na przykład w Warszawie wyniki egzaminu
matematyczno-przyrodniczego w gimnazjach w 2007 r. były średnio o 7 punktów
procentowych (25%) wyŜsze w dzielnicy Śródmieście niŜ na Pradze Północ. Jest to
bardzo duŜo zwaŜywszy na fakt, Ŝe zróŜnicowanie średnich wyników między
polskimi gminami wynosiło 2 punkty procentowe.
Autorzy raportu „Polska 2030” sugerują, Ŝe w Polsce moŜna wręcz wyodrębnić
tzw. „polskie fawele” - a więc obszary wykluczenia społecznego do których zaliczyć
moŜna:
o Wielkie blokowiska z lat 60-tych i 70-tych, zamieszkałe przez potomków
pracowników sprowadzonych do miast w celu ich industrializacji;
o Tradycyjne regiony ubóstwa miejskiego - dzielnice o złej sławie, gdzie
kumulują się zjawiska ubóstwa – np. warszawska dzielnica Praga Północ;
o Regiony popegeerowskie (wsie), charakteryzujące się przede wszystkim
biernością zawodową i społeczną.
Podsumowując moŜna zauwaŜyć, Ŝe przekształcenia własnościowe, a
zwłaszcza prywatyzacja oraz odejście od subsydiowania gospodarki mieszkaniowej,
mogą w dłuŜszej perspektywie powodować dalsze procesy segregacji mieszkaniowej
w przestrzeni miasta mieszkańców według kryterium majątkowego. Towarzyszyć
temu będzie szybkie rozwarstwienie majątkowe i nasilająca się polaryzacja
społeczno-przestrzenna. Restrukturalizacji społeczno-przestrzennej tego typu, przy
znacznym niedoborze ilościowym mieszkań, będą prawdopodobnie towarzyszyły
liczne napięcia i konflikty społeczne.
4.4 Obszary zdegradowane w polskich miastach
Główne typy obszarów kryzysowych w polskich miastach są takie same we
wszystkich krajach. Najczęściej rewitalizacji wymagają stare dzielnice śródmiejskie,
osiedla w zabudowie blokowej, tereny przemysłowe i poprzemysłowe, w tym
obszary składowe i portowe (nadrzeczne). Jednak skala zjawisk kryzysowych i
charakterystyka społeczna oraz źródła problemów społecznych często są odmienne.
W Polsce nie występują zjawiska segregacji rasowej, religijnej, charakterystyczne dla
wielu obszarów kryzysowych w miastach zachodnioeuropejskich. Niemniej zjawiska
segregacji społecznej, wykluczenia, dziedziczenia biedy, narastają w polskich
miastach. Szczególnie duŜa jest skala degradacji substancji materialnej – budynków,
infrastruktury, ale nie ma na duŜą skalę zjawisk wymierania całych dzielnic
18 Por. Smętkowski, Maciej, Jałowiecki Bohdan, Gorzelak Grzegorz: Diagnoza problemów rozwoju obszarów metropolitalnych i
rekomendacja delimitacji obszarów metropolitalnych w Polsce, Warszawa, 2008.
77
mieszkaniowych. Permanentny deficyt mieszkań powoduje, Ŝe zasoby
mieszkaniowe nawet o najniŜszej wartości uŜytkowej i zdekapitalizowane nie stają
się pustostanami.
Próbę określenia skali degradacji poszczególnych typów obszarów podjęto w
Instytucie Rozwoju Miast w ramach projektu badawczego zamawianego pt.
„Rewitalizacja miast polskich jako sposób zachowania dziedzictwa materialnego i
duchowego oraz czynnik zrównowaŜonego rozwoju”19. Sumaryczne wyniki analiz
przedstawił W. Jarczewski (2010) w ujęciu tabelarycznym:
Tabela 26 Obszary zdegradowane wymagające rewitalizacji.
Powierzchnia
terenów
Typ obszaru zdegradowanego
zdegradowanych
Odsetek terenów
zdegradowanych
[%]
[ha]
Stare dzielnice śródmiejskie (a)
62 337,3
51,8
Blokowiska (a)
14 883,4
12,4
Tereny poprzemysłowe (a)
24 034,0
20,0
Tereny powojskowe (b)
4 000
3,3
Tereny pokolejowe (c)
15 000,0
12,5
SUMA
120 254,7
100,0
Źródło: a) ankieta przeprowadzona w grudniu 2007 r. na podstawie odpowiedzi z 363 miast, w których mieszka
73,9% polskiej ludności miejskiej; b) badania własne, przeprowadzone we wszystkich 102 miastach, w których
zidentyfikowano tereny powojskowe; c) Załuski D., 2009, Tereny pokolejowe PKP – szanse i moŜliwości
przekształceń na nowe funkcje miejskie
Identyfikacja 120 tys. ha obszarów wymagających rewitalizacji w Polsce ma
charakter orientacyjny, biorąc pod uwagę źródła informacji. Natomiast
powszechność potrzeb rewitalizacyjnych w śródmieściach jest odnotowywana we
wszystkich opracowaniach. We wspomnianej analizie wskazano, Ŝe tereny
zdegradowane w miastach zamieszkuje 4,3 mln mieszkańców, czyli ok. 25 %
mieszkańców miast. W starych dzielnicach śródmiejskich zamieszkuje ok. 2,2 mln
ludności, w blokowiskach – 2,1 mln osób. Autor badania podkreśla, Ŝe realna
powierzchnia terenów poprzemysłowych do rewitalizacji moŜe być większa, niŜ to
wykazano w ankiecie i obejmować ok. 40 tys. ha. W 140 polskich miastach
zidentyfikowano 11,8 tys. ha terenów powojskowych, z których większość została
juŜ zagospodarowana. JeŜeli chodzi o tereny pokolejowe i tereny kolejowe,
19
PBZ-MNiSW-4/3/2006
78
przeznaczone do rewitalizacji to na podstawie szacunków PKP moŜna zakładać, Ŝe
około 15 tys. ha juŜ dzisiaj mogłoby podlegać rewitalizacji i powtórnemu
wykorzystaniu (Jarczewski W., 2010).
Obecnie programy rewitalizacji i działania rewitalizacyjne najczęściej dotyczą
szeroko rozumianych śródmieść. Wynika to z dwóch powodów: faktycznej
koncentracji zjawisk kryzysowych w centrach miast oraz prestiŜowego charakteru
śródmieść (rynków, głównych ulic, historycznych części miast). W odniesieniu do
obszarów blokowisk panuje dość powszechna opinia, Ŝe w Polsce wobec
uniformizacji warunków mieszkaniowych w miastach w okresie realnego socjalizmu
i mozaikowej struktury społecznej mieszkańców blokowisk problem degradacji
dzielnic o takiej zabudowie nie jest palący. RównieŜ jakość wykonania budownictwa
wielkopłytowego w Polsce nie była najgorsza (na tle innych krajów).
5. Zmiany w strukturze gospodarczej obszarów miejskich
Ta cześć raportu zawiera informacje dotyczące pytań 15-20 oraz 25-26 z I
części kwestionariusza OECD. Dostępne dane GUS dotyczące tych pytań znajdują
się w przekazanych arkuszach kalkulacyjnych zawierających takie dane jak: liczba
godzin przepracowanych w roku na 1 zatrudnionego; dane dotyczące podmiotów
niefinansowych prowadzących działalność gospodarczą wg województw w podziale
na przemysł/usługi (w kaŜdej kategorii dane dot. liczby przedsiębiorstw,
pracujących oraz kosztów), podmioty gospodarki narodowej wg rodzajów
działalności (PKD 2004), sektorów własności, klas wielkości na podregionach (TL3);
pracujący w podmiotach gospodarki narodowej wg klas wielkości na podregionach;
spółki z udziałem kapitału zagranicznego na podregionach; pracujący w spółkach z
udziałem kapitału zagranicznego na podregionach.
Wstęp
Na przebieg procesów gospodarczych w Polsce od końca lat 90-tych wpływała
z jednej strony ogólnoświatowa koniunktura, od której – w warunkach rosnącej
otwartości gospodarki i procesów globalizacyjnych - gospodarka naszego kraju jest
juŜ silnie uzaleŜniona, z drugiej zaś – akcesja Polski do Unii Europejskiej w maju
2004 roku. Mimo wahań, tempo wzrostu gospodarczego przez cały okres było
dodatnie, co pozwoliło na dalszą konwergencję zewnętrzną, tj. zmniejszenie
dystansu dzielącego nasz kraj od UE. Poszczególne regiony – województwa (NTS2)
oraz podregiony (NTS3) rozwijały się w sposób zróŜnicowany, co - mimo
konwergencji zewnętrznej regionów - przyczyniło się do dalszego pogłębienia
dysproporcji w poziomie ich rozwoju, zarówno międzyregionalnych, jak i wewnątrz
poszczególnych regionów.
W roku 2007, w porównaniu z 1999 r., produkt krajowy brutto (PKB) Polski
był wyŜszy o 37,5% (w cenach stałych). Średnie tempo jego wzrostu w latach 20002007 wyniosło 4,1%, z tego w latach 2000-2003 – 2,7%, a w latach 2004-2007 – 5,4%.
Podwojenie tempa rozwoju z jednej strony wiązało się z ogólną poprawą
koniunktury na świecie, z drugiej zaś – z akcesją naszego kraju do UE20. W rezultacie
PKB liczony w PPS w przeliczeniu na mieszkańca w Polsce wzrósł z 49% przeciętnej
UE-27 w 1999 r. do 55% w 2008 r.
W latach 2004-2007, w porównaniu z okresem 2000-2003, prawie we wszystkich krajach UE odnotowano przyspieszenie
wzrostu – średnio o 0,5 pkt proc., przy czym w krajach przyjętych do UE w 2004 r. było ono z reguły znacznie większe.
20
79
Zmiany, jakie zaszły, nie były na tyle silne, aby spowodować istotne
przesunięcia pozycji województw w rankingu ich zamoŜności. Czołową piątkę
województw stanowią: mazowieckie, dolnośląskie, śląskie, wielkopolskie
i pomorskie – województwa z duŜymi aglomeracjami miejskimi o wysokim
poziomie rozwoju, generującymi szybszy wzrost gospodarczy21. Ponadto,
charakteryzują się one bardziej zróŜnicowaną strukturą gospodarki, lepszą
dostępnością komunikacyjną, wyŜszymi zasobami i jakością kapitału ludzkiego,
większą atrakcyjnością inwestycyjną. Na przeciwległym krańcu plasuje się pięć województw tzw. Polski Wschodniej: lubelskie, podkarpackie, podlaskie, warmińskomazurskie oraz świętokrzyskie. Województwa te w zasadzie nie dysponują
wymienionymi atutami. Ponadto cechuje je peryferyjne połoŜenie, zarówno w kraju,
jak i w UE.
Polska notuje dodatnie tempo wzrostu gospodarczego, charakteryzujące się
wyraźną koncentracją w najsilniejszych pod względem ekonomicznym
aglomeracjach i w największych miastach, które stały się motorami wzrostu
gospodarki krajowej i tworzenia nowych miejsc pracy, a tym samym głównymi
obszarami promocji zmian strukturalnych
5.1 ZróŜnicowania przestrzenne w zakresie dochodu narodowego
Od początku obecnego wieku, podobnie jak przez większość lat 1990-tych
ubiegłego wieku dochód narodowy systematycznie wzrastał we wszystkich
regionach Polski. Największe wartości i przyrosty osiągał w województwie
mazowieckim, a następnie w województwach śląskim, wielkopolskim, dolnośląskim
i małopolskim (wykres 16). W układzie przestrzennym obraz zróŜnicowania
dochodu narodowego w ostatnich dziesięcioleciach pozostaje stabilny pomimo
systematycznego wzrostu zróŜnicowań.
Znacznie bardziej zróŜnicowane był procesy rozwojowe na szczeblu 45
podregionów (NTS3). Wszystkie one w latach 2000-2006 odnotowały wzrost PKB.
Najszybciej22 rozwijał się podregion legnicki (w tempie 7,6% średnio w roku)23 oraz
podregiony-miasta i ich bezpośrednie otoczenie: warszawski (5,8%), wrocławski
(5,2%), Kraków (4,8%), poznański (4,7%), Warszawa (4,6%), a takŜe podregion
łomŜyński (równieŜ 4,6%). Najwolniejsze zmiany odnotowano w podregionach:
szczecińskim (1,5%), bialskopodlaskim (1,7%), krośnieńsko-przemyskim (1,8%),
jeleniogórsko-wałbrzyskim (2%), pilskim (2,2%) oraz elbląskim (2,3%).
Konsekwencją zróŜnicowanego rozwoju były zmiany pod względem poziomu
PKB per capita odniesionego do średniej krajowej czy średniej UE-27. Szacuje się, Ŝe
w latach 2000-200624 wszystkie – poza szczecińskim i bielsko-bialskim – podregiony
zmniejszyły dystans dzielący je od przeciętnej UE-27, najbardziej (o ponad 20 pkt
21 Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie województwa mazowieckiego, o którego rozwoju decyduje Warszawa. Szacuje
się, Ŝe w 2006 r. po wyłączeniu tego podregionu (302% przeciętnej krajowej) poziom PKB per capita pozostałej części
województwa mazowieckiego stanowił niecałe 90% średniej krajowej.
22 Analogicznie jak w przypadku województw – dla wszystkich podregionów zastosowano ten sam deflator PKB. Jednak nie
zawsze udało się wyeliminować czynnik cenowy, zwłaszcza w przypadku podregionów o bardzo specyficznej produkcji, której
wartość zaleŜy od kształtowania się np. cen światowych.
23 Za sprawą Zagłębia Miedziowego i ponad 4-krotnego (wg UNCTAD Handbook of Statistics 2008 s. 298) wzrostu światowych
cen miedzi.
24 W przypadku podregionów, z uwagi na brak danych o PKB per capita w 1999 r., konieczne było skrócenie okresu analizy.
80
proc.) - legnicki i Warszawa, a następnie (o ponad 5 pkt proc.) Poznań, Kraków,
ciechanowsko-płocki, warszawski, Gdańsk-Gdynia-Sopot oraz piotrkowskoskierniewicki. Bardzo niewielkie (poniŜej 1 pkt proc.) zmniejszenie dystansu
odnotowano w podregionach: pilskim, krośnieńsko-przemyskim, bydgoskim i
bialskopodlaskim.
W 2006 r. najwyŜszy poziom rozwoju gospodarczego notowano głównie
w podregionach-miastach, tj. Warszawie (302% średniej krajowej i około 158%
średniej UE-27), Poznaniu (odpowiednio 202% i około 105%), Krakowie i legnickim
(po 160% i około 84%), Trójmieście i Wrocławiu (po 146% i 76%). NajuboŜszymi
podregionami były bialsko-podlaski i nowosądecki (po 58% i około 30%) oraz
chełmsko-zamojski i krośnieńsko-przemyski (59% i około 31%).
W 2007 r. produkt krajowy brutto w najbogatszym podregionie Warszawie
wynosił 94185 zł na jednego mieszkańca, a w najbiedniejszym podregionie tylko
17438 zł na jednego mieszkańca. W podziale przestrzennym na podregiony moŜna
zaobserwować pewne przesunięcia w rankingu (tabela 27). Dwa podregiony
stanowiące jednocześnie miasta, Warszawa na pierwszym miejscu i Poznań na
drugim, utrzymują swoją dominująca pozycję. Miasto Kraków w niektórych latach
„przegrywał” w rankingu z przemysłowym podregionem legnicko-głogowskim,
podobnie jak miasto Wrocław w niektórych latach był za przemysłowym
podregionem katowickim. W sumie w „pierwszej dziesiątce” znalazło się 6
największych miast stanowiących jednocześnie podregiony oraz 4 podregiony o
charakterze miejskim i przemysłowym (tabela 27), które generowały znacznie ponad
50% produktu krajowego brutto. Jednak skala istniejących zróŜnicowań regionalnych
w Polsce w porównaniu do zróŜnicowań regionalnych w wielu innych krajach Unii
Europejskiej jest znacznie mniejsza podobnie jak to obserwowano w latach 1990.
ubiegłego wieku (Behrens 2000, Węcławowicz 2002).
Wykres 16 Produkt krajowy brutto ogółem w milionach zł w latach 2001-2007
według województw.
mln. zł
Produkt krajowy brutto
- ogółem
300 000
250 000
200 000
150 000
100 000
50 000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
Warmińskomazurskie
Pomorskie
Kujawsko-pomorskie
Opolskie
Dolnośląskie
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
Lubuskie
Świętokrzyskie
Podlaskie
Podkarpackie
Lubelskie
Śląskie
Małopolskie
Mazowieckie
Łódzkie
0
2007
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
81
Tabela 27 Ranking podregionów według wielkości produktu krajowego brutto na
jednego mieszkańca w zł.
Podregion
Rok
28 - m. Warszawa
62 - m. Poznań
2 - legnicko-głogowski
21 - m. Kraków
5 - m. Wrocław
48 - katowicki
43 - trójmiejski
51 - tyski
65 - m. Szczecin
16 - m. Łódź
30 - warszawski zachodni
6 - bydgosko-toruński
61 - poznański
47 - gliwicki
50 - sosnowiecki
25 - ciechanowsko-płocki
44 - bielski
32 - opolski
14 - zielonogórski
13 - gorzowski
49 - rybnicki
66 - szczeciński
37 - białostocki
46 - częstochowski
17 - piotrkowski
11 - lubelski
15 - łódzki
4 - wrocławski
59 - leszczyński
56 - olsztyński
52 - kielecki
63 - koszaliński
42 - starogardzki
60 - pilski
45 - bytomski
3 - wałbrzyski
29 - warszawski wschodni
41 - słupski
1 - jeleniogórski
57 - kaliski
23 - oświęcimski
58 - koniński
26 - ostrołęcko-siedlecki
8 - włocławski
19 - skierniewicki
35 - rzeszowski
18 - sieradzki
36 - tarnobrzeski
27 - radomski
54 - elbląski
40 - gdański
7 - grudziądzki
2000
55 244
39 346
25 044
31 032
29 438
27 895
28 518
25 933
30 967
23 618
21 133
23 506
22 159
21 234
20 017
19 471
20 832
18 763
17 107
18 228
17 626
18 620
17 496
16 920
16 125
17 901
14 905
14 623
16 150
17 274
16 339
16 306
14 925
16 477
15 682
15 250
15 138
14 908
17 379
14 762
15 814
15 310
13 618
14 883
13 691
15 220
14 044
13 720
13 891
14 154
13 252
13 985
2002
61 259
41 842
26 189
32 166
32 214
31 952
30 526
29 412
31 718
25 482
24 502
24 997
22 279
22 328
21 351
19 206
21 658
19 287
18 035
19 465
19 465
20 025
18 894
18 736
17 739
19 399
17 096
16 727
17 135
18 368
17 346
17 495
17 218
17 420
17 809
16 829
17 124
16 418
17 699
15 929
16 544
16 853
15 332
16 366
15 804
16 650
15 564
15 325
15 718
15 234
14 602
15 429
2005
77 001
53 279
38 496
39 964
36 000
37 280
37 731
35 867
34 559
30 602
29 401
28 941
28 308
26 968
26 379
27 751
25 513
24 411
23 501
22 813
24 789
23 211
21 953
22 844
23 034
22 018
21 487
19 928
21 490
22 346
20 609
21 239
19 344
21 504
21 283
20 242
20 730
19 713
20 853
20 347
19 740
20 547
18 683
19 294
18 784
19 753
18 627
18 801
19 124
18 427
17 459
17 921
2006
83 933
56 081
46 661
44 529
40 457
39 519
40 491
36 227
36 687
33 269
32 196
31 422
31 522
29 585
30 317
29 265
27 301
25 268
24 802
24 620
24 859
23 687
23 776
23 272
24 226
23 588
23 285
21 350
23 454
23 577
22 525
23 136
20 993
21 931
22 356
21 919
22 511
21 705
21 852
21 703
21 146
21 218
20 452
20 820
20 344
20 851
20 347
20 224
20 580
19 580
19 104
19 236
2007
94 185
62 422
52 127
48 924
45 623
44 273
44 151
41 560
39 558
37 372
35 547
34 683
34 624
33 258
33 025
32 100
29 808
29 048
27 440
27 202
27 179
27 000
26 662
26 275
26 267
26 265
26 013
25 723
25 635
25 513
25 495
24 939
24 677
24 598
24 542
24 452
24 295
24 233
23 988
23 599
23 321
23 288
23 057
22 933
22 799
22 725
22 704
22 456
22 291
21 743
21 221
21 192
82
39 - suwalski
53 - sandomiersko-jędrzejowski
31 - nyski
64 - stargardzki
55 - ełcki
20 - krakowski
38 - łomŜyński
33 - krośnieński
24 - tarnowski
10 - chełmsko-zamojski
9 - bialski
12 - puławski
34 - przemyski
22 - nowosądecki
13 099
13 148
12 815
13 869
12 897
10 902
12 281
12 775
12 082
11 687
11 858
11 223
11 859
11 679
15 787
14 700
13 661
14 401
13 022
13 131
13 685
13 462
12 993
12 905
13 139
12 272
12 952
12 539
17 508
17 194
16 649
17 128
16 429
15 840
16 645
16 108
16 008
15 213
14 963
16 015
15 275
14 834
18 469
18 952
17 863
17 722
18 128
17 649
17 581
17 352
17 479
16 408
16 143
16 624
16 402
15 859
21 139
21 002
20 337
19 780
19 731
19 499
19 482
18 955
18 802
18 395
18 205
18 187
17 678
17 438
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
W skali największych miast, dla których istnieją informacje odnośnie
produktu krajowego, zaobserwować moŜna w poszczególnych sześciu miastach
systematyczny wzrost produktu krajowego brutto wyraŜony w przeliczeniu na
jednego mieszkańca (wykres 17), zmienny obraz wyraŜony w cenach bieŜących na
jednego mieszkańca i w porównaniu do całego kraju (wykres 17, 18, tab. 28, 29). W
przypadku Szczecina stagnacja w zakresie przyrostu produktu krajowego brutto w
latach 2000- 2004 zmieniła się w systematyczny wzrost w następnych latach.
Podobnie efekt szybszego wzrostu produktu krajowego w pozostałych miastach po
roku 2004 moŜna wiązać z przyjęciem Polski do Unii Europejskiej.
W rezultacie produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w roku 2007 w
Warszawie był ponad trzykrotnie wyŜszy niŜ średnio w kraju, a w Poznaniu ponad
dwukrotnie wyŜszy (tab. 28). Oznacza to równieŜ zwiększenie dystansu w relacji
Warszawa, a reszta kraju stabilizację w Krakowie, Łodzi, nieznaczny spadek w
przypadku Wrocławia oraz relatywnie spadek pozycji Szczecina (tab. 28, rycina 21 i
22).
83
Wykres 17 Produkt krajowy brutto w cenach bieŜących na 1 mieszkańca w tys. zł w
latach 2000-2007 w największych miastach (podregionach).
Tysiące zł
Produkt krajowy brutto (ceny bieŜące)
- na 1 mieszkańca
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
m. Warszawa
m. Kraków
m. Łódź
2000
2001
2002
m. Wrocław
2003
2004
2005
m. Poznań
2006
m. Szczecin
2007
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Wykres 18 Produkt krajowy brutto w cenach bieŜących na 1 mieszkańca (Polska =
100) latach 2000-2007 w największych miastach (podregionach).
Produkt krajowy brutto (ceny bieŜące)
- Polska = 100
350
300
250
200
150
100
50
0
m. Warszawa
m. Kraków
2000
m. Łódź
2001
2002
m. Wrocław
2003
2004
2005
m. Poznań
2006
m. Szczecin
2007
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
84
Tabela 28 Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w cenach bieŜących w zł w latach
2000-2007.
Produkt krajowy brutto (ceny bieŜące) na 1 mieszkańca
Podregion - miasto 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Zł
Warszawa
55 244 58 254 61 259 65 682 68 696 77 001 83 933 94 185
Kraków
31 032 29 601 32 166 33 331 37 460 39 964 44 529 48 924
Łódź
23 618 24 183 25 482 26 971 29 067 30 602 33 269 37 372
Wrocław
29 438 28 823 32 214 32 396 34 338 36 000 40 457 45 623
Poznań
39 346 39 967 41 842 43 190 49 146 53 279 56 081 62 422
Szczecin
30 967 30 602 31 718 30 597 31 317 34 559 36 687 39 558
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Tabela 29 Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w cenach bieŜących (Polska =
100) w latach 2000-2007.
Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca (ceny bieŜące),
Polska = 100
Podregion - miasto
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
%
Warszawa
283,9 285,8 289,7 297,5 283,7 298,8 301,9 305,1
Kraków
159,5 145,2 152,1 151,0 154,7 155,1 160,2 158,5
Łódź
121,4 118,7 120,5 122,2 120,0 118,8 119,7 121,1
Wrocław
151,3 141,4 152,3 146,8 141,8 139,7 145,5 147,8
Poznań
202,2 196,1 197,8 195,7 203,0 206,8 201,7 202,2
Szczecin
159,1 150,2 150,0 138,6 129,3 134,1 132,0 128,1
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
W sumie 6 miast – podregionów, w roku 2007 dostarczało 26% produktu
krajowego brutto, natomiast zamieszkiwało w nich tylko 12,6% ludności kraju (tab.
30). Szczególną pozycje zajmowała Warszaw, w której zamieszkiwało 4,5% ludności,
ale wytwarzano 13,6% PKB. Drugie w rankingu miasto Kraków przy udziale 2%
ludności wytwarzało 3,1% PKB, oraz analogicznie Poznań: 1,5% ludności i 3% PKB.
Tabela 30 Produkt krajowy brutto w roku 2007 w miastach podregionach w cenach
bieŜących.
Jednostka terytorialna
POLSKA
Warszawa
Kraków
Łódź
Wrocław
Poznań
Szczecin
Suma
Produkt krajowy brutto ogółem
(ceny bieŜące)
Liczba mieszkańców
2007
mln zł
1 176 737
160 560
37 003
28 278
28 923
35 208
16 163
306 135
%
100,0
13,6
3,1
2,4
2,5
3,0
1,4
26,0
osoby
38 115 641
1 706 624
756 583
753 192
632 930
560 932
407 811
4 818 072
%
100,0
4,5
2,0
2,0
1,7
1,5
1,1
12,6
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
85
Rycina 20 PKB per capita w podregionach w latach 2004-2007 (w cenach bieŜących)
wg województw.
Źródło: Opracowanie własne MRR na podstawie BDR GUS
Rycina 21 Produkt krajowy brutto w roku 2007 w podziale na podregiony.
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
86
Szacunkowe obliczenia wykonane w MRR na potrzeby przygotowania
Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego (KSRR) pokazują, Ŝe jeśli weźmiemy pod
uwagę wszystkie miasta wojewódzkie (ich obszary funkcjonalne wyznaczone na
podstawie gęstości zaludnienia powyŜej 150 os/km2) generowany przez nie PKB
stanowił w 2007 r. 51% krajowego PKB (patrz Rycina 21, wykres 19). Świadczy to
generowanym w nich wzroście gospodarczym.
Rycina 22 Udział poszczególnych obszarów funkcjonalnych najwaŜniejszych
ośrodków wojewódzkich w tworzeniu PKB w stosunku do reszty regionu i kraju
(2007 r.).
Źródło: Opracowanie własne MRR na podstawie BDR GUS
87
Wykres 19 Udział poszczególnych obszarów funkcjonalnych najwaŜniejszych
ośrodków wojewódzkich w tworzeniu PKB (2007 r.).
Źródło: Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary Wiejskie - Projekt.
Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2 luty 2010
Istotnym miernikiem zróŜnicowania poziomu rozwoju gospodarczego poza
dochodem narodowym jest równieŜ analiza wartości dodanej brutto wskazująca na
perspektywiczne tendencje rozwoju zróŜnicowań. W zakresie wartości dodanej
brutto dominacja Warszawy nad pozostałymi wielkimi miastami Polski jest jeszcze
bardziej wyraźna (tab. 31, wykres 20). Dotyczy to równieŜ szybszego przyrostu
wartości dodanej w Warszawie (wykres 20).
Tabela 31 Wartość dodana brutto w cenach bieŜących.
Miasto
Warszawa
Kraków
Łódź
Wrocław
Poznań
Szczecin
2000
2001
2002
2003
83 178
20 847
16 849
16 833
20 420
11 474
87 734
20 039
17 155
16 468
20 716
11 362
92 485
21 578
17 776
18 242
21 409
11 649
97 896
22 288
18 618
18 260
21 953
11 201
2004
103 229
25 234
20 054
19 435
25 027
11 503
2005
114 979
26 681
20 781
20 176
26 757
12 528
2006
125 381
29 602
22 333
22 578
27 910
13 239
2007
140 462
32 371
24 738
25 303
30 801
14 139
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
88
Wykres 20 Wartość dodana brutto ogółem w największych miastach w latach 1999 –
2007.
mln zł
Wartość dodana brutto ogółem (ceny bieŜące)
160 000
140 000
120 000
100 000
80 000
60 000
40 000
20 000
0
m. Warszawa
m. Kraków
1999
2000
m. Łódź
2001
2002
m. Wrocław
2003
2004
2005
m. Poznań
2006
m. Szczecin
2007
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Relatywnie nowym wymiarem pozwalającym opisywać narastanie
nierówności dochodowych w skali regionalnej i miejskiej stały się, od momentu
przejścia do gospodarki rynkowej dochody ludności. Największe przeciętne
miesięczne wynagrodzenie w relacji do średniej krajowej uzyskiwali mieszkańcy
Warszawy a następnie Katowic (tab. 32). W sumie w grupie miast o największych
dochodach mieszkańców znajdują się miasta będące liderami rozwoju
gospodarczego oraz regiony i miasta przeŜywające problemy restrukturyzacji
tradycyjnej działalności przemysłowej (tab. 33, 34, wykres 21, 22). Niemniej im
większe miasto tym większe dochody mieszkańców ( tab. 34).
Podobny obraz moŜna uzyskać przy wykorzystaniu innych wskaźników.
Wydajność pracy w Warszawie wynosi 171,7% średniej krajowej, podczas gdy
w podregionie chełmsko-zamojskim 59,8% (przy wartościach dla duŜych miast na
poziomie od 108% do 130%).
Tabela 32 Podregiony z ponad przeciętnymi wynagrodzeniami w skali kraju.
Jednostka terytorialna
Warszawa
Katowicki
Trójmiejski
legnicko-głogowski
m. Poznań
m. Wrocław
Rybnicki
warszawski zachodni
Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto w relacji do
średniej krajowej (Polska=100)
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
%
144,6
145,5
143,8
144,1
143,7
143,0
142,6
112,7
121,8
124,6
124,2
123,5
120,2
121,1
110,3
110,2
113,4
116,7
117,3
117,9
118,2
112,1
113,8
116,0
120,6
121,2
122,6
117,5
106,9
108,2
108,6
109,1
109,6
110,1
111,4
102,6
102,3
104,2
105,7
106,1
106,4
108,1
111,8
105,7
103,9
106,8
106,7
106,3
108,1
110,5
112,9
109,5
109,2
108,2
107,8
106,5
89
m. Szczecin
Gliwicki
m. Kraków
101,9
106,9
102,7
102,2
100,2
100,4
102,8
100,8
102,2
104,9
102,4
102,9
103,7
102,5
104,4
103,8
102,9
104,5
104,2
103,8
103,2
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Tabela 33 Miasta na prawach powiatu, w których przeciętne miesięczne
wynagrodzenie jest wyŜsze niŜ średnia krajowa.
Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto w relacji do
średniej krajowej (Polska=100)
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
%
136,8
138,1
141,5
150,4
150,4
150,7
152,7
144,6
145,5
143,8
144,1
143,7
143,0
142,6
120,9
131,1
135,8
135,4
133,6
130,1
131,4
111,2
112,8
114,9
120,4
120,5
121,2
121,8
122,5
121,7
120,6
120,3
120,7
123,6
120,8
111,5
112,1
113,2
112,7
116,4
114,7
117,8
105,9
105,9
105,4
109,9
115,1
112,7
114,2
106,9
108,2
108,6
109,1
109,6
110,1
111,4
116,6
105,3
107,0
109,3
109,2
109,8
110,7
108,2
104,5
110,3
109,3
110,5
111,6
110,6
102,6
102,3
104,2
105,7
106,1
106,4
108,1
104,9
103,0
104,6
105,4
107,2
107,8
107,2
101,9
102,2
102,8
104,9
103,7
103,8
104,2
102,7
100,4
102,2
102,9
104,4
104,5
103,2
101,6
100,5
100,1
98,6
98,4
100,4
101,1
Miasta na prawach powiatu
Jastrzębie-Zdrój
Warszawa
Katowice
Gdańsk
Płock
Sopot
Jaworzno
Poznań
Gliwice
Gdynia
Wrocław
Dąbrowa Górnicza
Szczecin
Kraków
Opole
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Wykres 21 Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto ogółem w największych
miastach w latach 2002-2008.
zł
Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto - ogółem
4 500
4 000
3 500
3 000
2 500
2 000
1 500
1 000
500
0
Powiat m. st.
Warszawa
Powiat m.Kraków
2002
2003
Powiat m.Łódź
2004
2005
2006
Powiat m.Wrocław
2007
Powiat m.Poznań
2008
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
90
Wykres 22 Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto – w relacji do średniej
krajowej (Polska =100) w największych miastach w latach 2002-2008.
%
Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto
- w relacji do średniej krajowej (Polska = 100)
160
140
120
100
80
60
40
20
0
Powiat m. st.
Warszawa
Powiat m.Kraków
2002
2003
Powiat m.Łódź
2004
2005
2006
Powiat m.Wrocław
2007
Powiat m.Poznań
2008
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Tabela 34 Dochody netto gospodarstw domowych w lutym 2009 r. wg klasy
miejscowości zamieszkania.
Dochody netto w zł
Klasa miejscowości zamieszkania
na gospodarstwo
domowe
miasta powyŜej 500 tys.
miasta 200-500 tys.
miasta 100-200 tys.
miasta 20-100 tys.
miasta poniŜej 20 tys.
Wieś
3497,67
2925,18
2734,36
2707,76
2617,85
2451,89
na osobę
na jednostkę
ekwiwalentną
1772,43
1310,23
1213,8
1152,41
1073,25
867,44
2056,79
1595,26
1468,99
1418,15
1331,64
1128,38
Źródło: Czapiński J., Panek T. 2009, Diagnoza społeczna 2009, warunki i jakość Ŝycia Polaków, Raport, Rada
Monitoringu Społecznego, Warszawa
5.2 Struktura przestrzenna ośrodków zarządzania gospodarczego
W
układzie
przestrzennym
koncentracja
ośrodków
zarządzania
przedsiębiorstwami w Warszawie pokazuje rzeczywisty poziom dominacji w skali
kraju o wiele większy niŜ to wynika z rozkładu ludnościowego czy innych
wskaźników ekonomicznych i społecznych. W tym zakresie szczególnym
przypadkiem jest niska pozycja Łodzi w porównaniu z wysoką pozycją w hierarchii
potencjału ludnościowego.
91
Warszawa pozostała niezaprzeczalnym centrum zarządzania gospodarczego
w Polsce. Poza Warszawą ośrodkami zarządzania są: Poznań, Katowice, Kraków i
Gdańsk/Gdynia oraz Płock. Wysoka pozycja Płocka związana jest z jednostkową
lokalizacją siedziby jednego z największych przedsiębiorstw gospodarczych w
Polsce - PKN Orlen. Pozostałe stolice regionalne zaznaczają się na mapie dzięki
lokalizacji w nich ośrodków zarządzania sektorów produkcyjnych i górniczych, lub
wielofunkcyjnemu charakterowi działalności usługowej (poniŜsze ryciny). W sumie
badania P. Sleszyńskiego (2007) wykazały, Ŝe 10 największych ośrodków miejskich w
Polsce koncentrowało 55% ogólnej liczby firm 73% ich przychodów, zatrudniając
66% pracujących.
Rycina 23 Rozmieszczenie siedzib przedsiębiorstw obecnych na Listach 500
„Polityki” w roku 1993.
Źródło: Śleszyński 2007, str. 123
92
Rycina 24 Rozmieszczenie siedzib przedsiębiorstw obecnych na Listach 500 w roku
2004.
Źródło: Śleszyński 2007, str. 123
Rycina 25 Rozmieszczenie siedzib zarządów 10 tyś. największych firm w Polsce pod
względem przychodów całokształtów działalności w 2004 r
93
Źródło: Śleszyński 2007, str. 165
94
5.3 Struktura i rozmiar firm na obszarach miejskich
Szczególnie szybkim zmianom, na skutek prywatyzacji, ulegała struktura
własnościowa gospodarki. Zjawisko to przedstawione jest na poniŜszym wykresie
oraz w kolejnych tabelach. Tabela 35 pokazuje zmiany liczby podmiotów gospodarki
narodowej w sektorze publicznym i prywatnym w latach 1993-2009. Dominacja
sektora prywatnego, który jest współcześnie dominujący jest szczególnie silna w
największych miastach pomimo koncentracji podmiotów publicznych generalnie w
miastach (tabela 35). W strukturze organizacyjno prawnej dominują osoby fizyczne
prowadzące działalność gospodarczą (tabela 36).
Wykres 23 Zmiana liczby podmiotów gospodarki narodowej w latach 1993-2009.
4000000
3500000
3000000
2500000
ogółem
2000000
publiczny
prywatny
1500000
1000000
500000
30
30
VI
19
VI 93
30 19
VI 94
30 19
VI 95
30 19
VI 96
30 19
VI 97
30 19
VI 98
30 19
VI 99
30 20
VI 00
30 20
VI 01
30 20
VI 02
30 20
VI 03
30 20
VI 04
30 20
VI 05
30 20
VI 06
30 20
VI 07
30 20
VI 08
20
09
0
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Tabela 35 Podmioty gospodarki narodowej wg sektorów, liczby pracujących w
miastach stanowiących podregiony.
WYSZCZEGÓLNIENIE Ogółem Sektor publiczny Sektor prywatny
30.06.2009 r.
razem
razem
%
razem
%
3 744 776
120 572
3,22
3 624 201
96,78
m. Wrocław
96 237
3 130
3,25
93 107
96,75
m. Łódź
93 653
1 957
2,09
91 696
97,91
m. Kraków
107 573
1 463
1,36
106 110
98,64
m.st. Warszawa
326 425
4 442
1,36
321 983
98,64
trójmiejski
m. Poznań
m. Szczecin
101 803
93 506
64 142
2 669
1 554
1 780
2,62
1,66
2,78
99 134
91 952
62 362
97,38
98,34
97,22
POLSKA
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
95
Tabela 36 Struktura podmiotów gospodarki narodowej w roku 2009.
POLSKA
m. Wrocław
m. Łódź
%
osoby fizyczne prowadzące
działalność gospodarczą
%
spół-dzielnie
30.06.2009 r.
razem
Ogółem
przedsię-biorstwa
państwowe
WYSZCZEGÓLNIENIE
%
Stowarzyszenia i organizacje
społeczne
W tym:
spółki
%
3744776
316
549479
14,67
17250
0,46
86269
2,30
2826061
75,47
96237
1
19494
20,26
382
0,40
1783
1,85
66252
68,84
93653
17
16452
17,57
217
0,23
1700
1,82
70346
75,11
m. Kraków
107573
10
25260
23,48
401
0,37
2084
1,94
73530
68,35
m.st. Warszawa
326425
81
90604
27,76
1572
0,48
5470
1,68
211027
64,65
trójmiejski
101803
5
20977
20,61
438
0,43
1946
1,91
68997
67,78
m. Poznań
93506
12
20532
21,96
295
0,32
1915
2,05
66663
71,29
m. Szczecin
64142
4
11445
17,84
237
0,37
1021
1,59
47044
73,34
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Od pierwszych lat XXI wieku liczba osób pracujących w gospodarce
narodowej wzrosła do 14037,2 tys. osób w roku 2008. Przyrost zatrudnienia
następował głównie w sektorze prywatnym (przyrost o 2,6% w okresie 2004-2008)
przy niewielkim wzroście w sektorze publicznym. Największy przyrost nastąpił w
sekcjach: hotele i restauracje (15%), budownictwo (7,6%), pośrednictwo finansowe
(5,6%). PowyŜej 3% wzrosło równieŜ zatrudnienie w transporcie i łączności, obsłudze
nieruchomości i firm oraz w sektorze handlu i naprawy. Spadki zatrudnienia
dotyczyły: rybactwa, przetwórstwa przemysłowego i innych sektorów
przemysłowych (Pracujący w gospodarce narodowej w 2008 r., GUS, Warszawa,
2009). W rezultacie przemian strukturalnych po roku 1989 współczesna struktura
pracujących według sektorów własnościowych i sektorów działalności w skali kraju
uległa radykalnej zmianie i przybrała cechy struktury gospodarki rynkowej
(poniŜszy wykres).
Wykres 24 Struktura pracujących w gospodarce narodowej według sektorów
własności, (A) i według sektorów działalności, (B) w 2008 r.
A
B
Źródło: Pracujący w gospodarce narodowej w 2008 r., GUS, Warszawa, 2009
96
W zakresie małych i średnich przedsiębiorstw daje się zauwaŜyć kontrast
między wschodnią i zachodnią częścią Polski. Do obszarów o rozwiniętej
przedsiębiorczości (duŜe miasta, zachodnie i południowo-zachodnie obszary
przygraniczne, obszary turystyczne), dołączają takŜe najlepiej rozwinięte obszary
rolnicze, takie jak Wielkopolska, części centralnej i wschodniej Polski, w tym regiony
sadowniczo-warzywnicze (np. pomiędzy Warszawą, Radomiem i Łodzią). Na
obszarach wschodnich przedsiębiorczość jest hamowana m.in. przez deformację
struktur demograficznych będącą wynikiem selektywnej emigracji, co przyczynia się
takŜe do osłabienia lokalnych rynków zbytu.
Z kolei na przykładzie liczby spółek zarejestrowanym w sektorze prywatnym
(rycina 26), która odzwierciadla stan rozwoju małej i średniej przedsiębiorczości
widać:
•
wyraźne róŜnice między lepiej nasyconym podmiotami gospodarczymi
zachodem Polski i gorzej wyposaŜonym pod tym względem wschodem
Polski;
•
istotną rolę duŜych miast, które wraz ze swoim otoczeniem stanowią
główne bieguny rozwoju przedsiębiorczości, co jest szczególnie dobrze
widoczne na mapie dynamiki tego zjawiska w przypadku Warszawy,
Poznania i Trójmiasta oraz słabiej Wrocławia i Łódzi przy słabym
przyroście liczby tych podmiotów w otoczeniu Konurbacji Śląskiej i
Krakowa,
które
cechują
jednak
się
duŜą
liczbą
tych
mikroprzedsiębiorstw.
Analiza rozmieszczenia spółek z udziałem kapitału zagranicznego (rycina 27)
i zmiana ich liczby pozwala zauwaŜyć:
•
największe nasycenie spółkami z udziałem kapitały zagranicznego
występuje w zachodnich województwach Polski (przede wszystkim
woj. lubuskie i zachodniopomorskie – rola kapitału niemieckiego) i tam
teŜ następuje najszybszy przyrost ich liczby;
•
koncentrację spółek z udziałem kapitału zagranicznego w sąsiedztwie
największych ośrodków miejskich przede wszystkim Warszawy,
Poznania i Wrocławia i Łodzi, ale takŜe Trójmiasta i Krakowa oraz
równie duŜą dynamikę tych obszarów pod względem przyrostu liczby
tych firm;
•
bardzo małą liczbę lub brak spółek z udziałem kapitału zagranicznego
w wielu gminach Polski centralnej oraz wschodniej.
97
Rycina 26 Spółki zarejestrowane w REGON w sektorze prywatnym bez spółek z
udziałem kapitału zagranicznego [stan w 2006 r. i zmiana w latach 2002-2006].
Źródło: Diagnoza problemów rozwoju obszarów metropolitalnych i rekomendacje delimitacji obszarów
metropolitalnych w Polsce”, EUROREG, Warszawa 2008
Rycina 27 Spółki z udziałem kapitału zagranicznego na 10000 mieszkańców [stan w
2006 r. i zmiana w latach 2002-2006].
Źródło: Diagnoza problemów rozwoju obszarów metropolitalnych i rekomendacje delimitacji obszarów
metropolitalnych w Polsce”, EUROREG, Warszawa 2008
98
5.4 Zatrudnienie – dezaktywizacja zawodowa i rynek pracy
W skali całego kraju, ale równieŜ w skali regionalnej podstawowym
zjawiskiem generującym zmiany w miastach był proces de-industrializacji,
połączony początkowo z recesja gospodarczą a następnie ze zmianami
strukturalnymi, które generowały problemy bezrobocia. Zjawiska te dotyczyły w
znacznym stopniu miast, a zwłaszcza miast posiadających dotychczas znaczny
udział funkcji przemysłowych. O skali zmian w poszczególnych miastach świadczy
radykalny spadek zatrudnienia w przemyśle (tab. 37). Spadki zatrudnienia w
przemyśle w od połowy lat 1990-tych w wielkich miastach po kilkadziesiąt tysięcy,
czy spadek w miastach średnich po kilkanaście tysięcy generował podstawowe
strukturalne problemy rozwojowe tych miast.
Tabela 37 Pracujący w przemyśle, jako głównym miejscu pracy.
Miasta na prawach powiatu
st. Warszawa
Kraków
Poznań
Łódź
Wrocław
Katowice
Bydgoszcz
Gdańsk
Częstochowa
Szczecin
Toruń
Ruda Śląska
Gliwice
Bielsko-Biała
Lublin
Gdynia
Rzeszów
Dąbrowa Górnicza
Kielce
Płock
Białystok
Sosnowiec
Tychy
Jastrzębie-Zdrój
Rybnik
Tarnów
Zabrze
Olsztyn
Radom
Włocławek
Kalisz
Bytom
Gorzów Wielkopolski
Krosno
Opole
Elbląg
Mysłowice
Nowy Sącz
1996
115 690
80 914
101 856
74 785
76 950
57 007
58 712
37 584
47 564
34 505
34 977
39 317
37 424
41 581
31 215
28 757
38 068
30 769
27 011
30 513
36 093
16 535
26 523
28 093
24 180
30 452
19 548
29 613
18 684
20 405
38 476
20 318
15 414
18 958
16 633
16 468
12 385
2000
85 465
68 779
73 418
60 862
56 084
48 647
45 739
31 569
39 538
28 310
28 195
26 620
26 434
30 715
26 525
26 354
27 410
24 923
24 017
23 746
22 033
18 453
19 116
20 263
19 226
18 049
17 923
18 511
17 599
15 590
20 691
15 167
12 793
13 912
12 048
12 588
10 604
2001
77 364
67 832
72 623
54 291
53 048
44 271
43 069
30 967
36 635
26 167
26 137
25 788
24 200
26 277
27 663
25 120
23 629
24 065
22 798
21 736
21 287
16 827
18 802
19 471
18 033
18 066
17 449
16 924
15 417
14 622
18 785
14 643
12 229
13 614
12 345
12 534
9 614
2002
161 486
70 099
62 743
64 122
48 383
47 206
41 021
37 519
30 999
30 158
24 868
25 072
24 731
22 809
23 392
25 683
23 551
22 849
20 820
21 487
19 988
20 034
16 891
18 687
18 928
16 298
15 986
16 468
15 513
14 517
13 735
16 320
12 759
11 386
12 962
11 381
11 306
10 262
2003
149 244
68 572
63 762
60 019
45 449
44 420
38 010
35 873
29 906
28 348
24 037
23 940
23 848
23 213
23 055
22 514
22 427
21 622
20 599
19 905
19 636
19 247
18 492
18 443
17 685
15 877
14 866
14 866
14 703
14 130
13 327
13 118
12 308
11 945
11 883
10 676
10 610
10 472
99
Miasta na prawach powiatu
Konin
Jaworzno
Chorzów
Legnica
Zielona Góra
Słupsk
Piotrków Trybunalski
Koszalin
Leszno
Jelenia Góra
Grudziądz
Siedlce
Piekary Śląskie
Suwałki
Ostrołęka
Siemianowice Śląskie
Skierniewice
Przemyśl
Zamość
Świętochłowice
Chełm
Biała Podlaska
ŁomŜa
Tarnobrzeg
śory
Sopot
1996
15 442
16 794
17 443
13 039
15 244
11 476
13 363
11 394
8 279
10 206
11 637
9 704
12 965
6 927
8 381
9 505
5 726
7 350
6 877
8 218
6 163
5 968
4 787
6 532
3 625
3 487
2000
12 185
10 610
11 812
9 381
11 653
10 045
9 572
9 283
7 738
7 163
8 591
7 924
7 763
6 875
6 931
6 922
5 378
5 328
5 532
5 300
5 361
5 487
3 867
4 956
2 846
2 040
2001
11 948
10 237
10 944
9 475
11 386
9 085
8 896
8 970
8 019
7 923
7 393
7 364
7 635
6 625
6 557
6 249
5 021
6 222
4 706
5 290
5 034
4 674
3 499
4 422
2 973
2 008
2002
10 864
10 187
10 301
9 055
10 171
8 859
8 625
8 184
7 391
7 574
7 016
7 223
7 339
6 133
6 434
6 039
4 292
4 325
3 966
4 329
4 257
4 264
3 562
3 860
2 773
1 690
2003
9 842
9 452
9 354
8 980
8 961
8 472
8 276
7 847
7 471
7 450
7 103
7 033
6 638
6 293
6 105
4 820
4 360
4 097
4 082
3 882
3 811
3 706
3 510
3 411
2 679
1 594
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Podstawowym zagadnieniem przemian rynku pracy poza zmianami
strukturalnymi oraz znaczną dezaktywacją zawodową stał się problem bezrobocia.
Problem bezrobocia zaistniał prawdopodobnie „na stałe”, jako element
charakteryzujący polską gospodarkę, pomimo znacznego spadku w ostatnich latach
(tabele poniŜej). Bezrobocie dla wielu miast średniej wielkości, pełniących w
przeszłości waŜne funkcje gospodarcze ale oparte zbyt jednostronnie na produkcji
przemysłowej, nawet jeszcze w roku 2008 stanowiło istotny problem gospodarczy
(tabela 39). Szczególnie trudna sytuacja dotyczy, poza miastami Górnego Śląska,
Radomia – miasta ponad 200 tysięcznego, w którym stopa bezrobocia, pomimo
poprawy, w dalszym ciągu utrzymuje się na poziomie ok. 20%. Problem bezrobocia
dotyczy równieŜ większości miast małych połoŜonych w regionach leŜących poza
bezpośrednim oddziaływaniem obszarów metropolitalnych, zwłaszcza połoŜonych
we wschodniej i północnej części kraju.
Tabela 38 Miasta na prawach powiatu o stopie bezrobocia ponad 10% w 2008 r.
Radom
Grudziądz
Przemyśl
Chełm
Włocławek
Ostrołęka
2004
28,2
30,1
20,3
25,7
21,8
24,0
2008
19,5
18,6
17,0
14,8
13,9
13,5
ludność ogółem 2008
224 226
99 134
66 488
67 702
118 042
53 982
100
Zamość
Biała Podlaska
Tarnobrzeg
Bytom
Elbląg
ŁomŜa
Siemianowice Śląskie
20,2
20,5
18,5
26,7
24,5
21,2
28,1
13,1
13,1
12,8
12,7
11,7
11,1
10,3
66 530
57 780
49 615
183 829
126 439
63 304
71 118
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Tabela 39 Bezrobocie w miastach na prawach powiatu w latach 2004 – 2008.
Miasto
Warszawa
Kraków
Łódź
Wrocław
Poznań
Gdańsk
Szczecin
Bydgoszcz
Lublin
Katowice
Białystok
Gdynia
Częstochowa
Radom
Sosnowiec
Toruń
Kielce
Gliwice
Zabrze
Bytom
Olsztyn
Bielsko-Biała
Rzeszów
Ruda Śląska
Rybnik
Tychy
Dąbrowa Górnicza
Płock
Elbląg
Opole
Gorzów Wielkopolski
Włocławek
Zielona Góra
Tarnów
Chorzów
Koszalin
Kalisz
Legnica
Grudziądz
Słupsk
Stopa bezrobocia w
latach:
2004
2008
6,2
1,9
7,5
2,8
18,4
6,8
12,3
3,3
6,7
1,8
11,5
2,6
15,3
4,3
11,4
4,9
12,4
7,4
7,7
1,9
13,3
7,8
9,4
2,3
16,2
8,0
28,2
19,5
22,9
9,2
13,2
6,1
15,7
9,6
14,0
4,5
23,4
9,3
26,7
12,7
10,8
4,3
10,1
4,8
9,4
5,9
14,2
5,0
14,4
4,6
13,1
3,6
19,9
7,5
19,6
9,6
24,5
11,7
9,9
4,4
17,9
4,2
21,8
13,9
13,2
4,9
12,2
7,3
23,7
8,2
20,8
7,8
14,7
5,8
20,3
6,3
30,1
18,6
22,4
6,6
Liczba ludności
w roku 2008
1 709 781
754 624
747 152
632 162
557 264
455 581
406 941
358 928
350 462
309 621
294 153
249 257
240 612
224 226
221 259
206 013
205 094
196 669
188 401
183 829
176 142
175 677
170 653
143 930
141 177
129 475
128 315
126 709
126 439
126 203
125 157
118 042
117 557
115 518
113 314
107 146
107 140
104 489
99 134
97 331
101
Miasto
Jaworzno
Jastrzębie-Zdrój
Jelenia Góra
Nowy Sącz
Konin
Piotrków Trybunalski
Siedlce
Mysłowice
Siemianowice Śląskie
Suwałki
Chełm
Zamość
Przemyśl
Leszno
ŁomŜa
śory
Piekary Śląskie
Biała Podlaska
Świętochłowice
Ostrołęka
Tarnobrzeg
Skierniewice
Krosno
Świnoujście
Sopot
Stopa bezrobocia w
latach:
2004
2008
22,7
8,9
17,0
6,8
15,1
6,5
17,2
8,5
18,4
8,7
15,9
7,8
15,8
8,6
17,0
7,3
28,1
10,3
20,1
9,6
25,7
14,8
20,2
13,1
20,3
17,0
13,4
4,9
21,2
11,1
22,6
7,3
21,9
9,8
20,5
13,1
29,0
9,3
24,0
13,5
18,5
12,8
13,9
6,5
8,1
5,3
20,9
8,1
8,5
1,9
Liczba ludności
w roku 2008
95 228
93 554
85 378
84 475
79 829
78 149
77 185
74 998
71 118
69 554
67 702
66 530
66 488
64 142
63 304
62 044
58 832
57 780
54 360
53 982
49 615
49 016
47 534
40 829
38 821
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
Zatrudnienie nierejestrowane w Polsce25
Około 9,5% ogółu pracujących w Polsce robi to w szarej strefie. Praca
nierejestrowana dominuje przede wszystkim wśród osób młodych i
niewykształconych, czyli mających najmniejsze szanse na zatrudnienie (wykres 25).
Na przykład wśród osób legitymujących się wykształceniem poniŜej zawodowego,
odsetek pracujących w szarej strefie (i to w głównym miejscu pracy) wynosi 17%, a
wśród osób z wykształceniem średnim zawodowym spada juŜ poniŜej 8%. Wśród
osób z wykształceniem wyŜszym odsetek pracujących w szarej strefie w głównym
miejscu pracy nie przekracza 3%, a razem z osobami wykonującymi „na czarno”
pracę dodatkową dochodzi do 4%.
25 Na podstawie „Raportu Polska 2030” opracowanego przez Zespołu Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów.
Redaktorem naukowym opracowania jest minister Michał Boni.
102
Wykres 25
Odsetek zatrudnionych w szarej strefie według wykształcenia.
Źródło: Polska 2030 - Wyzwania Rozwojowe. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, 2009
Osoby z niskim wykształceniem są często zmuszone akceptować najbardziej
ryzykowną i kosztowną z punktu widzenia pracownika formę pracy
nierejestrowanej, tzn. umowę ustną. AŜ 70% osób z wykształceniem podstawowym
pracujących w szarej strefie nie ma Ŝadnej umowy. Oznacza to, Ŝe osoby te nie są
objęte Ŝadnymi przywilejami pracowniczymi ani ubezpieczeniami społecznymi,
często natomiast są zarejestrowane jako bezrobotne, by mieć prawo do ubezpieczenia
zdrowotnego. Pracownicy wykształceni znacznie częściej mają umowy w pełni
legalne, a w szarej strefie otrzymują jedynie część wynagrodzenia (wykres 26). Są
więc objęte ubezpieczeniami społecznymi i przywilejami pracowniczymi. Część
wynagrodzenia niepodlegającą opodatkowaniu mogą traktować jako „zysk
specjalny”, który nie wiąŜe się właściwie z Ŝadnym realnym ryzykiem.
NaleŜy przy tym podkreślić, Ŝe zatrudnienie w szarej strefie dotyczy przede
wszystkim prac prostych – ogrodniczych, budowlanych, domowych. Prace
wymagające wyŜszych kwalifikacji, takie jak korepetycje czy usługi opiekuńcze,
zdrowotne, księgowe i prawne, mają zdecydowanie mniejszościowy udział w
zatrudnieniu i produkcji szarej strefy.
103
Wykres 26
Typy „stosunku pracy” w szarej strefie w zaleŜności od wykształcenia
pracownika.
Źródło: Polska 2030 - Wyzwania Rozwojowe. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, 2009
Nie ma dostępnych danych dotyczących tej tematyki na niŜszych poziomach
administracyjnych.
5.5 Klastry
Polityka skoncentrowana na podejściu klastrowym do rozwoju gospodarki jest
nowym tematem w Polsce, ale zainteresowanie nim rośnie szczególnie w związku z
polityką innowacyjną. Powstające w Polsce regionalne systemy innowacyjne
wykazują silne podobieństwo do klastrów, a tworzenie klastrów uwaŜa się za bardzo
dobrą metodę wspomagania transferu wiedzy i innowacji do gospodarki. RozłoŜenie
klastrów na mapie oraz sprawozdania pokazują, Ŝe Polska posiada dobry potencjał
do rozwoju konkurencyjnych struktur klastrowych silnie skoncentrowanych w
regionach.
Pozostają jednak dwa kluczowe pytania: w jakim stopniu rząd krajowy powinien
koordynować rozwój klastrów oraz co powinno zostać zrobione na szczeblu
regionalnym. Wywiady przeprowadzane z władzami regionalnymi dowodzą, Ŝe
regiony podchodzą do kwestii rozwoju klastrów w coraz bardziej aktywny sposób.
Obecnie starania w tym zakresie są koordynowane na szczeblu operacyjnym w
ramach programów operacyjnych. Podejście takie nie pasuje jednak do
„łagodniejszych” etapów budowania zaufania, które według władz regionalnych
naleŜy zainicjować w większości powstających klastrów, szczególnie w warunkach
nadal słabo zorganizowanego środowiska przedsiębiorców.
104
Szczegółowe informacje na temat inicjatyw klastrowych w Polsce podaje badanie
przeprowadzone przez PARP w 2008 r. Badanie to identyfikuje 47 klastrów i 74
inicjatywy klastrowe w Polsce. Informacje na temat wyników badania są dostępne na
Portalu
Innowacji
w
postaci
interaktywnej
mapy
klastrów:
http://www.pi.gov.pl/Klastry/index.html. Mapa ta pozwala odnaleźć wiele
przykładów klastrów w róŜnych regionach na poziomie NUTS2 w Polsce i zawiera
szczegółowe dane na temat wszystkich z nich.
Zidentyfikowane klastry zostaną porównane na podstawie specjalnie w tym celu
zaprojektowanej metodologii, którą przygotowało Ministerstwo Gospodarki i GUS.
Projekt został rozpoczęty w listopadzie 2009 r. i planuje się, Ŝe zostanie zakończony
w drugiej połowie 2010 r.
W Polsce stoi wiele przeszkód na drodze tworzenia klastrów, w szczególności są to:
brak zaufania pomiędzy przedsiębiorcami oraz brak woli do współpracy pomiędzy
firmami spowodowany obawami związanymi z wykradaniem pomysłów;
nieświadomość znaczenia jakie odgrywa współpraca; brak środków finansowych i
wspierających instytucji finansowych; brak informacji biznesowych i informacji o
moŜliwych partnerach; brak regionalnej i lokalnej polityki wspierającej tworzenie
klastrów; bariery podatkowe (np.: wyŜsze podatki dla stowarzyszeń); słabe
zdolności zarządcze rolników i przedsiębiorców indywidualnych; młody sektor
małych i średnich przedsiębiorstw, który nie posiada tradycji przedsiębiorczych;
oraz ograniczenia spowodowane brakiem zainteresowania do budowania
zewnętrznych relacji ze strony głównego kierownictwa.
Główne wyzwania związane z budowaniem klastrów w Polsce obejmują:
•
integrację ośrodków badań i innych kluczowych ośrodków wiedzy w myśl
polityki klastrowej;
•
przyjęcie oddolnego podejścia do kształtowania nowych procesów rozwoju
klastrów (doświadczenie międzynarodowe pokazuje, Ŝe działania rządowe
mające na celu tworzenie klastrów nie przynoszą większych sukcesów);
•
stworzenie warunków ramowych sprzyjających rozwojowi przedsiębiorstw
w ogóle, a w szczególności rozwojowi klastrów (przepisy, infrastruktura,
nieruchomości, bariery związane z działalnością);
•
wspieranie lokalnej współpracy prywatno-publicznej z naciskiem na
wiodącą rolę sektora prywatnego;
•
określenie i zlikwidowanie niedoskonałości rynku;
•
uszanowanie faktu, Ŝe kaŜdy klaster będzie prezentował inne wpływy
polityczne;
•
przystąpienie do międzynarodowej sieci nauki o klastrach;
•
profesjonalizacja pośredników w dostępie do klastrów, w celu rozwijania ich
kompetencji w zakresie budowania kapitału społecznego.
Polityka klastrowa stanowi dobry przykład obszaru polityki, który przynosi
wyraźne potencjalne korzyści z współpracy pomiędzy władzami krajowymi i
regionalnymi poniewaŜ wsparcie dla rozwoju klastrów jest obecnie dostępne
zarówno ze źródeł krajowych jak i regionalnych. Po zidentyfikowaniu klastrów
PARP zapewnia wsparcie na rozwój klastra, na szczeblu krajowym w ramach PO
Innowacyjna Gospodarka, a w przypadku programu "Innovation Express" z budŜetu
105
państwa (wsparcie z tych źródeł otrzymuje odpowiednio 3 i 7 klastrów) w zakresie
inwestycji, doradztwa i szkoleń oraz poprzez projekty VII Programu Ramowego,
które skupiają się na międzynarodowej współpracy klastrów w zakresie badań,
rozwoju i innowacji (RDI). Ponadto, aby zachęcić do ustanawiania i rozwijania
inicjatyw klastrowych organizowane są seminaria promujące najlepsze praktyki i
doradztwo/szkolenia dla klastrów obejmujące animatorów klastrów w ramach PO
Kapitał Ludzki. Wsparcie dla rozwoju klastrów jest równieŜ dostępne z 16. RPO.
5.6 Handel zagraniczny i bezpośrednie inwestycje zagraniczne
Dane na temat konkretnych miast nie są dostępne w statystyce publicznej.
Najdokładniejsze są dane odnoszące się do województw (tabela 40).
Tabela 40 Wartość importu i eksportu według województw w 2007 roku.
Import
Województwa
a - ogółem b - do 9 pracujących c powyŜej 9 pracujących
OGÓŁEM...........................................
..
a
b
c
Dolnośląskie....................................... a
b
c
Kujawskoa
pomorskie.............................
b
c
Lubelskie............................................. a
b
c
Lubuskie.............................................. a
b
c
Łódzkie................................................ a
b
c
Małopolskie........................................ a
b
c
Mazowieckie....................................... a
b
c
Opolskie.............................................. a
b
c
Podkarpackie...................................... a
b
c
Podlaskie............................................. a
b
c
Pomorskie........................................... a
Eksport
w tym/ of which
import
import
surowców
towarów
i materiałów
do dalszej
na cele
odsprzedaŜy
produkcyjne
w mln zł
liczba
podmiotó
w
importujących
wartość
importu
ogółem
8790
3256
5534
981
384
597
264826,5
8489,4
256337,1
26266,8
734,9
25532,0
125611,9
473,4
125138,5
19947,9
64,1
19883,8
288
85
203
131
50
81
349
131
218
448
125
323
486
199
287
2653
1071
1582
190
63
127
141
38
103
49
19
30
487
6470,9
190,9
6280,1
1547,2
253,2
1294,0
5076,6
251,5
4825,1
8725,6
308,6
8417,0
12938,5
308,4
12630,1
106449,4
3685,2
102764,1
3384,0
118,8
3265,2
4628,4
87,2
4541,3
843,1
12,2
830,9
10653,6
3473,5
6,4
3467,1
773,3
11,9
761,4
3866,7
15,9
3850,7
4925,9
22,2
4903,7
7048,6
32,5
7016,1
24946,1
162,5
24783,6
1887,2
5,8
1881,4
3424,3
1,8
3422,5
297,9
0,7
297,2
6374,7
liczba
podmiotó
w
eksportujących
wartość
eksportu
wyrobów,
usług
i towarów
w mln zł
121182,1
7145,3
114036,8
4881,3
610,2
4271,0
8157
2827
5330
852
290
562
245268,0
4425,9
240842,1
30656,2
397,5
30258,7
2617,5
160,3
2457,2
731,5
236,8
494,7
739,0
197,1
541,9
3260,0
273,1
2986,9
5093,1
236,2
4856,9
75154,4
3058,8
72095,6
1265,6
111,1
1154,5
793,6
74,5
719,1
497,1
11,4
485,7
3167,3
289
79
210
135
46
89
403
143
260
433
121
312
449
176
273
2097
783
1314
225
85
140
178
64
114
59
28
31
542
8752,9
105,9
8646,9
2524,5
92,0
2432,4
8144,7
173,4
7971,3
7663,3
205,0
7458,3
10864,0
203,8
10660,2
55200,5
1674,1
53526,4
3526,5
81,8
3444,7
7336,4
53,4
7283,0
1042,5
39,0
1003,5
12951,4
106
Śląskie..................................................
Świętokrzyskie...................................
Warmińsko-mazurskie.................
Wielkopolskie.....................................
Zachodniopomorskie........................
b
c
a
b
c
a
b
c
a
b
c
a
b
c
a
b
c
186
301
1044
404
640
89
23
66
89
25
64
877
260
617
488
193
295
439,3
10214,3
38969,0
1002,2
37966,8
1685,5
45,4
1640,1
671,9
51,6
620,3
31655,6
668,2
30987,4
4860,3
332,0
4528,4
42,3
6332,4
28203,2
41,8
28161,4
1033,5
0,7
1032,8
486,1
1,9
484,2
16106,1
29,7
16076,3
2817,0
33,1
2783,9
371,5
2795,8
7026,1
904,2
6121,9
573,1
44,6
528,6
131,7
45,3
86,4
13807,1
548,6
13258,4
1443,7
261,6
1182,1
211
331
939
329
610
83
16
67
106
30
76
806
208
598
561
218
343
317,1
12634,4
50213,0
273,4
49939,7
2472,0
43,1
2428,8
4040,6
25,4
4015,1
30745,3
203,4
30541,9
9134,4
537,6
8596,8
Źródło: GUS
Danych na poziomie powiatów na ten temat dostarcza badanie Prof.
Tomasza Komornickiego „Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego
eksportu w kontekście celów polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu
dynamicznym”.26 PoniŜszej przedstawiona analiza opiera się na wynikach tego
badania.
Eksport
W roku 2000 Polska charakteryzowała się bardzo nierównomiernym
wewnętrznym rozkładem eksportu (rycina poniŜej). Skupiał się on w Warszawie, na
Górnym Śląsku oraz w niektórych innych ośrodkach regionalnych (Wrocław,
Trójmiasto), a takŜe w miastach, które w latach 90-tych były miejscami inwestycji
zagranicznych (np. Kwidzyn, Polkowice, Elbląg, Piła, Gorzów Wielkopolski).
26Celem niniejszego opracowania jest ocena rozkładu intensywności i struktury polskiego handlu zagranicznego na
poziomie regionalnym (województwa) i subregionalnym (powiaty), w ujęciu dynamicznym. Z uwagi na rolę gospodarczą oraz
ograniczenia metodologiczne (patrz niŜej) skoncentrowano się na analizie powiązań eksportowych (dane odnośnie importu
omówiono tylko na poziomie ogólnym). Wykorzystane zostały trzy przekroje czasowe: 2000 – okres przedakcesyjny (w
praktyce pierwszy rok, pozwalający na agregację danych w obecnym układzie administracyjnym); 2005 – pierwsze efekty
członkostwa w Unii Europejskiej, okres największej dynamiki wzrostów obrotów międzynarodowych; 2007 – najnowsze
dostępne dane. Opracowanie bazuje wyłącznie na materiałach pierwotnych gromadzonych na granicach lub w ramach
sprawozdawczości unijnej. Dane z roku 2000 pochodzą z Centrum Informatyki Handlu Zagranicznego i są w całości oparte na
dokumentach SAD (Single Administrative Document) zbieranych wówczas na wszystkich granicach Polski. Dane z lat 2005 i 2007
zostały udostępnione przez Departament Celny Ministerstwa Finansów i bazują na dwóch źródłach: druki SAD – dla wymiany
pozaunijnej, druki INTRASTAT (sprawozdawczość przedsiębiorstw) – dla wymiany wewnątrzunijnej.
107
Rycina 28 Eksport ogółem (w mln USD).
Źródło: T. Komornicki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
Oznaczało to dominację pięciu województw: mazowieckiego, śląskiego,
wielkopolskiego, dolnośląskiego oraz pomorskiego. Jednocześnie znaczące obszary
w Polsce wschodniej i centralnej praktycznie nie uczestniczyły w oficjalnej wymianie
handlowej (w przypadku regionów wschodnich występował natomiast
zapoczątkowany w latach 90-tych eksport bazarowy do krajów ościennych). W roku
2000 wartość wywozu z takich województw jak podlaskie, świętokrzyskie, opolskie,
lubelskie i warmińsko-mazurskie nie przekraczała kwoty 1 mld USD. Zmiany jakie
zaszły w latach 2000-2005 oraz 2005-2007 miały dwa podstawowe wymiary:
•
szybki ogólny wzrost eksportu w następstwie akcesji do Unii
Europejskiej;
•
deglomeracja działalności eksportowej na poziomie subregionalnym.
Oznaczało to, Ŝe struktura handlu na poziomie województw nie uległa
zasadniczym zmianom. Spośród jednostek o największym znaczeniu w wywozie,
108
wzrósł udział dolnośląskiego i śląskiego (które juŜ w roku 2005 stało się
największym województwem-eksporterem w Polsce). Zwiększał się takŜe udział
małopolskiego i co charakterystyczne świętokrzyskiego, malał zaś lubelskiego,
łódzkiego, podlaskiego i warmińsko-mazurskiego. W efekcie świętokrzyskie
przestało być najmniejszym eksporterem ustępując tę pozycję podlaskiemu.
Jednocześnie jednak bardzo wyraźnie wzrósł udział wielu powiatów w Polsce
zachodniej, a takŜe w centralnej i południowo-wschodniej części kraju. Proces
deglomeracji w najmniejszym stopniu objął szeroko rozumianą Polskę północnowschodnią.
Przyrost eksportu na poziomie powiatowym w okresie 2000-2005
charakteryzuje się wyŜszymi wartościami wskaźników dynamiki w szeroko
rozumianej Polsce wschodniej. MoŜna to interpretować jako powolną tendencję do
wyrównywania się dysproporcji w natęŜeniu wywozu. Dla okresu 2005-2007 układ
jest juŜ jednak mniej jednoznaczny. Ma charakter mozaikowy i nie moŜna go
traktować jako potwierdzenie utrzymywania się tendencji w zakresie
wyrównywania dysproporcji. NaleŜy teŜ pamiętać, Ŝe ogólny rozkład przestrzenny
dynamiki jest po części kształtowany przez jednostki (zwłaszcza powiaty Polski
wschodniej), których ogólna wartość eksportu jest znikoma. Wartość wskaźnika
moŜe tam niekiedy zaleŜeć od jednej transakcji konkretnego przedsiębiorstwa.
Jeszcze w roku 2000 większość powiatów Polski wschodniej i centralnej
odznaczało się wartością poniŜej 300 USD wartości eksportu na mieszkańca, co
plasowało je na poziomie krajów Afryki Centralnej. Sytuacja ulegała jednak
systematycznej poprawie na skutek wspomnianej wyŜej deglomeracji handlu (rycina
poniŜej). W zachodniej części kraju występuje zwarty przestrzennie obszar o
poziomie wskaźnika powyŜej 1 tys. USD, a na pograniczu województw
wielkopolskiego, lubuskiego i dolnośląskiego nawet ponad 2 tys. USD. Zwarte
regiony o wyraźnie niŜszym relatywnym znaczeniu eksportu koncentrują się obecnie
(a) na pograniczu województw mazowieckiego, podlaskiego i warmińskomazurskiego, (b) w pasie od południowego Mazowsza (region Radomia) przez
centralną część województwa świętokrzyskiego i wschodnią województwa
małopolskiego, (c) na wschodniej Lubelszczyźnie.
109
Rycina 29 Eksport na 1 mieszkańca (w USD).
Źródło: T. Komornicki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
W skali kraju powiatami o najwyŜszym poziomie wskaźnika eksportu
na 1 mieszkańca (patrz tabela poniŜej) są ośrodki przemysłu samochodowego
(Bielsko-Biała, polkowicki, Gliwice, Tychy, wałbrzyski), wydobywczego (lubiński –
miedziowego oraz Katowice – siedziba spółek węglowych), papierniczego
(kwidzyński), telewizyjnego (mławski). Bezwzględnym liderem jest miasto BielskoBiała (33,7 tys. USD; siedziba Fiat Auto Poland). Spośród duŜych miast wysoko w
rankingu plasują się Poznań, Gdańsk i Warszawa. Zdecydowanie niekorzystna jest w
tym kontekście pozycja Szczecina, Łodzi, Bydgoszczy, a zwłaszcza Lublina. Powiaty
o najniŜszym poziomie wskaźnika w większości połoŜone są w Polsce wschodniej.
110
Tabela 41 Powiaty o najwyŜszym i najniŜszym poziomie eksportu na 1 mieszkańca.
POZYCJA POWIAT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
20
47
54
116
141
162
241
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
M. BIELSKO-BIAŁA
POLKOWICKI
LUBIŃSKI
MŁAWSKI
KWIDZYŃSKI
M. GLIWICE
WROCŁAWSKI
OŁAWSKI
M. KATOWICE
GOLENIOWSKI
M. PŁOCK
M. TYCHY
WAŁBRZYSKI
PILSKI
TCZEWSKI
M. POZNAŃ
M. GDAŃSK
M. ST. WARSZAWA
M. KRAKÓW
M. WROCŁAW
M. SZCZECIN
M. ŁÓDŹ
M. BYDGOSZCZ
M. LUBLIN
RADZIEJOWSKI
KIELECKI
MIECHOWSKI
śUROMIŃSKI
SEJNEŃSKI
HRUBIESZOWSKI
NOWODWORSKI
OSTROŁĘCKI
CHEŁMSKI
KOLNEŃSKI
TATRZAŃSKI
LUBACZOWSKI
KAZIMIERSKI
WŁODAWSKI
WĘGORZEWSKI
WOJEWÓDZTWO
śląskie
dolnośląskie
dolnośląskie
mazowieckie
pomorskie
śląskie
dolnośląskie
dolnośląskie
śląskie
zachodniopomorskie
mazowieckie
śląskie
dolnośląskie
wielkopolskie
pomorskie
wielkopolskie
pomorskie
mazowieckie
małopolskie
dolnośląskie
zachodniopomorskie
łódzkie
kujawsko-pomorskie
lubelskie
kujawsko-pomorskie
świętokrzyskie
małopolskie
mazowieckie
podlaskie
lubelskie
pomorskie
mazowieckie
lubelskie
podlaskie
małopolskie
podkarpackie
świętokrzyskie
lubelskie
warmińsko-mazurskie
Eksport na 1 mieszkańca
(USD)
33 686
27 944
27 563
22 275
21 897
15 278
14 351
14 292
13 752
13 708
12 563
12 219
10 630
9 373
8 817
8 532
8 390
7 716
4 775
4 419
2 565
2 080
1 782
1 072
153
152
102
101
80
79
74
70
46
38
24
19
19
11
7
Źródło: T. Komorocki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zleceniu Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
111
Odnosząc eksport do wskaźników ekonomicznych mamy do czynienia Ŝe
spektakularnym wzrostem wskaźników. Eksport wzrastał w bieŜącej dekadzie
zdecydowanie szybciej niŜ produkcja i produkt krajowy. Spośród powiatów o
zdecydowanie proeksportowym charakterze gospodarki wymienić naleŜy m.in.
pruszkowski, miasto Gdynia, oławski, miasto Zielona Góra oraz ponownie
kwidzyński. W grupie duŜych miast jako posiadające gospodarkę o charakterze
międzynarodowym wymienić naleŜy Szczecin i Wrocław, a w drugiej kolejności
Poznań i Gdańsk. Miastami, z których produkcja w największym stopniu nastawiona
jest tylko na odbiorców krajowych są Lublin, Bydgoszcz i Katowice.
Struktura kierunkowa eksportu
JuŜ w latach 90-tych obserwowany jest w Polsce pasmowy układ udziału UE
w wymianie handlowej malejący stopniowo od zachodu w kierunku wschodnim,
spadając do poziomu wyraźnie poniŜej 50% we wschodnim pasie przygranicznym.
Prawidłowość ta w ogólnym zarysie została zachowana i jest widoczna w rozkładzie
powiatowym (rycina poniŜej). Akcesja do Unii Europejskiej zaowocowała jednak
wyraźnym wzrostem udziału eksportu na kierunku Europy Zachodniej
w niektórych częściach Polski wschodniej. Z pasmowego układu wymiany z
„piętnastką” wyłamywały się niektóre duŜe metropolie, w tym przede wszystkim
Warszawa i Gdańsk.
Rycina 30 Udział 15 krajów „starej Unii” w eksporcie (w %).
Źródło: T. Komorocki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zleceniu Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
112
Reasumując naleŜy stwierdzić, Ŝe akcesja do UE niezaleŜnie od silnego
pobudzenia działalności eksportowej spowodowała przesunięcie kierunków
eksportu od jądra gospodarczego Unii Europejskiej w stronę nowych państw
członkowskich oraz, co interesujące, takŜe państw trzecich. Udział Unii Europejskiej
był z reguły mniejszy w duŜych ośrodkach miejskich, które skupiają obroty
handlowe z krajami trzecimi. Jako relatywnie najbardziej „unijną” uznać moŜna w
tym kontekście gospodarkę Krakowa, Poznania, Wrocławia, Szczecina, Bydgoszczy i
Łodzi (wszędzie ponad 75% eksportu do UE26), a jako bardziej zdywersyfikowaną
pod względem powiązań eksportowych gospodarkę Warszawy, Lublina, Gdańska i
Katowic.
PoniŜej pokazano udział wybranych krajów sąsiednich
poziomie powiatów oraz podsumowanie tendencji.
w ekspercie na
Rycina 31 Udział Niemiec w eksporcie (w %).
Źródło: T. Komornicki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
Niemcy są najwaŜniejszym partnerem handlowym Polski;
113
Ogólny spadek znaczenia Niemiec jako partnera handlowego w eksporcie
oraz wzrost udziału zachodniego sąsiada w strukturze eksportu powiatów
Polski wschodniej (skutek zmniejszania się znaczenia czynnika
geograficznego w kontaktach handlowych z Niemcami po wstąpnieniu Polski
do UE);
Spośród duŜych ośrodków, najbardziej ukierunkowane na odbiorcę
niemieckiego są Szczecin (45% udziału w eksporcie), Bydgoszcz, Poznań i
Wrocław (wszystkie ponad 30%), relatywnie mniej Warszawa, Łódź, Lublin
oraz Gdańsk.
Rycina 32 Udział Republiki Czeskiej w eksporcie powiaty (w %).
Źródło: T. Komornicki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
Wzrost udziału Republiki Czeskiej w eksporcie;
Województwa: opolskie, śląskie i dolnośląskie głównymi partnerami
południowego sąsiada Polski;
114
Wzrost udziału Czech w strukturze eksportu powiatów Polski centralnej i
wschodniej;
Słabe powiązania eksportowe Polski północno-zachodniej z Czechami;
DuŜymi ośrodkami najsilniej powiązanymi eksportowo z Czechami są Lublin,
Wrocław i Warszawa.
Rycina 33 Udział Rosji w eksporcie powiaty (w %).
Źródło: T. Komornicki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
Słabnięcie udziału wymiany handlowej z Rosją w strukturze eksportu we
wschodnich powiatach Polski;
wyrównywanie się rozkładu przestrzennego jednostek o duŜym znaczeniu
partnera rosyjskiego;
Włączenie powiatów Polski zachodniej w kontakty handlowe z Rosją;
115
Spośród duŜych miast polski najbardziej powiązane eksportowo z partnerem
rosyjskim są Łódź, Warszawa, Bydgoszcz, Lublin i Gdańsk.
Import
Rycina 34 Import ogółem (w mln USD).
Źródło: T. Komornicki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
Rozkład regionalny importu (rycina powyŜej) okazał się bardziej stabilny w
okresie rozwoju obrotów i akcesji do Unii Europejskiej. Wzrosty (nieco mniejsze niŜ
w przypadku eksportu) rozłoŜyły się relatywnie proporcjonalnie na dotychczasowe
województwa i powiaty-importerów. Utrzymała się ogromna koncentracja
przywozu w Warszawie oraz w innych duŜych ośrodkach będących siedzibami firm
importerów, a tym samym miejscami dalszej redystrybucji przywoŜonych towarów
konsumpcyjnych. Dotyczy to przede wszystkim Poznania, Wrocławia i Trójmiasta.
WaŜnymi importerami są teŜ ponownie jednostki, w których znajdują się firmy z
116
kapitałem zagranicznym, a ponadto siedziby koncernów paliwowych (Płock i
Gdańsk) do których trafia przywoŜona ropa naftowa. W układzie wojewódzkim
największa część importu trafia do województwa mazowieckiego, a w następnej
kolejności do śląskiego i wielkopolskiego. Najmniejsza jest wartość towarów
przywoŜonych do świętokrzyskiego, podlaskiego, lubelskiego i warmińskomazurskiego.
Po przeliczeniu na 1 mieszkańca, podobnie jak w przypadku eksportu,
widoczna jest uprzywilejowana pozycja zachodniej części kraju (rycina poniŜej).
Rycina 35 Import na 1 mieszkańca (w USD).
Źródło: T. Komornicki. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w kontekście celów
polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa
Rozwoju Regionalnego
Wartość importu na mieszkańca w wielu jednostkach Polski wschodniej
nie zmieniła się prawie wcale od roku 2000. W połączeniu z ogólnym wzrostem
importu, świadczy to pośrednio o wzroście jego koncentracji. Wzrost ten wystąpił
117
przede wszystkim w Warszawie i w drugiej kolejności w Poznaniu, Trójmieście i
Wrocławiu (a więc w miastach, które juŜ wcześniej skupiały duŜą część przywozu).
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne
Nie ma danych dotyczących BIZ w podziale na obszary miejskie. PoniŜej
przedstawiono ogólną charakterystykę tego zagadnienia dla Polski. Według danych
NBP napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) do Polski kształtował się
na poziomie - od 6,8 mld EUR w 1999 r., poprzez 4,07 mld EUR w 2003 r. do 16,7 mld
EUR w 2007 r. ZauwaŜalny był znaczny wzrost napływu BIZ po akcesji do UE – w
2004 r. do Polski napłynęło ponad 2,5-krotnie więcej BIZ niŜ w roku poprzednim.
Według badania przeprowadzonego na zlecenie MRR w 2008 r. największą
atrakcyjnością inwestycyjną charakteryzują się województwa: śląskie, mazowieckie,
dolnośląskie i wielkopolskie. Regiony te cechują się bardzo dobrze rozwiniętą
infrastrukturą gospodarczą, stosunkowo duŜymi i chłonnymi rynkami zbytu oraz
ponadprzeciętną dostępnością transportową.
Tabela 42 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne – Polska 2008 r.
ROK 2008 (mln EUR)
Całkowita kwota BIZ
9 971,6
Analiza wg sektorów
rolnictwo i rybołówstwo
100,3
górnictwo i wydobycie
15,4
produkcja
1 442,4
elektryczność, gaz i woda
1 046,6
budownictwo
274,9
handel i serwis
1 455,4
hotele i restauracje
-24,1
transport, komunikacja
-500,7
pośrednictwo finansowe
3 012,5
nieruchomości i działalność biznesowa
2 605,2
inne usługi
78,0
nieprzydzielone
10,2
prywatne kupno i sprzedaŜ nieruchomości
455,5
Źródło: http://www.nbp.pl/publikacje/zib/zib2008.pdf
118
Zgodnie z najnowszymi szacunkami NBP wartość napływu bezpośrednie
inwestycje zagraniczne (BIZ)27 do Polski w pierwszych 11 miesiącach 2009 r.
wyniosła 7,66 mld EUR, czyli 79% wartości z analogicznego okresu roku ubiegłego.
Oznacza to, Ŝe napływ inwestycji do naszego kraju juŜ w pierwszych 11. miesiącach
przekroczył tegoroczną prognozę PAIiIZ - 7 mld EUR.
Analizując inwestycje typu greenfield wg bazy danych Financial Times w
okresie styczeń-listopad 2009 r.28 ogłoszono podjęcie w Polsce 199 nowych projektów
inwestycyjnych, których planowane nakłady inwestycyjne mają wynieść 5,8 mld
USD, w wyniku których powinno powstać 14 710 miejsc pracy.
Najwięcej inwestycji (28%) ulokowano w przemyśle. Na kolejnych miejscach
znalazł się handel detaliczny (16%) i logistyka (15% projektów). Do usług dla biznesu
trafiły 24 projekty (12% całości). Polska staje się jednak coraz bardziej atrakcyjna dla
inwestycji usługowych, które choć podzielone na wiele sektorów, razem
przewyŜszają juŜ inwestycje w przemyśle.
W badanym okresie najwięcej inwestycji pochodziło z USA (30 projektów, tj.
15% całości) i z Niemiec (29 projektów i 15% całości). Na kolejnym miejscu
znajdowała się Francja (19 projektów, 10%), W. Brytania (14 projektów i 7% całości),
Szwajcaria (12 projektów, 6%), Hiszpania i Niderlandy (po 11 projektów, tzn. 5%)
oraz Szwecja i Austria (po 10 projektów). NajwaŜniejszymi miastami pochodzenia
inwestycji były: Londyn (8 projektów), ParyŜ i Tokio (po 6 projektów).
Największym zainteresowaniem inwestorów w okresie I-XI 2009 r. cieszyło się
województwo mazowieckie (35 inwestycji), na następnych miejscach znalazły się:
dolnośląskie (23 projekty), śląskie (17 projektów), łódzkie (16 projektów),
wielkopolskie (15 projektów), Małopolskie (9 projektów). Najwięcej inwestycji
ulokowano w: Warszawie (23), Wrocławiu (13), Poznaniu (10), Krakowie (9) i Łodzi
(8 projektów).
Podsumowanie
Najszybciej rozwijają się wielkie miasta i ich obszary funkcjonalne,
najwolniej podregiony wschodniej Polski. RóŜnice te mają jednak charakter trwały, a
od 1995 roku następuje ich wzrost.
Regiony lepiej rozwinięte, w tym obszary funkcjonalne duŜych miast
przyciągały takŜe zdecydowanie większy kapitał inwestycyjny zarówno w
przemyśle, jak i w usługach. Odnosiły one takŜe największe korzyści w wyniku
działania efektów kumulacyjnych i mnoŜnikowych poprzez tworzenie rynków zbytu
dla miejscowych dostawców dóbr i usług. Najszerszy obszar wyŜszych niŜ
przeciętne nakładów inwestycyjnych otacza Warszawę, natomiast obszary takie nie
pojawiają się wokół Lublina, Białegostoku, Bydgoszczy i Torunia, pomimo
stosunkowo wysokich nakładów inwestycyjnych w tych miastach. Relatywnie
wysokie wskaźniki inwestycji cechują takŜe niektóre powiaty pogranicza polskoniemieckiego. WaŜnym czynnikiem sprzyjającym lokalizacji nowych inwestycji,
27 NBP jako bezpośrednie inwestycje zagraniczne zalicza: inwestycje w kapitały własne (nowe inwestycje), reinwestowane zyski
i poŜyczki od spółek zagranicznych powiązanych kapitałowo.
28 Financial Times udostępnia bazę nowych projektów inwestycyjnych pod nazwą FDI Intelligence. Opiera się ona na
zapowiedziach inwestycyjnych firm. Z tego powodu dane te róŜnią się od danych NBP, ale są lepiej sprofilowane, pokazują
bowiem rzeczywiście podejmowane nowe inwestycje, a nie np. kredyty wewnątrzkorporacyjne czy kapitał w tranzycie. Baza ta
jest uzupełniania na bieŜąco, dlatego nieraz najnowsze dane są rewidowane i nieznacznie mogą się od siebie róŜnić w
zaleŜności od rodzaju przeprowadzanej analizy.
119
głównie zagranicznych, jest takŜe dostępność do autostrad i portów lotniczych.
Z przedstawionych danych i analiz wyłania się następujący obraz podziałów
przestrzennych: (a) Warszawa i jej obszar funkcjonalny, (b) pozostałe duŜe miasta i
ich obszary funkcjonalne oraz (c) reszta kraju. Pogłębia to mozaikowy charakter
rozwoju Polski co dobrze charakteryzuje poniŜsza rycina.
Rycina 36 Funkcje gospodarcze gmin (2008).
Źródło: P. Śleszyński (Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN)
120
6. Kształtowanie się kapitału ludzkiego i społecznego w miastach
W tym rozdziale moŜna znaleźć odpowiedzi na pytania nr 27 - 28 z I części
kwestionariusza OECD. Szczegółowe dane statystyczne dotyczące tych pytań
znajdują się w przekazanych arkuszach kalkulacyjnych (mieszkania w tys. na
regiony; education in 2007/2008 na miasta; ludność wg poziomu wykształcenia w
2002 r. NSP – pytanie 9).
6.1 Kapitał ludzki
Poziom wykształcenia ludności uznawany jest za jeden z najwaŜniejszych
czynników rozwojowych i wraz z kwalifikacjami zawodowymi, jest jednym z
najwaŜniejszych składników kapitału ludzkiego.
Dane coroczne/bieŜące dotyczące poziomu wykształcenia są zbierane przez
statystkę publiczną na poziomie kraju i województw dla ludności powyŜej 13 i 15 lat.
Tabela z danymi za lata 2003-2008 dla ludności powyŜej 15 lat znajduje się w
przekazanych arkuszach kalkulacyjnych. NaleŜy podkreślić, iŜ liczba osób
posiadających wyŜsze wykształcenie wzrosła od 1988 do 2005 roku o połowę, z 6,5%
do 10,2%29. Od 2005 r. moŜna obserwować dalszy systematyczny wzrost poziomu
wykształcenia ludności w wieku 15+ do prawie 15% w 2008 r. (GUS). Analizując
udział ludności w grupie wiekowej 15-64 lat wskaźnik ten wynosi w 2008 r. 16,5%.
Udział populacji według wykształcenia w ujęciu regionalnym przedstawia
poniŜszy wykres.
Wykres 27 Udział populacji w wieku 15-64 lat posiadającej wyŜsze wykształcenie.
25%
20%
15%
2000
2008
10%
5%
AŁ
KI
E
O
PO
LS
KI
E
ŚL
ĄS
KI
LU
E
BE
PO
LS
K
D
IE
KA
R
PA
CK
PO
IE
D
ŚW
LA
IĘ
SK
TO
IE
KR
ZY
SK
IE
LU
BU
W
IE
ZA
SK
LK
C
IE
H
O
O
PO
D
NI
LS
O
KI
PO
E
M
O
D
RS
O
KI
LN
E
O
ŚL
Ą
KU
SK
JA
IE
O
W
PO
SK
L
S
O
KI
-P
E
O
M
O
R
W
S
AR
KI
PO
E
M
M
IŃ
O
SK
RS
O
KI
-M
E
AZ
UR
SK
IE
M
W
IE
C
ŁÓ
D
M
AZ
O
ZK
IE
0%
Źródło: BAEL (2008)
Do analizy zróŜnicowanie poziomu według wykształcenia w podziale na
obszary miejskie i wiejskie w skali całego kraju moŜna skorzystać z szacunkowych
29 G. Węcławowicz, J. Bański, Marek Degórski, Tomasz Komornicki, Piotr Korcelli, Przemysław Śleszyński „Przestrzenne
Zagospodarowanie Polski na początku XXI wieku”, PAN, IGiPZ im. Stanisława Leszczyckiego
121
danych GUS publikowanych na poziomie kraju dla ludności powyŜej 13 lat. Szacuje
się, Ŝe na koniec 2007 r. w miastach wykształcenie wyŜsze miało 22,1% ludności
(około 20,1% i 23,7% kobiet), a na wsi tylko 7% ogółu ludności. Wykształcenie
średnie jest głównie domeną kobiet. Posiada je 39,9% mieszkanek miast oraz 27%
kobiet mieszkających na wsi. Wykształcenie podstawowe posiada 21,8% kobiet
(16,4% w miastach i 31% na wsi) i 18,4% męŜczyzn (12,6% w miastach i 25,5% na
wsi). Analizując te same dane dla 2008 r. moŜna zauwaŜyć, Ŝe rośnie %
wykształcenia ludności – dla miast wyniósł 23,2, dla wsi – 7,5. Szczegółowe dane
znajdują się w poniŜszej tabeli.
Tabela 43 Ludność w wieku 13 lat i więcej według stanu w dniu 31 XII według
poziomu wykształcenia30
W tym z wykształceniem
WYSZCZEGÓLNIENIE
Ogółem
wyŜszym
średnim i
zasadniczym gimnapolicealnym zawodowym zjalnym
podstawowym
ukończonym
W odsetkach
OGÓŁEM
2002
100,0
11,1
32,4
23,8
1,8
28,0
2005
100,0
14,2
33,0
23,0
5,5
21,8
2007
100,0
16,5
33,4
22,4
5,5
20,2
2008
100,0
17,4
33,6
22,3
5,5
19,4
miasta
100,0
23,2
38,3
20,2
4,5
13,8
wieś
100,0
7,5
25,3
28,5
6,4
27,2
MęŜczyźni
2002
100,0
10,2
28,7
30,8
1,9
26,2
2005
100,0
12,4
30,3
29,5
5,9
19,9
2007
100,0
14,0
31,3
28,8
6,1
18,4
2008
100,0
14,7
31,5
28,5
6,2
17,7
miasta
100,0
21,0
36,7
25,1
5,2
12,0
wieś
100,0
6,0
23,1
35,4
6,8
24,6
Kobiety
2002
100,0
11,8
35,9
17,4
1,7
29,7
2005
2007
2008
miasta
wieś
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
15,9
18,7
19,8
25,0
8,7
35,6
35,5
35,4
39,7
27,0
17,0
16,6
16,5
15,6
22,0
5,0
4,9
4,9
4,0
6,0
23,5
21,8
21,0
15,7
30,5
śródło: Rocznik demograficzny 2007, GUS
30 Podstawą szacunku ludności według płci i poziomu wykształcenia są wyniki NSP'2002, wyniki bieŜących bilansów ludności
oraz wyniki badań z zakresu szkolnictwa. Dodatkowo - od 2004 r. - podziału na ludność miejską i wiejską dokonano w oparciu
o wyniki "Badania stanu zdrowia ludności Polski w 2004 r."./ The base of estimation of the number of population by sex and
education level are the results of NSP 2002 and results of current balances of population and results of education surveys.
Additionally – since 2004 partition of urban-rural population was made on the base of the “Health status of Polish population
2004” survey results.
122
Niski poziom wykształcenia ludności na obszarach wiejskich i w małych
miastach wynika z ich słabego poziomu rozwoju gospodarczego i stałego odpływu
ludności lepiej wykształconej i przedsiębiorczej, przede wszystkim w młodszych
kategoriach wiekowych (20-30 lat). Znaczna ich część przenosi się do duŜych miast i
ośrodków metropolitalnych, wzbogacając ich kapitał ludzki. Coraz znaczniejsza
część wybiera takŜe emigrację.
Wykształcenie ludności w poszczególnych miastach w Polsce moŜna
analizować jedynie na podstawie wyników ostatniego Narodowego Spisu
Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2002 r. (NSP 2002) obejmującego mieszkańców
powyŜej 13 lat wg następujących kategorii wykształcenia: wyŜsze, policealne,
średnie, zasadnicze zawodowe, podstawowe ukończone, podstawowe nieukończone
i bez wykształcenia. Wyniki wskazują, iŜ najwięcej jest osób z wykształceniem
podstawowym ukończonym (29,76%), następnie średnim (28,32%) i zasadniczym
zawodowym (23,25%). Zdecydowanie mniejszy jest udział osób z wykształceniem
wyŜszym (9,88%), podstawowym nieukończonym i bez wykształcenia (3,64%) i
policealnym (3,16%). Dla 2,01% mieszkańców nie ustalono poziomu wykształcenia.
Analiza jego wyników pozwala takŜe wnioskować, iŜ średni poziom wykształcenia
jest silnie zróŜnicowany przestrzennie.
Poziom wykształcenia wg. klas wielkościowych gmin w Polsce, na podstawie
NSP2002 przedstawia poniŜsza tabela. Wyraźnie widać, iŜ poziom wykształcenia jest
wprost proporcjonalny do wielkości gminy. Ponadto poziom wykształcenia w
gminach miejskich i miejsko -wiejskich jest wyŜszy niŜ w gminach wiejskich. Jednak
naleŜy podkreślić, iŜ udział ludności z wyŜszym wykształceniem w duŜych gminach
wiejskich jest na równym poziomie z małymi gminami wiejskimi i miejskowiejskimi.
123
Tabela 44 Struktura ludności według poziomu wykształcenia w 2002 roku i
kryterium wielkości gminy.
pod stawowym ukończonym
GMINY MIEJSKIE I MIEJSKO-WIEJSKIE
do 10 000
5,04
2,62
22,14
10 000 – 20 000
6,56
3,21
25,67
20 000 – 50 000
9,06
3,65
30,13
50 000 – 100 000
11,31
3,83
33,20
26,46
26,16
24,30
22,08
37,80
33,26
28,59
25,13
100 000 – 200 000
12,02
3,30
32,51
21,93
23,73
powyŜej 200 000
wszystkie gminy
GMINY WIEJSKIE
do 4 000
4 000 – 6 000
6 000 – 8 000
8 000 – 12 000
12 000 – 16 000
powyŜej 16 000
wszystkie gminy
16,79
7,33
3,81
3,19
35,54
26,48
17,64
25,27
21,01
32,56
1,82
4,09
3,41
1,08
3,49
3,57
3,95
4,65
5,77
5,73
4,01
1,71
1,80
1,83
1,97
2,16
2,23
1,85
17,64
18,31
18,99
20,41
22,60
23,20
19,08
25,62
26,60
27,31
28,68
28,90
28,99
27,17
43,27
42,25
40,80
38,32
35,30
35,01
40,83
7,83
7,06
6,41
5,08
4,48
3,95
6,46
0,45
0,42
0,70
0,90
0,78
0,89
0,61
średnim
policealnym
wyŜszym
Liczba ludności
gminy
5,28
4,23
3,16
2,47
2,15
o nieustalonym poziomie
wykształcenia
zasadniczym zawodowy m
podstawowym nieukończonym i
bez wykształcenia
Udział ludności (%)
z wykształceniem
0,66
0,92
1,11
1,98
4,35
Źródło: Paweł Krawczyk, “Procesy demograficzne w Polsce w latach 1995-2007” (na podstawie NSP, GUS)
Rozkład przestrzenny wyników NSP 2002 przedstawia poniŜa rycina.
124
Rycina 37 Poziom wykształcenia ludności w wieku 13 lat i więcej.
Źródło: A Gawryszewski (Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN- na podstawie NSP
2002 (EP KPZK)
Analizując poszczególne miasta (tabela poniŜej zawiera dane dla miast na
prawach powiatu), moŜna zauwaŜyć, Ŝe wysoki udział ludności z wykształceniem
wyŜszym występuje w największych miastach i obszarach metropolitalnych ośrodkach akademickich - przede wszystkim Warszawy, Krakowa, Poznania,
Wrocławia, Gdańska-Sopotu-Gdyni, ale takŜe i średnich ośrodkach miejskich m.in.
Olsztyna, Kielc, Białegostoku, Lublina i Zielonej Góry - gdzie odsetek ludności z
wykształceniem wyŜszym sięga niekiedy 20%. Wartość tego wskaźnika jest takŜe
wysoka w gminach połoŜonych w aglomeracjach miejskich (strefach
suburbanizującej się strefy podmiejskiej) - np. Podkowa Leśna, Sopot, Michałowice,
Piaseczno. NajniŜszym poziom wykształcenia występuje w małych gminach
połoŜonych w większej odległości od miast/na obszarach peryferyjnych.
Pomimo dalszego ogólnego wzrostu poziomu wykształcenia ludności po roku
2002 rozkład regionalny zjawiska cechuje się duŜą stabilnością.
Analizując zróŜnicowanie poziomu wykształcenia według płci naleŜy
zauwaŜyć, Ŝe zdecydowanie lepiej wykształcone są kobiety. PrzewaŜają one wśród
osób z wykształceniem wyŜszym i policealnym oraz średnim. Zdecydowana
125
dominacja męŜczyzn występuje natomiast
zasadniczym zawodowym (P. Krawczyk, 2009).
wśród
osób
z
wykształceniem
Tabela 45 Poziom wykształcenia w miastach na prawach powiatu w 2002 (ranking
według udziału ludności z wykształceniem wyŜszym).
Miasto
Liczba
ludności
ogółem
Sopot
Warszawa
Lublin
Rzeszów
Kraków
Wrocław
Kielce
Poznań
Opole
Olsztyn
Gdynia
Gdańsk
Białystok
Zielona Góra
Koszalin
Szczecin
Zamość
Katowice
Siedlce
Skierniewice
Toruń
Częstochowa
Przemyśl
Łódź
Radom
Słupsk
Tarnów
Bydgoszcz
Chełm
Bielsko-Biała
Ostrołęka
Gliwice
Płock
Biała Podlaska
ŁomŜa
Nowy Sącz
Tarnobrzeg
Leszno
Jelenia Góra
Suwałki
Piotrków Tryb.
41 927
1 689 201
357 110
160 376
758 544
640 367
212 429
578 886
129 946
173 102
253 458
461 334
291 383
118 293
108 709
415 399
67 160
327 222
76 656
48 537
211 243
251 436
68 095
789 318
229 699
99 943
119 913
373 804
68 909
178 028
54 238
203 814
128 361
58 311
63 936
84 477
50 287
63 660
89 339
68 923
80 979
2002
Liczba
podstawo
zasadnicze
ludności w
we
zawodowe
wieku 13 lat ukończon
%
i więcej
e%
37781
16,1
11,3
1513983
15,4
9,7
312300
19,2
13,7
139233
17,4
12,8
670538
17,5
16,4
570413
20,1
15,2
186242
20,1
13,9
512948
18,0
19,0
114885
17,6
14,0
150813
19,7
13,1
221681
19,3
18,6
404872
19,6
17,1
251736
21,3
14,6
103933
19,6
16,8
95601
21,0
16,8
365767
21,4
17,1
56903
23,4
15,6
287899
22,4
21,2
65423
23,9
18,2
41653
23,3
18,9
183709
22,1
21,1
220857
23,8
19,6
58134
22,6
15,9
707904
25,0
16,1
196499
26,2
17,9
86773
23,3
21,6
102976
21,7
21,1
325564
22,1
23,9
59041
25,8
15,3
154762
20,8
24,1
45638
26,3
19,5
178718
20,9
19,6
110728
23,4
18,9
48779
23,5
18,4
53596
26,6
19,2
70810
19,8
18,1
42638
22,7
20,6
54357
22,5
23,2
78878
24,0
21,4
56682
29,2
16,1
69964
26,2
19,5
średnie
razem
%
wyŜsze
%
37,0
37,6
37,9
39,8
36,1
36,7
37,0
36,8
36,2
37,6
36,2
36,3
36,4
37,7
36,6
35,0
36,9
33,3
34,9
35,7
34,4
35,3
38,7
35,1
34,5
33,5
34,6
33,3
37,8
33,0
34,0
32,7
35,1
36,2
33,1
38,7
33,6
35,6
34,9
32,9
35,1
23,9
23,4
20,9
20,8
20,1
19,8
19,7
19,6
19,2
18,8
17,5
17,1
16,9
16,8
16,7
16,3
15,7
15,5
15,2
15,0
14,6
14,3
14,3
14,2
14,2
14,1
14,0
13,9
13,9
13,7
13,7
13,6
13,6
13,5
13,3
13,2
13,1
12,9
12,8
12,5
12,4
126
Kalisz
Gorzów Wlkp.
Konin
Elbląg
Świnoujście
Włocławek
Sosnowiec
Legnica
Tychy
Dąbrowa Górnicza
Chorzów
Grudziądz
Wałbrzych
Jaworzno
Siemianowice Śl.
Mysłowice
Rybnik
Bytom
Zabrze
śory
Świętochłowice
Piekary Śląskie
Jastrzębie-Zdrój
Ruda Śląska
109 498
125 914
82 353
128 134
41 796
121 229
232 622
107 100
132 816
132 236
117 430
100 376
130 268
96 826
74 269
75 712
142 731
193 546
195 293
63 461
56 410
60 909
97 116
150 595
94609
109126
70458
109719
36483
104397
206854
92467
116159
117122
102002
86375
115123
83542
64911
65238
122140
167825
168651
54471
48825
52948
81782
129542
25,7
23,6
24,0
24,6
24,3
26,3
24,0
25,0
23,1
24,4
26,4
28,0
30,0
28,8
27,6
26,8
27,1
24,4
24,5
25,9
27,4
28,9
29,6
27,8
20,7
21,6
21,5
23,4
21,6
22,7
22,8
21,2
26,5
22,7
25,7
27,0
22,4
24,8
28,0
26,4
31,1
25,6
22,8
35,9
28,2
31,2
33,4
31,7
35,3
33,1
35,8
32,4
33,2
31,7
35,3
33,1
33,0
34,8
29,0
30,0
30,4
31,0
30,1
31,2
25,6
26,3
24,2
25,8
24,4
26,0
25,5
25,6
12,3
12,3
12,2
11,7
11,2
10,8
10,6
10,6
10,6
9,7
8,3
8,3
8,2
8,2
8,2
7,9
7,7
7,3
7,1
6,4
6,1
6,1
6,0
5,8
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
Kapitał ludzki miast moŜna takŜe analizować na podstawie liczby uczących
się oraz liczby placówek edukacyjnych. Dane te dla Polski, województw oraz
poszczególnych miast zawarte są w przekazanych arkuszach kalkulacyjnych w
odpowiedzi na pytanie 27. Analiza liczby zarejestrowanych studentów w roku
akademickim 2007-2008 wskazuje na fakt, iŜ znaczna część studentów jest
skoncentrowana w duŜych ośrodkach akademickich zlokalizowanych w
największych miastach.
Tabela 46 Miasta o najwyŜszej liczbie studentów zarejestrowanych w roku
akademickim 2007-2008.
Jednostka terytorialna
Warszawa
Kraków
Konurbacja górnośląska31
Wrocław
Poznań
Łódź
Trójmiasto (Gdańsk, Gdynia, Sopot)
Liczba studentów
339 862
182 270
154 674
143 045
142 792
134 115
98 167
31 konurbacja śląska traktowana łącznie jako dawny NUTS 3 (skupia 14 największych miast Śląska i Zagłębia: Bytom, Chorzów,
Dąbrowę Górniczą, Gliwice, Jaworzno, Katowice, Mysłowice, Piekary Śląskie, Rudę Śląską, Siemianowice, Sosnowiec,
Świętochłowice, Tychy, Zabrze)
127
Aglomeracja Bydgoszcz+Toruń
Lublin
Katowice
Szczecin
Rzeszów
Olsztyn
Kielce
Białystok
Opole
Toruń (sam)
Częstochowa
Radom
Zielona Góra
Bielsko-Biała
106 185
85 862
73 000
61 572
50 765
49 943
47 646
46 059
39 619
33 563
28 836
20 967
19 254
16 456
Źródło: opracowanie własne (MRR) na podstawie danych GUS
Tabela 47 Studenci szkół wyŜszych w 2008 r. stan w dniu 30 XI.
Źródło: Miasta Wojewódzkie, podstawowe dane statystyczne, GUS, VIII 2009
128
Największym z ośrodków akademickich jest Warszawa, w której na początku
roku akademickiego 2008/2009 kształciło się łącznie 285 tys. osób, co stanowi 14,8%
ogółu studentów polskich uczelni. W największej uczelni w Polsce - Uniwersytecie
Warszawskim - studiowało w tym okresie 56 tys. studentów (w tym 44% studentów
niestacjonarnych) - tyle, co w całym województwie warmińsko-mazurskim i prawie
dwa razy więcej niŜ w województwie lubuskim.
Poza Warszawą największe ośrodki akademickie to Kraków, Wrocław,
Poznań, Łódź, Lublin, Gdańsk i Katowice, gdzie kształciło się w sumie 43,3% ogółu
studentów. W pięciu województwach o największej liczbie studentów
(mazowieckim, dolnośląskim, śląskim, wielkopolskim i małopolskim) kształciło się
na początku 2008 r. 57% ogółu studentów.
Analizując zmiany w stosunku do roku 2002 zaobserwować moŜna spadek
liczby studentów w Gorzowie Wielkopolskim, Zielonej Górze, Szczecinie, Kielcach,
Toruniu i Olsztynie. Obrazuje to poniŜsza tabela.
129
Tabela 48 Studenci szkół wyŜszych w 2008 r. (dok.) Stan w dniu 30 XI.
Źródło: Miasta Wojewódzkie, podstawowe dane statystyczne, GUS, VIII 2009
6.2 Szkolnictwo wyŜsze32
Na początku roku akademickiego 2008/2009 funkcjonowało w Polsce 456
uczelni, w tym 131 uczelni publicznych i 325 niepublicznych. Z łącznej liczby 1,93
mln studentów, 66% (1,27 mln) kształciło się w uczelniach publicznych. Zgodnie z
klasyfikacją typów uczelni stosowaną przez GUS, najwięcej studentów kształciły
uniwersytety (prawie 30%), następnie pozostałe szkoły wyŜsze (20%), wyŜsze szkoły
ekonomiczne (18 %) oraz wyŜsze szkoły techniczne (17%).
32 Na podstawie „Diagnoza stanu szkolnictwa wyŜszego w Polsce”, Raport cząstkowy przygotowany przez konsorcjum: Ernst
& Young Business Advisory oraz Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową Listopad 2009
130
Struktura szkolnictwa wyŜszego w Polsce jest silnie zróŜnicowana regionalnie.
Najwięcej uczelni znajduje się w woj. mazowieckim (105), najmniej w woj. opolskim
(6). Przeciętna liczba studentów przypadających na jedną uczelnię waha się od 2,9
tys. w woj. podlaskim do 6,6 tys. w woj. małopolskim, a liczba nauczycieli
akademickich: od 122 w woj. świętokrzyskim do 387 w woj. małopolskim.
W pięciu województwach: mazowieckim, dolnośląskim, śląskim,
wielkopolskim i małopolskim zlokalizowane jest 58% wszystkich uczelni w Polsce
(264 z 456 ogółem).
Koncentracje uczelni w ośrodkach miejskich ilustruje poniŜsza rycina.
Szczególną uwagę zwraca pustka wzdłuŜ zachodniej granicy kraju.
Rycina 38 WaŜniejsze ośrodki akademickie w Polsce.
Źródło: Diagnoza stanu szkolnictwa wyŜszego w Polsce, Raport cząstkowy przygotowany przez konsorcjum:
Ernst & Young Business Advisory oraz Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Listopad 2009 (na podstawie
Wikipedia Commons PL-uczelnie.png)
Wybrane miasta opisano wg schematu: liczba uczelni publicznych podległych
MNiSW + liczba uczelni niepublicznych + liczba uczelni publicznych spoza MNiSW.
W latach 1999-2008 we wszystkich województwach nastąpił znaczny wzrost
liczby uczelni (głównie niepublicznych): od 29% w województwie warmińskomazurskim do 100% w województwie opolskim. W liczbach bezwzględnych
131
najbardziej wzrosła liczba uczelni w woj. mazowieckim (z 69 do 105), zaś najmniej w
warmińsko-mazurskim (z 7 do 9).
Wzrostowi liczby uczelni towarzyszył w większości województw spadek
przeciętnej wielkości uczelni (liczonej na podstawie liczby studentów). Wynikało to z
faktu, iŜ większość nowo powstających uczelni niepublicznych była zdecydowanie
mniejsza niŜ juŜ funkcjonujące uczelnie publiczne. Przeciętnie w Polsce liczba
studentów na uczelnię spadła z 5,1 tys. w 1999 r. do 4,3 tys. w 2008 r. Województwa,
w których w 2008 r. przeciętna wielkość uczelni była zdecydowanie wyŜsza od
średniej w kraju, to małopolskie, opolskie, warmińsko-mazurskie oraz lubelskie.
Przeciętnie najmniejsza liczba studentów na uczelnię przypadała w województwie
podlaskim, następnie w mazowieckim, lubuskim i świętokrzyskim.
Analiza lokalizacji uczelni niepublicznych według powiatów wskazuje, Ŝe
pokrywają one obszar kraju stosunkowo gęstą siecią. Uczelnie niepubliczne lub ich
oddziały zamiejscowe znajdują się w 172 z 379 powiatów, przy czym w przypadku
129 powiatów liczba uczelni lub ich oddziałów znajdujących się w danym powiecie
wynosi 1 lub 2 (rycina poniŜej).
Rycina 39 Rozkład geograficzny uczelni niepublicznych i ich oddziałów
zamiejscowych według powiatów w roku 2008/2009.
Źródło: Diagnoza stanu szkolnictwa wyŜszego w Polsce, Raport cząstkowy przygotowany przez konsorcjum:
Ernst & Young Business Advisory oraz Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Listopad 2009 (na podstawie
danych MNiSW)
132
Uczelnie niepubliczne są jednak w zdecydowanej większości przypadków
bardzo małe i oferują kształcenie w bardzo ograniczonym zakresie - 161 z 296
przebadanych uczelni oferuje mniej niŜ 4 kierunki studiów.
Analiza struktury systemu szkolnictwa wyŜszego w Polsce prowadzi do
konstatacji kilku waŜnych linii podziału, a nawet polaryzacji. Przede wszystkim ze
względu na formę własności: uczelnie publiczne (121 uczelni, 66% liczby studentów)
i uczelnie niepubliczne (325 uczelni, 34% liczby studentów). Uczelnie publiczne są
duŜe i prowadzą kształcenie w szerokim zakresie dziedzin; uczelnie niepubliczne są
na ogół małe, koncentrują się na niskonakładowych studiach niestacjonarnych w
dziedzinach „kształcenie” oraz „nauki społeczne, handel i prawo”.
Jakość kształcenia na najpopularniejszych, masowych kierunkach studiów nie
moŜe być zadowalająca. Na jednego nauczyciela akademickiego z tytułem doktora
habilitowanego przypada nawet kilkuset studentów!
Na drugim biegunie znajdują się studia na kierunkach matematycznoprzyrodniczych, gdzie liczba studentów na nauczyciela jest niewielka, a zasoby
posiadane przez jednostki prowadzące studia na tych kierunkach co najmniej
zaspokajają potrzeby studiów i pozwalają na łączenie badań z pracą dydaktyczną. W
dziedzinach matematyczno-przyrodniczych powstają badania i publikacje
zapewniające obecność polskiej nauki i uczelni w międzynarodowych rankingach.
6.3 Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w miastach wojewódzkich
Ciekawych danych dotyczących absorpcji kapitału ludzkiego w polskich
miastach akademickich dostarcza badanie „Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego
w polskich miastach akademickich w kontekście realizacji Narodowej Strategii
Spójności” autorstwa Mikołaja Herbsta. Informacje przedstawione w niniejszym
podrozdziale pochodzą z tego badania.
W raporcie zawarta jest analiza w oparciu o unikalne źródło danych jakim jest
portal internetowy Nasza-klasa.pl/33, w którym pod koniec 2008 roku
zarejestrowanych było ponad 11 milionów uŜytkowników34. Analiza ta jest
podstawą do opracowania typologii miast z uwagi na odnoszone przez nie korzyści
z pełnienia funkcji akademickiej.
33 Dane dostępne w systemie statystyki publicznej nie pozwalają na dokładne analizy zdolności miast do przyciągania i
absorbowania kapitału ludzkiego. Gromadzone są informacje o liczbie studentów oraz wybieranych przez nich uczelniach,
kierunkach studiów i trybie nauki, jednak oficjalne publikacje nie mówią nic o przeszłości studentów uczących się w
poszczególnych miastach - o ukończonych przez nich szkołach średnich, ani o odległości jaką są gotowi pokonać by studiować
w wybranym przez siebie mieście i na wybranej uczelni. Badanie omawiane w niniejszym raporcie opiera się na źródle danych
nie naleŜącym do sfery statystyki publicznej, ani nie wymagającym zbierania informacji w uczelniach. Jest nim internetowy
portal społecznościowy „Nasza klasa”. Jego istotą jest dobrowolne rejestrowanie się przez uŜytkowników na listach osobowych
swoich dawnych lub obecnych klas szkolnych i grup studenckich w celu podtrzymania lub odnowienia kontaktów
towarzyskich. Zaletą tego mechanizmu z punktu widzenia wykorzystania danych do badań naukowych jest wysokie
prawdopodobieństwo rzetelności informacji. Aby odnaleźć szkolnych kolegów trzeba się wirtualnie zarejestrować w
prawdziwych szkołach i klasach, do których faktycznie się uczęszczało, a przypadki oszukiwania (dla Ŝartu lub w celach
komercyjnych) są łatwe do wykrycia i pominięcia w badaniach.
34 Jeśli od ogólnej liczby mieszkańców Polski odjąć małe dzieci, które nie chodzą jeszcze do szkoły oraz najstarszych Polaków, z
których większość nie posiada odpowiedniej biegłości w posługiwaniu się komputerem, okaŜe się Ŝe ponad jedna trzecia
obywateli jest w „Naszej klasie” zarejestrowana. Wskaźnik ten będzie znacznie większy, jeśli uwzględnimy tylko populację
poniŜej określonej granicy wieku (na przykład 50 lat), jako Ŝe ludzie młodzi są znacznie nadreprezentowani wśród
uŜytkowników serwisu.
133
Rycina 40 Obszary
wojewódzkie.
dominującego
przyciągania
studentów
przez
miasta
Źródło: Mikołaj Herbst, Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w polskich miastach akademickich w kontekście
realizacji Narodowej Strategii Spójności, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 2009 (na podstawie
danych MNiSW)
W praktyce to miasta wojewódzkie są najczęściej wybierane jako miejsce
studiów przez uczniów szkół średnich w niemal wszystkich powiatach35 (rycina
powyŜej)36.
Mapa powyŜej pozwala dokonać szeregu obserwacji odnośnie mobilności
kandydatów na studia. Po pierwsze, obszary dominacji poszczególnych miast są w
zaskakująco duŜym stopniu zgodne z administracyjnym podziałem na
województwa. Nawet jeśli odległość (w prostej linii) między miejscem ukończenia
szkoły średniej, a miastem wojewódzkim odpowiednim dla danego powiatu jest
większa, niŜ odległość do innego miasta akademickiego, maturzyści częściej
wybierają studiowanie w „swoim” województwie (do tyczy to na przykład
wschodniej części województwa wielkopolskiego)37. Zatem na ogół obszary
dominującego przyciągania studentów zamykają się w granicach województw. Od
tej reguły są jednak wyjątki. Wyraźnie poza granice województwa sięgają wpływy
uczelni wrocławskich, a takŜe białostockich (ale tylko na granicy z województwem
warmińsko-mazurskim). Natomiast maturzyści z północnych i południowych
krańców województwa mazowieckiego częściej niŜ w Warszawie decydują się
studiować w Olsztynie (powiaty Ŝuromiński, mławski, przasnyski i ostrołęcki) oraz
35 Wyjątkiem są dwa powiaty, gdzie absolwenci szkół średnich najchętniej wybierali uczelnie w Częstochowie oraz jeden, gdzie
najsilniejszą pozycję miała Bielsko-Biała.
Por. Mikołaj Herbst, Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w polskich miastach akademickich w kontekście realizacji Narodowej
Strategii Spójności, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 2009, str. 15
36
37 Trzeba tu jednak zauwaŜyć Ŝe mierząc odległość w linii prostej dokonujemy pewnego uproszczenia, jako Ŝe dojazd do szkoły
w ramach jednego województwa moŜe być łatwiejszy z uwagi na dostępność środków komunikacji i dróg.
134
w Kielcach (powiaty szydłowiecki, radomski i lipski). W tym wypadku barierą
uniemoŜliwiającą naukę w stolicy moŜe być zarówno stosunkowo duŜy dystans
fizyczny, jak wysokie koszty studiowania w Warszawie, jako Ŝe wymienione
powiaty cechuje raczej niski poziom rozwoju gospodarczego i niskie dochody
mieszkańców. Pewien wpływ na widoczny na mapie obszar dominacji uczelni
warszawskich moŜe mieć niedoreprezentowanie studentów studiujących w
Warszawie wśród uŜytkowników portalu Nasza klasa38. Mimo Ŝe wybór Warszawy
jako miejsca studiowania nie jest powszechny ani oczywisty nawet w niektórych
obszarach województwa mazowieckiego, nie naleŜy tego faktu interpretować jako
przejawu niskiej zdolności warszawskich uczelni do przyciągania studentów.
Warszawscy studenci pochodzą z róŜnych części kraju, a stołeczne uczelnie, w
kontekście rekrutacji, są mniej uzaleŜnione od macierzystego województwa niŜ to
ma miejsce w innych miastach akademickich. Niewątpliwie rekrutacja do
warszawskich szkół ma przy tym charakter bardziej selektywny. Na poniŜej rycinie
widoczne jest pochodzenie terytorialne (miejsce ukończenia szkoły średniej)
studentów uczelni warszawskich i, dla porównania, uczelni łódzkich. Jak moŜna
zauwaŜyć, na studia w Warszawie decydują się nie tylko maturzyści z województwa
mazowieckiego, ale takŜe ze wszystkich innych regionów Polski, choć widoczna jest
większa popularność Warszawy we wschodniej i centralnej części kraju.39
Rycina 41 Miejsce ukończenia szkoły średniej przez studentów (absolwentów)
uczelni warszawskich (lewa strona) i łódzkich (prawa strona), z pominięciem miejsca
studiów.
Źródło: Mikołaj Herbst, Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w polskich miastach akademickich w kontekście
realizacji Narodowej Strategii Spójności, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 2009 (na podstawie
Portalu Nasza klasa)
Fakt ten wymaga dalszych analiz, skupionych na specyfice studiowania w Warszawie. Ciekawe jest, Ŝe zaniŜona
reprezentacja Warszawy w próbie dotyczy przede wszystkim studentów obecnie studiujących, nie zaś absolwentów uczelni
zarejestrowanych w serwisie Nasza Klasa. Inne wątki które naleŜy sprawdzić to fakt (znany z oficjalnych danych GUS), Ŝe w
Warszawie aŜ 44% studentów kształci się w szkołach niepublicznych (w całym kraju to około 30%). Jest moŜliwe Ŝe
niepubliczne uczelnie (zwłaszcza studia zaoczne lub uzupełniające) w niewielkim stopniu integrują swoich studentów, stąd
niŜszy stopień ich partycypacji w portalu Nasza Klasa.
39 Por. Mikołaj Herbst, str. 15-16
38
135
Największy symbol na lewej mapie – Radom=3100 osób. Największy symbol
na prawej mapie – Pabianice=2833 osób. W porównaniu do stolicy zasięg
oddziaływania Łodzi jako potencjalnego miejsca studiów wydaje się bardzo
ograniczony. Studenci łódzcy rekrutują się przede wszystkim z terenu województwa
łódzkiego, a takŜe z najbliŜej połoŜonych miast w województwach sąsiednich.40
Badając wybrane mierniki siły przyciągania studentów przez miasta41, widać,
Ŝe Gorzów Wielkopolski, Białystok, Łódź, Rzeszów i Katowice pełnią funkcję
akademicką przede wszystkim w skali regionalnej. Około 80% studentów w tych
miastach rekrutuje się ze szkół średnich w tym samym województwie. Blisko połowa
studiujących w pierwszych trzech z wymienionych ośrodków uzyskała maturę w
samym mieście centralnym. Biorąc pod uwagę przeciętną odległość między
ukończoną szkołą średnią a miejscem studiów do ośrodków akademickich o
najbardziej lokalnym charakterze naleŜą Katowice, Łódź i Rzeszów. Największy
odsetek studentów spoza „własnego” regionu (42%) obserwujemy w Krakowie i,
dość nieoczekiwanie, w Zielonej Górze. Wysokie wartości wskaźnika, oznaczające
funkcję akademicką o znaczeniu ponadregionalnym, występują teŜ dla Warszawy,
Olsztyna, Torunia i Wrocławia. Pod względem przeciętnej odległości pokonywanej
przez studenta miejsca ukończenia szkoły średniej na uczelnię bezkonkurencyjna jest
Warszawa (92 km), a duŜe odległości wystąpiły takŜe dla Szczecina, Wrocławia,
Poznania i Krakowa (co najmniej 80 km). MoŜna zatem powiedzieć, Ŝe obok
największych Polskich metropolii, których silna funkcja akademicka nie jest
zaskoczeniem, znaczący potencjał w tej dziedzinie ujawniają takŜe niektóre mniejsze
ośrodki, w tym przede wszystkim Olsztyn, Zielona Góra i Toruń. Wyniki dla
wszystkich miast wojewódzkich przedstawia poniŜsza tabela.42
Tabela 49 Mierniki siły przyciągania studentów przez miasta wojewódzkie.
Miejsce
studiów
Białystok
Bydgoszcz
Gdańsk
Gorzów
Wielkopolski
Katowice
%
studentów
kończących
szkołę
średnią w
tym
samym
mieście
44,5%
37,7%
27,5%
41,2%
%
studentów
pochodzący
ch z regionu
(bez miasta
centralnego)
13,6%
%
studentów
pochodzący
ch spoza
regionu
średnia
odległość
szkoły
średniej od
uczelni
(km)
36,9%
38,5%
40,9%
29,8%
%
studentów
pochodząc
ych z
miasta
centralneg
o lub
regionu
81,5%
76,2%
68,4%
71,0%
18,5%
23,8%
31,6%
29,0%
53,9
56,7
73,6
54,4
70,9%
84,5%
15,5%
38,3
Por. Mikołaj Herbst, str. 17
Dla kaŜdego z 18 miast akademickich obliczono jaka część miejscowych studentów rekrutuje się z lokalnych (znajdujących się
w tym samym mieście) szkół średnich, jaka pochodzi z tego samego województwa i wreszcie, jaki jest udział studentów
przyjeŜdŜających z innych regionów. Im większy jest udział przyjeŜdŜających tym wyŜej naleŜy oceniać siłę przyciągania
miejscowych uczelni. Dla kaŜdego miasta została takŜe obliczona przeciętna odległość, jaka dzieli to miasto (czyli miejsce
studiowania) od miejsca ukończenia przez studenta szkoły średniej
42 Por. Mikołaj Herbst, str. 18-19
40
41
136
Kielce
Kraków
Lublin
Łódź
Olsztyn
Opole
Poznań
Rzeszów
Szczecin
Toruń
Warszawa
Wrocław
Zielona Góra
32,0%
27,3%
31,2%
45,7%
21,7%
25,0%
30,7%
24,6%
37,7%
24,3%
35,8%
29,7%
24,1%
38,8%
30,5%
42,4%
33,8%
39,5%
38,7%
36,6%
56,9%
38,9%
38,0%
26,2%
34,9%
33,4%
70,8%
57,7%
73,5%
79,5%
61,2%
63,7%
67,3%
81,6%
76,6%
62,3%
62,0%
64,6%
57,5%
29,2%
42,3%
26,5%
20,5%
38,8%
36,3%
32,7%
18,4%
23,4%
37,7%
38,0%
35,4%
42,5%
49,8
79,7
69,0
46,6
83,3
57,7
85,5
47,9
87,0
79,6
92,4
82,0
67,2
Źródło: Mikołaj Herbst, Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w polskich miastach akademickich w kontekście
realizacji Narodowej Strategii Spójności, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 2009 (na podstawie
Portalu Nasza klasa)
Absorpcję kapitału ludzkiego przez miasta akademickie (zatrzymywania
wykształconych absolwentów na miejscowym rynku pracy) przedstawia poniŜsza
rycina i tabela.
Rycina 42 Porównanie mobilności absolwentów wyŜszych uczelni w Warszawie i
Łodzi.43
Źródło: Mikołaj Herbst, Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w polskich miastach akademickich w kontekście
realizacji Narodowej Strategii Spójności, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 2009 (na podstawie
Portalu Nasza klasa)
Jeśli podobny wskaźnik absorpcji policzymy dla wszystkich 18 miast
wojewódzkich okaŜe się (patrz Tabela poniŜej), Ŝe Warszawa i Łódź zatrzymują
największą część absolwentów swoich uczelni. Wskaźnik powyŜej 50% osiągają
takŜe Białystok, Szczecin, Kraków i Wrocław. Przypadek Łodzi jest szczególny, gdyŜ
43 W obu wypadkach (dla przejrzystości rysunku) nie uwzględniono na mapach absolwentów zamieszkujących w mieście, w
którym studiowali, jako Ŝe stanowią oni duŜą część populacji (52% w przypadku Warszawy i 48% w przypadku Łodzi)
137
na wysoki odsetek absolwentów pozostających w mieście wpływa niewątpliwie
bliskość Warszawy, umoŜliwiająca codzienne dojazdy do pracy w stolicy. Mimo tej
bliskości Warszawa
jest drugim, po samej Łodzi, największym skupiskiem
absolwentów łódzkich uczelni. Jako miejsce pobytu deklaruje ją prawie 6%
kończących wyŜsze studia w Łodzi. Warszawa jest takŜe jednym z głównym celów
migracyjnych absolwentów z innych miast. W największym stopniu stolica drenuje
kapitał ludzki Lublina (7,7% absolwentów), Białegostoku (6,7%) oraz Kielc (5,6%).44
Tabela 50 Mierniki absorpcji absolwentów wyŜszych uczelni przez miasta
wojewódzkie.
% absolwentów,
którzy zostali w
mieście po
studiach
44,2%
38,7%
37,2%
Białystok
Bydgoszcz
Gdańsk
Gorzów
35,4%
Wielkopolski
Katowice
14,9%
Kielce
30,1%
Kraków
42,5%
Lublin
35,4%
Łódź
47,8%
Olsztyn
30,1%
Opole
24,7%
Poznań
39,6%
Rzeszów
29,4%
Szczecin
42,7%
Toruń
29,3%
Warszawa
52,4%
Wrocław
42,5%
Zielona Góra
24,5%
*bez emigrantów zagranicznych
% absolwentów,
którzy obecnie
mieszkają w
Warszawie
6,7%
1,9%
2,7%
% absolwentów,
którzy przyjechali na
studia spoza regionu i
zostali w mieście
15,7%
17,0%
26,0%
średnia odległość
miejsca
zamieszkania od
uczelni (km)*
64,4
58,9
57,6
0,8%
10,3%
78,1
1,9%
5,6%
2,7%
7,7%
5,5%
3,9%
1,2%
2,8%
2,5%
2,2%
4,7%
52,4%
2,1%
1,5%
9,5%
7,8%
28,3%
15,0%
20,3%
16,3%
11,8%
24,8%
16,0%
21,2%
17,2%
35,4%
27,7%
8,7%
43,7
64,7
63,4
80,1
45,7
80,5
61,1
71,5
60,9
86,0
78,3
58,2
66,1
77,3
Źródło: Mikołaj Herbst, Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w polskich miastach akademickich w kontekście
realizacji Narodowej Strategii Spójności, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 2009 (na podstawie
Portalu Nasza klasa)
Dla przyjezdnych najbardziej atrakcyjnym miejscem Ŝycia po studiach jest
Warszawa.
Zostaje tu 35% studentów, którzy na studia przyjechali spoza
województwa mazowieckiego. śadne inne miasto nie skłania do pozostania, nawet
w przybliŜeniu, takiego odsetka napływowych studentów.
W Krakowie i
Wrocławiu, Gdańsku i Poznaniu decyduje się zamieszkać między 25% a 28%
przyjezdnych studiujących. Na drugim biegunie znajdują się Kielce i Zielona Góra,
którym udaje się zatrzymać mniej niŜ co dziesiątego absolwenta spośród tych, którzy
na studia przyjechali spoza regionu. 45
44
45
Por. Mikołaj Herbst, str. 19-20
Por. Mikołaj Herbst, str. 20-21
138
Podsumowując wyniki przyciągania i absorpcji pozwalają na wyodrębnienie
kilku typów miast – rycina poniŜej.46
Rycina 43 Typologia miast akademickich z uwagi na zdolność do przyciągania i
absorpcji kapitału ludzkiego.
Źródło: Mikołaj Herbst, Tworzenie i absorpcja kapitału ludzkiego w polskich miastach akademickich w kontekście
realizacji Narodowej Strategii Spójności, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa, 2009 (na podstawie
Portalu Nasza klasa)
46
Por. Mikołaj Herbst, str. 25-26
139
Wydaje się Ŝe Warszawa jest miastem o największym potencjale przyciągania i
absorbowania kapitału ludzkiego. Warszawscy studenci są gotowi pokonać
największą odległość (liczoną od szkoły średniej) by kontynuować naukę właśnie w
stolicy. Kilka miast przyciąga na studia większy niŜ Warszawa odsetek studentów
spoza swojego regionu, jednak przy interpretacji tego miernika trzeba brać pod
uwagę róŜnice w wielkości regionów oraz mniej lub bardziej centralną lokalizację
największego miasta na ich terytoriach. TakŜe pod względem absorbowania
absolwentów Warszawa jest bezkonkurencyjna. Obok niej do grupy miast-liderów
(zakreślonej zielonym kolorem na rycinie powyŜej), biorąc pod uwagę oba badane
aspekty wykorzystania funkcji akademickiej, naleŜy zaliczyć Kraków, Wrocław,
Gdańsk oraz nieco „odstający” Poznań. Na ilustracjach wyróŜnia się takŜe grupa
miast o silnie rozwiniętej funkcji akademickiej, ale bez potencjału pozwalającego na
zatrzymanie duŜej części absolwentów na miejscowym rynku pracy. Do tej grupy
(czarna obwódka na rycinie powyŜej) naleŜą Toruń i Olsztyn a takŜe, choć w mniej
oczywisty sposób, Szczecin i Zielona Góra. Natomiast Rzeszów, Kielce, Białystok i
Gorzów Wielkopolski wyróŜniają się ograniczoną siłą przyciągania studentów i
jednocześnie miernymi szansami na wykorzystanie absolwentów wyŜszych uczelni
dla rozwoju miasta.
Pozostałe miasta naleŜy lokować między wyróŜnionymi powyŜej kategoriami.
Jako odrębne jednostki warto wymienić Łódź i Katowice. W pierwszym przypadku
mamy do czynienia z „podwójną lokalnością”, dotyczącą zarówno pochodzenia
terytorialnego łódzkich studentów (głównie z Łodzi i województwa łódzkiego), jak
miejsca pobytu absolwentów (głównie w Łodzi), choć często pozostawanie
absolwentów w Łodzi wiąŜe się z moŜliwości pracy w Warszawie. Katowice
natomiast trudno rozpatrywać oddzielnie od całej aglomeracji górnośląskiej. Wysoki
poziom urbanizacji całego regionu wpływa na ograniczenie pochodzenia
terytorialnego studentów oraz skłania absolwentów do osiedlania się w pobliŜu
miasta wojewódzkiego, choć niekoniecznie na jego terenie. Ciekawy wydaje się
problem potencjału akademickiego (i jego wpływu na rozwój lokalny) takŜe w
małych i średnich miastach intensywnie inwestujących w rozwój szkolnictwa
wyŜszego (na przykład w Nowym Sączu). Będą prowadzone dalsze badania w tym
zakresie, niedostępne w chwili opracowywania BR. 47
Syntetyczny wskaźnik kapitału ludzkiego
O jakości kapitału ludzkiego świadczyć moŜe nie tylko poziom wykształcenia.
Szerszy wskaźnik został obliczony przez autorów Diagnozy Społecznej48 z 2007 oraz
2009 roku (Czapiński J., Panek T. 2009) na podstawie cech demograficznych,
społecznych i ekonomicznych. Główne znaczenie w stworzeniu tego wskaźnika
odegrały informacje o wykształceniu (mierzone liczbą lat nauki), kompetencjach
cywilizacyjnych (mierzone korzystaniem z komputera, z wyszukiwarki internetowej
celu znalezienia informacji, znajomością języka angielskiego) oraz uczestnictwie w
Por. Mikołaj Herbst, str. 26-27
wspólne przedsięwzięcie naukowe członków Rady Monitoringu Społecznego, badanie ma charakter panelowy. W 2009 r.
przebadano 12 381 gospodarstw domowych z 37 841 członkami i indywidualnie 26 178 członków tych gospodarstw w wieku 16
i więcej lat.
47
48
140
kształceniu ustawicznym i dokształcaniu zmierzających do podnoszenia kwalifikacji
zawodowych lub innych umiejętności. Wyniki zaprezentowano w poniŜszej tabeli49.
Tabela 51 Porównanie przeciętnego poziomu kapitału ludzkiego w grupach wieku
15-34 lata, 25-44 lata oraz 45 lat lub więcej wg klasy miejscowości zamieszkania.
Wybrane cechy społeczno-ekonomiczne
Klasa miejscowości zamieszkania
miasta ponad 500 tys.
miasta 200-500 tys.
miasta 100-200 tys.
miasta 20-100 tys.
miasta poniŜej 20 tys.
wieś
wiek
15-34 lata
35-44 lata
45 lat i więcej
15-34 lata
35-44 lata
45 lat i więcej
15-34 lata
35-44 lata
45 lat i więcej
15-34 lata
35-44 lata
45 lat i więcej
15-34 lata
35-44 lata
45 lat i więcej
15-34 lata
35-44 lata
45 lat i więcej
kapitał ludzki
2007
kapitał ludzki
2009
średnia
Średnia
66,08
57,17
36,58
60,81
55,44
33,50
59,63
47,34
32,32
57,77
45,14
28,28
50,50
39,27
25,97
46,24
29,09
18,74
69,58
60,98
39,38
66,38
56,67
35,12
63,24
50,54
33,83
61,87
50,54
29,50
57,21
44,18
28,09
53,90
32,22
20,52
Źródło: Czapiński J., Panek T. 2009, Diagnoza społeczna 2009, warunki i jakość Ŝycia Polaków, Raport, Rada
Monitoringu Społecznego, Warszawa
Raport Diagnoza Społeczna zawiera takŜe analizę stanu rozwoju społeczeństwa
informacyjnego w Polsce oraz uwarunkowania, sposoby, a takŜe konsekwencje
korzystania z nowych technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT).
Rozwój i upowszechnienie ICT wiąŜe się z przemianami komunikacji
społecznej, stylów Ŝycia czy wzorców organizacji. Upowszechnienie nowych
narzędzi komunikacyjnych jest coraz waŜniejszym czynnikiem przemian
cywilizacyjnych i społecznych. Wyniki dla miast róŜnych wielkości zawiera poniŜsza
tabela.
49 W celu lepszego pokazania róŜnic w poziomie kapitału ludzkiego jego syntetyczny wskaźnik znormalizowano tak, aby
przyjmował wartości z przedziału 0-100
141
Tabela 52 Korzystanie z nowych technologii w miastach wg wielkości (%).
Grupa
Ogółem
Wielkość
miejscowości
zamieszkania
Płeć
Komputer Internet Komórka
Niekorzystający
Korzystający
ze wszystkich
męŜczyźni
kobiety
55,1
57,1
53,3
50,9
52,8
49,2
79,1
81,6
76,9
19,2
16,8
21,3
46,6
48,2
45,1
miasta pow. 500 tys.
miasta 200-500 tys.
miasta 100-200 tys.
miasta 20-100 tys.
miasta poniŜej 20 tys.
wieś
70,9
66,2
63,9
58,5
53,5
43,8
67,3
64,3
60,6
54,9
50,2
38
88,1
86,4
83,2
81,9
80,3
71,4
11,4
12,1
14,7
16,3
18,8
26,2
63,3
59,5
54,9
50,6
45,7
34
Źródło: Czapiński J., Panek T. 2009, Diagnoza społeczna 2009, warunki i jakość Ŝycia Polaków, Raport, Rada
Monitoringu Społecznego, Warszawa
6.4 Kapitał społeczny
Kapitał społeczny w ostatnich latach jest traktowany, jako waŜny czynnik
wpływający na rozwój społeczny i gospodarczy Polski, a takŜe jako element
charakteryzujący warunki Ŝycia obywateli. MoŜna go postrzegać przez pryzmat
wielu obszarów takich jak np. postawy i relacje społeczne, struktury organizacji
pozarządowych, poziom aktywności obywatelskiej, czy teŜ potencjał kulturowy i
kreatywny. Wszystkie te czynniki kształtowane były przez lata i wynikają z
uwarunkowań kulturowo-historycznych.
Przełomowe wydarzenia historyczne takie jak, brak suwerenności w XIX i XX,
II wojna światowa, okres PRL, wpłynęły w większości przypadków negatywnie na
poziom kapitału społecznego w Polsce, przez co znajduje się on na niskim poziomie
w porównaniu do innych krajów europejskich. Biorąc pod uwagę zaufanie społeczne
obywateli w 2006 r. Polska znalazła się na przedostatnim miejscu wśród krajów
objętych badaniem „European Social Survey (ESS)”. Lepiej kształtuje się sytuacja pod
względem zaufania do władz lokalnych, które w roku 2002 kształtowało się na
poziomie 43%, a w 2008 roku juŜ na poziomie 68%50.
Do pokazania jakości kapitału społecznego w miastach moŜna uŜyć 2
wskaźników dotyczących:
50 Źródło:
A.
funkcjonowania instytucji pozarządowych (tzw. III sektor) – liczba
organizacji, gęstość i rozmieszczenie w przestrzeni;
B.
udziału w wyborach samorządowych.
CBOS.
142
Ad. A
Badanie „Kondycja sektora organizacji pozarządowych51 2008” (oraz inne
badania z lat poprzednich prowadzone przez Stowarzyszenie Klon/Jawor) pokazało,
Ŝe poszczególne części kraju róŜnią się znacząco pod względem liczebności
jednostek sektora pozarządowego, a takŜe intensywności ich występowania w relacji
do wielkości populacji. PoniŜsza rycina prezentuje obraz przestrzenny sektora
pozarządowego w Polsce.
Rycina 44 Liczba stowarzyszeń i fundacji w województwach na 10 tys.
mieszkańców.
Źródło: opracowanie własne
Najwięcej organizacji pozarządowych notuje się w województwach:
mazowieckim, śląskim, wielkopolskim i małopolskim, zaś najmniej w: opolskim,
świętokrzyskim, podlaskim i lubuskim. Mazowsze, w którym zarejestrowanych jest
ponad 11,5 tys. stowarzyszeń i fundacji, swoją czołową pozycję zawdzięcza jednak
przede wszystkim Warszawie, gdzie jest zarejestrowanych 65% wszystkich
organizacji regionu. Największą gęstością organizacji w przeliczeniu na 10 tys.
mieszkańców charakteryzuje się – poza województwem mazowieckim województwo pomorskie, warmińsko-mazurskie, lubuskie i dolnośląskie.
Województwami o najniŜszej gęstości organizacji są świętokrzyskie, śląskie i
opolskie.
Obszary miejskie cechują się znacznie większą aktywnością w zakresie
działalności sektora III; generalnie, natęŜenie występowania organizacji
pozarządowych rośnie wraz z klasą miejscowości. Na terenie 16 głównych miast
wojewódzkich działa ponad 35% wszystkich organizacji w Polsce. Niemal połowa
51
Dla jego celów przyjęto węŜszą definicję sektora pozarządowego, zaliczając do niego wyłącznie stowarzyszenia i fundacje
143
zlokalizowana jest w miastach powyŜej 100 tys. mieszkańców52. W znacznej mierze
jest to spowodowane naturalnymi względami wynikającymi zarówno z większych
moŜliwości funkcjonowania w środowisku miejskim, jak i rozmiarów potrzeb
duŜych społeczności. Rozkład przestrzenny stowarzyszeń i fundacji po wykluczeniu
miast w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców wskazuje na wyraźną róŜnicę między
regionami Polski wschodniej (świętokrzyskie, lubelskie i podlaskie) i centralnej
(mazowieckie i łódzkie), a obszarami Polski zachodniej, gdzie sektor ten jest znacznie
lepiej rozwinięty. Niedostatek aktywności obywatelskiej na obszarach wiejskich
uzupełniają ochotnicze straŜe poŜarne, organizacje pominięte w powyŜszych
badaniach, a niezwykle popularne i uŜyteczne właśnie na wsi.
Ad. B
W skali kraju niekorzystny jest udział obywateli w wyborach do Sejmu, który
znajduje się w Polsce od lat na bardzo niskim poziomie, a w 2007 roku wynosił 53%.
Największą frekwencję zanotowano w miastach (Warszawa 73%, Poznań 69%,
Gdańsk 67%) i gminach znajdujących się w obszarze funkcjonalnym największych
miast, co moŜe wskazywać na wyŜszy poziom kapitału społecznego w
najsilniejszych obszarach miejskich.
Rycina 45 Frekwencja w głosowaniu do Sejmu RP wg gmin (2007 r.).
Źródło: Państwowa Komisja Wyborcza (PKW)
Źródłem danych dot. instytucji pozarządowych jest Stowarzyszenie Klon/Jawor; dane z portalu www.ngo.pl - artykuły
autorstwa M. Gumkowska, M. Herbst.
52
144
Wzrost poziomu kapitału społecznego jest niezwykle waŜnym elementem z
punktu widzenia całej polityki rozwoju Państwa, będąc jednocześnie wyzwaniem
horyzontalnym z którym będą musiały się zmierzyć wszystkie polityki.
7. Potencjał inwestycyjny, innowacyjny i naukowy na obszarach miejskich
Ta cześć raportu zawiera między innymi informacje dotyczące pytań 29 i 30 z I
części kwestionariusza OECD. Dostępne dane GUS na ten temat znajdują się w
przekazanych arkuszach kalkulacyjnych i dotyczą: struktury nakładów na B+R wg
źródła finansowania (ceny bieŜące); nakłady na B+R wg sektorów wykonawczych
(ceny bieŜące); zatrudnienie w B+R pracownicy naukowo-badawczy; liczba
udzielonych patentów.
Wstęp
Przemiany gospodarcze po roku 1989 stworzyły warunki do kształtowania się
specyficznych koncentracji działalności gospodarczych zapoczątkowanych jeszcze w
okresie przedwojennym, w okresie gospodarki centralnie sterowanej albo w wyniku
transformacji. Strukturami takimi zlokalizowanymi zazwyczaj w miastach są tzw.
klastry lub grona koncentracji specjalistycznej produkcji wraz ze skupionymi w tych
obszarach przedsiębiorstwami pracujących na rzecz wiodącej wytwórczości. W
przestrzeni Polski moŜna zidentyfikować pełniejsze kształtowanie się następujących
jednostek przestrzennych. Najbardziej popularnym obszarem nowoczesnej produkcji
jest tzw. Dolina Lotnicza obejmująca kilka ośrodków miejskich województwa
podkarpackiego, posiadających jeszcze przedwojenne tradycje przemysłowe, wraz z
jego największym ośrodkiem miejskim - Rzeszowem. Drugim obszarem
koncentrującym działalność gospodarczą związaną z przemysłem motoryzacyjnym
jest cały obszar południowo-zachodniej części kraju obejmujący województwa
wielkopolskie, lubuskie, dolnośląskie, opolskie śląskie i województwo małopolskie.
Kolejne obszary koncentracji specyficznej produkcji (klastry) o mniejszej skali,
to wytwórczość związana z przemysłem ceramicznym skupiona w kilku miastach
województwa łódzkiego; wytwórczość sprzętu gospodarstwa domowego w
województwach łódzkim i dolnośląskim. Mniejsze znaczenie posiada specjalizacja
regionalna w zakresie hodowli i przetwórstwa mlecznego w województwie
podlaskim.
Nowoczesne działy adaptacji i tworzenia nowych technologii oraz firmy
informatyczne koncentrują się w Warszawie, Wrocławiu, Trójmieście oraz w
niektórych miastach Górnego Śląska.
Zjawiskiem korzystnym przygotowującym miasta polskie do radykalnego
unowocześnienia gospodarki jest kontynuowanie, zapoczątkowanej po roku 1989
„rewolucji edukacyjnej”. W roku 2002 (wg NSP 2002) udział osób z wykształceniem
wyŜszym w miastach Polski wzrósł do 13.7% w porównaniu do 9,4% w roku 1988. W
ostatnim dziesięcioleciu liczba osób z wykształceniem wyŜszym radykalnie rośnie
zwłaszcza na obszarach miejskich sprzyjając podnoszeniu jakości pracy. Aktualnie w
145
niektórych największych miastach i strefach podmiejskich wielkich miast osiąga
poziom ponad 20% (patrz rozdział 6).
7.1 Struktura przestrzenna atrakcyjności inwestycyjnej
Jednym z podstawowych elementów potencjału rozwojowego obszarów
miejskich w Polsce jest zdolność miast do przyciągania inwestycji i nowych
mieszkańców reprezentujących wysoki kapitał ludzki. Analizy prowadzone od kilku
lat przez Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową (IBnGR) z Gdańska dotyczą
atrakcyjności inwestycyjna rozumianej, jako: „… zdolność skłonienia do inwestycji,
poprzez oferowanie kombinacji korzyści lokalizacji moŜliwych do osiągnięcia w
trakcie prowadzenia działalności gospodarczej.” Te miasta i obszary metropolitalne,
które są w stanie zaoferować optymalną lokalizację zapewniającą odpowiednie
warunki dla funkcjonowania przedsiębiorstw oraz stworzyć najlepsze warunki Ŝycia
mieszkańców, mają największe szanse rozwojowe na przyszłość.
Z badań IBnGR wynika, Ŝe wśród podregionów53 o najwyŜszej atrakcyjności
inwestycyjnej dla działalności przemysłowej znalazły się dwa zwarte obszary
połoŜone w południowej części Polski. Jeden z nich ukształtowany jest wokół
Górnego Śląska i zachodniej Małopolski, drugi zaś wokół Wrocławia i Wałbrzycha –
odrodków przemysłowych Dolnego Śląska (rycina poniŜej). WyróŜniają się one
długimi tradycjami przemysłowymi, a co za tym idzie dobrze rozwiniętym sektorem
przedsiębiorstw produkcyjnych, specjalistycznym rykiem pracy oraz względnie
dobrą, dzięki autostradzie A-4, dostępnością transportową. Poza omawianym
obszarem połoŜne są jedynie cztery podregiony: łódzki, poznański, bydgoskotoruński i tarnobrzeski. To takŜe obszary stosunkowo silnie zindustrializowane oraz
cechujące się dobrą dostępnością transportową. Ranking zamyka dziesięć
podregionów bardzo słabo uprzemysłowionych. Cechują się one stosunkowo niską
dostępnością transportową i małymi zasobami wykwalifikowanych pracowników.
Szansą niektórych z tych obszarów są niskie koszty pracy oraz korzyści oferowane
przez specjalne strefy ekonomiczne.
W stosunku do 2008 r. pierwsza czwórka rankingu atrakcyjności inwestycyjnej
dla działalności przemysłowej nie uległa zmianie. Z 7. na 5. miejsce awansował
podregion bydgosko-toruński. Zawdzięcza to poprawie dostępności transportowej w
relacji z portami Trójmiasta, względnemu ograniczeniu kosztów pracy oraz
poprawie infrastruktury gospodarczej. O trzy lokaty poprawił swoją pozycję
podregion wałbrzyski. To efekt poprawy w zakresie zasobów pracy, przy
jednoczesnym względnym ograniczeniu kosztów pracy. Polepszeniu uległa równieŜ
infrastruktura gospodarcza. Wzrost atrakcyjności inwestycyjnej dla działalności
przemysłowej dotyczy równieŜ podregionu wrocławskiego. W tym wypadku
równieŜ wzrosły zasoby pracy i poprawie uległa infrastruktura gospodarcza. Z tych
53 klasyfikacja ta została wykonana przez IBnGR dla 54 jednostek przestrzennych będących podregionami, (których formalnie
jest 66), ale na potrzeby klasyfikacji zagregowano kilka podregionów powiązanych funkcjonalnie z wielkimi miastami:
Katowice, Kraków, Łódź, Poznań, Szczecin, Trójmiasto, Warszawa, Wrocław.
146
samych powodów, do grupy obszarów najbardziej atrakcyjnych dla działalności
przemysłowej, awansował podregion krakowski.
Rycina 46 Atrakcyjność inwestycyjna podregionów dla działalności przemysłowej w
2009 r. według Instytuty Badań nad Gospodarka Rynkową.
Źródło: Nowicki M., (red), 2009, Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2009. Instytut
Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk
W zakresie atrakcyjności inwestycyjnej dla działalności usługowej na
pierwszych miejscach w rankingu znalazły się podregiony metropolitalne. Ich
ośrodkami są największe polskie miasta. Z badań IBnGR wynika, Ŝe są to w
kolejności podregiony: łódzki, warszawski, katowicki, krakowski, bydgoskotoruński, poznański, wrocławski, trójmiejski, wałbrzyski, rzeszowski, bielski (rycina
poniŜej). Dysponują one przede wszystkim duŜymi zasobami pracowników o
wysokich a zarazem róŜnie profilowanych kompetencjach oraz duŜymi i chłonnymi
rynkami zbytu. Poza tym największe miasta oferują bardzo dobrą dostępność
komunikacyjną i dobrze rozwiniętą infrastrukturę gospodarczą.
147
Pierwsze miejsce w tym rankingu Łodzi wynika prawdopodobnie, poza
innymi czynnikami, z nadania duŜej wagi czynnikom dostępności transportowej
takim jak bliskość lotniska międzynarodowego i planowanego skrzyŜowania
głównych autostrad kraju A-1 i A-2.
NajniŜszą atrakcyjnością inwestycyjną dla działalności usługowej cechują się
podregiony pozbawione duŜych ośrodków miejskich, o znacznym udziale rolnictwa
w strukturze gospodarki, niskim popycie wewnętrznym i ograniczonej dostępności
transportowej. Cechy te tworzą barierę popytową hamująca rozwój usług
rynkowych, w szczególności wyŜszego rzędu (finanse, ubezpieczenia, doradztwo dla
firm, obsługa nieruchomości). Część z tych podregionów wyróŜnia się jednocześnie
wysoką specjalizacją w zakresie produkcji przemysłowej.
Rycina 47 Atrakcyjność inwestycyjna podregionów dla działalności usługowej w
2009 r. według Instytuty Badań nad Gospodarka Rynkową.
Źródło: Nowicki M., (red), 2009, Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2009. Instytut
Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk
148
Przestrzenna koncentracja ośrodków atrakcyjnych dla działalności
zaawansowanej technologicznie zaleŜy przede wszystkim od preferencji jednostek
zdolnych do kreowania innowacji, które podejmując decyzję lokalizacyjną biorą pod
uwagę regiony o najwyŜszym potencjale do rozwoju i absorpcji innowacji.
Jak wskazują badanie IBnGR, grupy podregionów cechujące się najwyŜszym
poziomem atrakcyjności inwestycyjnej w tym zakresie (rycina poniŜej) zdominowały
podregiony o charakterze metropolitalnym. To tam koncentruje się infrastruktura
oraz kadra badawczo-rozwojowa. Zasoby rynku pracy obejmują specjalistów
wykształconych zarówno w lokalnych ośrodkach akademickich, jak i zachęconych
do migracji poprzez dobre warunki Ŝycia, w tym rozwinięte otoczenie kulturowe.
DuŜe miasta oferują dobre warunki Ŝycia i tworzą atmosferę sprzyjającą
kreatywności.
NajniŜsza atrakcyjność inwestycyjna dla działalności zaawansowanej
technologicznie jest typowa dla podregionów zorganizowanych wokół mniejszych
ośrodków. W polskich realiach zdecydowana większość miast średnich i część
duŜych (ale nie największych), nie jest w stanie stworzyć warunków przyciągających
inwestorów z omawianej branŜy. Wynika to nie tylko z deficytów czynników
produkcji, ale takŜe z niekorzystnych uwarunkowań w zakresie infrastruktury
społecznej i gospodarczej. W szczególności dotyczy to miast połoŜonych w obszarach
słabo zurbanizowanych.
Wyjątkami mogą być ośrodki, w których zlokalizowana jest wysoko
wyspecjalizowana produkcja o duŜej skali oraz oferowane są dodatkowe korzyści
np. w postaci ulg z tytułu inwestycji w specjalnych strefach ekonomicznych.
149
Rycina 48 Atrakcyjność inwestycyjna podregionów dla działalności zaawansowanej
technologicznie w 2009 r. według Instytuty Badań nad Gospodarka Rynkową.
Źródło: Nowicki M., (red), 2009, Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów Polski 2009. Instytut
Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk
7.2 Rozmieszczenie ośrodków innowacji
Pełniejsze wykorzystanie potencjału obszarów miejskich w Polsce związane
jest ściśle z rozwojem gospodarczym i osiągnięciem przewagi konkurencyjnej w skali
globalnej, krajowej i regionalnej. Podjęcie przez władze miast wysiłku skierowanego
na rozwój przedsiębiorczości oraz intensyfikację procesów innowacyjnych staje się
jednym z podstawowych wyznań organizacyjnych.
Raport o Ośrodkach Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce przygotowany
przez Stowarzyszenie Organizatorów Ośrodków Innowacji i Przedsiębiorczości w
Polsce we współpracy z Polską Agencją Rozwoju Przedsiębiorczości wskazuje na
zainicjowanie od początku lat 1990. procesów dyfuzji procesów innowacyjnych i
rozwoju przedsiębiorczości w Polsce. Ośrodkami dyfuzji są w pierwszym rzędzie
obszary miejskie, które potrafiły stworzyć odpowiednie warunki infrastrukturalne i
organizacyjne (wykres poniŜej).
150
Według danych w/w Raportu w połowie 2009 r. istniało w Polsce 717
ośrodków innowacyjnych, których rozmieszczenie przestrzenne oraz koncentracja
wskazuje na potencjalne ośrodki rozwoju w przyszłości.
Wykres 28 Lokalizacja ośrodków innowacyjnych w kategoriach wielkościowych
miast.
Źródło: Matusiak R. (red.), 2009, Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2009. Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa
W układzie przestrzennym ponad 32% ośrodków innowacji i
przedsiębiorczości skoncentrowanych jest na obszarze aglomeracji miejskich.
Najsilniejsza koncentracja występuje w obszarach metropolitalnych Katowic,
Warszawy, Trójmiasta, Krakowa oraz w wielu duŜych i średnich miastach.
Niepokojącym zjawiskiem jest podany przez autorów Raportu fakt działania tylko 6
ośrodków na terenach wiejskich oraz brak jakiegokolwiek ośrodka, w co drugim
powiecie i w ponad ¾ gmin (Matusiak R, (red), 2009).
Taka koncentracja działalności ośrodków innowacyjnych w regionach o silnej
pozycji gospodarczej, które posiadają silniejsze zaplecze kadrowe i techniczne w
porównaniu do regionów peryferyjnych powoduje dalsze narastanie dysproporcji
przestrzennych rozwoju gospodarczego. Pewnym korzystnym wyjściem w tej
sytuacji jest powstawanie sieci punktów konsultacyjnych/informacyjnych
renomowanych ośrodków w miastach i gminach niezdolnych do samodzielnej
organizacji własnej instytucji wsparcia.
Ośrodki innowacyjne to: 23 parki technologiczne i 23 inicjatywy parkowe; 17
inkubatorów technologicznych; 51 pre-inkubatorów (akademickich inkubatorów
przedsiębiorczości); 46 inkubatorów przedsiębiorczości; 87 centrów transferu
technologii; 9 funduszy kapitału zaląŜkowego; 7 sieci aniołów biznesu; 82 lokalne i
regionalne fundusze poŜyczkowe; 54 fundusze poręczeń kredytowych; 318
ośrodków szkoleniowo-doradczych i informacji.
151
Rozmieszczenie przestrzenne parków technologicznych i inkubatorów
technologicznych jest bardzo nierównomierne (rycina poniŜej).
Rycina 49 Parki technologiczne (A), Inkubatory technologiczne (B).
A
B
Źródło: Matusiak R. (red.), 2009, Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2009. Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa
W
rozmieszczeniu
przestrzennym
akademickich
inkubatorów
przedsiębiorczości zdecydowanie dominuje Warszawa i Wrocław. Natomiast w
przypadku centrów transferu technologii istotną role odgrywają równieŜ inne
ośrodki akademickie a zwłaszcza Poznań i Kraków (ryciny poniŜej).
152
Rycina 50 Akademickie inkubatory przedsiębiorczości w Polsce w 2009 r. (A),
Inkubatory przedsiębiorczości w Polsce w 2009 r (B).
A
B
Źródło: Matusiak R. (red.), 2009, Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2009. Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa
Rycina 51 Centra transferu technologii w 2009 r.
Źródło: Matusiak R. (red.), 2009, Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2009. Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa
153
7.3 Działalność badawczo-rozwojowa
Szczególne znaczenie w przygotowywaniu warunków do zwiększenia
potencjału rozwojowego miast w zakresie nowoczesnych technologii są nakłady na
badania i rozwój oraz istnienie kadry naukowo badawczej.
Poziom innowacyjności w skali całej Polski jest niŜszy niŜ średni w krajach
UE. Według European Innovation Scoreboard54 (EIS 2009) Polska znajduje się na 23
miejscu wśród państw członkowskich pod względem innowacyjności i zajmuje
pozycję za Maltą, Węgrami i Słowacją, a przed Litwą, Rumunią, Łotwą i Bułgarią.
Polska naleŜy do tych krajów Unii Europejskiej, które w relacji do PKB
przeznaczają najmniej środków na działalność badawczo-rozwojową. Po spadku na
przełomie poprzedniego i obecnego dziesięciolecia, udział nakładów na B+R w PKB
Polski kształtował się w latach 2004-2007 na poziomie 0,56-0,57% i ponad trzykrotnie
ustępował średniej unijnej55. Dystans Polski w stosunku do tej średniej był w 2007 r.
większy niŜ w 1999 r., mimo Ŝe równieŜ w UE nakłady na B+R w relacji do PKB
wykazują stagnację.
Stosunkowo niskie nakłady na badania i rozwój w relacji do PKB są w duŜej
mierze pochodną poziomu rozwoju gospodarczego kraju, jednak wynikają takŜe ze
struktury produkcji przemysłowej z nadal duŜym udziałem wyrobów niskich
technologii, z niewielkiego zaangaŜowania w prowadzenie na terenie kraju
działalności B+R przez działające w Polsce filie korporacji transnarodowych, ze
słabości w funkcjonowaniu sfery B+R i niedostatecznego jej powiązania z
gospodarką i jej potrzebami, jak równieŜ ze znacznego uzaleŜnienia ogólnego
poziomu nakładów na badania i rozwój od finansowania budŜetowego56.
Tabela 53 Nakłady na działalność badawczo-rozwojową w latach 1999, 2003 i
2006/2007 oraz ich udział w PKB według województw.
Województwa
Nakłady na B+R w mln zł
Udział w nakładach
na B+R w %
Udział nakładów na B+R w
PKB w %
1999
2003
2007
1999
2003
2007
1999
2003
2006
POLSKA
4590,5
4558,3
6673,0
100,0
100,0
100,0
0,69
0,54
0,56
Dolnośląskie
283,3
258,2
393,5
6,2
5,7
5,9
0,53
0,39
0,35
Kujawsko-pomorskie
119,6
101,0
109,5
2,6
2,2
1,6
0,38
0,25
0,35
Lubelskie
137,4
136,7
246,1
3,0
3,0
3,7
0,50
0,40
0,44
0,10
Lubuskie
18,6
32,7
25,9
0,4
0,7
0,4
0,12
0,17
Łódzkie
265,6
274,4
372,8
5,8
6,0
5,6
0,64
0,52
0,54
Małopolskie
431,2
520,0
799,8
9,4
11,4
12,0
0,89
0,85
0,92
Mazowieckie
2015,8
1997,4
2742,3
43,9
43,8
41,1
1,50
1,13
1,07
European Innovation Scoreboard (2009) - jest narzędziem opracowanym na zlecenie KE w ramach Strategii Lizbońskiej,
którego celem jest porównawcza analiza poziomu innowacyjności w krajach UE.
55 Według danych Eurostat, spośród krajów UE-27 niŜszy niŜ w Polsce udział nakładów na badania i rozwój w PKB notowano
jedynie w Bułgarii, Grecji, Rumunii, Słowacji i na Cyprze. Tradycyjnie największy odsetek PKB przeznaczają na finansowanie
sfery B+R Szwecja i Finlandia (w 2007 r. było to odpowiednio 3,64% i 3,47%). Tylko te dwa kraje osiągnęły juŜ poziom
wskaźnika przewidziany w Strategii Lizbońskiej.
56 Por. OECD Science, Technology and Industry Outlook 2008, OECD, Paris 2008, s. 146.
54
154
Udział w nakładach
na B+R w %
Nakłady na B+R w mln zł
Województwa
Udział nakładów na B+R w
PKB w %
1999
2003
2007
1999
2003
2007
1999
2003
2006
Opolskie
37,2
28,3
36,3
0,8
0,6
0,5
0,24
0,15
0,16
Podkarpackie
142,6
115,4
156,4
3,1
2,5
2,3
0,54
0,35
0,39
Podlaskie
42,5
39,1
55,4
0,9
0,9
0,8
0,27
0,19
0,25
Pomorskie
196,0
198,4
340,9
4,3
4,4
5,1
0,51
0,42
0,51
Śląskie
395,4
374,9
587,1
8,6
8,2
8,8
0,44
0,33
0,36
Świętokrzyskie
96,3
12,7
35,6
2,1
0,3
0,5
0,55
0,06
0,08
Warmińskomazurskie
52,5
53,1
96,6
1,1
1,2
1,4
0,27
0,21
0,18
Wielkopolskie
287,4
358,2
563,7
6,3
7,9
8,4
0,47
0,46
0,46
Zachodniopomorskie
69,3
57,7
111,0
1,5
1,3
1,7
0,23
0,16
0,19
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS oraz obliczenia własne MRR
Wykres 29 Nakłady na Badania i Rozwój w latach 2002-2008 według województw.
Nakłady na B+R wg sektorów wykonawczych (ceny bieŜące)
- ogółem
8 000
7 000
6 000
5 000
4 000
3 000
2 000
1 000
2005
Warmińskomazurskie
Pomorskie
Kujawsko-pomorskie
Opolskie
2007
Dolnośląskie
2006
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
2004
Lubuskie
2003
Świętokrzyskie
Podlaskie
2002
Podkarpackie
Lubelskie
Śląskie
Małopolskie
Mazowieckie
Łódzkie
POLSKA POLAND
0
2008
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
PrzewaŜająca część nakładów na działalność badawczo-rozwojową trafia w
Polsce do zaledwie kilku największych ośrodków akademickich. Natomiast w 8
województwach, pozbawionych duŜych miast, w roku 2006 poniesiono mniej niŜ
15% krajowych wydatków na badania i rozwój.
W 2007 r. udział samego tylko województwa mazowieckiego przekraczał
41%, a łącznie z małopolskim, śląskim i wielkopolskim wynosił ponad 70%.
Regionalna koncentracja środków na B+R zmniejszyła się wprawdzie nieco w okresie
poakcesyjnym (w 2003 r. udział wymienionych czterech województw był wyŜszy niŜ
w 2007 r. o 1 pkt. proc.), jednak była nadal większa niŜ w 1999 r., gdy na
województwa te przypadało 68,2% łącznych nakładów na B+R w Polsce.
155
Największy odsetek PKB przeznaczany był na finansowanie B+R w
województwie mazowieckim (1,07% w 2006 r.), a następnie w małopolskim (0,92%);
w zajmujących kolejne pozycje łódzkim i pomorskim udział ten wynosił juŜ tylko
nieco ponad 0,5%. Wskaźnik dla województwa mazowieckiego był niŜszy od
średniego w takich krajach, jak Hiszpania (1,27% PKB) czy Portugalia (1,18% PKB) i
znacznie ustępował przeciętnej unijnej (1,83% PKB). Ponadto poziom wskaźnika dla
województwa mazowieckiego wykazuje tendencję spadkową – w 2007 r. był
wyraźnie niŜszy od odnotowanego w tym województwie w 1999 r. (1,50% PKB),
a takŜe niŜszy niŜ w 2003 r. (1,13% PKB). W zamykających listę województwach
świętokrzyskim i lubuskim na sferę B+R przeznaczono w 2006 r. zaledwie 0,08% i
0,10% PKB.
W województwach Polski Wschodniej (lubelskim, podkarpackim, podlaskim,
świętokrzyskim i warmińsko-mazurskim) udział nakładów na B+R w PKB wynosił
w 2006 r. 0,29% i był nieco wyŜszy niŜ w 2003 r. (0,27%), lecz znacznie niŜszy niŜ w
1999 r. (0,44%). Pod względem kształtowania się omawianego wskaźnika
województwa Polski Wschodniej stanowią grupę niejednorodną. Z jednej strony
wyróŜnia się jego stosunkowo wysoki poziom w województwie lubelskim, którego
stolica jest silnym ośrodkiem akademickim (0,44% w 2006 r.), a takŜe
w podkarpackim (0,39%). Województwa te przeznaczały na sferę B+R większy
odsetek PKB niŜ np. śląskie (0,36%) czy dolnośląskie (0,35%). Z drugiej strony,
nakłady na B+R w relacji do PKB we wspomnianym świętokrzyskim (0,08%), a takŜe
w warmińsko-mazurskim (0,18%) i podlaskim (0,25%) naleŜą do najniŜszych w
kraju. We wszystkich województwach Polski Wschodniej udział B+R w PKB obniŜył
się w okresie przedakcesyjnym (między rokiem 1999 i 2003), natomiast po akcesji (w
latach 2004-2006) niemal wszędzie wzrósł – za wyjątkiem warmińsko-mazurskiego.
Wysoka, choć mniejsza niŜ w przypadku nakładów, jest równieŜ regionalna
koncentracja zatrudnienia w sferze B+R. W 2007 r. spośród ogółu 121,6 tys.
zatrudnionych w działalności badawczo-rozwojowej, 33,7 tys. (27,7%) przypadało na
województwo mazowieckie, a w województwach: mazowieckim, małopolskim,
wielkopolskim i śląskim zatrudnionych było łącznie 71,1 tys. pracowników sfery
B+R, tj. 58,5% ich ogólnej liczby.
156
Wykres 30 Zatrudnienie pracowników naukowo-badawczych w sektorach Badania i
Rozwój w latach 1999- 2007 według województw.
osoby
Zatrudnienie w B+R
- pracownicy naukowo-badawczy
100 000
90 000
80 000
70 000
60 000
50 000
40 000
30 000
20 000
10 000
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
Warmińskomazurskie
Pomorskie
Kujawsko-pomorskie
Opolskie
Dolnośląskie
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
Lubuskie
Świętokrzyskie
Podlaskie
Podkarpackie
Lubelskie
Śląskie
Małopolskie
Mazowieckie
Łódzkie
POLSKA POLAND
0
2007
Źródło: Grzegorz Węcławowicz, Charakterystyka głównych trendów i zmian w rozwoju obszarów miejskich
Polski (na podstawie GUS)
W finansowaniu działalności badawczo-rozwojowej środki unijne odgrywają
w skali kraju stosunkowo niewielką rolę. Według danych GUS wyniosły one 237,2
mln zł w 2005 r., 329,7 mln zł w 2006 r. i 324,2 mln zł w 2007 r., co stanowiło
odpowiednio 4,3%, 5,6% i 4,9% ogólnych nakładów na B+R (przeciętnie 4,9% w
latach 2005-2007). Ich znaczenie w niektórych województwach (kujawskopomorskim, lubuskim, podkarpackim, podlaskim, warmińsko-mazurskim,
zachodniopomorskim) było jednak o wiele większe od wyznaczonego średnią
krajową.
W nakładach na działalność badawczo-rozwojową w Polsce stosunkowo niski
jest udział sektora przedsiębiorstw. W 2006 r. wynosił on 33,1%, podczas gdy średnio
w UE-27 przekraczał 50%, a w Niemczech sięgał 70%. Podstawową rolę w nakładach
na sferę B+R w Polsce odgrywa sektor rządowy, tj. środki budŜetowe (57,5% ogółu
nakładów w 2006 r., 58,5% w 2007 r.). W Unii Europejskiej jako całości jego znaczenie
jest wyraźnie mniejsze (34,2% w 2005 r.). W okresie od końca poprzedniej dekady
trudno przy tym dostrzec tendencję do spadku znaczenia sektora rządowego w
nakładach na B+R w Polsce. Wprawdzie w 2007 r. jego udział był wyraźnie mniejszy
niŜ w 2000 r. (66,5%), jednak taki sam, jak w 1999 r. (58,5%).
Udział środków budŜetowych w finansowaniu badań i rozwoju wykazuje
znaczne róŜnice wg województw. W 2007 r. najwyŜszy był w lubelskim (73,2%),
zachodniopomorskim (69,1%), małopolskim (66,2%) i łódzkim (65,5%), a najniŜszy –
w lubuskim (30,6%) i podkarpackim (33,9%). W województwach Polski Wschodniej
wynosił przeciętnie 55,6%, tj. był o 2,9 pkt. proc. niŜszy od średniego w kraju.
157
DuŜe uzaleŜnienie nakładów na działalność badawczo-rozwojową w Polsce
od finansowania budŜetowego przyczynia się do utrzymywania wielkości tych
nakładów na stosunkowo niskim poziomie.
Niska skłonność polskich przedsiębiorstw, zwłaszcza małych i średnich, do
prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej i wdraŜania jej rezultatów wynika z
dominacji tradycyjnych strategii konkurencyjnych, opartych na konkurencji cenowej.
Jak wynika z badań przeprowadzonych w 2006 r. przez Polską Konfederację
Pracodawców Prywatnych „Lewiatan”, tylko około 1% przedsiębiorstw dostrzegało
w swoich strategiach rozwoju innowacje jako waŜne źródło przyszłej przewagi
konkurencyjnej. Nakładają się na to słabości funkcjonowania sfery B+R
(rozdrobniona struktura podmiotowa, rozproszenie środków i mała moŜliwość ich
koncentracji na strategicznych kierunkach rozwoju) oraz słabość instytucji
pośredniczących między sferą B+R a przemysłem57.
Odzwierciedleniem tych procesów jest takŜe przestrzenny rozkład
uczestniczenia polskich zespołów badawczych w realizacji Programów Ramowych
WE.
57 Por. Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata 2007-2013, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa, 19 sierpnia
2006.
158
Rycina 52 Uczestnictwo polskich zespołów badawczych w VI Programie Ramowym
Wspólnoty Europejskiej (liczba zespołów badawczych oraz wartość przyznanych
grantów w mln euro).
138
14
30
13
30
Wartość przyznanych grantów w VI Programie Ramowym w mln euro
172
10
771
88,2 do 88,3
22,9 do 88,2
11 do 22,9
2,3 do 11
0,4 do 2,3
118
44
(1)
(2)
(4)
(4)
(5)
Liczba zespołów badawczych w VI Programie Ramowym
780
121
7
12
122
255
21
liczba zespołów badaw czych
Źródło: Opracowanie własne MRR
Tabela 54 Dziesięć miast, z których instytucje najczęściej brały udział w projektach 5
i 6 PR UE.
OM
Warszawa
Kraków
Gdańsk
Poznań
Katowice
Wrocław
Łódź
Szczecin
Lublin
Toruń
Liczba
uczestników
projektów
Liczba liderów
Udział uczestników będących
liderami
1258
437
287
262
195
194
171
42
40
28
173
81
25
50
27
24
25
0
5
2
13,8
18,5
8,7
19,1
13,8
12,4
14,6
0
12,5
7,1
Źródło: P. Siłka „Powiązania między metropoliami – wybrane zagadnienia” 58
58
gdzie autor przeanalizował projekty z 5 i 6 PR, w których uczestniczyła co najmniej 1 polska instytucja (2472 projekty)
159
Natomiast w programie badawczo-naukowym ESPON 2004-2006
uczestniczyły 3 instytucje naukowe – 2 z Warszawy (EUROREG oraz IGiPZ PAN)
oraz jedna z Katowic (AGH). Do naboru projektów w nowej edycji ESPON 2007-2013
dołączyły instytucje z Krakowa, Poznania i Puław.
7.4 Wynalazczość
W okresie poakcesyjnym nastąpiło odwrócenie obserwowanej od początku
poprzedniej dekady tendencji do słabnięcia aktywności wynalazczej w Polsce. Liczba
krajowych59 patentów na wynalazki wzrosła z 613 w 2003 r. do 1575 w 2007 r., tj.
ponad dwuipółkrotnie, jednak była w przybliŜeniu o połowę niŜsza niŜ w 1990 r.
(3242). W 2008 r. liczba to zmalała do 1451 (tabela poniŜej). Pod względem
wynalazczości Polska wyraźnie ustępuje ogółowi krajów unijnych.
Tabela 55 Udzielone patenty w województwach w latach 2005-2008.
Województwo (TL2)
POLSKA
Łódzkie
Mazowieckie
Małopolskie
Śląskie
Lubelskie
Podkarpackie
Podlaskie
Świętokrzyskie
Lubuskie
Wielkopolskie
Zachodniopomorskie
Dolnośląskie
Opolskie
Kujawsko-pomorskie
Pomorskie
Warmińsko-mazurskie
Udzielone patentya
2005 2006 2007 2008
1 054 1 122 1 575 1 451
87
96
107
99
285
327
391
377
86
103
154
140
186
179
236
240
47
39
79
73
35
28
44
48
13
7
14
11
12
14
22
27
10
10
12
10
65
60
92
87
32
41
37
32
90
105
219
153
24
29
42
43
39
32
42
49
30
46
62
49
13
6
22
13
a Krajowe; dane Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej
Źródło: GUS
Dysproporcje te wiąŜą się ze słabością sfery B+R w Polsce, jak równieŜ z niską
świadomością wagi zarządzania własnością intelektualną, utrudnieniami
związanymi z uzyskiwaniem ochrony patentowej w kraju (sformalizowana
procedura, długi okres oczekiwania na przyznanie patentu, wysoki koszt) oraz
W analizie pominięto zagraniczne wynalazki opatentowane przez Urząd Patentowy RP (1959 w 2007 r.). Por. Nauka i technika
w 2007 r., cyt. wydanie, s. 174.
59
160
brakiem wsparcia i zachęt dla przedsiębiorców do patentowania poza granicami
kraju60.
Tabela 56 Udzielone patenty na wynalazki oraz liczba patentów na 1 tys.
zatrudnionych w sferze B+R w latach 2000, 2003 i 2007 według województw.
Struktura wg
województw w %
Liczba patentów w szt.
Województwa
Liczba patentów w szt. na
1 tys. zatrudnionych
w sferze B+R
2000
2003
2007
7,48
4,89
12,95
9,47
8,75
25,54
2000
939
90
2003
613
83
2007
1575
219
2000
100,0
9,6
2003
100,0
13,5
2007
100,0
13,9
Kujawsko-pomorskie
34
21
42
3,6
3,4
2,7
6,99
4,61
9,05
Lubelskie
31
12
79
3,3
2,0
5,0
4,52
1,82
11,43
Lubuskie
10
18
12
1,1
2,9
0,8
7,14
14,12
10,92
Łódzkie
49
46
107
5,2
7,5
6,8
5,55
5,99
13,00
Małopolskie
99
50
154
10,5
8,2
9,8
6,35
2,96
11,16
Mazowieckie
POLSKA
Dolnośląskie
239
142
391
25,5
23,2
24,8
6,78
4,15
11,62
Opolskie
10
14
42
1,1
2,3
2,7
5,90
9,10
27,08
Podkarpackie
35
11
44
3,7
1,8
2,8
11,49
3,34
14,13
Podlaskie
6
9
14
0,6
1,5
0,9
2,55
3,90
6,06
Pomorskie
45
23
62
4,8
3,8
3,9
6,54
3,50
9,39
179
121
236
19,1
19,7
15,0
16,63
9,40
21,59
13
10
22
1,4
1,6
1,4
10,93
7,58
16,22
8
4
22
0,9
0,7
1,4
3,96
1,75
9,49
Wielkopolskie
56
31
92
6,0
5,1
5,8
4,81
2,58
7,25
Zachodniopomorskie
35
18
37
3,7
2,9
2,3
9,41
5,44
9,63
Śląskie
Świętokrzyskie
Warmińskomazurskie
Źródło: Nauka i technika, GUS, za odpowiednie lata oraz obliczenia własne MRR.
Wykres 31 Liczba patentów w szt. na 1 tys. zatrudnionych w sferze B+R.
30
2000
25
2003
2007
20
15
10
5
Zachodniopomorskie
Wielkopolskie
Warmińskomazurskie
Świętokrzyskie
Śląskie
Pomorskie
Podlaskie
Podkarpackie
Opolskie
Mazowieckie
Małopolskie
Łódzkie
Lubuskie
Lubelskie
Kujawskopomorskie
Dolnośląskie
0
Źródło: Nauka i technika, GUS, za odpowiednie lata oraz obliczenia własne MRR.
Aktywność wynalazczą w Polsce cechuje duŜa koncentracja regionalna.
W przybliŜeniu, co czwarty patent jest udzielany w województwie mazowieckim,
60
Por. Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata 2007-2013, cyt. wydanie, s. 48-49.
161
a na cztery czołowe województwa (obok mazowieckiego – śląskie, dolnośląskie i
łódzkie) przypadało w 2007 r. 63,5% ogółu udzielonych patentów na wynalazki.
Stopień koncentracji stopniowo jednak maleje, jako Ŝe udział wymienionych czterech
województw był w 2007 r. o 1,1 pkt. proc. niŜszy niŜ w 2003 r. i o 1,2 pkt. proc. niŜszy
niŜ w 2000 r. W głównej mierze było to związane z osłabieniem pozycji
województwa śląskiego po 2003 roku.
Odmienny obraz uzyskujemy przeliczając liczbę udzielonych patentów na
wynalazki na liczbę zatrudnionych w sferze B+R w poszczególnych województwach.
UmoŜliwia to, z jednej strony, wyeliminowanie róŜnic związanych z potencjałem
sfery B+R na poziomie wojewódzkim, zaś z drugiej – uwzględnienie lokalnej
specyfiki działalności badawczo-rozwojowej (badania podstawowe, badania
stosowane, prace rozwojowe) oraz zaangaŜowania kadry badawczej w aktywność
wynalazczą.
NajwyŜsze wskaźniki (powyŜej 20 patentów na 1 tys. zatrudnionych w sferze
B+R) osiągnęły w 2007 r. województwa: opolskie, dolnośląskie i śląskie, a wyŜsze od
średniego dla kraju (12,95) - takŜe świętokrzyskie, podkarpackie i łódzkie. Były to
więc albo mniejsze ośrodki badawcze (opolskie, świętokrzyskie, podkarpackie), albo
ośrodki duŜe, o tradycyjnie silnych powiązaniach z przemysłem (śląskie,
dolnośląskie, łódzkie). Zwraca jednocześnie uwagę stosunkowo słaba pozycja
niektórych tradycyjnych ośrodków akademickich (wielkopolskie, małopolskie,
lubelskie, a takŜe mazowieckie). RóŜnice te moŜna częściowo wiązać z regionalnym
zróŜnicowaniem ukierunkowania działalności badawczo-rozwojowej (stosunkowo
silne nastawienie na badania podstawowe w małopolskim, lubelskim i
wielkopolskim, a na badania stosowane lub prace rozwojowe – w opolskim, śląskim,
świętokrzyskim, podkarpackim i łódzkim).
Na województwa Polski Wschodniej przypadało w 2007 r. 11,5% ogółu
udzielonych w Polsce patentów na wynalazki – o 4 pkt. proc. więcej niŜ w 2003 r. i o
1,6 pkt. proc. więcej niŜ w 2000 r. NajwyŜszy był udział lubelskiego (5%), najniŜszy –
podlaskiego (0,9%). Liczba patentów w przeliczeniu na 1 tys. zatrudnionych w sferze
B+R w tej grupie województw (przeciętnie 11,30 w 2007 r.) była jednak o 1,65
mniejsza od średniej krajowej (w 2000 r. róŜnica na niekorzyść Polski Wschodniej
wynosiła 1,47, a w 2003 r. – 1,95). Największą intensywność wynalazczą przejawiały
wspomniane świętokrzyskie (16,22 patentu na 1 tys. zatrudnionych w B+R) i
podkarpackie (14,13), zaś najmniejszą – podlaskie (6,06), wyróŜniające się
najwyŜszym w Polsce udziałem badań podstawowych w strukturze finansowania
B+R.
162
8. Infrastruktura transportowa
Odpowiedź na pytania I.21-22 oraz II.21
8.1 Infrastruktura drogowa
Sieć drogowa Polski charakteryzuje się relatywnie wysoką i równomierną
(proporcjonalną do zaludnienia) gęstością szlaków o nawierzchni twardej. Średnio w
kraju na 100 km2 przypada 82 km takich dróg (2006), z czego najwięcej w
województwach śląskim (164 km) i małopolskim (145 km), a najmniej w warmińsko
mazurskim (50 km) i podlaskim (54 km). Główny problem transportowy Polski
stanowi jakość dróg, której wyrazem jest przede wszystkim niski udział dróg ruchu
bezkolizyjnego (autostrady61, drogi ekspresowe62) oraz głównych dwujezdniowych.
Polska znajduje się na jednym z ostatnim miejsc w Europie pod względem długości
sieci autostrad i dróg ekspresowych. W 2007 r. długość autostrad wynosiła 663 km
(wobec 358 km w 2000 r. i 405 km w roku 2003) a dróg ekspresowych ok. 330 km
(wobec 226 km w 2003 r.). Co więcej drogi ruchu bezkolizyjnego są rozproszone nie
stanowiąc spójnego systemu, co ma negatywny wpływ na efektywność i sprawność
połączeń drogowych pomiędzy głównymi ośrodkami miejskim oraz na płynność
ruchu tranzytowego.
Tabela 57 Długość autostrad i dróg ekspresowych (w km).
2001
2003
2004
2007
2008
Autostrady
336,6
405,1
551,7
662,5
765
Drogi ekspresowe
401,5
225,6
232,7
329,9
452
Źródło: GUS, Bank Danych Regionalnych
Słabością infrastruktury transportowej w Polsce oprócz złego stanu sieci
drogowej jest takŜe:
o niewystarczająca sieć połączeń pomiędzy południem a północą kraju;
o brak sieci dróg umoŜliwiających sprawne przejazdy w miastach i ich
otoczeniu (brak obwodnic, wiele dróg krajowych i wojewódzkich przebiega
przez centra miast lub wsi, co obniŜa prędkość przejazdu, powoduje duŜą
liczbę wypadków a takŜe korkowanie się miast);
o niska jakość połączeń pomiędzy miastami wojewódzkimi.
Zgodnie z wynikami badań ruchu z roku 2005 największe obciąŜenie obecnej
sieci drogowej (które pośrednio identyfikować moŜna z popytem na infrastrukturę)
występuje na drogach wylotowych z duŜych ośrodków, w tym szczególnie z
Warszawy (do ponad 50 tys. pojazdów na dobę) oraz z konurbacji górnośląskiej.
Ponadto wysoka koncentracja ruchu występuje w pobliŜu pozostałych aglomeracji
oraz w miejscach przecinania się waŜniejszych szlaków (np. Piotrków Trybunalski).
61 Wg ustawy Prawo o ruchu drogowym, autostrada to: droga dwujezdniowa, oznaczona odpowiednimi znakami drogowymi,
na której nie dopuszcza się ruchu poprzecznego, przeznaczona tylko do ruchu pojazdów samochodowych, które na równej,
poziomej jezdni mogą rozwinąć prędkość co najmniej 40 km/h (w tym równieŜ w razie ciągnięcia przyczep).
62 Wg ustawy Prawo o ruchu drogowym, droga ekspresowa to: droga dwu- lub jednojezdniowa, oznaczona odpowiednimi
znakami drogowymi, na której skrzyŜowania występują wyjątkowo, przeznaczona tylko do ruchu pojazdów samochodowych.
163
W ostatnich latach rośnie równieŜ obciąŜenie sieci dróg krajowych. Średni
dobowy ruch pojazdów samochodowych w 2005 r. na sieci dróg krajowych wynosić
8224 poj./dobę i był o ok. 18 % większy niŜ w roku 2000. NatęŜenie w obciąŜeniu
sieci dróg krajowych było zróŜnicowane w poszczególnych województwach –
największe natęŜenie występowało w woj. śląskim – ponad 13 000 poj./dobę.
W ostatnich latach wyraźnie zwiększyła się liczba pojazdów uczestniczących
w ruchu drogowym szczególnie w duŜych ośrodkach miejskich. W okresie 1999-2007
liczba zarejestrowanych samochodów osobowych wzrosła o 5,3 mln (z 9,3 mln w
1999 r. do 14,5 mln w 2007 r.), co oznaczało - w przeliczeniu na 1000 osób - wzrost z
240 samochodów w 1999 r. do 383 w 2007 r. W blisko 2/3 przyrost ten stanowi
konsekwencję zakupów uŜywanych samochodów z krajów Europy Zachodniej po
przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. W największych ośrodkach
miejskich poziom motoryzacji zbliŜył się do poziomu notowanego w Europie
Zachodniej przekraczając 500 pojazdów na 1000 mieszkańców. MoŜna dlatego
załoŜyć, Ŝe problemy przestrzenne związane ze wzrostem liczby samochodów i co za
tym idzie wzrostem ruchu nie będą rosły w tak szybkim tempie jak dotychczas.63
NaleŜy równocześnie podkreślić, Ŝe zwiększenie stopnia motoryzacji wiąŜe się ze
wzrostem średniego wieku zarejestrowanych samochodów a co za tym idzie z
zwiększoną emisją spalin szczególnie w zatłoczonych miastach.
Tabela 58 Liczba zarejestrowanych samochodów osobowych w latach 1999-2007, wg
województw.
Polska
dolnośląskie
kujawsko-pomorskie
lubelskie
lubuskie
łódzkie
małopolskie
mazowieckie
opolskie
podkarpackie
podlaskie
pomorskie
śląskie
świętokrzyskie
warmińsko-mazurskie
wielkopolskie
zachodniopomorskie
w tys.
9282,8
544,3
490,4
495,7
232,9
631,4
790,2
1486,4
258,7
466,1
232
534,4
1220
312,8
205,3
1021,2
361,3
1999
na 1000 osób
240
183
233
222
228
238
245
293
238
219
190
244
251
236
140
304
208
w tys.
11243,8
790,4
592,8
573,3
290,4
761,6
946,7
1739,9
325,2
521,3
305,5
686,7
1367,8
331,1
349,6
1226,2
435,4
2003
na 1000 osób
294
273
287
262
288
293
291
339
308
249
254
314
290
256
245
365
257
2007
w tys.
na 1000 osób
14588,7
383
1097,2
381
733,8
355
752
347
405,9
402
954
373
1233,6
376
2284,8
440
429,6
414
719,5
343
405,7
340
852,9
386
1740,7
374
451,1
354
474,3
333
1483,1
438
570,6
337
Źródło: GUS, Rocznik Statystyczny Województw (2000, 2004, 2008), Bank Danych Regionalnych
8.2 Infrastruktura kolejowa
Stan infrastruktury kolejowej nie spełnia standardów Unii Europejskiej. Stan
techniczny torowisk będących w dyspozycji PKP PLK S.A. ulega dekapitalizacji
powodowanej niewystarczającą ilością robót wykonawczo-naprawczych w stosunku
do potrzeb. Poprawia się jakość jedynie wybranych odcinaków torowisk – głównie
63
Por. Raport o Stanie Zagospodarowania Przestrzennego Kraju, Ministerstwo Budownictwa 2007.
164
dzięki inwestycjom współfinansowanym ze środków UE. Generalnie zaledwie 30%
sieci kolejowej jest dobrej jakości, a większość taboru charakteryzuje się wysokim
stopniem zuŜycia. Ocenia się, Ŝe praktycznie jedyną częścią transportu kolejowego,
w odniesieniu do której odnotowano znaczącą poprawę jakości usług, są przewozy
międzywojewódzkie i międzynarodowe, natomiast zdecydowanie najgorsze efekty
odnotowywane są w sferze pasaŜerskich przewozów regionalnych (w tym w
obsłudze przewozów podmiejskich).
Transport kolejowy jest w ostatnich kilkunastu latach systematycznie
wypierany przez transport samochodowy. W latach 1985-2004 zamknięto dla ruchu
pasaŜerskiego łącznie 8,2 tys. km linii kolejowych. Ma to wpływ na obniŜenie
dostępności komunikacyjnej poszczególnych regionów oraz przede wszystkim na
dostępność komunikacyjną wewnątrz regionów. NaleŜy jednak zaznaczyć, Ŝe
największe ograniczenie ilości eksploatowanych linii miało miejsce w okresie od
roku 1990 do 2001 a w 2007 po raz pierwszy zanotowano fakt przywrócenia
przewozów na niektórych kierunkach.
8.3 Dostępność ośrodków miejskich
Zgodnie z analizami dostępności w sieci drogowej i kolejowej
przeprowadzonymi na potrzeby Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju
wynika, Ŝe największą liczbą ludności zamieszkałą w obrębie izochrony 60 minut
(która moŜe być utoŜsamiana z zasięgiem rynku pracy) charakteryzują się Katowice i
Warszawa a w komunikacji kolejowej Kraków. W obrębie izochrony drogowej 60
minut względem ośrodków wojewódzkich znajduje się obecnie ok. 58% ludności
kraju. Największą średnią dostępność drogową w sieci duŜych miast mają Łódź,
Poznań i Warszawa a w dalszej kolejności Katowice i Wrocław. Zdecydowanie
najsłabszą dostępnością charakteryzuje się Białystok, Gdańsk, Szczecin i Lublin.
Pod względem dostępności do portów lotniczych zdecydowanie najgorzej
dostępnymi miastami są Lublin, Białystok oraz Mazury. Obecnie w obrębie drogowej
izochrony 90 minut od portów lotniczych mieszka 78% ludności kraju.
165
Rycina 53 Dostępność transportowa do Warszawy.
Źródło: Opracowanie własne MRR we współpracy z Instytutem Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania
PAN (P. Śleszyński).
W komunikacji kolejowej najlepiej dostępna jest Warszawa, później Łódź a
zdecydowanie najsłabiej Szczecin i Gdańsk. Jeśli chodzi o dostępność duŜych
ośrodków miejskich do stolicy to najgorzej wypada obecnie Wrocław, Szczecin i
Rzeszów.
NaleŜy podkreślić, Ŝe w Polsce istnieją dysproporcje w zakresie gęstości sieci
kolejowej, które są odbiciem polityki inwestycyjnej państw zaborczych w 19-tym
wieku. Najgęstsza sieć kolejowa znajduje się na południu Polski szczególnie na
Górnym i Dolnym Śląsku, maleje ona ku północy i wschodowi kraju (najniŜsza w
województwach podlaskim i lubelskim).
Stan połączeń kolejowych pomiędzy polskimi metropoliami jest zły. Zgodnie
z badaniami wzajemnej dostępności największych miast Polski w sieci kolejowej64
Ŝadna para polskich ośrodków metropolitalnych nie posiada połączenia kolejowego
o czasie przejazdu poniŜej godziny a tylko w przypadku połączenia pomiędzy
Krakowem a aglomeracją górnośląską czas przejazdu jest krótszy niŜ 2 godziny. Czas
przejazdu poniŜej 3 godzin występuje jedynie w połączeniach ze stolicą (z wyjątkiem
połączeń z Gdańskiem, Wrocławiem i Szczecinem) oraz pomiędzy Wrocławiem a
Poznaniem oraz aglomeracją górnośląską.
64 Badanie zrealizowano w ramach projektu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa WyŜszego pt. „Powiązania funkcjonalne między
polskimi metropoliami” pod kierunkiem doc. dr hab. T. Komornickiego
166
Berlin
Drezno
Praga
Wiedeń
Bratysława
Budapeszt
Lwów
Kijów
Mińsk
Wilno
Ryga
Kaliningrad
Sztokholm
Kopenhaga
reszta świata
304
823
853
471
352
533
743
733
958
523
648
1276
1306
940
821
753
1088
1132
1358
938
1117
reszta świata
852
942
465
582
837
762
810
915
617
700
Kopenhaga
697
787
286
368
682
568
638
714
438
506
Sztokholm
683
773
296
378
668
578
648
713
448
516
Kaliningrad
745
789
364
404
714
675
537
427
510
408
Ryga
735
640
453
548
720
561
341
264
532
239
Wilno
541
492
486
546
526
369
146
122
341
298
Mińsk
Kijów
reszta Polski
Wrocław
Warszawa
Szczecin
307
294
497
399
147
225
491
235
123
294
304
Lwów
136
172
123
153
243
150
165
140
122
172
307
Budapeszt
206
383
122
235
518
311
472
548
500
383
136
Bratysława
279
361
500
140
491
364
248
294
380
361
206
Wiedeń
290
275
380
548
165
225
305
346
198
275
279
Praga
83
317
198
294
472
150
147
275
403
317
290
Drezno
330
420
83
Poznań
Kraków
GOP
345
420
Berlin
420
420
403
346
248
311
243
399
Łodź
409
409
345
330
275
305
364
518
153
497
Lublin
Białystok
Gdańsk
GOP
Kraków
Lublin
Łodź
Poznań
Szczecin
Warszawa
Wrocław
reszta Polski
Gdańsk
Białystok
Tabela 59 Macierz najkrótszych połączeń kolejowych między metropoliami polskimi
i otoczenia w maju 2007 r.
807
398 1470 1055 1535 1316
794
751 1872
297 1448
952
754
763 1535
795 1515 1084
754
893 1535
901 1535 1201
714
763 1495
950 1520 1084
725
778 1506
700 1317
907
747
869 1528
610 1038
687
913 1048 1970
840
886
550
559
563 1350
475 1275
879
869 1021 1650
761 1220
836
541
492
486
546
526
369
146
122
341
298
735
640
453
548
720
561
341
264
532
239
745
789
364
404
714
675
537
427
510
408
683
773
296
378
668
578
648
713
448
516
697
787
286
368
682
568
638
714
438
506
852
942
465
582
837
762
810
915
617
700
823
853
471
352
533
743
733
958
523
648
1276 1306
940
821
753 1088 1132 1358
938 1117
807
794
754
754
714
725
747
913
559
869
398
751
763
893
763
778
869 1048
563 1021
1470 1872 1535 1535 1495 1506 1528 1970 1350 1650
1055
297
795
901
950
700
610
840
475
761
1535 1448 1515 1535 1520 1317 1038
886 1275 1220
1316
952 1084 1201 1084
907
687
550
879
836
Źródło: na podstawie internetowego rozkładu jazdy www.pkp.pl
Bardzo niska jest równieŜ prędkość techniczna pociągów, która tylko w
relacjach pomiędzy Warszawą a aglomeracją górnośląską, Krakowem i Poznaniem
przekraczała 100km/h.
Tabela 60 NajwyŜsze prędkości techniczne pociągów w relacjach pomiędzy polskimi
metropoliami.
Białystok
Białystok
Gdańsk
GOP
Kraków
Lublin
Łódź
Poznań
Szczecin
Warszawa
Wrocław
Gdańsk
74
74
84
87
76
62
81
80
72
81
89
89
74
67
76
72
81
72
GOP
Kraków
84
89
56
77
70
72
72
119
78
87
89
56
70
62
94
89
106
71
Lublin
76
74
77
70
59
80
83
75
61
Łódź
Poznań
62
67
70
62
59
72
72
65
62
81
76
72
94
80
72
94
107
80
Szczecin Warszawa Wrocław
80
72
72
89
83
72
94
99
77
72
81
119
106
75
65
107
99
81
72
78
71
61
62
80
77
93
93
Źródło: dane z 2008 r. na podstawie internetowego rozkładu jazdy www.pkp.pl
Istotny problem stanowi niska dostępność niektórych obszarów Polski do
miast wojewódzkich, w których koncentrują się funkcje społeczno gospodarcze i
gdzie umiejscowione są najwaŜniejsze władze rządowe i samorządowe.
Jak wyraźnie widać na rycinach nr 54 i 55 najgorzej skomunikowane z
miastami wojewódzkimi zarówno za pomocą transportu drogowego, jak i
kolejowego są obszary środkowego Pomorza, Polski północno-wschodniej, obszary
górzyste Polski południowej oraz Lubelszczyzna i Podlasie.
167
Rycina 54 Obszary o najniŜszej dostępności do miast wojewódzkich.
Źródło: Opracowanie własne MRR we współpracy z Instytutem Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania
PAN (P. Śleszyński).
Rycina 55 Dostępność transportowa do miast wojewódzkich.
Źródło: Opracowanie własne MRR we współpracy z Instytutem Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania
PAN (P. Śleszyński).
168
Generalnie dostępność polskich miast jest powiązana z ich lokalizacją w kraju.
Poszczególne regiony Polski charakteryzują się róŜną dostępnością transportową,
która jest uzaleŜniona od stanu rozwoju infrastruktury transportowej zlokalizowanej
na ich obszarze jak równieŜ takich czynników jak połoŜenie względem: granicy
zachodniej (co jest związane z dominującymi kierunkami handlu zagranicznego),
Warszawy, ośrodków regionalnych, międzynarodowych portów lotniczych oraz
duŜych portów morskich (Szczecin, Trójmiasto).
Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową (IBnGR) przygotował analizy
dostępności transportowej polskich regionów, która jest uzaleŜniona m.in. od
rodzaju działalności gospodarczej prowadzonej w danym regionie (inne są potrzeby
komunikacyjne w regionach gdzie przewaŜa działalność przemysłowa inne w
regionach o przewadze działalności usługowej i produkcji zaawansowanej
technologicznie). Badania ewaluacyjne IBnGR pozwalają na porównanie dostępności
transportowej polskich regionów w latach 2005-200965. Na podstawie tych badań
moŜna stwierdzić, Ŝe w omawianym okresie oceny stopnia dostępności
transportowej ulegały dość istotnym zmianom.
Tabela 61 Dostępność transportowa województw w Polsce wg. analiz IBnGR.
Województwo
Wielkopolskie
Lubuskie
Mazowieckie
Dolnośląskie
Zachodniopomorskie
Śląskie
Opolskie
Małopolskie
Łódzkie
Kujawsko-Pomorskie
Pomorskie
Świętokrzyskie
Warmińsko-mazurskie
Podkarpackie
Lubelskie
Podlaskie
2009
Wskaźnik
(miejsce)
0,52 (1)
0,49 (2)
0,47 (3)
0,45 (4)
0,43 (5)
0,37 (6)
0,27 (7)
0,24 (8)
0,23 (9)
0,08 (10)
-0,15 (11)
-0,26 (12)
-0,5 (13)
-0,67 (14)
-0,78 (15)
-0,78 (16)
2008
Wskaźnik
(miejsce)
0,51 (2)
0,53 (1)
0,39 (6)
0,49 (3)
0,45 (5)
0,46 (4)
0,30 (7)
0,26 (8)
0,24 (9)
0,04 (10)
-0,21 (11)
-0,34 (12)
-0,59 (13)
-0,68 (14)
-0,72 (15)
-1,11 (16)
2007
Wskaźnik
(miejsce)
0,57 (2)
0,53 (4)
0,46 (5)
0,61 (1)
0,54 (3)
0,36(6)
0,29 (7)
0,29 (8)
0,17 (9)
-0,01 (10)
-0,04 (11)
-0,34 (12)
-0,58 (13)
-0,79 (14)
-0,86 (15)
-1,23 (16)
2006
Wskaźnik
(miejsce)
0,56 (1)
0,54 (4)
0,47 (5)
0,54 (3)
0,54 (2)
0,47 (4)
0,31 (7)
0,47 (5)
0,25 (8)
-0,01 (10)
-0,13 (11)
-0,33 (12)
-0,57 (13)
-0,79 (14)
-0,86 (15)
-1,23 (16)
2005
Klasa
(miejsce)
A (2)
C (8)
B (5)
B (4)
C (10)
A (1)
B (6)
A (3)
C (7)
C (9)
D (12)
D (11)
D (13)
E (14)
E (15)
E (16)
Źródło: Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową. „Atrakcyjność inwestycyjna województw i podregionów
Polski” (opracowania z lat 2005-2009).
Jak obrazuje powyŜsza tabela w 2005 r. jako bardzo dobrą oceniono
dostępność transportową województw: śląskiego, wielkopolskiego i małopolskiego,
to w 2009 r. najlepszą
dostępność transportowa cechowała województwa:
wielkopolskie, lubuskie, mazowieckie, dolnośląskie i zachodniopomorskie.
Największą poprawę dostępności transportowej odnotowało
województwo
lubuskie, które w 2005 r. oceniono jako naleŜące do województw o przeciętnej (klasa
C) dostępności transportowej, natomiast w 2008 r. oceniono jako 2 z kolei region pod
względem dostępności. Niezmiennie najgorszą dostępnością w okresie objętym
65 Istnieją jednak pewne róŜnice w sposobie prezentacji dostępności transportowej województw. O ile w badaniu
opublikowanym w 2005 r. województwa zostały zaszeregowane wg pięciu klas dostępności transportowej (od najwyŜszej - A
do najniŜszej- E), to w kolejnych latach oceny dostępności transportowej wyraŜane są w oparciu o wskaźnik liczbowy.
169
badaniem najniŜszym poziomem dostępności transportowej charakteryzowały się
Polski wschodniej (podlaskie, lubelskie, podkarpackie i warmińsko-mazurskie).
8.4 Miejski transport publiczny
Gęstość sieci drogowej w polskich miastach jest w miarę poprawna. Gorzej
wypadają parametry techniczno-uŜytkowe, funkcjonalne czy przestrzenne
infrastruktury transportowej. Gęstość dróg w miastach nie uległa w okresie 19992007 istotnym zmianom. W miastach objętych badaniem realizowanym w ramach
projektu „Budowanie potencjału instytucjonalnego jednostek samorządu dla
lepszego dostarczania usług publicznych”66 wynosiła w 2007 r. średnio 3,20 km/km².
W badanych miastach w ośrodkach powyŜej 25 tys. mieszkańców gęstości te
generalnie przekraczały 3km/km² a w miastach do 25 tys. mieszkańców wskaźnik
wynosił 2,48 km/km². NajwyŜszą gęstością dróg charakteryzowały się miasta
pomiędzy 50-100 tys. mieszkańców - 3,68 km/km². W miastach objętych badaniem
w okresie 1999-2007 widać wzrost gęstości ścieŜek rowerowych, co moŜe świadczyć,
Ŝe samorządy miejskie szukają alternatywnych środków podróŜowania w stosunku
do podróŜy samochodem. Niewątpliwie jednak średnia wartość wskaźnika dla
wszystkich grup badanych miast jest niska i wynosiła w 2007 roku jedynie 0,18
km/km².
W całym kraju w okresie 1999-2007 wyraźnie zmalała liczba osób
korzystających z komunikacji miejskiej - liczba pasaŜerów przewoŜonych środkami
transportu komunikacji miejskiej zmniejszyła się w tym czasie w skali kraju o 857,1
mln. osób (z 4935,1 mln. osób do 4078 mln. osób), tj. o 17,4%. Zmiany te nie
przebiegały jednak w jednolity sposób na obszarze całego kraju. W dwóch
województwach – mazowieckim i podlaskim – odnotowano wzrost liczby pasaŜerów
przewoŜonych komunikacją miejską (odpowiednio o 3,9% i 5,9%), podczas gdy w
pozostałych województwach miał miejsce spadek liczby pasaŜerów - największy w
łódzkim (53,8%) oraz lubelskim (41,2%).
W latach 1999-2007 wzrósł (z 76,7% do 79,6%) w całym kraju odsetek ludności
miast obsługiwanej przez transport miejski. NaleŜy podkreślić, Ŝe o ile w latach 19992003 wartość tego wskaźnika zmniejszyła się o 1,5 pkt. proc, to w okresie 2004-2007
jego wartość wzrosła o 2,9 pkt. proc. Podobnie jak w przypadku liczby pasaŜerów
komunikacji miejskiej, sytuacja w poszczególnych regionach kraju była
zróŜnicowana. W 10 województwach odnotowano spadek wartości analizowanego
wskaźnika (największy w województwie opolskim – 10,2 pkt. proc), w jednym
województwie – podkarpackim – nie uległ on w badanych latach zmianie, a w 5
pozostałych nastąpił wzrost (największy w kujawsko-pomorskim – o 23,2 pkt. proc).
Tabela 62 Podstawowe informacje nt. komunikacji miejskiej w latach 1999-2007.
66 Projekt realizowany jest przez Związek Miast Polskich, Związek Powiatów Polskich, Związek Gmin Wiejskich RP przy
współpracy z Norweskim Związkiem Władz Lokalnych i Regionalnych i jest współfinansowany ze środków Norweskiego
Mechanizmu Finansowego. Projekt ten jest kontynuacją monitorowania usług publicznych w miastach w ramach Systemu
Analiz Samorządowych - oprogramowania słuŜącego przedstawicielom miast, gmin i powiatów jako baza wiedzy o
uwarunkowaniach i wynikach realizacji swych zadań. System ten uzupełnia statystykę publiczną poprzez: zebranie i
opracowanie nowych danych, moŜliwość samodzielnej analizy danych przez kaŜde miasto (gminę, powiat), prezentację
corocznych raportów podsumowujących stan i tendencję zmian w kaŜdej z badanych dziedzin. Więcej informacji na stronie
internetowej: http://www.sas.zmp.poznan.pl/
170
Odsetek ludności miast obsługiwanych przez
transport miejski
PasaŜerowie (mln osób)
1999
Polska
2003
2007
2007 r.
( 1999=100)
1999
2003
2007
2007 r.
(1999=100)
4935,1
4199
4078
82,6
78,1
76,7
79,6
1,5
dolnośląskie
395,3
318
250
63,2
66,9
62,2
63,9
-3
kujawsko-pomorskie
263,2
206
189
71,8
49,6
70,7
72,8
23,2
lubelskie
205,4
130
97
47,2
62,3
62,7
62,7
0,4
lubuskie
80,2
58
50
62,3
48
48,4
50,4
2,4
łódzkie
341,7
256
201
58,8
90,6
87,6
90
-0,6
małopolskie
603,1
513
524
86,9
85
83,7
84,1
-0,9
mazowieckie
927,9
887
964
103,9
81,2
79,3
80,3
-0,9
45,5
31
31
68,1
54,7
44,4
44,5
-10,2
podkarpackie
110,5
81
68
61,5
78,8
78,7
78,8
0
podlaskie
110,5
114
117
105,9
81,3
76,4
76,8
-4,5
pomorskie
356,6
330
330
92,5
83,5
83,4
85,9
2,4
śląskie
747,8
663
631
84,4
95,5
94,7
93,4
-2,1
świętokrzyskie
107,8
43
76
70,5
73,9
77,1
74,3
0,4
86,7
78
71
81,9
65,2
65,5
63,2
-2
wielkopolskie
345,8
282
293
84,7
69,9
70,2
68,8
-1,1
zachodniopomorskie
207,2
209
186
89,8
71,2
70,8
68,6
-2,6
opolskie
warmińsko-mazurskie
Źródło: Główny Urząd Statystyczny. Rocznik Statystyczny Województw (2000-2008).
Wśród codziennych uŜytkowników transportu publicznego największą część
stanowili pasaŜerowie komunikacji miejskiej (komunikacja autobusowa, tramwajowa
i trolejbusowa) – 79%. Rola kolei w obsłudze regionalnej i obszarów
metropolitarnych jest zróŜnicowana geograficznie, ale generalnie mało znacząca.
Tabela 63 Liczba codziennych uŜytkowników transportu publicznego, podział
miedzy róŜnymi środkami transportu publicznego.
Transport Kolejowy
Pozamiejski
autobusowy
Komunikacja miejska
Metro
RAZEM
Rocznie w tys.
291 892
666 162
Dziennie w tys.
797,5
1 820,1
4 066 000
120 400
5 144 454
11 109,3
330,0
13 056,9
Udział w %
5,7
12,9
79,0
2,3
Źródło: na podstawie Rocznik Statystyczny GUS – Transport - Wyniki działalności za 2008 r.
W ostatnim dziesięcioleciu wzrosła w Polsce długość czynnych tras
komunikacji miejskiej o 2821 km (w tym autobusowych o 2841 km oraz
tramwajowych o 3 km)67. Przy czym przyrost długości sieci czynnych tras
67 Fakt, Ŝe wzrost długości sieci tras autobusowych i tramwajowych nie równa się przyrostowi długości czynnych tras
komunikacji miejskiej ogółem moŜe wynikać ze wzrostu długości tras metra oraz spadku tras długości sieci trolejbusowej. Na
poziomie dostępnych danych statystycznych fakt ten trudno jednak udowodnić.
171
komunikacji miejskiej miał miejsce głównie w latach 2004-2007 (84% całego przyrostu
tej sieci w latach 1999-2007). Zwiększaniu długości tras nie towarzyszył niestety
wzrost liczebności taboru komunikacyjnego. W latach 1999-2007 zmniejszył się on
o 507 sztuk (318 autobusów i 1148 tramwajów) i w 2007 r. wynosił on 15425 sztuk
(11601 autobusów i 3656 tramwajów). Liczebność taboru zmniejszyła się w 12
województwach - najbardziej w małopolskim (o 143 sztuki) i mazowieckim (121
sztuk), a wzrosła w 4 (najbardziej w świętokrzyskim o 139 sztuk). Co ciekawe,
zarówno w przypadku liczebności taboru, jak i miejsc w nim, największym spadkiem
charakteryzowały się województwa o wysokim tempie rozwoju (któremu
towarzyszył szybki przyrost ruchu samochodowego w miastach) prowadzący do
nasilenia się problemów komunikacyjnych związanych z zatłoczeniem głównych
arterii komunikacyjnych. NaleŜy przy tym podkreślić, Ŝe w latach 1999-2003
wycofano w Polsce więcej jednostek taboru niŜ w całym okresie 1999-2007, co
oznacza Ŝe w latach 2004-2007 odnotowano – niewielki (o 33 jednostki) - przyrost
netto taboru komunikacji miejskiej.
Generalnie udział komunikacji zbiorowej w obsłudze transportowej
mieszkańców ulega zmniejszeniu, zwłaszcza w miastach średnich. W miastach
duŜych występuje tendencja do ustabilizowania się wielkości przewozów, głównie
wskutek rosnącej ruchliwości mieszkańców.
9. Infrastruktura mieszkaniowa
9.1 Sytuacja mieszkaniowa w Polsce
W Polsce stale notuje się deficyt mieszkań, szacowany na 1,5 – 1,8 mln.
mieszkań. Jest to deficyt statystyczny, będący róŜnicą między liczbą gospodarstw
domowych a liczbą mieszkań. Efektywne potrzeby, poparte zasobami finansowymi i
dostępnością kredytu, są znacznie niŜsze, ich wielkość jest funkcją polityki państwa
w zakresie zwiększenia dostępności mieszkań obywatelom o niŜszych i niskich
dochodach. Sytuacja w tym zakresie nie poprawiła się od początku transformacji.
Mimo pewnego wzrostu liczby budowanych mieszkań, procesy demograficzne
(zmniejszenie liczebności rodzin, wzrost udziału jednoosobowych gospodarstw
domowych) powodują podtrzymanie statystycznego deficytu mieszkań. W efekcie w
Polsce wskaźnik nasycenia mieszkaniami jest bardzo niski, podobnie jak przeciętna
wielkość mieszkań, natomiast wysokie jest zagęszczenie mieszkań (tablica poniŜej).
172
Tabela 64 Wskaźniki sytuacji mieszkaniowej, 2008.
Wyszczególnienie
Liczba
mieszkań
na
1000
mieszkańców
Przeciętna
powierzchnia
mieszkania w
m2
Przecięta
powierzchna
mieszkania na
osobę w m2
Przeciętna
liczba izb
mieszkaniu
Ogółem
341,2
70,0
23,8
3,7
2,92
Miasto
380,0
62,0
23,3
3,5
2,63
Wieś
289,3
86,0
24,7
4,1
3,45
w
Przeciętna
liczba osób w
mieszkaniu
Źródło: Informacje o Mieszkalnictwie - Wyniki Monitoringu za 2008 r. Kraków: Instytut Rozwoju Miast, 2009
RównieŜ luka remontowa systematycznie rośnie - nie są prowadzone remonty
i modernizacje zabudowy mieszkaniowej na skalę odpowiadającą potrzebom.
Inwestycje remontowo-modernizacyjne nie mają – z powodu braku środków
finansowych – charakteru systemowego; podejmowane są indywidualne działania w
skali mieszkań, budynków, a nie kwartałów zabudowy, ulic, osiedli czy dzielnic.
Według analiz Instytutu Rozwoju Miast (Korniłowicz J., śelawski T. 2006)
stopień pokrycia niezbędnych nakładów na remonty wielorodzinnych budynków
mieszkaniowych w miastach, wszystkich kategorii - od bieŜących po remonty
kapitalne, faktycznymi wydatkami w latach 2000-2005 był następujący:
35-40% niezbędnych nakładów na techniczne utrzymanie w zasobach
komunalnych;
33-52% w zasobach wspólnot mieszkaniowych;
66-89% w zasobach spółdzielni mieszkaniowych;
14-39% w prywatnych zasobach czynszowych.
Oszacowana przez IRM róŜnica pomiędzy faktycznymi a niezbędnymi do
poniesienia nakładami na techniczne utrzymanie wielorodzinnych zasobów
mieszkaniowych, tzw. luka remontowa, wynosi 42,431 mln zł. Z kwoty tej przypada:
3,611 mln zł na remonty bieŜące;
9,520 mln zł na remonty elementów budynku o wysokim stopniu zuŜycia
technicznego i;
29 300 mln zł na remonty kapitalne połączone z modernizacją.
Autorzy opracowania wskazali, Ŝe przy przyjęciu okresu 5 lat na wykonanie
całości zaległych remontów elementów budynków i okresu 10 lat na wykonanie
uzasadnionych ekonomicznie remontów kapitalnych, średnioroczny niedobór
środków na remonty tylko wielorodzinnych zasobów mieszkaniowych wynosi 8,400
mln zł (Bondarczuk J., Muzioł-Węcławowicz A., 2009).
NaleŜy natomiast podkreślić, Ŝe odnotowano znaczny wzrost wyposaŜenia
mieszkań w podstawowe instalacje techniczno-sanitarne. Szacuje się, Ŝe w 2008 r.
96,5 % mieszkań było wyposaŜonych w wodociąg (w miastach – ponad 99 %), około
89 % mieszkań było wyposaŜonych w ustęp spłukiwany i 79 % w centralne
173
ogrzewanie, w tym w miastach odpowiednio: 96 % i 86 % (Informacje o
Mieszkalnictwie - Wyniki Monitoringu za 2008 r., 2009).
Problemy mieszkalnictwa – potrzeby remontowe, deficyt mieszkań - skupiają
się w miastach. Wynika to z procesów urbanizacyjnych oraz tradycyjnej róŜnicy
sposobu zaspokajania potrzeb mieszkaniowych pomiędzy miastami a obszarami
wiejskimi. Problem niskiego standardu mieszkaniowego w Polsce nie ma charakteru
wyłącznie technicznego czy finansowego. Wpływa bezpośrednio na sferę społeczną
(politykę społeczną, politykę prorodzinną, zapobieganie wykluczeniom),
gospodarczą (mobilność ludności, wartość majątku, koszty eksploatacji, zuŜycie
energii) i przestrzenną (niski standard zabudowy, bezład, ekstensywne
wykorzystanie przestrzeni zainwestowanej, ekspansja budownictwa na nowe
tereny).
9.2 Lokalna sytuacja mieszkaniowa w miastach
Sytuacja mieszkaniowa w miastach jest silnie zróŜnicowana, co wynika
zarówno z uwarunkowań historycznych, jak i współczesnych róŜnic poziomu
rozwoju (dobrobytu) i lokalnych polityk. W strukturze kraju utrwalony jest stary
podział między Ziemie Zachodnie i Północne oraz pozostałą część kraju. W tych
pierwszych regionach mamy do czynienia z wysokim udziałem mieszkań
komunalnych w zasobach miast, co ma swoją genezę w komunalizacji mienia
poniemieckiego bezpośrednio po wojnie i wyŜszej urbanizacji. Zasoby mieszkaniowe
są tam starsze, o większej przeciętnej powierzchni, lepszym wyposaŜeniu w
infrastrukturę techniczną, ale często znacznie zdekapitalizowane. W miastach tzw.
Polski Centralnej i Wschodniej mieszkania są mniejsze, większy jest udział zasobów
wybudowanych po wojnie.
Wielkość miasta jest waŜnym wyróŜnikiem lokalnej struktury mieszkalnictwa.
W wielu małych miastach zasoby komunalne są niewielkie, gminy napotykają
barierę skali inwestycji (nakłady na inwestycje mieszkaniowe, np. budowę lokali
komunalnych czy socjalnych w relacji do budŜetu danej jednostki). Natomiast
przepisy prawa i oczekiwania lokalnej społeczności są takie same jak w duŜych
miastach. Jak wynika z danych Systemu Analiz Samorządowych, 196 miast w Polsce
ma mniej niŜ 100 mieszkań komunalnych (Raport o Stanie Miast - Kongres Miast
Polskich, 2009).
Największą część zasobów komunalnych, przekazanych gminom po 1990
roku w procesie komunalizacji mienia stanowiły budynki przedwojenne, liczące
ponad 60 lat, bardzo silnie zdekapitalizowane. Z ankiety przeprowadzonej przez
Związek Miast Polskich w 1997 r. na temat stanu zasobów komunalnych w miastach
wynika, Ŝe:
44,4 % zasobów pochodziło sprzed 1946 roku;
29,5 % zasobów wybudowano w latach 1946-65;
26,1 % zasobów wybudowano po 1965 roku 1 (Bartosik E., 2009).
174
10. Stan środowiska naturalnego w miastach
Odpowiedź na pytanie 31.
Informacje dot. ochrony środowiska znajdują się ponadto w materiałach Głównego
Urzędu Statystycznego przekazanych OECD:
– plik 1 arkusz 31;
– plik 3 arkusze 31a, 31b, 31c;
– plik 4 arkusz 31d.
10.1 Podstawowe informacje dotyczące problemów ochrony środowiska w
miastach
W ostatnich dwudziestu latach w Polsce osiągnięto wyraźny postęp w
ochronie środowiska naturalnego przede wszystkim dzięki ograniczeniu
doprowadzania do środowiska zanieczyszczeń przez gospodarkę i społeczeństwo.
Było to moŜliwe dzięki restrukturyzacji przemysłu, zmniejszeniu zuŜycia środków
chemicznych w rolnictwie oraz inwestycjom w sferze gospodarki komunalnej a takŜe
dzięki zwiększeniu świadomości ekologicznej społeczeństwa. Jednak urbanizacja
oraz rozwój gospodarczy mają negatywny wpływ na środowisko przyrodnicze,
dlatego jednym z wyzwań przed którym stoi Polska jest zachowanie obszarów
najwartościowszych przyrodniczo oraz minimalizacja negatywnego oddziaływania
na środowisko inwestycji infrastrukturalnych.
Generalnie, polska przestrzeń charakteryzuje się wyŜszymi walorami
przyrodniczymi i róŜnorodnością biologiczną niŜ przestrzeń krajów Europy
Zachodniej. PoniŜsza mapa pokazuje udział obszarów chronionych na poziomie
powiatów.
175
Rycina 56 Udział i struktura obszarów chronionych w powierzchni powiatów
ogółem (2008 r.)
Źródło: Projekt Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2010
(Więcej informacji o obszarach prawnie chronionych znajduje się w materiałach
Głównego Urzędu Statystycznego przekazanych OECD, plik IV, arkusz 31d).
10.2 Typy miast pod względem połoŜenia wzdłuŜ korytarzy ekologicznych
Analiza uwarunkowań przyrodniczych i połoŜenia największych miast kraju
(powyŜej 100 tysięcy mieszkańców z włączeniem Grudziądza i Słupska) w
kontekście przebiegu korytarzy ekologicznych wykazała, iŜ charakteryzują się one
znacznym zróŜnicowaniem. Powtarzalność potencjału przyrodniczego miast i ich
176
usytuowania w systemie przyrodniczym kraju pozwoliło na wydzielenie siedmiu
grup charakterystycznych dla określonych typów miast.
Pierwszą grupę stanowią miasta połoŜone w dolinach duŜych rzek, będących
często odcinkami pradolinnymi, stanowiącymi główne korytarze ekologiczne
systemu krajowego i ponadkrajowego. Miasta te stykają się z duŜymi kompleksami
leśnymi, będącymi równieŜ terenami migracji roślin i zwierząt, często stanowiącymi
elementy KSOCH, jak rezerwaty, parki narodowe, czy teŜ parki krajobrazowe. Do
miast tych zaliczono: Warszawę, Gdańsk, Szczecin, Bydgoszcz i Włocławek.
Drugą grupę stanowią miasta mające na swym obszarze rzeki, o róŜnym
stopniu wykształcenia doliny, będące główną osią systemu przyrodniczego miasta.
Miasta te, podobnie jak wyróŜnione w pierwszej grupie, stykają się z obszarami
leśnymi, często duŜymi kompleksami wchodzącymi w skład KSOCH, jak i są
połoŜone na terenie systemu korytarzy ekologicznych. Do tej grupy miast
zaklasyfikowano: Białystok, Kielce, Olsztyn, Bielsko-Białą, Rybnik, Tychy, Elbląg,
Koszalin, Słupsk.
Grupę trzecia tworzą miasta posiadające na swym obszarze dolinę duŜej rzeki,
będącej często korytarzem ekologicznym o znaczeniu krajowym i ponadkrajowym,
mające w swoim sąsiedztwie obszary leśne o duŜej wartości przyrodniczej, nie
posiadające jednak bezpośredniej łączności z nimi. Łączność ta odbywa się poprzez
system dolinny oraz system obszarów otwartych. Grupę tą stanowią: Kraków,
Wrocław, Poznań, Częstochowa, Toruń, Płock, Opole, Gorzów Wielkopolski,
Grudziądz.
Grupa czwarta to miasta posiadające na swoim obszarze mniejsze rzeki od
miast zaklasyfikowanych do grupy trzeciej, ale o podobnych powiązaniach z
obszarami cennymi przyrodniczo, często będących fragmentami korytarzy
ekologicznych. Do tej grupy zaliczono: Lublin, Radom, Sosnowiec, Gliwice, Zabrze,
Rzeszów, Kalisz, Tarnów, Legnicę.
Kolejną grupę miast tworzą organizmy miejskie pozbawione znaczących z
przyrodniczego punktu widzenia cieków wodnych, zaś mające łączność z duŜymi
kompleksami leśnymi. Miasta tej grupy to: Gdynia, Dąbrowa Górnicza, Wałbrzych,
Zielona Góra.
Szósta grupa to miasta nie posiadające na swoim obszarze znaczących z
przyrodniczego punktu widzenia cieków wodnych i mające w swoim otoczeniu lasy
charakteryzujące się znaczna fragmentacją. Do grupy tej zaliczono Łódź, Katowice i
Rudę Śląską.
Ostatnia grupa to miasta nie posiadające w swoim otoczeniu obszarów
cennych przyrodniczo. Są to dwa miasta konurbacji górnośląskiej: Bytom i Chorzów.
177
Tabela 65 Typologia największych miast Polski (ponad 100 tys.) z uwagi na ich
połoŜenie względem korytarzy ekologicznych.
Nr. | Miasto
Korytarz dolinny,
Kompleksy Leśne, Parki Krajobrazowe, Parki Narodowe
rzeczny
Miasta z doliną duŜej rzeki i bezpośrednim sąsiedztwie kompleksów leśnych
1
Warszawa
Wisła
Puszcza Kampinoska. Słupecka, lasy Mazowieckiego PK,
Chojnowskiego PK
2
Gdańsk
Wisła. Zatoka Gdańska
Lasy Trójmiejskiego PK
3
Szczecin
Odra
Puszcza Bukowa. Puszcza Goleniowska, Puszcza Wkszańska
4
Bydgoszcz
Wisła. Brda
Puszcza Bydgoska
5
Włocławek
Wisła, Zgłowiączka
Lasy Gostynińsko-Włocławskiego PK, lasy Kotliny włocławskotoruńskiej
Miasto z rzeką i bezpośrednim sąsiedztwie kompleksów leśnych
6
Białystok
Biała
Lasy PK Puszcza Knyszyńska
7
Kielce
Silnica
Lasy Chęcińsko-Kieleckiego PK, Puszcza Świętokrzyska
8
Olsztyn
Łyna
Lasy Pojezierza Olsztyńskiego
9
Bielsko-Biała
Biała
Lasy Beskidu Małego i Beskidu Śląskiego
10 Rybnik
Ruda
Lasy PK Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich, Lasy
Raciborskie
11 Tychy
Gostyń
Lasy Kobiórskie, Lasy Pszczyńskie
12 Elbląg
Elbląg, Zalew Wiślany
Lasy Wysoczyzny Elbląskiej (PK Wysoczyzny Elbląskiej)
13 Koszalin
Dzierzęcinka
Lasy Polanowsko-Bytowskie
14 Słupsk
Słupia
Lasy Doliny Słupi, lasy PK Dolina Słupi
Miasta z doliną duŜej rzeki i sąsiedztwem kompleksów leśnych połączonym z miastem przez system dolinny i/lub
terenów otwartych
15 Kraków
Wisła
Puszcza Niepołomnicka
16 Wrocław
Odra
Lasy Stobrawskiego PK
17 Poznań
Warta
Lasy Wielkopolskiego PN. Rogalińskiego PK, PK Puszcza Zielonka
18 Częstochowa
Warta
Lasy nad Górną Liswartą PK, lasy PK Orlich Gniazd
19 Toruń
Wisła. Drwęca
Lasy Kotliny Toruńskiej
20 Płock
Wisła
Lasy Włocławsko-Gostynińskiego PK, lasy Brudzeńskiego PK
21 Opole
Odra
Bory Niemodlińskie, Bory Stobrawskie
22 Gorzów
Warta
Puszcza Notecka, lasy Barlinecko-Gorzowskiego PK
Wielkopolski
23 Grudziądz
Wisła. Osa
Lasy PK Doliny Dolnej Wisły
Miasta z rzeką i sąsiedztwem kompleksów leśnych połączonym z miastem przez system cieków i/lub terenów otwartych
24 Lublin
Bystrzyca
Lasy Kozłowieckiego PK
25 Radom
Mleczna
Lasy Kozienickiego PK
26 Sosnowiec
Czarna Przemsza
Lasy Sławkowskie, lasy doliny Białej Przemszy
27 Gliwice
Kłodnica
Lasy Raciborskie
28 Zabrze
Kłodnica. Bytomka
Lasy Katowickie
29 Rzeszów
Wisłok
Lasy Kolbuszowskie
30 Kalisz
Prosną
Lasy Kotliny Grabowskiej
31 Tarnów
Biała Dunajec
Puszcza Radłowska
32 Legnica
Kaczawa
Bory Dolnośląskie
Miasta z połoŜonymi w ich sąsiedztwie duŜymi kompleksami leśnymi
33 Gdynia
brak
Trójmiejski Park Krajobrazowy
34 Dąbrowa
brak
Lasy Sławkowsko-Zawierciańskie
Górnicza
35 Wałbrzych
brak
Lasy PK Sudetów Wałbrzyskich
36 Zielona Góra
brak
Bory Zielonogórskie
Miasta z połoŜonymi w ich sąsiedztwie kompleksami leśnymi o znacznej fragmentacji
37 Łódź
brak
Puszcza Łódzka. Las Łagiewnicki
38 Katowice
brak
Lasy Katowickie
39 Ruda Śląska
brak
Lasy Katowickie
Miasta nie posiadające kontaktu z systemem korytarzy ekologicznych
40 Bytom
brak
brak
41 Chorzów
brak
brak
Źródło: Ekspercki Projekt Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju do 2033 r., Warszawa grudzień
2008.
178
10.3 ZagroŜenia środowiska
Jakość powietrza atmosferycznego
Jakość powietrza atmosferycznego w Polsce określana jest przez ekspertów
jako dobra68. KaŜdego roku przeprowadzana jest ocena jakości powietrza
atmosferycznego, pozwalająca uzyskać informacje o stęŜeniach zanieczyszczeń na
obszarach poszczególnych stref w tym w aglomeracjach. Badane są następujące
zanieczyszczenia: dwutlenek siarki, dwutlenku azotu, pyłu zawieszonego PM10,
benzenu,
ołowiu,
tlenku
węgla,
wielopierścieniowych
węglowodorów
aromatycznych oraz ozonu. W ciągu ostatnich 7 lat zanotowano niedotrzymanie
standardów jakości powietrza w zakresie pyłu PM10 i ozonu szczególnie w miastach.
Głównym źródłem zanieczyszczenia jest tzw. niska emisja pochodząca z sektora
bytowo-komunalnego, transportu oraz przemysłu.
Jednym z problemów dot. ochrony środowiska w miastach jest równieŜ emisja
dwutlenku węgla. WyróŜniają się miasta o duŜej skali zagroŜenia środowiska emisją
zanieczyszczeń powietrza z zakładów szczególnie uciąŜliwych. W roku 2008
największe zagroŜenie powietrza dotyczyło 150 miast, na terenie których
koncentrowało się 67,7% krajowej emisji zanieczyszczeń pyłowych i 64,4%
zanieczyszczeń gazowych, w sumie 138 146,4 tys. ton (patrz tabela poniŜej).
Tabela 66 Emisja zanieczyszczeń powietrza dwutlenkiem węgla w tys. ton w 2008 r.
MIASTA
POLSKA
Bogatynia
Konin
Rybnik
Dąbrowa Górnicza
Jaworzno
Kraków
M.st. Warszawa
Płock
Łaziska Górne
Turek
Ostrołęka
Będzin
Trzebinia
Łódź
Gdańsk
Zdzieszowice
Puławy
Skawina
Poznań
Police
Kwidzyn
Chorzów
68
Dwutlenek węgla
(w tys. ton)
214533,6
12879,6
10151,6
8423,8
8350
6611,5
6225
6231,5
6234
5079,4
4466
3261
2907,1
2614,5
2549,5
2343,2
2028,8
1719,9
1710
1669,7
1530,9
1469,4
1349,3
Patrz Ekspercki Projekt Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania kraju do roku 2033, Warszawa grudzień 2008.
179
Wrocław
Stalowa Wola
Kędzierzyn Koźle
Tarnów
Szczecin
Chełm
Włocławek
Małogoszcz
Janikowo
Bydgoszcz
Katowice
Inowrocław
RAZEM wymienione miasta
1302,3
1296,5
1276,3
1265,6
1239,6
1210,2
1207,3
1182,1
1127,7
1122,3
1005,1
918
138146,4
Źródło: str. 246, Ochrona środowiska 2009, Informacje i Opracowania Statystyczne, GUS 2009, Warszawa
10.4 Infrastruktura komunalna
W ostatnim dziesięcioleciu w Polsce nastąpiła znaczna poprawa w zakresie
infrastruktury komunalnej, która ma wpływ na poprawę stanu środowiska
naturalnego. Pozytywnie wyróŜnia się tu dwuletni okres przed przystąpieniem
Polski do Unii Europejskiej, kiedy gminy z jednej strony mogły korzystać z funduszy
przedakcesyjnych (ISPA, PHARE, SAPARD), z drugiej strony w perspektywie miały
moŜliwość korzystania z funduszy strukturalnych oraz funduszu spójności. Sprawiło
to, Ŝe w wielu miejscowościach powstały kompleksowe programy rozwoju
infrastruktury komunalnej.
Oczyszczalnie ścieków
W okresie 1999-2007 nastąpił znaczny przyrost długości sieci kanalizacyjnej,
który wyniósł około 42,8 tys. km (z około 46,8 tys. km do 89,5 tys. km), z czego w
okresie 2004 - 2007 długość tej sieci wzrosła o około 20,6 tys. km. Tym samym
długość sieci wodociągowej w Polsce była w końcu 2007 r. o ponad 91% wyŜsza niŜ
na koniec 1999 r.
Liczba oczyszczalni ścieków wzrosła latach 2000-2006 z 2475 do 3063, lecz
nadal jest wysoce niewystarczająca. Na obszarach miejskich z oczyszczalni ścieków
korzysta 86,2% a na obszarach wiejskich jedynie 22% mieszkańców. Ma to wpływ na
stan jakości wód w Polsce, który pomimo stopniowej poprawy w ostatnich latach,
jest niezadowalający i odbiega od standardów UE. Powolny postęp w poprawie
jakości wód w polskich rzekach wynika wciąŜ z małego udziału oczyszczalni
pozwalających na trzystopniowe oczyszczanie ścieków.
Podobnie jak zagroŜenia emisją gazów, równieŜ zagroŜenia ściekami
przemysłowymi i komunalnymi, generowane są głównie w miastach. W sumie 198
miast o duŜej skali zagroŜenia środowiska ściekami, odprowadziło 72,7% krajowej
ilości ścieków wymagających oczyszczenia oraz 66,2% ścieków nie oczyszczonych
(tablica poniŜej).
180
Tabela 67 Ilość oczyszczalni ścieków w latach 1999, 2003 i 2007.
przemysłowe
komunalne
ogółem
przemysłowe
komunalne
1675
137
2209
188
4125
293
1364
97
2761
196
4251
287
1210
86
3041
201
104
96
182
68
114
188
56
132
119
172
285
68
217
324
78
246
141
58
83
198
106
92
129
42
87
187
97
90
160
48
112
218
79
139
Małopolskie
287
116
171
301
80
221
312
78
234
Mazowieckie
314
161
153
386
156
230
407
141
266
Opolskie
109
56
53
99
49
50
104
42
62
Podkarpackie
211
89
122
267
83
184
286
78
208
Podlaskie
102
41
61
126
30
96
138
29
109
Pomorskie
243
74
169
246
33
213
249
34
215
Śląskie
396
226
170
407
193
214
399
177
222
Świętokrzyskie
124
65
59
126
40
86
139
37
102
Warmińsko-mazurskie
197
80
117
224
51
173
249
28
221
Wielkopolskie
353
135
218
390
120
270
422
113
309
Zachodniopomorskie
404
117
287
415
122
293
400
112
288
ogółem
ogółem
2007
komunalne
2003
przemysłowe
1999
3884
325
Kujawsko-pomorskie
200
Lubelskie
291
Lubuskie
Łódzkie
Polska
Dolnośląskie
Źródło: GUS, Rocznik Statystyczny Województw (2000, 2004, 2008), Bank Danych Regionalnych
Tabela 68 Miasta o duŜej skali zagroŜenia ściekami w 2008 r.
Ścieki przemysłowe i komunalne
(w dekametrach sześciennych)
MIASTA
Ogółem
POLSKA
Police
Bukowno
m.st.Warszawa
Kraków
Łódź
Jaworzno
Kwidzyn
Poznań
Wrocław
Katowice
Gdańsk
Sosnowiec
Bytom
Szczecin
Świecie
Bogatynia
Bydgoszcz
Lublin
Płock
Zabrze
2236585
165174
128037
112103
50330
50051
39534
37908
35019
34692
34210
34049
30464
27538
22611
19162
18725
18710
18575
18158
16054
Ścieki
oczyszczane
2076951
165182
128036
84271
50290
49600
39264
37908
34752
34690
24590
26463
24472
25964
8306
19162
18725
22716
18439
18132
15740
Ścieki nieoczyszczane
159634
brak danych
1
27832
40
451
270
0
267
2
9620
7586
5992
1574
14305
0
0
brak danych
136
26
305
181
Lędziny
Gdynia
Białystok
Puławy
Gliwice
Tarnów
Ruda Śląska
Inowrocław
Częstochowa
Radom
Bielsko-Biała
Toruń
Dąbrowa Górnicza
Olsztyn
Rzeszów
Kielce
Tychy
15825
14667
14088
13046
13032
12980
12838
12065
11917
11349
11322
11209
10989
10180
10162
10001
9979
15825
13041
14068
13003
9531
12725
11284
11654
11851
11328
11232
11013
10751
9877
9838
12738
10095
0
1626
20
43
3501
255
1554
411
66
21
90
196
238
303
324
brak danych
0
Źródło: Ochrona środowiska 2009, Informacje i Opracowania Statystyczne, str. 168, GUS 2009, Warszawa
Sieć wodociągowa
W latach 1999-2007 miał miejsce znaczący przyrost długości sieci
wodociągowej, który wyniósł – w skali całego kraju – około 53,5 tys. km (z 203,6 tys.
km do 257,1 tys. km), z czego w okresie 2004-2007 długość tej sieci wzrosła o 24,7 tys.
km. Tym samym sieć wodociągowa w Polsce była na koniec 2007 r. o ponad 26%
dłuŜsza niŜ w końcu 1999 roku.
Odpady komunalne
W latach 1999-2007 o blisko 11% zmniejszyła się ilość zebranych odpadów
komunalnych (do około 11 mln ton, tj. około 265 kg na 1 mieszkańca). JednakŜe
główną metodą unieszkodliwiania tego rodzaju odpadów było ich składowanie na
wysypiskach. Spalaniem objęto jedynie 0,4% odpadów, a unieszkodliwieniu
biologicznemu w kompostowniach niecałe 3%.
(Informacje nt. powierzchni składowania odpadów znajdują się w
materiałach Głównego Urzędu Statystycznego przekazanych OECD plik III, arkusz
31c).
Zasoby wodne
Problemem środowiskowym jest równieŜ nadmierne zuŜycie wody w sytuacji
narastających niedoborów i perspektywy stepowienia centralnych części Polski.
Zasoby wodne polski w porównaniu do innych krajów UE są małe i wynoszą
średnio około 1660 m3 na mieszkańca rocznie, co stanowi 1/3 ilości wody
przypadającej na jednego mieszkania europy Zachodniej.
Szczególnym problemem jest zuŜycie wody na cele przemysłowe skoncentrowane
miastach górniczych i przemysłowych często znacznie większe niŜ w wielkich
miastach (tab. 30).
182
Tabela 69 Miasta o decydującym zuŜyciu wody w gospodarce narodowej w 2008 r.
ZuŜycie wody (w hektometrach sześciennych)
MIASTA
Ogółem
na cele przemysłowe
na cele eksploatacji sieci wodociągowej
POLSKA
9084,7
7504,2
1580,5
MIASTA
w tym 119 miast uszeregowanych
od największego zuŜycia wody, w
których koncentrowało się 47,2%
krajowego zuŜycia wody na cele
przemysłowe oraz na cele
komunalne
4759,7
3622,1
1137,6
RAZEM
4337,9
3540,1
797,8
Konin
1418,7
1415,3
3,4
529,2
526,9
2,3
m.st Warszawa
320,8
208,4
112,3
Skawina
271,7
270,4
1,4
Szczecin
187,9
164,8
23,1
Police
170,7
168,8
1,8
Stalowa Wola
118,2
115,6
2,5
Puławy
99,8
97,7
2,1
Wrocław
92,1
57,1
34,9
Gdańsk
90,3
68,2
22,1
Kraków
59,3
11,2
48,1
Łódź
47,9
3,3
44,5
Kwidzyn
40,2
38,4
1,8
Poznań
39,5
5,2
34,4
Płock
28,8
23,3
5,5
Jaworzno
28,5
23,9
4,6
Katowice
26,8
8,4
18,4
Bogatynia
26,8
25,7
1,1
Bydgoszcz
25,5
7,6
18
Świecie
23,4
22,4
1
Częstochowa
23,1
11,3
11,9
Elbląg
21,2
14,4
6,8
Tarnów
19,9
13,6
6,3
Lublin
19,5
2,7
16,8
Inowrocław
18,3
14,6
3,7
Dąbrowa Górnicza
17,7
12,8
4,9
Łaziska Górne
17,5
14,5
3
Gdynia
16,9
4,9
12
Białystok
15,6
1,5
14,1
Włocławek
15,3
9,6
5,7
Tarnobrzeg
14,9
13,2
1,8
Rybnik
14,3
9,3
5
Ruda Śląska
13,9
7,4
6,5
Olsztyn
13,5
4,1
9,4
Trzebinia
12,5
10,1
2,4
Toruń
11,5
0,5
11
Kielce
11,5
0,5
11
Ostrołęka
Źródło: str. 148, Ochrona środowiska 2009, Informacje i Opracowania Statystyczne, GUS 2009, Warszawa
183
Tabela 70 WaŜniejsze dane o stanie, zagroŜeniu i ochronie środowiska wg powiatów
w 2008 r.
Ludność
korzystająca z
oczyszczalni
ścieków w %
ludności ogółem
Emisja
zanieczyszczeń
powietrza –
dwutlenek
węgla (w
tys.ton)
POLSKA
63,1
214533,6
Jelenia Góra
93,1
87,6
0
Legnica
100
491,2
3976,7
Wrocław
100
1302,3
227,9
Bydgoszcz
91,3
1122,3
1324,6
Grudziądz
85,4
151
0
Toruń
100
422,4
490,4
Włocławek
95,4
1207,3
104,4
Biała Podlaska
88,9
69,8
0
Chełm
99,4
1210,2
0
Lublin
97,9
793,7
887,7
Zamość
88,8
85,5
0
Gorzów Wlkp.
98,8
455,5
2804
Zielona Góra
99,9
533
9,1
Łódź
96,6
2549,5
657,5
96
129,8
313
Skierniewice
98,6
103,7
0
Kraków
91,5
6225
40942,6
Nowy Sącz
97,5
88,8
1,6
Tarnów
99,7
1265,6
2007,7
Ostrołęka
98,3
3261
8008,4
MIASTA NA PRAWACH
POWIATU
Piotrków Tryb.
Płock
Odpady (bez
komunalnych) dotychczas
składowane (w tys.ton)
1731586,5
96
3261
39,8
Radom
87,1
247,8
61,3
Siedlce
94,4
132,1
0
m.st Warszawa
47,3
6231,5
11015,4
Opole
99,8
476,1
327,6
Krosno
100
113,7
45,5
Przemyśl
100
111,1
0
Rzeszów
98,9
422,3
0
Tarnobrzeg
72,6
81
7,7
Białystok
96,4
841,5
2359,5
ŁomŜa
99,5
105,6
3,5
Suwałki
98,3
122,9
0
Gdańsk
97,8
2343,2
17883,7
Gdynia
100
811,5
1614,4
Słupsk
100
142
0
Sopot
100
0
0
Bielsko-Biała
89,9
463,3
13,9
Bytom
91
439,1
3449,7
97,3
1349,3
0
Częstochowa
84,8
881,2
0
Dąbrowa Górnicza
90,8
8350
5873,5
Gliwice
97,8
467,2
102081,9
Chorzów
184
Jastrzębie-Zdrój
78,1
797,9
136572,3
Jaworzno
94,5
6611,5
16201,8
Katowice
72,5
1005,1
3442,6
4035,8
Mysłowice
9,7
74,9
Piekary Śląskie
76,1
536,8
0
Ruda Śląska
76,1
536,8
24528,5
Rybnik
69,9
8423,8
4468,6
90
8,8
0
97,4
162,5
2088,3
Siemianowice Śląskie
Sosnowiec
Świętochłowice
98,3
37,6
2,2
Tychy
83,8
492,8
0
Zabrze
91,8
406
0
śory
81
76,3
0
Kielce
100
276
164,3
Elbląg
100
270,5
579,1
Olsztyn
99,8
424,8
647,4
Kalisz
72,4
145,2
0
Konin
95,4
10151,6
32023,9
Leszno
99,1
85,9
0
Poznań
99,9
1669,7
0
Koszalin
98,9
126,2
3,1
Szczecin
14,9
1239,6
3565,2
Świnoujście
97,6
70,3
0
Źródło: str. 60, Ochrona środowiska 2009, Informacje i Opracowania Statystyczne, GUS 2009, Warszawa
Tabela 71 Nakłady na ochronę środowiska ponad 100 mln zł w miastach na prawach
powiatu.
Nakłady na środki trwałe słuŜące ochronie środowiska i gospodarce wodnej
Miasta na prawach
powiatu
2002
2003
2004
141 732,4
158 698,9
60 696,2
Poznań
56 261,0
51 503,7
Szczecin
42 338,6
64 433,3
Łódź
91 110,8
Wrocław
49 954,1
Jaworzno
2005
2006
2007
2008
231 062,0
176 593,1
198 595,4
319 813,8
46 484,0
73 122,7
143 856,5
93 938,0
238 129,4
98 635,3
113 652,0
180 375,7
211 630,2
222 473,1
91 761,7
82 056,9
120 754,8
106 489,7
151 987,4
206 403,4
54 094,7
105 337,5
68 905,5
83 822,7
152 423,8
180 086,5
21 066,1
8 868,0
22 621,6
4 798,7
13 889,5
49 659,5
162 233,3
Tychy
28 906,9
19 267,5
32 550,5
25 040,3
17 451,0
38 162,8
152 089,3
Rybnik
25 810,6
48 728,8
97 832,7
84 619,9
147 652,8
327 568,4
148 944,4
Kraków
60 932,1
72 734,2
160 250,5
123 739,3
109 069,9
167 655,7
142 212,2
tys. zł
Płock
Radom
4 613,5
9 633,7
10 385,5
14 301,9
20 225,3
111 350,9
141 262,5
Gdańsk
58 227,3
57 826,2
85 510,6
56 186,8
75 537,3
80 429,8
125 800,0
Białystok
24 082,6
19 158,5
18 496,3
35 351,2
51 493,1
71 273,3
121 944,8
Zabrze
10 837,4
17 179,2
9 972,3
7 263,9
5 456,1
19 256,9
120 954,0
st. Warszawa
166 581,2
43 679,0
67 155,9
50 374,3
108 701,7
118 551,2
109 520,6
Częstochowa
24 079,2
12 842,3
18 805,7
33 959,9
48 826,6
82 598,8
109 270,9
Bydgoszcz
29 858,5
25 246,1
41 293,4
38 415,0
41 384,7
49 286,3
107 197,3
Katowice
42 346,1
32 814,9
51 773,8
67 496,1
37 098,9
72 417,5
106 505,9
Źródło: Bank Danych Regionalnych, GUS, Warszawa
185
Podsumowujące moŜna stwierdzić, Ŝe miasta stanowią jedno z zagroŜeń dla
poprawnego funkcjonowania sieci ekologicznej Polski i walorów krajobrazowych.
Szczególnie niepokojącym zjawiskiem zdaniem ekspertów69 jest wzrost presji
urbanizacyjnej, zwłaszcza zabudowy mieszkaniowej na niektórych obszarach
cennych przyrodniczo o duŜych walorach krajobrazowych atrakcyjnych dla rekreacji
i wypoczynku ludności (Mazury, Podhale, wybrzeŜe Bałtyku, Sudety), w tym na
terenach chronionych połoŜonych w otoczeniu wielkich aglomeracji miejskich.
Proces ten prowadzi do fragmentacji ekosystemów i przerywania korytarzy
ekologicznych.
Problem stanowi równieŜ planowanie rozwoju obszarów miejskich w kolizji z
systemem przyrodniczym oraz brak monitorowania procesów urbanizacyjnych w
obszarach otwartych a takŜe pominięcie obszarów przyrodniczo cennych, a
połoŜonych w miastach w krajowym systemie przyrodniczym.
Wyzwaniem jest równieŜ uporządkowanie gospodarki komunalnej na
obszarach zurbanizowanych poprzez modernizację sieci wodociągowej i
kanalizacyjnej a takŜe zmniejszenie zanieczyszczeń odprowadzanych do środowiska
przyrodniczego .
69
Por. Ekspercki Projekt Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania kraju do roku 2033, Warszawa grudzień 2008.
186
PODSUMOWANIE - KLUCZOWE PROBLEMY ROZWOJU MIAST W POLSCE
1. Niska pozycja konkurencyjna polskich metropolii w skali UE
W duŜych miastach, zwłaszcza w ośrodkach metropolitalnych skupiają się
działalności i pełnione są funkcje, które określają poziom oraz tempo rozwoju
gospodarczego i cywilizacyjnego na poziomie krajowym i regionalnym.
Międzynarodowa ranga ośrodków miejskich jest istotnym miernikiem ogólnej
pozycji kraju w skali kontynentu, jak i w skali globalnej. Postęp globalizacji oraz
integracji europejskiej zaostrza konkurencję między miastami o zasoby rozwojowe nowe funkcje i inwestycje, migrantów (konkurencję mierzoną atrakcyjnością rynków
pracy i warunków Ŝycia) i turystów. Pod tym względem polskie miasta i otaczające
je regiony w znacznej mierze ustępują miastom i regionom innych krajów Unii
Europejskiej, zwłaszcza krajów zachodniej i północnej Europy. Na ich tle główne
ośrodki miejskie Polski cechują niedostatki rozwoju funkcji metropolitalnych,
zwłaszcza funkcji kontrolnych w sferze zarządzania gospodarczego, funkcji
transportowych, badawczo- rozwojowych, w pewnym stopniu takŜe funkcji
symbolicznych. Niski jest w nich poziom innowacyjności oraz udział gospodarki
opartej na wiedzy, zwłaszcza przemysłu o zaawansowanej technologii.
Zewnętrzne powiązania funkcjonalne podstawowych węzłów systemu osadniczego
Polski są niewystarczająco i nierównomiernie rozwinięte. O ile poprzez
lokalizowanie inwestycji zagranicznych w obszarach metropolitarnych i obszarach
funkcjonalnych największych miast Polski zachodniej i środkowej następuje stały
rozwój komplementarności gospodarczych pomiędzy tymi miastami a miastami
połoŜonymi na obszarze Europy Zachodniej na terenie jądra (Obszar Pentagonu wg
prac ESPON, Atlas Projekt 3.1) i częściowo na obszarze Europy środkowej (Czechy,
Austria, płd. Niemcy, Włochy), to nie towarzyszy temu równie silna integracja w
zakresie innych funkcji. W takich obszarach jak kultura, nauka czy edukacja na
poziomie wyŜszym zaledwie kilka polskich ośrodków ma potencjał do prowadzenia
stałej współpracy zagranicznej i dzięki temu podwyŜszania swojej pozycji
konkurencyjnej poprzez transfer idei, wiedzy i know-how. Pomimo usunięcia barier
politycznych i ekonomicznych (wszystkie kraje oprócz Rosji i Białorusi naleŜą do UE
i Europejskiego Obszaru Gospodarczego) w duŜej mierze niewykorzystane pozostają
moŜliwości rozwoju powiązań funkcjonalnych pomiędzy głównymi miastami na
obszarze Bałtyku70 oraz pomiędzy takimi parami ośrodków jak Szczecin i Berlin.
PoŜądana z powodów ekonomicznych współpraca z ośrodkami miejskimi
połoŜonymi w krajach takich jak Ukraina, Rosja i Białoruś jest nadal utrudniona ze
względu na bariery administracyjne. Sytuacja ta osłabia szanse rozwojowe ośrodków
miejskich połoŜonych przy granicy wschodniej takich jak Białystok, Lublin, Olsztyn i
Rzeszów, które charakteryzują się słabymi powiązaniami z miastami Europy
Zachodniej.
70
Porównaj VASAB Long-Term Perspective for the Territorial Development of the Baltic Sea Region, październik 2009.
187
2. Niewystarczające
wykorzystanie
potencjałów
najwaŜniejszych
ośrodków miejskich do kreowania wzrostu i zatrudnienia oraz
stymulowania rozwoju kraju
Polska notuje dodatnie tempo wzrostu gospodarczego, charakteryzujące się wyraźną
koncentracją w najsilniejszych pod względem ekonomicznym aglomeracjach i w
największych miastach, które stały się motorami wzrostu gospodarki krajowej i
tworzenia nowych miejsc pracy, a tym samym głównymi obszarami promocji zmian
strukturalnych. Zgodnie z przedstawionymi danymi, sytuacja taka jest wypadkową
silnej koncentracji czynników decydujących o poziomie konkurencyjności i
atrakcyjności inwestycyjnej (kapitał społeczny, jakość nauczania, innowacyjność,
produktywność itp.) co powoduje, Ŝe województwa czy podregiony, w których
zlokalizowane są najwaŜniejsze miasta mają największy udział w generowaniu
wzrostu gospodarczego (i tak np. Warszawa ze swoim 4,5% udziałem w populacji
całego kraju generuje 13,5% PKB, a cały obszar funkcjonalny Warszawy 16% PKB).
Najbardziej znaczącymi polskimi miastami, które łączą wysoki poziom rozwoju,
szybki wzrost i silne, pozytywne oddziaływanie na otoczenie regionalne, obok
Warszawy są: Kraków, Wrocław, Poznań, Konurbacja Górnośląska, Trójmiasto oraz
Łódź. Te miasta wraz z aglomeracją bydgosko-toruńską, Szczecinem oraz Lublinem
zostały zaliczone (wg. projektu KPZK) do ośrodków metropolitalnych Polski. Miasta
te są najwaŜniejszymi ośrodkami pod względem pełnionych funkcji gospodarczych,
politycznych, społecznych i kulturalnych i są z reguły dobrze funkcjonalnie
powiązane miedzy sobą oraz z metropoliami zagranicznymi.
Do innych miast o mniejszej skali oddziaływania niŜ wymienione ośrodki
metropolitarne ale nadal odgrywających podstawową rolę w Ŝyciu gospodarczym,
społecznym i administracyjnym kraju i poszczególnych regionów naleŜą pozostałe
miasta wojewódzkie: Białystok, Gorzów Wielkopolski, Kielce, Olsztyn, Opole,
Rzeszów, Zielona Góra oraz najwaŜniejsze i najludniejsze miasta nie pełniące takich
funkcji: Bielsko-Biała, Częstochowa, Koszalin, Radom, Rybnik oraz Słupsk.
Wraz z ośrodkami metropolitarnymi miasta te tworzą podstawową sieć
policentrycznej struktury osadniczej kraju. Miasta te pełnią juŜ obecnie szereg funkcji
metropolitarnych, jednak ich dzisiejsza wielkość i niska w skali kraju intensywność
działalności na róŜnych polach powoduje Ŝe w wielu aspektach są one powiązane i
podległe funkcjonalnie ośrodkom metropolitarnym (np. w zakresie gospodarczym,
szkolnictwa na poziomie wyŜszym, nauki, kultury). Powoduje to nie tylko niepełne
wykorzystanie potencjału podstawowej sieci miejskiej dla rozwoju kraju i
poszczególnych regionów ale takŜe szereg negatywnych czynników osłabiających
spójność terytorialną kraju, w szczególności na rozległych obszarach w których
brakuje metropolii a istniejące największe miasta są zbyt słabe dla wspomagania
procesów rozwoju regionalnego i dostarczania bodźców rozwojowych dla obszarów
je otaczających. Taka sytuacja występuje zarówno w Polsce wschodniej, jak i na
znacznych obszarach Polski północnej (z wyłączeniem obszaru oddziaływania
Szczecina i Trójmiasta) i zachodniej (z wyłączeniem obszaru oddziaływania
Szczecina, Poznania i Wrocławia).
Problemem jest niewystaczjaące wykorzystanie potencjału tych miast jako głównych
węzłów sieci osadniczej generujących wzrost gospodarczy dla całego kraju (poprzez
188
innowacyjność, know-how) oraz przenoszenie, przez przenikanie i uzupełnianie
zasobów z ich obszarów, na obszar innych miast stanowiących waŜne węzły
policentrycznego systemu osadniczego kraju i na sąsiednie obszary.
Specyficznym przykładem moŜe być obszar metropolitalny Warszawy gdzie
narastanie dysproporcji pomiędzy obszarami centralnymi a strefą zewnętrzną
stwarza szczególny problemem strukturalny mogący ograniczyć jej rozwój otoczenie Warszawy znacznie słabiej rozwiniętymi obszarami Mazowsza zaczyna
stanowić barierę szybszego rozwoju samej Warszawy.
3. Niewystarczające
miastami
powiązania
funkcjonalne
pomiędzy
polskimi
Kwestia konkurencyjności gospodarczej polskich miast wymaga odpowiedzi na
pytanie czy polskie metropolie same pojedynczo będą starały się osiągnąć wyŜszą
pozycję konkurencyjną w systemie miast Europy czy będą działały wspólnie.
Jedną z moŜliwości rozwoju duŜych ośrodków miejskich jest ich funkcjonowanie w
układach sieciowych (rozwiązanie proponowane w Eksperckim Projekcie Koncepcji
Przestrzennego Zagospodarowania Kraju - KPZK), umoŜliwiające twórczy wzrost na
zasadzie wzajemności, wymiany wiedzy i kreatywności. Polsce brak jest obecnie
współpracy ośrodków miejskich w ramach sieci miast a dominującą tendencją jest
konkurencja a nie rozwijanie komplementarności systemów miejskich. Generalnie
silniejsze związki funkcjonalne występują pomiędzy ośrodkami metropolitalnymi,
słabiej natomiast powiązane są pozostałe ośrodki regionalne, w tym pozostałe miasta
wojewódzkie.
Rozwój powiązań funkcjonalnych w duŜym stopniu utrudnia niedostatecznie
rozwinięta infrastruktura transportowa, zarówno drogowa jak i kolejowa. Czas
przejazdu między głównymi ośrodkami miejskimi znacznie odbiega od standardów
europejskich, uniemoŜliwiając wykształcenie wspólnego rynku inwestycyjnego, a
takŜe hamując rozwój funkcji metropolitalnych, zlokalizowanych w kilku ośrodkach.
4. Utrata dotychczasowych funkcji społeczno-gospodarczych niektórych
obszarów miejskich (całych miast lub ich dzielnic)
Analizy wskazują, Ŝe istnieją obszary miejskie (Szczecin, Łódź) oraz zurbanizowane
obszary poprzemysłowe (w większości połoŜone na obszarze Konurbacji
Górnośląskiej), które na przestrzeni ostatnich lat mimo wysokiego wzrostu
gospodarczego w Polsce i jego koncentracji w największych obszarach miejskich
rozwijają się wolniej lub teŜ nie rozwijają się wcale (ich ludność uboŜeje, a nakłady
inwestycyjne maleją). Zjawisko to jest szczególnie widoczne na przykładzie
Szczecina, gdzie na przestrzeni 7 lat zmiana PKB per capita nie przekroczyła 30 %,
przy średniej krajowej wnoszącej prawie 59%.
Utrata dotychczasowych funkcji społeczno-gospodarczych obszarów miejskich
prowadzi do ich degradacji, a wynika z kumulacji negatywnych zjawisk
gospodarczych (niski poziom przedsiębiorczości, bezrobocie, niska jakość
infrastruktury technicznej) i społecznych (niski dostęp do usług publicznych,
189
depopulacja, niska aktywności środowisk lokalnych). Jak wskazuje rycina poniŜej,
miasta tworzące grupę z najliczniejszymi problemami zlokalizowane są głównie w
północnej i środkowej części województwa śląskiego oraz w południowej części
województwa łódzkiego. Grupę uzupełniają Puławy, Jelenia Góra, Włocławek,
Tarnów, Częstochowa oraz Przemyśl i Kalisz. W grupie, w której sytuacja jest
najlepsza jest 5 obecnych miast wojewódzkich Warszawa, Olsztyn, Rzeszów oraz
Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra, kilka byłych stolic województw oraz miasta
znajdujące się w pobliŜu aglomeracji.
Wskazuje to na istnienie zespołu miast problemowych obejmujących obszary
poprzemysłowe Górnego Śląska, Łodzi, Radomia, średnie miasta poprzemysłowe.
Rycina 57 Miasta na prawach powiatu, gdzie występuje koncentracja negatywnych
zjawisk społeczno-gospodarczych.
Źródło:: Analiza obszarów i propozycja kierunków strategicznej interwencji wobec miast i innych obszarów
tracących dotychczasowe funkcje społeczno-gospodarcze, W. Dziemianowicz, J. Łukomska, Geoprofit, grudzień
2009 r.
Miastami problemowymi jest teŜ większość miast małych połoŜonych poza strefami
bezpośredniego oddziaływania obszarów metropolitalnych. Towarzyszy temu takŜe
zmniejszanie liczby ludność a nawet depopulacja miast w wielu regionach kraju.
Szczególnej uwagi wymaga w tym zakresie sytuacja w miastach Polski Wschodniej,
gdzie nastąpiło pogorszenie uwarunkowanego historycznie niskiego poziomu
rozwoju gospodarczego, i wzmocnienie peryferyjnego połoŜenia - od roku 2004 na
peryferiach Unii Europejskiej.
190
W mniejszej skali przestrzennej problem koncentracji zjawisk ubóstwa, patologii
społecznych, utraty funkcji ekonomicznych dotyczy takŜe dzielnic połoŜonych
wewnątrz miast, nawet tych najbardziej dynamicznych.
5. ZagroŜenie trwałości i ciągłości przestrzennej sieci osadniczej w skali
całej Polski w wyniku koncentracji osadnictwa, procesów
metropolizacyjnych oraz procesów depopulacji
Składają się na to dwa zjawiska: postępujące, jako pochodna przemian rynkowych i
społecznych, procesy koncentracji oraz niewystarczająca sprawność funkcjonowania
systemu osadniczego. Przy ujemnym bilansie demograficznym Polski (spadek w
latach 2000-2007, niewielki wzrost obecnie) i utracie funkcji przemysłowych przez
wiele wyspecjalizowanych w ich zakresie ośrodków miejskich, zmniejsza się
przestrzenna i funkcjonalna równowaga w systemie osadniczym, pojawiają się
obszary pustki osadniczej. Mimo wciąŜ jeszcze relatywnie wysokiego stopnia
policentryczności polskiego systemu osadniczego daje się odczuć stopniowe
zmniejszenie korzyści rozwojowych osiąganych z tego tytułu. Procesy koncentracji
osadnictwa prowadzą do wzrostu kosztów rozwoju przestrzennego (np.
zapewniania dostępu do usług społecznych) jak równieŜ powodują nasilanie się
zjawiska negatywnych (niekorzyści zewnętrznych) takich jak niekontrolowana
suburbanizacja, kongestia czy degradacja środowiska naturalnego. Niewystarczająca
sprawność funkcjonalna systemu osadniczego (manifestująca się deficytami
dostępności czy w instytucjonalnej i infrastrukturalnej tkance rozwoju lokalnego)
utrudnia natomiast mniejszym ośrodkom czerpanie korzyści z rozwoju ośrodków
większych, spowalnia dyfuzję rozwoju i zmniejsza zasięg powiązań funkcjonalnych.
6. Trwanie niekorzystnych, w warunkach gospodarki rynkowej,
elementów dziedzictwa historycznego w strukturach społecznych,
organizacyjnych, przestrzennych i gospodarczych miast.
W sferze społecznej dotyczy to: utrzymywania się braku szacunku dla prawa,
niskiego poziom rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i poziomu kapitału
społecznego, bierność społeczna w sprawach miasta i dominacja postaw
roszczeniowych, wysokiego udziału sektora nieformalnego. W sferze gospodarczej
dotyczy to: kontynuacji tendencji opierania rozwoju na jednej funkcji, poprzez
działania zmierzające do przyciągnięcia jednego inwestora. W zakresie
zagospodarowania przestrzennego kontynuowana jest presja na nadmierną
rozbudowę miast na peryferiach.
Warunkiem koniecznym dalszego rozwoju miast w Polsce i osiągnięcia standardów
bogatszych krajów Unii Europejskiej jest znacznie szersza partycypacja społeczna w
procesie zarządzania i planowania rozwoju miast, zarówno w sferze gospodarczej,
kulturalnej jak i przestrzennej.
7. Postępujący proces suburbanizacji i Ŝywiołowego rozlewania się
zabudowy miejskiej
191
Problemem polskiego systemu osadniczego jest ponadto nieskoordynowany rozwój
obszarów funkcjonalnych największych miast. W ich strefach podmiejskich nasila się
zjawisko Ŝywiołowej urbanizacji i rosnącego chaosu przestrzennego. Powoduje to
degradację krajobrazu a w przyszłości moŜe skutkować rosnącymi kosztami
ekonomicznymi i społecznymi funkcjonowania obszaru metropolitalnego.
Niekontrolowana suburbanizacja doprowadzić moŜe do degradacji środowiska
przyrodniczego, utraty atrakcyjności miejsc rekreacyjnych oraz inwestycyjnych,
czego skutkiem będzie pogorszenia wizerunku i atrakcyjności inwestycyjnej tych
obszarów.
Generuje to nadmierne dojazdy do pracy a przez to niewydolność układów
komunikacyjnych, stwarza zagroŜenia środowiskowe oraz strukturalne problemy
planowania przestrzennego. Praktycznie niezrealizowane są nigdzie koncepcje
miasta zwartego, a procesy rewitalizacji centrów miast prowadzone są zbyt wolno i
w zbyt małej skali, by mogły stanowić realną przeciwwagę wobec rozlewania się
miast. MoŜe to świadczyć to o kryzysie planowania przestrzennego, zwłaszcza w
odniesieniu do przestrzeni zurbanizowanych.
8.
Problemy mieszkaniowe – deficyt
W Polsce występuje utrzymujący się od początku transformacji nadmierny deficyt
mieszkań oraz niedostosowanie ich produkcji do poziomu dochodowego
mieszkańców miast. Prowadzi to do ograniczenia mobilności społecznej i
przestrzennej ludności, co zmniejsza potencjał rozwojowy wielkich miast.
Dominacja nowego budownictwa mieszkaniowego niedostępnego dla przeciętnego
mieszkańca, wraz z ograniczoną rewitalizacją starszych zasobów mieszkaniowych
generuje szybki wzrost segregacji przestrzennej mieszkańców według kryterium
dochodowego. Narastanie obszarów nędzy i wykluczenia z jednej strony oraz
obszarów bogactwa i luksusu z drugiej, prowadzi do róŜnicowania społecznoprzestrzennego miast. Wymownym przykładem jest zbyt duŜa popularność w
przestrzeni polskich miast osiedli zamkniętych, oraz rozszerzanie się w niektórych
miastach obszarów biedy prowadzące do slamizacji.
Tempo prowadzonych działań rewitalizacyjnych w przestrzeni miast nie pozwala
zahamować procesów degradacji zasobów. Aktualna skala zaniedbań i potrzeb
przerasta moŜliwości finansowe samorządów miast i nie pozwala na samodzielne
rozwiązanie problemu.
9. Starzenie się społeczeństwa miejskiego oraz obniŜenie dynamiki
rozwoju ludnościowego miast
Dotyczy to zarówno obszarów centralnych wielkich miast oraz małych miast
tracących na skutek migracji ludność zwłaszcza młodej i lepiej wykształconej.
Zjawiska te nie muszą być traktowane wyłącznie, jako zagroŜenie przyszłego
rozwoju gospodarczego, ale równieŜ, jako szansa polepszenia warunków i jakości
Ŝycia w miastach poprzez dostosowanie przestrzeni miast oraz ich struktury usług
komunalnych i socjalnych do nowych potrzeb.
192
10. Poprawa warunków i jakości Ŝycia w miastach
Ich polepszenie jest podstawowym warunkiem rozwoju gospodarczego,
generującego przyciągniecie do miast nowych mieszkańców i utrzymanie
dotychczasowych reprezentujących wysoki poziom kapitału intelektualnego. NaleŜy
równieŜ pamiętać, o szczególnym znaczeniu dziedzictwa kulturowego i
przyrodniczego, wymagającego ochrony oraz promocji.
11. Zachowanie walorów oraz poprawa stanu środowiska przyrodniczego
miast
Skok cywilizacyjny w zakresie ochrony dziedzictwa przyrodniczego w Polsce w
ostatnich dziesięcioleciach wymaga podtrzymania, dalszej racjonalizacji i
pogłębienia. Potrzebne jest dalsze zachowanie walorów, stanu oraz poprawy
środowiska przyrodniczego miast oraz modyfikacja prawa oraz instrumentów
ekonomicznych sprzyjających np. rozbudowie i ochronie terenów zielonych.
Niepokojącym zjawiskiem zdaniem ekspertów71 jest wzrost presji urbanizacyjnej,
zwłaszcza zabudowy mieszkaniowej na niektórych obszarach cennych przyrodniczo
o duŜych walorach krajobrazowych atrakcyjnych dla rekreacji i wypoczynku
ludności (Mazury, Podhale, wybrzeŜe Bałtyku, Sudety), w tym na terenach
chronionych połoŜonych w otoczeniu wielkich aglomeracji miejskich. Proces ten
prowadzi do fragmentacji ekosystemów i przerywania korytarzy ekologicznych.
Wyzwaniem jest równieŜ uporządkowanie gospodarki komunalnej na obszarach
zurbanizowanych poprzez modernizację sieci wodociągowej i kanalizacyjnej a takŜe
zmniejszenie zanieczyszczeń odprowadzanych do środowiska przyrodniczego.
71
Por. Ekspercki projekt Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania kraju do roku 2033, Warszawa grudzień 2008.
193
SPIS TABEL:
Tabela 1 Miasta w Polsce w 2008 r................................................................................................................... 14
Tabela 2 Struktura wielkościowa miast i udziału ludności miejskiej. ........................................................ 14
Tabela 3 Gminy według liczby mieszkańców w gminie (według faktycznego miejsca zamieszkania,
stan na 31.12.2007).............................................................................................................................................. 14
Tabela 4 Miasta w Polsce według wielkości i województw w 2008 r. (stan w dniu 31 XII/As of 31 XI).
.............................................................................................................................................................................. 18
Tabela 5 Powierzchnia i ludność w miastach oraz liczba miast powyŜej 20 tys. Mieszkańców/ Area and
population in towns and number of towns with more than 20 thous. Inhabitants............................................... 19
Tabela 6 Bilans ludnościowy w roku 2008...................................................................................................... 20
Tabela 7 Bilans ludności miast Polski ogółem w latach 1946-2008.............................................................. 20
Tabela 8 Zmiany liczby ludność w największych miastach (ok. 200 tys. mieszkańców) w latach 19502008. ..................................................................................................................................................................... 27
Tabela 9 Wartości współczynnika przyrostu ludności w stosunku do roku poprzedniego (wg stałego
miejsca zamieszkania) z uwzględnieniem wielkości gmin w latach 2003-2007. ....................................... 28
Tabela 10 Wartość współczynnika przyrostu naturalnego według kryterium demograficznego
wielkości gmin w latach 2003-2007.................................................................................................................. 34
Tabela 11 Migracje w systemie osadniczym Polski. Współczynniki odpływu (1988). ............................ 39
Tabela 12 Migracje w systemie osadniczym Polski. Współczynniki odpływu (2006 r.). ......................... 40
Tabela 13 Migracje wewnętrzne ludności na pobyt stały w miastach liczących w 2008r. 100 tys. i więcej
mieszkańców. ...................................................................................................................................................... 41
Tabela 14 Migracje wewnętrzne ludności na pobyt stały w miastach liczących w 2006r. 100 tys. i więcej
mieszkańców. ...................................................................................................................................................... 42
Tabela 15 Ludność czasowo nieobecna w związku z wyjazdem za granicę na okres ponad 3 miesiącea
według płci i wybranych krajów w 2008 r...................................................................................................... 52
Tabela 16 Ludność nieobecna w związku z wyjazdem za granicę na pobyt czasowya w latach 20042008 według krajów przebywania - dane szacunkoweb. .............................................................................. 53
Tabela 17 Osoby przybyłe z zagranicy zameldowane na pobyt czasowy ponad 3 miesiące w 2008 r.
według płci i kraju poprzedniego zamieszkania. ......................................................................................... 57
Załącznik 1 .......................................................................................................................................................... 64
Tabela 1 LUDNOŚĆ, GĘSTOŚĆ ZALUDNIENIA, RUCH NATURALNY LUDNOŚCI ORAZ
MIGRACJE W MIASTACH LICZĄCYCH W 2008 R. 100 TYS. I WIĘCEJ MIESZKAŃCÓW............ 64
Tabela 2 MIGRACJE WEWNĘTRZNE NA POBYT STAŁY W 2008 R. WEDŁUG OBECNEGO I
POPRZEDNIEGO MIEJSCA ZAMIESZKANIA/ INTERNAL MIGRATION FOR PERMANENT
RESIDENCE BY PRESENT AND PREVIOUS PLACE OF RESIDENCE ............................................. 66
Tabela 18 ZagroŜenie ubóstwem w Polsce w latach 1993-2008. .................................................................. 68
Tabela 19 ZagroŜenie ubóstwem według województw w latach 2005-2008. ............................................ 68
Tabela 20 Odsetek ubóstwa w gospodarstwach domowych znajdujący się poniŜej relatywnej granicy
ubóstwa. .............................................................................................................................................................. 70
Tabela 21 Wskaźniki zagroŜenia ubóstwem według wybranych cech społeczno-ekonomicznych
gospodarstw domowych w latach 2004-2005 oraz 2007-2008...................................................................... 71
Tabela 22 Indeksy ubóstwa wg klasy miejscowości zamieszkania w marcu 2009 r. Podejście
obiektywne.......................................................................................................................................................... 72
Tabela 23 Wskaźniki zagroŜenia ubóstwem według miejsca zamieszkania. ............................................ 73
Tabela 24 Jakość Ŝycia w 2007 r. w wybranych miastach Polski. ................................................................ 73
Tabela 25 Jakość Ŝycia w wybranych miastach Polski w latach 2005, 2007 i 2009. .................................. 74
Tabela 26 Obszary zdegradowane wymagające rewitalizacji...................................................................... 78
Tabela 27 Ranking podregionów według wielkości produktu krajowego brutto na jednego mieszkańca
w zł. ...................................................................................................................................................................... 82
Tabela 28 Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w cenach bieŜących w zł w latach 2000-2007. ...... 85
Tabela 29 Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca w cenach bieŜących (Polska = 100) w latach 20002007. ..................................................................................................................................................................... 85
194
Tabela 30 Produkt krajowy brutto w roku 2007 w miastach podregionach w cenach bieŜących........... 85
Tabela 31 Wartość dodana brutto w cenach bieŜących................................................................................. 88
Tabela 32 Podregiony z ponad przeciętnymi wynagrodzeniami w skali kraju. ....................................... 89
Tabela 33 Miasta na prawach powiatu, w których przeciętne miesięczne wynagrodzenie jest wyŜsze
niŜ średnia krajowa............................................................................................................................................ 90
Tabela 34 Dochody netto gospodarstw domowych w lutym 2009 r. wg klasy miejscowości
zamieszkania....................................................................................................................................................... 91
Tabela 35 Podmioty gospodarki narodowej wg sektorów, liczby pracujących w miastach stanowiących
podregiony. ......................................................................................................................................................... 95
Tabela 36 Struktura podmiotów gospodarki narodowej w roku 2009. ...................................................... 96
Tabela 37 Pracujący w przemyśle, jako głównym miejscu pracy. ............................................................... 99
Tabela 38 Miasta na prawach powiatu o stopie bezrobocia ponad 10% w 2008 r................................... 100
Tabela 39 Bezrobocie w miastach na prawach powiatu w latach 2004 – 2008......................................... 101
Tabela 40 Wartość importu i eksportu według województw w 2007 roku. ............................................ 106
Tabela 41 Powiaty o najwyŜszym i najniŜszym poziomie eksportu na 1 mieszkańca. .......................... 111
Tabela 42 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne – Polska 2008 r. ............................................................. 118
Tabela 43 Ludność w wieku 13 lat i więcej według stanu w dniu 31 XII według poziomu
wykształcenia.................................................................................................................................................... 122
Tabela 44 Struktura ludności według poziomu wykształcenia w 2002 roku i kryterium wielkości
gminy. ................................................................................................................................................................ 124
Tabela 45 Poziom wykształcenia w miastach na prawach powiatu w 2002 (ranking według udziału
ludności z wykształceniem wyŜszym).......................................................................................................... 126
Tabela 46 Miasta o najwyŜszej liczbie studentów zarejestrowanych w roku akademickim 2007-2008.
............................................................................................................................................................................ 127
Tabela 47 Studenci szkół wyŜszych w 2008 r. stan w dniu 30 XI. ............................................................. 128
Tabela 48 Studenci szkół wyŜszych w 2008 r. (dok.) Stan w dniu 30 XI. ................................................. 130
Tabela 49 Mierniki siły przyciągania studentów przez miasta wojewódzkie. ........................................ 136
Tabela 50 Mierniki absorpcji absolwentów wyŜszych uczelni przez miasta wojewódzkie. ................. 138
Tabela 51 Porównanie przeciętnego poziomu kapitału ludzkiego w grupach wieku 15-34 lata, 25-44
lata oraz 45 lat lub więcej wg klasy miejscowości zamieszkania............................................................... 141
Tabela 52 Korzystanie z nowych technologii w miastach wg wielkości (%). .......................................... 142
Tabela 53 Nakłady na działalność badawczo-rozwojową w latach 1999, 2003 i 2006/2007 oraz ich
udział w PKB według województw. ............................................................................................................. 154
Tabela 54 Dziesięć miast, z których instytucje najczęściej brały udział w projektach 5 i 6 PR UE. ...... 159
Tabela 55 Udzielone patenty w województwach w latach 2005-2008. ..................................................... 160
Tabela 56 Udzielone patenty na wynalazki oraz liczba patentów na 1 tys. zatrudnionych w sferze B+R
w latach 2000, 2003 i 2007 według województw.......................................................................................... 161
Tabela 57 Długość autostrad i dróg ekspresowych (w km). ...................................................................... 163
Tabela 58 Liczba zarejestrowanych samochodów osobowych w latach 1999-2007, wg województw. 164
Tabela 59 Macierz najkrótszych połączeń kolejowych między metropoliami polskimi i otoczenia w
maju 2007 r. ....................................................................................................................................................... 167
Tabela 60 NajwyŜsze prędkości techniczne pociągów w relacjach pomiędzy polskimi metropoliami.
............................................................................................................................................................................ 167
Tabela 61 Dostępność transportowa województw w Polsce wg. analiz IBnGR...................................... 169
Tabela 62 Podstawowe informacje nt. komunikacji miejskiej w latach 1999-2007.................................. 170
Tabela 63 Liczba codziennych uŜytkowników transportu publicznego, podział miedzy róŜnymi
środkami transportu publicznego. ................................................................................................................ 171
Tabela 64 Wskaźniki sytuacji mieszkaniowej, 2008..................................................................................... 173
Tabela 65 Typologia największych miast Polski (ponad 100 tys.) z uwagi na ich połoŜenie względem
korytarzy ekologicznych. ................................................................................................................................ 178
Tabela 66 Emisja zanieczyszczeń powietrza dwutlenkiem węgla w tyś ton w 2008 r. .......................... 179
Tabela 67 Ilość oczyszczalni ścieków w latach 1999, 2003 i 2007............................................................... 181
Tabela 68 Miasta o duŜej skali zagroŜenia ściekami w 2008 r.................................................................... 181
Tabela 69 Miasta o decydującym zuŜyciu wody w gospodarce narodowej w 2008 r. ........................... 183
Tabela 70 WaŜniejsze dane o stanie, zagroŜeniu i ochronie środowiska wg powiatów w 2008 r. ....... 184
Tabela 71 Nakłady na ochronę środowiska ponad 100 mln zł w miastach na prawach powiatu. ....... 185
195
SPIS RYCIN:
Rycina 1 Struktura osadnicza Polski. .............................................................................................................. 17
Rycina 2 Szacunek rzeczywistej stopy urbanizacji na podstawie liczby ludności zamieszkałej w
miastach i strefach podmiejskich o gęstości zaludnienia powyŜej 100-150 mieszkańców/km2. ............ 24
Rycina 3 Zmiany liczby ludności w miastach Polski w latach 2000-2008. ................................................. 25
Rycina 4 Zmiany ludnościowe w latach 1988-2007 według gmin............................................................... 29
Rycina 5 Szacunek zmian demograficznych w latach 2008-2030: liczby ludności ogółem (A) i udziału
liczby ludności w wieku poprodukcyjnym (B). ............................................................................................. 30
Rycina 6 Rozkład gęstości zaludnienia w gminach: miejskich, miejsko-wiejskich i wiejskich w 2008 r.32
Rycina 7 Gęstość zaludnienia i zmiany ludnościowe w podregionach w latach 2000 – 2007. ................ 32
Rycina 8 Udział ludności w wieku poprodukcyjnych w % ludności ogółem w miastach. ..................... 33
Rycina 9 Przyrost naturalny na 1000 ludności regiony i miasta wojewódzkie 2007 i 2008. .................... 35
Rycina 10 Spadek współczynnika dzietności TFR (w %) w latach 2000–2005 w miastach i na wsi. ...... 36
Rycina 11 Zlewnie migracyjne miast wojewódzkich 2008 r......................................................................... 38
Rycina 12 DojeŜdŜający do pracy według województw w 2006 r., stan w dniu 31 XII............................ 43
Rycina 13 DojeŜdŜający do pracy według podregionów w 2006 r., stan w dniu 31 XII........................... 44
Rycina 14 PrzyjeŜdŜający do pracy według gmin w 2006 r. ........................................................................ 45
Rycina 15 DojeŜdŜający do pracy według powiatów w 2006r..................................................................... 45
Rycina 16 PrzyjeŜdŜający do pracy w warszawie i w poznaniu w 2006 r., stan w dniu 31 XII............... 47
Rycina 17 PrzyjeŜdŜający do pracy do miast wojewódzkich w 2006r. ....................................................... 48
Rycina 18 WyjeŜdŜający do pracy do miast wojewódzkich w 2006r. ......................................................... 49
Rycina 19 Gdzie mieszkają imigranci w Polsce?............................................................................................ 60
Rycina 20 PKB per capita w podregionach w latach 2004-2007 (w cenach bieŜących) wg województw. 86
Rycina 21 Produkt krajowy brutto w roku 2007 w podziale na podregiony. ............................................ 86
Rycina 22 Udział poszczególnych obszarów funkcjonalnych najwaŜniejszych ośrodków wojewódzkich
w tworzeniu PKB w stosunku do reszty regionu i kraju (2007 r.)............................................................... 87
Rycina 23 Rozmieszczenie siedzib przedsiębiorstw obecnych na Listach 500 „Polityki” w roku 1993. 92
Rycina 24 Rozmieszczenie siedzib przedsiębiorstw obecnych na Listach 500 w roku 2004.................... 93
Rycina 25 Rozmieszczenie siedzib zarządów 10 tyś. największych firm w Polsce pod względem
przychodów całokształtów działalności w 2004 r. ........................................................................................ 93
Rycina 26 Spółki zarejestrowane w REGON w sektorze prywatnym bez spółek z udziałem kapitału
zagranicznego [stan w 2006 r. i zmiana w latach 2002-2006]. ..................................................................... 98
Rycina 27 Spółki z udziałem kapitału zagranicznego na 10000 mieszkańców [stan w 2006 r. i zmiana w
latach 2002-2006]. ............................................................................................................................................... 98
Rycina 28 Eksport ogółem (w mln USD). ..................................................................................................... 108
Rycina 29 Eksport na 1 mieszkańca (w USD)............................................................................................... 110
Rycina 30 Udział 15 krajów „starej Unii” w eksporcie (w %). ................................................................... 112
Rycina 31 Udział Niemiec w eksporcie (w %).............................................................................................. 113
Rycina 32 Udział Republiki Czeskiej w eksporcie powiaty (w %). ........................................................... 114
Rycina 33 Udział Rosji w eksporcie powiaty (w %). ................................................................................... 115
Rycina 34 Import ogółem (w mln USD). ....................................................................................................... 116
Rycina 35 Import na 1 mieszkańca (w USD). ............................................................................................... 117
Rycina 36 Funkcje gospodarcze gmin (2008)................................................................................................ 120
Rycina 37 Poziom wykształcenia ludności w wieku 13 lat i więcej. ......................................................... 125
Rycina 38 WaŜniejsze ośrodki akademickie w Polsce................................................................................. 131
Rycina 39 Rozkład geograficzny uczelni niepublicznych i ich oddziałów zamiejscowych według
powiatów w roku 2008/2009.......................................................................................................................... 132
Rycina 40 Obszary dominującego przyciągania studentów przez miasta wojewódzkie....................... 134
Rycina 41 Miejsce ukończenia szkoły średniej przez studentów (absolwentów) uczelni warszawskich
(lewa strona) i łódzkich (prawa strona), z pominięciem miejsca studiów. .............................................. 135
Rycina 42 Porównanie mobilności absolwentów wyŜszych uczelni w Warszawie i Łodzi. ................. 137
Rycina 43 Typologia miast akademickich z uwagi na zdolność do przyciągania i absorpcji kapitału
ludzkiego........................................................................................................................................................... 139
Rycina 44 Liczba stowarzyszeń i fundacji w województwach na 10 tys. mieszkańców. ....................... 143
196
Rycina 45 Frekwencja w głosowaniu do Sejmu RP wg gmin (2007 r.). .................................................... 144
Rycina 46 Atrakcyjność inwestycyjna podregionów dla działalności przemysłowej w 2009 r. według
Instytuty Badań nad Gospodarka Rynkową. ............................................................................................... 147
Rycina 47 Atrakcyjność inwestycyjna podregionów dla działalności usługowej w 2009 r. według
Instytuty Badań nad Gospodarka Rynkową. ............................................................................................... 148
Rycina 48 Atrakcyjność inwestycyjna podregionów dla działalności zaawansowanej technologicznie w
2009 r. według Instytuty Badań nad Gospodarka Rynkową. .................................................................... 150
Rycina 49 Parki technologiczne (A), Inkubatory technologiczne (B)........................................................ 152
Rycina 50 Akademickie inkubatory przedsiębiorczości w Polsce w 2009 r. (A), Inkubatory
przedsiębiorczości w Polsce w 2009 r (B)...................................................................................................... 153
Rycina 51 Centra transferu technologii w 2009 r. ........................................................................................ 153
Rycina 52 Uczestnictwo polskich zespołów badawczych w VI Programie Ramowym Wspólnoty
Europejskiej (liczba zespołów badawczych oraz wartość przyznanych grantów w mln euro)............ 159
Rycina 53 Dostępność transportowa do Warszawy. ................................................................................... 166
Rycina 54 Obszary o najniŜszej dostępności do miast wojewódzkich...................................................... 168
Rycina 55 Dostępność transportowa do miast wojewódzkich. ................................................................. 168
Rycina 56 Udział i struktura obszarów chronionych w powierzchni powiatów ogółem (2008 r.)...... 176
Rycina 57 Miasta na prawach powiatu, gdzie występuje koncentracja negatywnych zjawisk społecznogospodarczych.................................................................................................................................................. 190
SPIS WYKRESÓW:
Wykres 1 Rozkład miast według liczby ludności w latach 2002,2006, 2008 r............................................ 15
Wykres 2 Udział ludności miejskiej w kategoriach wielkościowych miast w latach 1950, 1990, 2002,
2006, 2008............................................................................................................................................................. 16
Wykres 3 Ludność Polski w latach 1946-2008. ............................................................................................... 21
Wykres 4 Współczynnik urbanizacji w Polsce w latach 1995-2007............................................................. 22
Wykres 5 Wskaźnik urbanizacji (ludność mieszkająca w miastach, %), 2008r. (Polska 61,1%). ............. 22
Wykres 6 Gminy, w których nastąpił największy wzrost liczby ludności w latach 2003-2007............... 26
Wykres 7 Gminy, w których nastąpił największy spadek liczby ludności w latach 2003-2007. ............. 27
Wykres 8 Gminy o największym i najmniejszym bezwzględnym przyroście naturalnym w latach 20032007. ..................................................................................................................................................................... 34
Wykres 9 Spadek współczynnika dzietności TFR w Polsce według miejsca zamieszkania, 1960-2006. 37
Wykres 10 Emigracja zagraniczna na pobyt stały w latach 2004-2008. ...................................................... 51
Wykres 11 Struktura wieku polskich emigrantów oraz całej populacji Polski.......................................... 54
Wykres 12 Imigracja do Polski na pobyt stały w latach 2004-2008. ............................................................ 56
Wykres 13 Liczba imigrantów według województw – w odsetkach ogółem............................................ 58
Wykres 14 Saldo migracji zagranicznych w roku 2008................................................................................. 61
Wykres 15 Udział procentowy osób w gospodarstwach domowych poniŜej relatywnej granicy
ubóstwa. .............................................................................................................................................................. 70
Wykres 16 Produkt krajowy brutto ogółem w milionach zł w latach 2001-2007 według województw. 81
Wykres 17 Produkt krajowy brutto w cenach bieŜących na 1 mieszkańca w tys. zł w latach 2000-2007
w największych miastach (podregionach)...................................................................................................... 84
Wykres 18 Produkt krajowy brutto w cenach bieŜących na 1 mieszkańca (Polska = 100) latach 20002007 w największych miastach (podregionach)............................................................................................. 84
Wykres 19 Udział poszczególnych obszarów funkcjonalnych najwaŜniejszych ośrodków
wojewódzkich w tworzeniu PKB (2007 r.)...................................................................................................... 88
Wykres 20 Wartość dodana brutto ogółem w największych miastach w latach 1999 – 2007.................. 89
Wykres 21 Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto ogółem w największych miastach w latach
2002-2008. ............................................................................................................................................................ 90
Wykres 22 Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto – w relacji do średniej krajowej (Polska =100)
w największych miastach w latach 2002-2008................................................................................................ 91
Wykres 23 Zmiana liczby podmiotów gospodarki narodowej w latach 1993-2009.................................. 95
Wykres 24 Struktura pracujących w gospodarce narodowej według sektorów własności, (A) i według
sektorów działalności, (B) w 2008 r. ................................................................................................................ 96
197
Wykres 25 Odsetek zatrudnionych w szarej strefie według wykształcenia. ........................................... 103
Wykres 26 Typy „stosunku pracy” w szarej strefie w zaleŜności od wykształcenia pracownika........ 104
Wykres 27 Udział populacji w wieku 15-64 lat posiadającej wyŜsze wykształcenie............................. 121
Wykres 28 Lokalizacja ośrodków innowacyjnych w kategoriach wielkościowych miast. .................... 151
Wykres 29 Nakłady na Badania i Rozwój w latach 2002-2008 według województw............................. 155
Wykres 30 Zatrudnienie pracowników naukowo-badawczych w sektorach Badania i Rozwój w latach
1999- 2007 według województw. ................................................................................................................... 157
Wykres 31 Liczba patentów w szt. na 1 tys. zatrudnionych w sferze B+R. ............................................. 161
198
BIBLIOGRAFIA
Bartosik, E. Komunalna Gospodarka Mieszkaniowa. Raport Roczny z Miast Uczestniczących
w Systemie Analiz Samorządowych za 2007r. Poznań: Związek Miast Polskich, 2009.
Bondarczuk, J., Muzioł-Węcławowicz, A. Krajowy Program Remontowy. Maszynopis.
Warszawa: BGK, 2009.
Czapiński, J., Panek, T. Diagnoza Społeczna 2007, Warunki I Jakość Ŝycia Polaków. Raport.
Warszawa: Rada Monitoringu Społecznego, 2007.
Diagnoza Stanu Szkolnictwa WyŜszego w Polsce. Raport cząstkowy przygotowany przez
konsorcjum: Ernst & Young Business Advisory oraz Instytut Badań nad Gospodarką
Rynkową, listopad 2009.
Ekspercki Projekt Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju do roku 2033. Projekt.
Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, grudzień 2008.
Herbst, Mikołaj. Tworzenie i Absorbcja Kapitału Ludzkiego w Polskich Miastach
Akademickich w Kontekście Realizacji Narodowej Strategii Spójności. Praca
zrealizowana podczas II edycji konkursu dotacji „Fundusze Europejskie na poziomie
Narodowej Strategii Spójności”, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa,
2009.
Informacja o Wynikach Badania Przepływów Ludności Związanych z Zatrudnieniem w
Polsce. Materiał na Konferencję Prasową. Poznań: Główny Urząd Statystyczny,
Departament Pracy i Warunków śycia Urząd Statystyczny, 23 październik 2009.
Informacje o Mieszkalnictwie - Wyniki Monitoringu za 2008 r. Kraków: Instytut Rozwoju
Miast, 2009.
Inwestycje Zagraniczne w Polsce. Biuletyn Informacyjny nr 1. Polska Agencja Informacji i
Inwestycji Zagranicznych, 2009.
199
Kaczmarczyk Paweł, Stefańska Renata, Tyrowicz Joanna. Cudzoziemcy w Polsce. Biuletyn
nr 6. Fundacja Inicjatyw Społeczno Ekonomicznych, kwiecień 2008.
Komornicki Tomasz, Śleszyński Przemysław, Siłka Piotr, Stępniak Marcin. "Wariantowa
Analiza Dostępności W Transporcie Lądowym." Ekspertyzy Do Koncepcji
Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. Tom II. Warszawa:
Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2008.
Komornicki Tomasz. Ocena charakteru, struktury i intensywności polskiego eksportu w
kontekście celów polityki regionalnej, na poziomie województw w ujęciu
dynamicznym. Ekspertyza na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego.
Korcelli, Piotr. System Osadniczy Polski – Tendencje i Uwarunkowania Przemian. Warszawa:
Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Im. Stanisława Leszczyckiego
Polskiej Akademii Nauk.
Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020: Regiony, Miasta, Obszary Wiejskie .
Projekt. Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2 luty 2010.
Krawczyk, Paweł. Badanie Procesów Demograficznych w Miastach Członkowskich Związku
Miast Polskich. Poznań: Związek Miast Polskich i System Analiz Samorządowych,
2008.
Krawczyk, Paweł. Procesy Demograficzne w Polsce w Latach 2003-2007 w Układzie
Gminnym. Poznań: Związek Miast Polskich i System Analizy Samorządowych, 2009.
Mały Rocznik Statystyczny Polski 2009. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009.
Miasta Wojewódzkie - Podstawowe Dane Statystyczne. Warszawa: Główny Urząd
Statystyczny, sierpień 2009.
Nowicki Marcin, Hilderbrandt Anna, Susmarski Przemysław, Tarkowski Maciej.
Atrakcyjność Inwestycyjna Województw i Podregionów Polskich 2009. Gdańsk:
Instytut Badań Nad Gospodarką Rynkową, 2009.
200
Okólski Marek, Fihel Agnieszka. "Bilans Demograficzny Polski w Roku 2033." Ekspertyzy
Do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033. Tom IV.
Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2008.
Ośrodki Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce. Raport. Łódz-Warszawa: Polska Agencja
Rozwoju Przedsiębiorczości, 2009.
Polska 2030 - Wyzwania Rozwojowe. Dokument. Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, 2009.
Polska Przestrzeń - Raport O Stanie Zagospodarowania Przestrzennego Kraju. Warszawa:
Ministerstwo Budownictwa, 2007.
Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym w 2009 r. Warszawa: Główny Urząd
Statystyczny, 2009.
Raport o Stanie Miast - Kongres Miast Polskich. Poznań: Związek Miast Polskich, 2009.
Rocznik Demograficzny 2009. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009.
Rocznik Statystyczny Rzeczpospolitej Polski. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008.
Rocznik Statystyczny Województw. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008.
Rozwój Regionalny w Polsce. Raport. Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, maj
2009.
Smętkowski Maciej, Jałowiecki Bohdan, Gorzelak Grzegorz. Diagnoza Problemów Rozwoju
Obszarów Metropolitalnych i Rekomendacje Delimitacji Obszarów Metropolitalnych
w Polsce. Warszawa: EUROREG, maj 2008.
Węcławowicz, Grzegorz. Struktury Społeczno-przestrzenne w Miastach Polski. Wrocław:
Prace Habilitacyjne IGiPZ PAN, Ossolineum, 1988.
Węcławowicz, Grzegorz. Charakterystyka Głównych Trendów i Zmian w Rozwoju Obszarów
Miejskich Polski. Warszawa: ekspertyza na zlecenie MRR, 2010.
201
Download
Random flashcards
Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards