praca magisterska - Rodzina

advertisement
4
Spis treści
Wstęp…………………………………………………………………………..
Rozdział I
Środowisko rodzinne w świetle literatury........................................
1.1 Pojęcie środowiska rodzinnego……………………………………………
1.2 Rodzina jako grupa społeczna……………………………………………..
1.2.1.Atmosfera w domu rodzinnym........................................................
1.2.2.Sytuacje rodzinne a kształtowanie się osobowości………………..
1.3.
Rodzina jako instytucja…………………………………………………
1.3.1.Pozycja społeczno-zawodowa rodziców.............................................
5
1.3.2.Sytuacja materialno-bytowa................................................................
1.4 Rodzaje postaw rodzicielskich i style wychowania....................................
1.4.1 Stosunki panujące między rodzicami …………………….............
1.4.2 Stosunki panujące między rodzicami a dziećmi……………........
1.4.3 Stosunki panujące między rodzeństwem……................................
Rozdział II
Wpływ środowiska na dorastanie społeczne...................................
2.1 Rola rodziców w przygotowaniu do życia w społeczeństwie……………
2.2 Grupa rówieśnicza w procesie uspołeczniania………..............................
2.2.1 Rodzaje grup rówieśniczych….......................................................
2.2.2 Oddziaływanie grupy a wychowanie..............................................
2.3 Środowisko a postawy społeczne dziecka…..............................................
2.4 Społeczna dojrzałość dziecka ....................................................................
Rozdział III
Metodologiczne założenie pracy
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
Problemy badań .......................................................................................
Hipotezy pracy.........................................................................................
Zmienne zależne i niezależne pracy i ich wskaźniki.................................
Metody i techniki badań............................................................................
Przebieg i organizacja badań....................................................................
Charakterystyka badanego środowiska.....................................................
Rozdział IV
Analiza badań własnych.................................................................................
4.1. Analiza środowiska rodzinnego..................................................................
4.2. Analiza relacji z grupą rówieśniczą............................................................
4.3. Analiza wpływu środowiska na postawy i dojrzałość społeczną ..............
Wnioski .......................................................................................
Aneks….......................................................................................
Bibliografia .....................................................................................
6
WSTĘP
Rodzina w warunkach każdego społeczeństwa stanowi podstawową
i wszechstronną formę życia społecznego, zaspokajającą podstawowe potrzeby
ludzkie. „Urodzenie się w określonej rodzinie wyznacza nie tylko punkt startu
do dalszej życiowej drogi, lecz do pewnego stopnia określa także szansę
realizacji przyszłych celów życiowych”1.
Troskliwi rodzice starają się nie tylko zaspokoić aktualne potrzeby
dziecka i uczynić zeń poprawnego członka rodziny, starają się również
1
Cz. Czapów, Rodzina a wychowanie, Warszawa 1968, s. 9.
7
umożliwić
im
przyswojenie
pewnych
wiadomości,
umiejętności
i funkcjonowania w społeczeństwie.
Zdarza się jednak, że rodzice nie wypełniają należycie swych obowiązków
opiekuńczo-wychowawczych wobec dziecka. W takiej sytuacji zostaje
zaburzony jego rozwój i prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie.
W przypadku nie spełnienia przez rodzinę podstawowych zadań staje się ona
środowiskiem dysfunkcjonalnym2.
Poznanie środowiska dziecka jako jednostki społecznej wymaga
zwrócenia uwagi przede wszystkim na jego rodzinę, jako podstawowego
środowiska odgrywającego zasadniczą rolę w jego rozwoju.
Rodzina nie tylko oddziaływuje wychowawczo na swych członków, ale
kontroluje, czy jej zalecenia są respektowane i wykonywane.
Większość rodziców chciałaby wychowywać swoje dziecko jak najlepiej
i przygotować do życia w społeczeństwie. Pierwszym życiowym sprawdzianem
jest samodzielne uczestnictwo w środowisku równolatków bez udziału matki
i osób najbliższych. Jest to próba sprawdzenia się w kontaktach z grupami
rówieśniczymi.
Aby towarzyszyć dziecku w jego rozwoju, stwarzać mu ku temu jak
najlepsze warunki, rodzice muszą orientować się w prawach rządzących
rozwojem fizycznym i psychicznym, znać właściwości okresu, w którym
znajduje się ich dziecko. Muszą stale na nowo poznawać swoje dziecko. Jest
ono bowiem pod wieloma względami podobne do swoich rówieśników, podlega
tym samym, co oni prawidłowościom rozwoju, ale też różni się od nich, jest
inne, każde bowiem rozwija się według własnego modelu osobowości.
W swojej pracy starałam się przedstawić jak ważne jest środowisko
rodzinne w życiu dziecka. Od rodziny zależy z jakimi umiejętnościami dziecko
wkroczy w życie. Przez naśladownictwo dziecko wyrabia stosunek do
2
Z. Płoszyński, Problemy patologii środowiska rodzinnego, Patologia społeczna wśród dzieci i młodzieży
red.Z. Płoszyński, T. Wróblewski, Słupsk 1993, s. 36.
8
otaczającego świata. Dlatego dużą wagę przywiązuje się do wzorów
dostarczanych
przez
najbliższe
otoczenie.
Rosnące
zaciekawienie
i zainteresowanie otaczającym światem, charakterystyczne dla dziecka, zależy
od doświadczeń dostarczanych przez najbliższe otoczenie.
M. Ziemska uważa, że jednym z podstawowych zadań rodziny jest
zapewnienie dzieciom podstawowych warunków rozwoju, a więc stworzenie
odpowiedniego środowiska wychowawczego. Zamierzone oddziaływania
wychowawcze i nie zamierzone wpływy, wynikające ze wzajemnych stosunków
uczuciowych i interakcji między członkami oraz przez wzory osobowe
rodziców, rodziny przyczyniają się do psychicznego i społecznego rozwoju
dziecka.
Zagadnienie wpływu środowiska rodzinnego na rozwój dziecka
omawiam szerzej w rozdziale pierwszym mojej pracy. Rodzina jako
podstawowa komórka społeczna to kolejne zagadnienie, które poruszyłam
w tymże rozdziale. Starałam się tu zwrócić szczególną uwagę na funkcję
rodziny jako podstawowej kolebki kształtowania się osobowości dziecka.
Kolejny problem, który chciałam zaprezentować to pozycje społecznozawodowe rodziców, sytuacje materialno-bytowe w rodzinach i atmosferę
w domu rodzinnym. Jak wiemy, te wszystkie czynniki wpływają na prawidłowy
rozwój
społeczno-emocjonalny
dziecka.
W
przypadku
wystąpienia
jakichkolwiek nieprawidłowości doprowadzają one do aspołecznego, a nawet
patologicznego
zjawiska
mającego
negatywny
wpływ
na
kontakty
z rówieśnikami.
Uwzględniłam również różne sytuacje rodzinne, które modelują charakter
dzieci. Postawy rodziców i style wychowania uznałam za nieodzowny element
w kreowaniu zachowań dziecka wobec rówieśników. Odwołując się do
literatury przedstawiłam pozytywne i negatywne aspekty tego zagadnienia.
Rodzina jako pierwsza instytucja wychowawcza, gdzie dziecko poznaje
i uczy się współżycia z innymi, nabywając przy tym szereg doświadczeń, które
9
dostarczają wiele wzorców społecznych. Przykładem jest wzajemny stosunek
rodziców do siebie, rodziców do dziecka oraz wzajemne relacje między
rodzeństwem.
Rozdział drugi uwzględnia wpływ środowisk na dorastanie społeczne.
Opisałam w nim rolę rodziców w przygotowaniu do życia w społeczeństwie,
wpływ rówieśników na zachowanie się, grupę rówieśniczą jako środowisko
wychowawcze oraz środowisko a postawy społeczne dziecka. Chciałam tu
przedstawić różne wpływy na postawy społeczne dziecka, zaczynając od
rodziców poprzez grupy rówieśnicze oraz najbliższe środowisko. Wykazać
jednocześnie chciałam rolę społecznej dojrzałości, którą dziecko wynosi
z najbliższego otoczenia i realizuje w kontaktach z innymi.
W trzecim rozdziale przedstawiłam metodologię, a w niej problem badań,
metody i techniki, które wykorzystałam do napisania tej pracy. Przedstawiłam
również krótka charakterystykę badanego środowiska.
W kolejnym rozdziale pracy przedstawiłam ilościowe i jakościowe
opracowanie wyników badań, w formie tabel, dokonałam podsumowania
własnej pracy badawczej i zebrałam najważniejsze wnioski wypływające
z badań.
Ostatnim fragmentem prezentowanej pracy jest zakończenie, w którym
dokonałam krótkiego podsumowania każdego rozdziału.
Na końcu umieściłam wykaz literatury (bibliografię) na podstawie, której
opierałam się pisząc tę pracę oraz załączniki w postaci kwestionariusza ankiety
dla rodziców i dzieci.
10
ROZDZIAŁ I
ŚRODOWISKO RODZINNE W ŚWIETLE LITERATURY
Rodzina stanowi dla dziecka ważne, a w kolejności pierwsze środowisko
rozwojowe i wychowawcze. Wywiera ona istotny wpływ na prawidłowy rozwój
dziecka i formowanie się jego osobowości. W rodzinie dziecko poddane jest
wszechstronnemu procesowi oddziaływania wychowawczego.
Rodzina to intymne środowisko, w którym relacje zachodzące między
rodzicami a dziećmi powinny przebiegać swobodnie. Pogodny nastrój,
serdeczność i wzajemne zrozumienie tworzą właściwy klimat do życia. Dziecko
11
w takich warunkach nie sprawia kłopotów wychowawczych, rozwija się
prawidłowo.
Należyte
wypełnianie
ról
rodzicielskich,
uznanie
praw
i obowiązków dziecka oraz zapewnienie mu warunków wszechstronnego
rozwoju decydują o wysokiej wartości rodzinnego środowiska wychowawczego.
Świadome i mądre rodzicielstwo to rozumienie odpowiedzialności za losy
dziecka i właściwe postępowanie wobec niego. To także rzetelna wiedza
o dziecku, o prawach rządzących jego rozwojem psychicznym i fizycznym,
o jego potrzebach i możliwościach. To również umiejętność zapewnienia
dziecku warunków do najpełniejszego rozwoju i umiejętności przygotowania do
życia w społeczeństwie.
1.1.Pojęcie środowiska rodzinnego
Wielu badaczy przyjmuje za punkt wyjścia pogląd, że rodzina jest
interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem
społecznym, czy też pewnym rodzajem instytucji społecznej. Można
powiedzieć, że rodzina jest stara „jak świat”, jak ród ludzki. Była zawsze, jest
z nami i będzie tak długo, jak długo będzie istniał człowiek.
W literaturze występuje wiele definicji rodziny. W. Okoń podaje, że
„rodzina to mała grupa społeczna, składająca się z rodziców, ich dzieci
i krewnych; rodziców łączy więź małżeńska, rodziców z dziećmi więź
rodzicielska, stanowiąca podstawę wychowania rodzinnego, jak również więź
formalna określająca obowiązki rodziców i dzieci względem siebie”3
Według M. Ziemskiej „rodzina jest małą naturalną grupą społeczną
w której centralnymi rolami są role matki i ojca, stanowiącą całość względnie
trwałą, podlegającą dynamicznym przekształceniom związanym głównie
z biegiem życia jednostek wchodzących w jej skład; opiera się ona na zastanych
tradycjach społecznych i rozwija własne tradycje”4.
3
4
W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Warszawa 1981, s. 261.
M. Ziemska, Rodzina a osobowość, wyd. I, Warszawa 1975, s. 36.
12
O ogromnym znaczeniu rodziny mówi się i pisze w literaturze
pedagogicznej i psychologicznej obecnie bardzo wiele. Podkreśla się jej wpływ
na rozwój fizyczny, umysłowy a zwłaszcza emocjonalny, moralny i społeczny
dziecka. Zwraca się uwagę na jej szczególną rolę w kształtowaniu osobowości.
Według A. Kamińskiego „rodzina pozostaje dla ogromnej ilości dzieci
i dorosłych podstawowym zespołem wspólnoty życia; jest to wspólnota głównie
emocjonalna, w której podczas wszystkich lat życia nastąpiło wzajemne
wyrównanie poglądów i ocen tak wielkie, jak to tylko było możliwe (…)
Dla wielu dom (…) stanie się podporą emocjonalną, ostoją bezpieczeństwa
psychicznego”5.
J. Rembowski twierdzi, że „rodzina to mała i jednocześnie pierwotna
grupa o swoistej organizacji i określonym układzie ról między poszczególnymi
członkami, związana wzajemną odpowiedzialnością moralną, świadoma własnej
odrębności, mająca swe tradycje i przyzwyczajenia, zespolona miłością
i akceptująca się nawzajem”6.
Rodzina jest instytucją ogólnoludzką spotykaną we wszystkich kulturach
i epokach. Ludzie wchodzący w jej skład powiązani są ze sobą więzią
małżeństwa, pokrewieństwa lub adopcji. Jej zalążkiem jest małżeństwo
pojmowane w naszej kulturze jako legalny, względnie trwały związek kobiety
i mężczyzny, powołany w celu wspólnego pożycia, wspólnej pracy dla dobra
rodziny, a więc głównie wychowania dzieci, wzajemnej pomocy oraz obopólnej
satysfakcji emocjonalnej.
Jest więc rodzina tym składnikiem środowiska wychowawczego, który
oddziałuje na człowieka najdłużej, czasem przez całe jego życie. Jednak
najsilniejszy wpływ wywiera w dzieciństwie, gdy oddziaływanie innych
5
6
A. Kamiński, Funkcje pedagogiki społecznej, Warszawa 1975, s. 101.
J. Rembowski, Więzi uczuciowe w rodzinie, Warszawa 1972, s. 31.
13
instytucji jest ograniczone, a za opiekę i wychowanie dziecka odpowiedzialni są
przede wszystkim rodzice”7.
Badania i obserwacje wykazują, że rodzina stanowi środowisko, które
zapewnia dzieciom najlepsze warunki rozwoju. Żadna instytucja, żaden zakład
opiekuńczo-wychowawczy nie jest w stanie zastąpić rodziny 8.
Rodzina jest elementem środowiska wychowawczego, który oddziałuje na
jednostkę najdłużej, od urodzenia dziecka, aż po jego usamodzielnienie,
a niekiedy nawet całe życie. W rodzinie dziecko nawiązuje pierwsze kontakty,
zdobywa doświadczenia w zakresie współżycia społecznego, jest wdrażane do
funkcjonowania w czekających je rolach społecznych: członka rodziny,
przedszkolaka, ucznia, kolegi, członka społeczeństwa. Rodzina jest pierwszym
terenem oddziaływań wychowawczych dla dziecka. Wychowanie odbywa się
w rodzinie w sposób naturalny, przez uczestnictwo dziecka w codziennych,
różnorodnych sytuacjach życiowych. Jest ono również wyznaczone przez
określone, indywidualne cechy i predyspozycje rodziców np.: wzory wyniesione
z rodzin, własny system wartości, emocjonalny stosunek do dzieci, określoną
władzę pedagogiczną itp. Z tego powodu sposób wychowania w każdej rodzinie
ma swój indywidualny charakter.
Rozwijające się dziecko znajduje się pod wpływem różnorodnych
oddziaływań, ale podstawowe wzorce zachowań, które kształtują jego
osobowość i zachowanie, wynosi z domu.
W kategoriach środowiska wychowawczego rodzina ma obiektywne lub
subiektywne znaczenie. „Rodzina w znaczeniu obiektywnego środowiska
wychowawczego stanowi zespół pewnych elementów: cech i interakcji
wyróżnianych jako typowe dla rodzin danej zbiorowości. W takim ujęciu
rodzinę postrzega się niejako „ z zewnątrz”, od strony zbiorowości. (...) Rodzina
w znaczeniu subiektywnego środowiska wychowawczego jest indywidualnym
7
8
A. Rożnowska, Wybrane aspekty wychowania w rodzinie, Słupsk 1998, s. 4-5.
H. Filipczuk, Rodzina a rozwój psychiczny dziecka, Warszawa 1981, s. 68.
14
i
niepowtarzalnym
środowiskiem
wychowawczym
o
specyficznym,
jednostkowym charakterze”9.
Rodzina zatem jest składnikiem środowiska wychowawczego, która
stanowi elementarną komórkę życia w społeczeństwie i oddziałuje na jednostkę
najdłużej, niekiedy przez całe życie.
Rodzina to naturalne środowisko wychowawcze, gdzie oddziaływania na
dziecko dokonują się w normalnych warunkach życiowych, w różnorodnych
sytuacjach codziennych.
Dziecko przychodzi na świat w określonej rodzinie. „Ona właśnie
zaspokaja we wczesnych okresach rozwoju wszystkie jego potrzeby, dostarcza
mu mniej czy bardziej urozmaiconych i różnorodnych stymulacji. Dopiero wraz
z wiekiem dziecka niektóre funkcje rodziny przejmują stopniowo inne
środowiska wychowawcze oraz specjalne instytucje opiekuńcze i kształcące.
Rodzina
ma
zatem
unikalne
znaczenie
w
całokształcie
procesów
wychowawczych oddziałujących na jednostkę”10.
M.
Przetacznikowa-Gierawska
wymienia
pewne
wspólne
cechy
funkcjonalne charakterystyczne dla wszystkich stadiów wychowania w rodzinie
i dla całokształtu działalności wychowawczej rodziny wobec dzieci. Są one
następujące:
1. „Rodzina zaspokaja podstawowe biologiczne i psychologiczne potrzeby
dziecka, takie jak potrzebę bezpieczeństwa, zależności, miłości.
Kształtuje zarazem nowe potrzeby poznawcze, emocjonalne i społeczne:
potrzebę
życzliwości,
uznania,
zaspokojenia
ciekawości,
samourzeczywistnienia i wiele innych.
2. Rodzina
przekazuje
dziecku
dorobek
kulturowy
społeczeństwa,
pośredniczy w nadawaniu przez dziecko znaczenia przedmiotom
i zjawiskom z otoczenia oraz większości bodźców zewnętrznych.
9
E. Jarosz, Wybrane obszary diagnozowania pedagogicznego, Katowice 2003, s.s.16-17.
M. Przetacznikowa-Gierawska, Z. Włodarski, Psychologia wychowawcza, Warszawa 1994, s.s. 113-114.
10
15
3. Rodzice i inni członkowie rodziny dostarczają dziecku modeli osobowych
i wzorów zachowań w konkretnych sytuacjach życia codziennego.
4. Rodzice i inni członkowie rodziny przekazują dzieciom określony system
wartości i norm społecznych.
5. Rodzina stanowi teren socjalizacji dziecka: przyjmowania przez nie zadań
i obowiązków wykraczających poza jego osobiste potrzeby i interesy,
współdziałania w grupie, pełnienia ról społecznych.
6. Rodzina jest dla dziecka polem doświadczalnym, na którym wypróbowuje
ono swe siły i możliwości, znajdując oparcie i punkt odniesienia (wzorce)
w rodzinach i innych członkach rodziny; na ich wsparcie, radę i pomoc
dziecko może zawsze liczyć”11.
Nie zawsze jednak rodzice potrafią właściwie wychowywać swoje dziecko.
Popełniają błędy nie uświadamiając sobie iż, stosowane przez nich metody
wychowawcze są chaotyczne, zmienne, nie są oni konsekwentni w stawianiu
dzieciom wymagań i egzekwowaniu ich wykonania. Niektórzy rodzice zdają
sobie sprawę z braku kompetencji wychowawczych i rezygnują ze świadomego
kierowania dziećmi. Inni natomiast żądają całkowitego posłuchu i uległości ze
strony dzieci, bez próby zrozumienia dziecka i jego potrzeb.
1.2. Rodzina jako grupa społeczna
W strukturze społeczeństwa uznaje się rodzinę jako podstawową komórkę
w sensie biologicznym, społecznym, ekonomicznym i wychowawczym12.
Stanowi pierwotną i zarazem podstawową formę organizacji społeczeństwa, jest
również prymarną instytucją wychowawczą. O jej roli jako naturalnego
środowiska wychowawczego świadczy fakt, że to ona stanowi pierwsze źródło
przekazu symbolicznego. Małe dziecko uczy się w niej wyrażania uczuć i myśli,
a także odpowiednich reakcji i zachowań. W rodzinie dziecko zapoznaje się po
11
12
tamże, s.119.
R. Wroczyński, Pedagogika społeczna, Warszawa 1979, s. 109.
16
raz pierwszy z normami postępowania i jest wdrażane do funkcjonowania
w czekających je rolach społecznych 13.
Za najważniejszą i podstawową grupę społeczną, na której opiera się całe
społeczeństwo
uważa
się
rodzinę,
odgrywającą
kluczową
rolę
w funkcjonowaniu jednostek. Lepsza czy gorsza egzystencja rodzinna wiąże się
bezpośrednio z jakością ich życia oraz warunkuje w znacznej mierze stopień
sprawności funkcjonowania społeczeństwa. Kształt i funkcjonowanie rodziny
zależy od mikrostruktury, makrostruktury oraz układu społeczno-globalnego,
która odpowiednio modyfikuje jej strukturę, funkcjonowanie i mentalność
członków, a z kolei rodzina wywiera wpływ na społeczeństwo globalne czyli
jest znaczącym elementem interakcji, kreując pozytywne jak i negatywne
zjawiska w społeczeństwie.
Każda rodzina spełnia szereg funkcji. Z. Tyszka wymienia cztery grupy
funkcji wypełnianych przez rodzinę: biopsychiczną, ekonomiczną, społecznowyznaczającą i socjopsychologiczną 14.
Według M. Ziemskiej funkcje rodziny można podzielić ze względu na
wypełnienie zadań na rzecz społeczeństwa oraz na rzecz swych członków.
Autorka wymienia następujące funkcje:
- prokreacyjna (dostarcza nowych członków)
- produkcyjna (dostarcza społeczeństwu pracowników)
- usługowo-opiekuńcza (zapewnia codzienne usługi i opiekę)
- socjalizująca (wprowadza w społeczeństwo)
-psychohigieniczna
(zapewnia
poczucie
stabilizacji,
bezpieczeństwa,
równowagę emocjonalną, warunki dla rozwoju osobowości)15.
Obok zadań na rzecz społeczeństwa rodzina spełnia równocześnie zadania
wobec swych członków, a to głównie dzięki zaspokajaniu ich różnego rodzaju
B. Minerski, B. Śliwerski (red.): Leksykon pedagogiczny, Warszawa 2000, s. 192.
Z.Tyszka, Socjologia rodziny, Warszawa 1976
15
M. Ziemska, Rodzina a osobowość, Warszawa 1975.
13
14
17
potrzeb: biologicznych, ekonomicznych i psychospołecznych. Są one ściśle
powiązane z zadaniami na rzecz makrostruktury społecznej.
Rodzina spełnia podstawowe funkcje opiekuńcze zapewniając dzieciom
rozwój psychiczny i fizyczny, zaspokajając takie potrzeby jak:
- potrzebę pewności i poczucia bezpieczeństwa
- potrzebę solidarności i łączności z bliskimi osobami
- potrzebę miłości
- potrzebę akceptacji i uznania 16.
Rodzina wychowuje poprzez codzienne życie, panujący w niej klimat,
stosunki między małżonkami, między rodzicami i dziećmi, dziećmi także
pomiędzy rodzeństwem. Dziecko obserwując postępowanie innych członków
rodziny, przyswaja sobie wzory zachowań oraz normy i wartości społeczne,
„poznaje różnorodne cele zaspokajające jego potrzeby oraz uczy się sposobów,
za pomocą których te cele można osiągnąć” 17.
Rodzina poprzez wzory zachowań dorosłych (przeważnie nieświadomie)
kształtuje pierwsze wyobrażenie dziecka o otaczającym świecie, stosunek do
tego świata, postawy wobec innych ludzi i wobec samego siebie. W związku
z tym „wpływy rodziny ogarniają różnorodne sfery osobowości dziecka:
intelektualną, emocjonalną, motywacyjną, docierając do najgłębszych jego
warstw” 18.Zależą one jednak od tego, w jakim stopniu rodzice potrafią wypełnić
swoje zadania w stosunku do dziecka oraz czy potrafią wywiązać się ze swoich
rodzicielskich obowiązków.
Nie można też pominąć wpływu wielkości rodziny na proces wychowania
dziecka. W rodzinie małej, dwupokoleniowej mniejsza będzie ilość wpływów na
dziecko niż w rodzinie dużej, gdzie oprócz rodziców najmłodsze pokolenie
styka się z oddziaływaniem dziadków.
H. Spionek. Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych, Warszawa 1979.
Z. Zaborowski, O rodzinie. Rodzina jako grupa-społeczno-wychowawcza, Warszawa 1969, s. 120.
18
tamże, s. 20.
13
17
18
Z wychowawczej funkcji rodziny wynikają pewne zadania, które winna
ona spełniać. Należą do nich:
- zaspokojenie podstawowych potrzeb dziecka oraz kształtowanie innych
nowych potrzeb poznawczych i emocjonalnych
- przekazywanie dorobku kultury
- dostarczanie modeli osobowych i wzorców zachowania w konkretnych
sytuacjach życia codziennego
- przekazywanie określonego systemu wartości i norm społecznych
- rodzina stanowi pole doświadczalne dla działalności dziecka, na którym
wypróbowuje ono swoje możliwości, gdzie znajduje oparcie.
M. Ziemska uważa rodzinę za kolebkę osobowości, gdzie w „bliskich
interakcjach z matką, ojcem, rodzeństwem czy dziadkami dziecko rozwija
podstawowe funkcje psychiczne i kształtuje strukturę osobowości; wzrasta
w świat kultury danego społeczeństwa i przejmuje normy postępowania oraz
normy zachowania się. Nie tylko dziecko kształtuje swoją osobowość
w rodzinie. Kształtują ją także rodzice w trakcie pełnienia ról rodzicielskich.
Wychowanie dziecka wzbogaca ich osobowość, dostarcza nowych doświadczeń
społecznych,
nabywanych
interakcjach
z
dzieckiem
i
w
kontaktach
z instytucjami społecznymi współdziałającymi w jego wychowaniu” 19.
1.2.1 Atmosfera w domu rodzinnym
Rodzina jest najistotniejszym stymulatorem rozwoju kulturalnego
jednostki. Atmosferę wychowawczą domu rodzinnego kształtują wzajemne
postawy między rodzicami a dziećmi, zwłaszcza wiele zależy od tego jakie
dominują w niej uczucia, w jaki sposób przekazuje się dzieciom fakt, że są
kochane. Dobre rodzina przekazuje dzieciom postawy społecznie wartościowe,
co ułatwia im wejście w szersze kręgi społeczne, w życie szkoły oraz w życie
miejscowego i dalszego środowiska. O atmosferze domu i rodzinie decydują
19
M. Ziemska, Rodzina a osobowość, Warszawa 1979, s.5-6.
19
wzajemne stosunki między ojcem i matką oraz współżycie pozostałych
członków rodziny i rodzeństwa. Klimat domu rodzinnego tworzą również
stosowane przez rodziców zabiegi wychowawcze. Ognisko domowe ma
decydujący wpływ na kształtowanie cech charakteru i obrazu człowieka. To
miejsce gdzie szukamy zrozumienia, wsparcia i wewnętrznego spokoju. Gdy
popadamy w zły nastrój lub coś nas gnębi, w domowym cieple szukamy
pomocy, zrozumienia i bliskiego nam rozmówcy. Wszyscy
domownicy
powinni z życzliwością nawzajem siebie wysłuchiwać, dzięki temu dochodzimy
do porozumienia, poszanowania i współdziałania. Dzieci, które pochodzą
z rodzin charakteryzujących się dużym ciepłem, mają przeważnie dobre
kontakty społeczne w grupie rówieśniczej. Dziecko, w stosunku do którego
rodzice przejawiają prawidłowe postawy, jest aktywne, pewne siebie, ma
pozytywną samoocenę oraz pozytywne postawy wobec innych. Jest ono zdolne
do nawiązania trwałych przyjaźni, jest pogodne, wesołe, lojalne i solidarne.
Dzieci wychowywane w rodzinach typu demokratycznego częściej niż inne są
samodzielne, zdyscyplinowane wewnętrznie, aktywne, otwarte na jakiekolwiek
zadania i kreatywne. Dzięki temu stylowi nie tylko można, z udziałem dzieci
rozstrzygać ich problemy, lecz także w naturalny sposób kształtować rozwój
społeczny dziecka.
Miłość rodzicielska według J. Maciaszkowej „powinna być rozumna
i wymagająca zarazem. Miłość rodzicielska to przede wszystkim otwarta
postawa na
potrzeby dzieci. Powinna towarzyszyć dziecku stale, ale musi
przybierać różne formy… Po prostu rodzina, w której obowiązuje kultura
współżycia, nie pozwala na rozplenienie się egoizmu, zawiści, zazdrości,
a wprost przeciwnie- uczy i wdraża do pomocy, radości z sukcesów innych
osób, życzliwego współdziałania”20.
Bardzo duże znaczenie dla rozwoju umysłowego i społecznego ma
poziom kulturalny rodziny. Rodzina o wyższym poziomie znacznie lepiej
20
J. Maciaszkowa, O współżyciu w rodzinie, Warszawa 1980, s. 44.
20
przygotowuje dziecko zarówno pod względem rozwoju jego sprawności
intelektualnych, jak i nawyków obcowania z dobrami kultury. Daje dziecku
lepsze warunki do wyrabiania tych cech, które pozwalają mu łatwiej
przystosować się do środowiska.
W rozwoju psychicznym dziecka i wyrobieniu w nim odpowiednich
postaw wobec środowiska najważniejszą rolę odgrywają-obok warunków
kulturalnych-te czynniki sytuacji rodzinnej, które decydują o atmosferze
wychowawczej i sytuacji społecznej dziecka w rodzinie. Czynniki te mają
szczególnie silny wpływ na rozwój osobowości dziecka oraz na aktualny
poziom jego sprawności umysłowej. Do czynników tych zaliczamy strukturę
społeczną rodziny tzn. jej skład osobowy, stan liczebny i stosunki prawnospołeczne łączące członków rodziny oraz więzi osobiste między nimi.
Najważniejszym warunkiem prawidłowych stosunków w rodzinie jest to czy
dziecko ma obojga rodziców (rodzina pełna naturalna) czy też nie (rodzina
niepełna) oraz czy wychowuje się we własnej rodzinie czy też w rodzinie
zastępczej. Można stwierdzić, że dla dziecka niekorzystna jest taka struktura
społeczna rodziny, która powoduje brak stabilizacji stosunków uczuciowych
między rodzicami a dzieckiem, i każda taka sytuacja, która te stosunki pogarsza.
Struktura społeczna rodziny wpływa na jej atmosferę wychowawczą.
Nie bez znaczenia jest także atmosfera wychowawcza w rodzinie, którą
określa przede wszystkim charakter wzajemnych stosunków między rodzicami,
stopień zainteresowania rodziców sprawami dziecka, a także ich stosunek do
niego. Czynniki te wywierają największy wpływ na rozwój jego osobowości,
stosunek do pracy i do samego siebie oraz do całego otaczającego świata.
Niekorzystna atmosfera wychowawcza rodziny hamuje jego rozwój
społeczno-uczuciowy. Poczucie beznadziejności i bezsiły jakiego doznaje np.
dziecko odrzucone przez rodziców, zniechęca je do wysiłku, obezwładnia
psychicznie. W niesprzyjającej sytuacji rodzinnej poczucie bezpieczeństwa,
które zapewnia dziecku zgodne współżycie rodziców, zostaje zburzone. Dorośli
21
zajęci swoimi trudnymi sprawami nie poświęcają wiele uwagi dziecku, które
zdane jest na przeżywanie ciężko i samotnie konfliktów rodzinnych, często
w poczuciu własnej winy.
Dzieci z rodzin o przewadze negatywnych doświadczeń ujawniają
podwyższony poziom agresywności lub wycofywania się z kontaktów
społecznych. Postawy negatywne: odrzucania, nadmiernej stanowczości
i surowości wiążą się z utrzymaniem dystansu, unikaniem i odtrącaniem,
kształtują brak wiary we własne możliwości, niepewność siebie i egoizm.
Niekorzystny wpływ wywiera nadmierna surowość i rygoryzm, nadmierne
korygowanie zachowań dzieci i stosowanie surowych kar, nakazów i zakazów.
W
przypadku
takim
dzieci
ujawniają
zmienność
nastrojów,
agresję
i nieposłuszeństwo, bywają impulsywne i społecznie niedojrzałe. U dzieci zbyt
surowo traktowanych występują zaburzenia w dziedzinie emocjonalnej,
przejawiające się w reakcjach lękowych, przygnębieniu i nadpobudliwości.
I. Obuchowska nazywa atmosferę wychowawczą jako „specyficzny dla
poszczególnej
rodziny
klimat
wychowania”21.
Dokładnie
przedstawia
„uszkodzoną” atmosferę rodzinną. Taka atmosfera ma różny charakter. Autorka
wyjaśnia, że będzie to:
- atmosfera napięta – nieufność i niedomówienia często doprowadzają do
konfliktów;
- atmosfera hałaśliwa – awantury i kłótnie;
- atmosfera depresyjna – smutek i apatia;
- atmosfera obojętna – brak więzi uczuciowej między rodzicami a dzieckiem;
- atmosfera nadmiaru emocji i problemów – nadmiar emocji sporadycznie
okazywany dziecku, nadmierne sprzężenie między działaniem a emocjami
kierowanymi z zewnątrz;
- atmosfera wroga – wrogość i złe nastawienie do dziecka 22.
21
22
I. Obuchowska, Dynamika nerwic, Warszawa 1976, s. 154.
Por. A. Rożnowska, Wybrane aspekty wychowania w rodzinie, Słupsk 1998, s. 13-14.
22
Wyżej wymienione charaktery atmosfer prowadzą do dysfunkcji rodzin,
przyczyniając się jednocześnie do niedostosowania społecznego i patologii. Im
rodzina bardziej odbiega od normy, tym prawdopodobieństwo wystąpienia
zjawisk patologicznych jest większe. Wśród czynników ryzyka można
wymienić: rozbicie rodziny, niski status materialny, złe warunki mieszkaniowe,
które wiążą się z tym:
 niewystarczające zaspokajanie potrzeb biologicznych
 niezaradność wychowawcza
 nasilone zjawiska patologii (alkoholizm, narkomania, przestępczość)
 niewystarczające zaspokajanie potrzeb psychicznych (bezpieczeństwa,
akceptacji i innych)
Dzieci
żyjące
podwyższonego
w
rodzinach
ryzyka”.
dysfunkcyjnych
Oznacza
to
stanowią
większe
tzw.
„grupę
prawdopodobieństwo
wystąpienia trudności wychowawczych, niedostosowania społecznego oraz
naruszania norm prawnych.
Atmosferę wychowawczą w rodzinie określają przede wszystkim
panujące w niej stosunki emocjonalne między członkami rodziny, które
wywierają największy wpływ na rozwój osobowości dziecka, jego postawy
wobec różnych przyswajalnych norm życia społecznego, stosunek do pracy i do
samego siebie oraz do otaczającego świata. Rodzina działa na dziecko, według
O. Lipkowskiego, nie przez świadomą organizację procesów wychowania, nie
przez nakazy, zakazy, polecenia, lecz działa przez swoistą atmosferę „gniazda
rodzinnego”23.
Pozytywne oddziaływanie na dziecko jest możliwe wówczas, jeśli rodzina zdoła
wytworzyć korzystną atmosferę, w której dziecko może znaleźć ciepłą, opiekę
i bezpieczne schronienie. Dom rodzinny jest swoistym środowiskiem
wychowawczym, w którym zaspokajane są najważniejsze potrzeby dziecka,
23
O.Lipkowski, Resocjalizacja, Warszawa 1975, s. 40.
23
a wśród nich potrzeba uczuciowego oparcia i poczucia bezpieczeństwa, które
najlepiej może zapewnić dziecku rozumne i serdeczne wychowanie rodzinne.
Najważniejszą rolę w układzie stosunków rodzinnych spełniają rodzice.
Rodzice silnie uczuciowo związani z dziećmi poświęcają im więcej czasu,
a także udzielają im wielu wskazówek, pouczeń i wyjaśnień. Dzieci otoczone
miłością i serdecznością są bardziej wrażliwe na ocenę społeczną, żywiej
reagują na nagrody i kary, rozwijają się szybciej i pełniej. Te fakty dodatkowo
sprzyjają kształtowaniu się cech potrzebnych do osiągnięcia dojrzałości
społecznej.
W każdej rodzinie należy tworzyć taki klimat, by najbliżsi szanowali
i kochali się nawzajem. Rodzina to wspólnota nawzajem się motywująca
i pozytywnie wpływająca na rozwój osobowości i własnego wizerunku. Najlepsze co rodzice mogą uczynić dla swoich dzieci, to kochać lub przynajmniej
szanować się wzajemnie, by dziecko nie postawić wobec konieczności wyboru
jednego z nich. Rodzice muszą nauczyć się przede wszystkim rozmawiać ze
swoimi dziećmi w jak najlepszym znaczeniu tego słowa. Dzieci powinny
uczestniczyć w pracach domowych i w rozwiązywaniu rodzinnych problemów,
aby wspólnie z rodzicami rozwijać się i dojrzewać. W rodzicach dzieci muszą
znaleźć pomoc i wsparcie, życzliwość i zachęty, wiarę we własne możliwości
i entuzjazm. Trzeba kształtować charakter naszych dzieci przez formowanie
i objaśnianie pozytywnych zachowań i postaw24.
1.2.2. Sytuacje rodzinne a kształtowanie się osobowości
Wpływ środowiska rodzinnego wychowującego przez zasady, przykłady
i obserwację wpaja dziecku pewnego rodzaju normy zachowania się. Rodzina to
organizm, którego częścią spójną jest dziecko. Można, więc stwierdzić iż:
„każde dziecko jest zwierciadłem swego świata, a szczególnie swego
Z. Rydel, Domowe ognisko-czy pobojowisko?, [w:] Ku partnerstwu szkoła-rodzice, pod red. J. Konwickiego,
Jelenia Góra 1999, s. 105-106.
24
24
rodzinnego światka”, a rodzina stanowi strukturę, w której każdy osobnik ma
oznaczone swoje miejsce. Ma to wpływ na rozwój charakteru dziecka,
w szerokim tego słowa znaczeniu. Idealny układ to taki, który stwarza najlepsze
warunki wzrostu i rozwoju, a jednocześnie nie naraża na jakiekolwiek
zaburzenia.
Rodzic, który miał szczęśliwe dzieciństwo, bez poważnych konfliktów ze
swoimi rodzicami, potrafi okazać wiele miłości, zrozumienia i tolerancji
własnym dzieciom. Dom rodzinny nie powinien być zamknięty, ani tyrański,
powinien być miejscem, do którego zawsze powraca się z radością. Każdy
powinien znać swoje miejsce i umieć uszanować osobowość innych, unikając
częstych sprzeczek z rodzeństwem. Ważne jest też, aby trudności pochodzące ze
środowiska nie stały się trudnościami w układzie rodzinnym.
Skutki oddziaływania środowiska mniej harmonijnego dają dowody
zaburzeń powstałych w wyniku rozkładu rodziny. Dzieci często przejmują się
taką sytuacją nawet wtedy, gdy rodzice starają się ukryć przed nimi własne
nieporozumienia. Równowaga rodziny bywa nieraz zachwiana z powodu
śmierci jednego z członków rodziny lub wskutek jego przymusowej
nieobecności. W młodszym wieku, gdy dziecko straci jednego z rodziców często
obwinia za ten stan rzeczy siebie, co wyraża agresywnym zachowaniem wobec
rówieśników. Strata ojca lub matki powoduje nieświadome powikłania, które
mogą mieć wpływ na rozwój psychiczny jednostki. Im sytuacja jest bardziej
zagmatwana, tym więcej trudności musi dziecko przezwyciężyć, aby wrócić do
równowagi.
Zgon jednego z rodzeństwa odczuwany jest w łagodniejszy sposób, ale
zachowanie rodziców (niepocieszonych w nieszczęściu) stawia pozostałe dzieci
w okropnej sytuacji, ponieważ w ich mniemaniu nieobecny zajmuje pierwsze
miejsce w sercu rodziców.
Gdy rodzice pragną dziecka o określonej płci, a chwilą przyjścia na świat
często nie traktują je zgodnie z istotnym stanem rzeczy; chłopcom wiąże się
25
kokardy, a dziewczynkom krótko strzyże się włosy. Najgorzej jest, gdy dziecko
jest niechciane wówczas rodzice robią dobrą minę do złej gry, lecz nie zawsze
udaje im się to ukryć. Są przekonani, że robią wszystko, aby zaspokoić
podstawowe potrzeby materialne i nie tylko, ale ich wewnętrzne, negatywne
nastawienie ujawnia się różnych sytuacjach rodzinnych.
Miejsce, zajmowane w rodzinie ma znaczny wpływ na kształtowanie
charakteru. Jedynak cierpi przez nadmiar miłości, niepokoju i ambicji, jest
przedwcześnie dojrzały, przyzwyczaja się do myśli, że jest „pępkiem świata” co
w rezultacie przyczynia się do trudności w nawiązywaniu kontaktów
z rówieśnikami. Gdy przestało być jedynakiem odczuwa ten fakt boleśnie, bywa
zazdrosny, złośliwy i stara się narzucić młodszym swoją wolę, lub przyjmuje
postawę skrajne przeciwną, usuwając się na plan dalszy.
W rodzinach wielodzietnych obserwuje się zjawisko iż, najmłodsze
dziecko jest kapryśne, leniwe, kłótliwe, często faworyzowane przez rodziców
bądź jednego z rodzeństwa, gdzie wiele poczynań uchodzi mu bezkarnie, a jego
stosunek do pozostałych i rówieśników jest lekceważący.
Należałoby również wspomnieć o sytuacji rodzinnej dzieci nieślubnych,
adoptowanych i z prawowitych małżeństw.
Środowisko, w którym żyje dziecko często zależy od tego, czy matka
nieślubnego dziecka potrafi stawić czoło niewyrozumiałej opinii publicznej.
Zdarza się, że z miłości do dziecka stara się ona oczyścić je z tej winy, dając mu
surowsze wychowanie lub powierzając jego wychowanie osobom trzecim.
Takim postępowaniem buduję między sobą a dzieckiem przepaść, w obawie aby
ono nie poszło za jej przykładem.
W przypadku dziecka przybranego należy mu bez obaw wyjawić „całą
prawdę”, że jest adoptowane, a opiekunowie nie są rodzicami biologicznymi.
Ale w rzeczywistości zmowa milczenie zdarza się w wielu przypadkach,
w obawie przed gwałtownym wstrząsem,
w przyszłości.
utratą uczuć i porzucenia ich
26
Dziecko z prawowitego małżeństwa, jeżeli stanowiło ono dla jednego lub
obojga małżonków przymus (jest niechciane), bardzo często jest ono odtrącane
i traktowane jak zbędny przedmiot. Ogromnej rozterki doznają także te dzieci,
które stają się „kartą przetargową” w kłótniach i procesach rozwodowych
rodziców.
W rodzinach zrekonstruowanych ojczym lub macocha starają się narzucić
swoją wolę przesadną dobrocią lub siłą i mają pretensje do pasierbów, że nie są
im wdzięczni. Inni boją się, spowodować psychiczne komplikacje i przez
delikatność nie zajmują odpowiedniego stanowiska, nie uczestnicząc w jego
wychowaniu.
Kolejnym przykładem są rodziny wielopokoleniowe, które żyją pod
jednym dachem mają duży wpływ pośredni lub bezpośredni oddziałując na
równowagę otoczenia. Dziadkowie, wujowie i ciotki, żyjący wraz z najbliższą
rodziną dziecka, często przyczyniają się do konfliktów, które odbijają się na
dziecku. Starsze osoby chętnie udzielają rad i krytykują, mają skłonność do
traktowania rodziców dziecka, jak by ci byli dziećmi i często wykorzystują swój
autorytet.
Zależnie od tego czy atmosfera panująca w domu jest swobodna czy
surowa, wesoła czy smutna, spokojna czy nerwowa, napięta czy pogodna,
wpływa na usposobienie, nerwowość, energie i zdrowie psychiczne dziecka.
Krańcowa surowość rodziców zwiększa dystans dzielący ich od własnych
dzieci, które zachowują się w późniejszym czasie liberalnie w stosunku do
swoich dzieci, co jest odbierane obojętnie.
1.3. Rodzina jako instytucja
Rodzina jako podstawowa instytucja społeczna, o trwałej strukturze,
opartej na określonych wzorach zachowań zaspokajające podstawowe potrzeby.
Jest naturalnym środowiskiem dla rozwoju człowieka. Dla małego dziecka dom
rodzinny
jest
jedyną
instytucją,
czuwającą
nad
jego
emocjami
27
i doświadczeniami25. P.J.Fichter określa małżeństwo i rodzinę jako trwałą
instytucję społeczną opartą na wzorach, rolach i stosunkach zaspokajających
podstawowe potrzeby jednostki. A zatem rodzina powinna spełniać określone
zadania:
 tworzyć wspólnotę rodzinną,
 dbać o sprawne funkcjonowanie,
 uczestniczyć w życiu społecznym,
 wypełniać określone role w rodzinie26.
Instytucja, którą nazywamy rodziną spełnia te zadania, jest naturalnym
środowiskiem sprzyjającym rozwojowi osobowości jej członków. Specyficzny
układ stosunków między osobami różnej płci, sprzyja wzajemnej pomocy
i opiece rodzicielskiej, dzieląc odpowiedzialność za siebie i potomstwo.
Papież Jan Paweł II wielokrotnie przypomina, że rodzinie chrześcijańskiej
oprócz obowiązków jakie ma do spełnienia, przysługują jej również prawa.
Między innymi wymienia:
 prawo do istnienia i rozwoju jako rodziny,
 prawo do intymności życia małżeńskiego i rodzinnego,
 prawo do stałości więzi i instytucji małżeństwa,
 prawo do wychowania dzieci wedle własnych tradycji i wartości,
 prawo do wypowiedzi i przedstawicielstwa wobec publicznych władz
społecznych,
 prawo do ochrony nieletnich poprzez odpowiednie instytucje,
 prawo do emigrowania całej rodziny w poszukiwaniu lepszych warunków
życia.27
Mówiąc o prawach głowa kościoła katolickiego zapewne ma na myśli
szeroko pojęte przywileje każdej rodziny, niezależnie od istniejącego statusu
J. Biernat, Proces uspołeczniania w rodzinach mało- i wielodzietnych, Warszawa 1991, s. 19.
tamże, s. 19.
27
Jan Paweł II, Nauczanie papieskie, IV, 2, 1981, [w:] Procesy uspołecznienia w rodzinach mało- i
wielodzietnych, J. Biernat, Warszawa 1991, s. 15.
25
26
28
społecznego, wyznaniowego i kulturowego. Dla bezpieczeństwa i godziwego
życia rodziny Jan Paweł II uwzględnia korzystanie z niezbędnych środków,
narzędzi oraz instytucji.
Rodzina
jest
instytucją,
w
której
istnieją
największe
możliwości
wszechstronnego rozwoju dziecka, poprzez zaspokajanie podstawowych potrzeb
psychicznych (miłości, ciepła, życzliwości). Zaspokojenie tej potrzeby zapewnia
dziecku bezpieczeństwo, chroni je od lęków, co sprzyja właściwemu rozwojowi
i nawiązywaniu kontaktów społecznych. Z chwilą przyjścia dziecka na świat
rodzice uczą się rozumieć jego zachowania i reakcje, równocześnie zaspokajają
jego potrzeby fizyczne. Ciepła i miła atmosfera jest podstawą późniejszego
porozumienia i zrozumienia, a co za tym idzie właściwe reakcje społeczne.
Niezaspokojenie potrzeby kontaktu dziecka z rodzicami jest często przyczyną
opóźnienia rozwoju i pojawienia się patologii.
Systematyczny i serdeczny kontakt dziecka z rodzicami ma pozytywny
wpływ na kształtowanie się funkcji poznawczych oraz właściwych zachowań
społecznych.
Rodzice
nie
hamujący
potrzeby
samourzeczywistnienia,
przyczyniają się do kształtowania u niego szacunku do siebie i innych.
Instytucja rodzinna formułuje postawy, kształtuje sposób bycia, ustala normy
moralne między jej członkami a światem. Dlatego też matka i ojciec powinni
rozumieć, jaka na nich ciąży odpowiedzialność za los dziecka.
1.3.1.Pozycja społeczno-zawodowa rodziców
Problematyka związana z rodziną jest rozległa i różnorodna, co wynika
nie tylko z faktu, że rodzina składa się z jednostek o dużym bogactwie cech
fizycznych i psychicznych, które się wzajemnie uzupełniają bądź wykluczają,
ale i stąd, że jest ona grupą społeczną, która pośredniczy między jednostką
a szerszym społeczeństwem. Na życie rodziny ma wpływ liczba jej członków
i ich wiek, pełnione przez nich funkcje zawodowe, dochody i zabezpieczenie,
sytuacja mieszkaniowa, status społeczny i poziom wykształcenia jej członków.
29
Oddziaływanie rodziny jest zróżnicowane między innymi ze względu na
charakter więzi wewnątrzrodzinnej, określonej przez strukturę społeczną. Od
struktury zależy jej funkcjonowanie wychowawcze, organizacja życia,
atmosfera i interakcje między członkami. S. Kowalski wyróżnia sześć rodzajów
rodzin:
- rodzina normalna, oparta na więzi biologicznej między rodzicami a wszystkimi
dziećmi, odznacza się sympatyczną atmosferą
współżycia, spójnością
wzajemnych stosunków, dzięki skupieniu się na potrzebach i aspiracjach
wszystkich jej członków, w szczególności na wychowaniu i wykształceniu
dzieci, dążąca do likwidacji pojawiających się konfliktów między członkami;
- rodzina rozbita wskutek trwałej nieobecności jednego z rodziców, rodziców
z dalszym rozróżnieniem jej na typy podrzędne, według przyczyn tego rozbicia
(śmierć, separacja, rozwód), z których każdy implikuje swoiste trudności
i problemy wychowawcze;
- rodzina zreorganizowana przez zawarcie po jej rozbiciu drugiego lub jeszcze
następnego
małżeństwa
stanowiąca
skomplikowany
układ
stosunków
społecznych między „naturalnymi” i przybranymi rodzicami a dziećmi
i związany z tym problem „ojczyma” i „macochy”;
- rodzina zdezorganizowana, w której panują stosunki konfliktowe, zaburzające
proces uspołecznienia;
- rodzina zdemoralizowana, pozostająca w konflikcie z prawem czy zasadami
współżycia z szerszym środowiskiem, choć często solidarna w stosunkach
wewnątrzrodzinnych, połączona więzią uczuciową, będąca głównym źródłem
deprawacji dziecka;
- rodzina zastępcza, oparta na więzi współżycia i funkcji opiekuńczowychowawczej w stosunku do dzieci, przy świadomości braku więzi
biologicznej z nimi 28.
28
S. Kowalski, Socjologia wychowania w zarysie, Warszawa 1976, s. 142.
30
Każda z tych rodzin stwarza warunki i możliwości rozwoju oraz
oddziaływuje na dziecko wychowawczo. Wieloaspektowość struktury rodziny
oddziaływuje na dziecko niejednokrotnie przez całe dzieciństwo i młodość.
Rozwój dziecka przebiega inaczej gdy ma oboje rodziców, inaczej w rodzinie
dwupokoleniowej a jeszcze inaczej w rodzinie składającej się z innych
domowników. Niekorzystny wpływ ma na dziecko rodzina o zaburzonej
strukturze, w której występuje niedostatek opieki, co może objawiać się
trudnościami w nauce oraz zaburzeniu w zachowaniu się. Dzieci z rodzin
rozbitych uzyskują słabsze wyniki w nauce, co doprowadza do powtarzania
klasy i nie sprzyja poprawie ocen, zniechęcają się do uczestniczenia w lekcjachwagarują, przejawiają zaburzenia w kontaktach społecznych. Dużo lepsze
wyniki osiągają dzieci matek niezamężnych oraz wdów.
Dzieci obojga rodziców pracujących zawodowo i mających mało czasu na
poświęcenie im uwagi, napotykają na trudności, których nie potrafią rozwiązać
pozostają same ze swoim problemem. Zawód rodziców na ogół odciska swe
piętno w procesie wychowania co ma oddźwięk w sposobie bycia
z rówieśnikami. Każda profesja zostawia ślad w psychice dziecka.
Drobiazgowość księgowych jest przyczyną gwałtownych reakcji, wymagania
profesorów ujawniają najlepszych lub najgorszych uczniów niż przeciętni,
rozkład dnia lekarzy, surowa dyscyplina oficerów przyczyniają się do
specyficznych zaburzeń w charakterze swych potomków. Inny jest stosunek do
pracy dzieci i niesienia im pomocy przez rodziców, którzy sami osiągnęli
pewien poziom wykształcenia i rozumieją potrzebę nauki, a inny rodziców,
którzy tej wiedzy nie posiadają. Wpływ wykształcenia rodziców na rozwój
psychiczny dziecka uwidacznia się nie tylko pośrednio przez zapewnienie
dziecku
dobrych
warunków
materialnych, ale jest
znacznie
bardziej
bezpośredni. Wyższy poziom wykształcenia ogólnego ułatwia rodzicom
zrozumienie złożonych problemów pedagogicznych, w które uwikłany jest
proces wychowania dziecka. Pozwala na stosowanie bardziej elastycznych
31
metod wychowania, dostosowanych do konkretnych sytuacji wychowawczych,
luźniej powiązanych z wzorami wychowania wyniesionymi z rodziny
macierzystej. Rodzice wykształceni wykazują na ogół duże zainteresowanie
problemami szkolnymi swoich dzieci, potrafią wyjaśnić im niezrozumiały
materiał, wskazać literaturę pomocniczą 29.
Pomoc rodziców o niskim poziomie wykształcenia jest niewielka,
niejednokrotnie oni mają dobrą wolę, chcąc pomóc dziecku w pokonywaniu
trudności w nauce, ale zasób ich wiedzy jest niewystarczający. Mały zasób
wiedzy powoduje, że rodzice stosują niewłaściwe metody wychowawcze: są
albo zbyt agresywni, albo zbyt pobłażliwi, co zamiast rozbudzić zamiłowanie do
nauki - odnosi wręcz odwrotny skutek.
Rodzice wykształceni, wykonujący cenione w społeczeństwie zawody,
mają większe oczekiwania i aspiracje w stosunku do przyszłości swoich dzieci
i w większym stopniu stymulują dzieci do osiągnięć w zakresie wykonywania
obowiązków niż rodzice niewykształceni. Postawy rodziców w stosunku do
obowiązków zawodowych i społecznych są dla dziecka wzorem, które
przyswaja sobie w procesie naśladownictwa i identyfikacji z rodzicami.
Kształtowanie postaw prospołecznych wymaga czasu poświęconego
dziecku przez rodziców, wspólnego przebywania z nim, rozmów, bliższego
kontaktu psychicznego. Występuje zatem zależność między przystosowaniem
społecznym a wykształceniem rodziców, nieistotny jest fakt czy wykształcenie
rodziców jest wyższe czy średnie.
1.3.2.Sytuacja materialno - bytowa w rodzinie
Wskaźnikami
sytuacji
materialno-bytowej
rodziny
są:
przeciętne
miesięczne dochody przypadające na jednego członka rodziny i warunki
mieszkaniowe.
M. Winiarski, Czynniki warunkujące pozycję ucznia w zespole klasowym, „Kwartalnik pedagogiczny” 1970 nr
2, s. 131-143.
29
32
W Polsce rola czynników materialno-bytowych jako czynników istotnych
w powstawaniu zaburzeń osobowości u dzieci jest drugorzędna i może
zaznaczyć się jedynie w rodzinach wielodzietnych, w rodzinach niepełnych,
w rodzinach w których rodzice nie mają kwalifikacji zawodowych 30.
Warunki materialno-bytowe, w których żyją dzieci mają bardzo duży
wpływ na rozwój zarówno fizyczny, umysłowy jak i społeczny. Warunki
rozwoju i wychowania jaki stwarza dom rodzinny określają indywidualną
sytuację środowiskową każdego dziecka. Wpływają one na rozwój psychiczny
i społeczny jeżeli nie spotkają się z deprawacją podstawowych potrzeb.
Czynniki społeczno-ekonomiczne zależą od poziomu wykształcenia rodziców,
statusu kulturowego rodziny, liczby dzieci, sytuacji dziecka w strukturze
rodziny, kontaktów towarzyskich domowników.
M. Tyszkowa zwraca uwagę na znaczenie w rozwoju dziecka tzw.
indywidualnej sytuacji mieszkaniowej, to jest realnej możliwości korzystania
z mieszkania. Chodzi tu oto, że niektórzy rodzice potrafią zapewnić dzieciom
w ciasnym nawet mieszkaniu warunki do pracy i odpoczynku, podczas gdy inni
dysponujący dużą powierzchnią mieszkalną, świadomie ograniczają miejsce,
z którego może korzystać dziecko. Za M. Tyszkową przyjęto, że wskaźnikiem
indywidualnej sytuacji mieszkaniowej dziecka jest posiadanie własnego miejsca
do odrabiania lekcji i własnego łóżka 31.
Tam, gdzie występują trudniejsze warunki materialne i większa ciasnota
mieszkaniowa, a w związku z tym brak własnego kąta ma niekorzystny wpływ
na ogólny rozwój dziecka. Dzieci niechętnie zabierają się do pracy w takich
warunkach, robią to niedokładnie, aby jak najszybciej pozbyć się kłopotu.
Ciasnocie towarzyszy często brak ładu i czystości. Dzieci nie lubią takiego
mieszkania, chętnie z niego uciekają na ulicę lub do kolegów. Bywa i tak, że
dostępne jest dla nich całe mieszkanie, że życie całej rodziny koncentruje się
E. Jackowska, Środowisko rodzinne a przystosowanie społeczne dziecka w młodszym wieku szkolnym,
Warszawa 1980, s. 146.
31
M. Tyszkowa, Czynniki determinujące pracę szkolną dziecka, Warszawa 1964, s. 75.
30
33
w jednym pomieszczeniu, bowiem drugi pokój przeznaczony jest dla gości lub
z powodu oszczędzania światła i ogrzewania.
Sytuacja materialna współczesnych rodzin osiąga przeciętny poziom,
choć dość zróżnicowany. W wielu domach można spotkać nowoczesny sprzęt
gospodarstwa domowego a wzrastające bezrobocie zwiększa liczbę rodzin
niezaspakajających podstawowe potrzeby dzieci. Obecnie obserwuje się również
wzrost aspiracji rodziców do uzyskania jak najwyższej stopy życiowej
i w związku z tym pewnego rodzaju niedopełnienia obowiązków względem
dzieci. Przedłużający się czas pracy rodziców powoduje, że zainteresowanie się
dzieckiem schodzi na plan dalszy. Czas, który rodzice mogą poświęcić swoim
dzieciom, jest ograniczony, dlatego dzieci są niekontrolowane i zaniedbują się
w swoich obowiązkach. Rodzice pracujący obydwoje zarobkowo bardzo często
dostrzegają przyczynę niepowodzeń swych dzieci w tym, że nie mają czasu ich
dopilnować i zająć się nimi.
Stworzenie warunków dobrej zabawy i pracy to przede wszystkim
zapewnienie mu odpowiedniego miejsca. Posiadanie własnego pokoju, czy
wydzielonego miejsca stwarza dziecku warunki swobodnego działania,
wzmacnia u niego poczucie pewności siebie, osobistej niezależności, a także
wdraża dziecko do ładu, porządku i estetyki.
Sytuacja materialno-bytowa rodziny może powodować np. niewłaściwą
hierarchizację potrzeb i wydatków. Niektórzy rodzice wydają na dziecko zbyt
dużo, co wyróżnia je spośród innych dzieci. Natomiast inni nie uwzględniają
w wydatkach nawet podstawowych potrzeb dziecka, nie zapewniając mu przez
to prawidłowych warunków. Często jest to przyczyną poczucia niższości, które
deorganizuje samopoczucie dziecka i obniża jego wartość moralną i społeczną.
Bywa, że trudności materialno-bytowe rodziny wpływają na obniżenie poziomu
życia rodzinnego, stając się przyczyną napięć i konfliktów między członkami
rodziny, co z kolei odbija się ujemnie na samopoczucie dziecka. Bardzo
ważnym czynnikiem sytuacji rodzinnej jest wielkość mieszkania lub jego brak.
34
Mieszkanie, nie zapewniając minimum wygody poszczególnym członkom
rodziny, jest często źródłem ostrych konfliktów, których szkodliwe skutki
odbijają się często na dziecku. Ciasne mieszkanie stwarza gorsze warunki
rozwoju różnych zainteresowań dziecka i ogranicza możliwości kontaktu
z rówieśnikami. Należy wspomnieć, że posiadanie przez dziecko „własnego
kąta” tzn. miejsca do pracy jest podstawowym warunkiem rozwijania
zainteresowań i ogólnego rozwoju społecznego.
1.4. Rodzaje postaw rodzicielskich i style wychowania
Postawy wychowawcze rodziców są jednym z istotnych czynników
wpływających na osobowość dziecka i zaczynają się kształtować jeszcze przed
jego urodzeniem
32
. W literaturze psychologicznej istnieje kilka typologii
postaw rodzicielskich.
M. Ziemska podaje, że postawa ma „charakter emocjonalnego stosunku
rodziców do dziecka”33 oraz określa jako „nabytą strukturę poznawczouczuciowo-wolicjonalną, ukierunkowującą zachowanie się rodziców wobec
dziecka” 34. Autorka dzieli postawy przejawiane przez rodziców na pozytywne
(pożądane i właściwe) i negatywne (niepożądane i niewłaściwe). Wśród postaw
pozytywnych wyróżnia: akceptację, współdziałanie, uznanie praw dziecka
i rozumną swobodę.
Akceptacja dziecka to przyjmowanie go takim, jakim jest, zrozumienie
i zaaprobowanie jego indywidualności, okazywania zaufania, zainteresowania
jego radościami i problemami. Taka postawa daje poczucie akceptacji,
zadowolenia i bezpieczeństwa dziecku. Jednak rodzic winien posiadać
umiejętność eksponowania uczuć miłości i szacunku wobec swojej pociechy35.
A. Rożnowska, op.cit. s. 9.
M. Ziemska, Rodzina a osobowość, Warszawa 1979, s. 91.
34
M. Ziemska, Postawy rodzicielskie, Warszawa 1973, s. 169.
35
A. Rożnowska, op.cit. s. 9.
32
33
35
Postawa współdziałania z dzieckiem przejawia się w gotowości rodziców
do czynnego uczestniczenia w wspólnych zabawach, pracach oraz angażowaniu
go w sprawy rodziców i domu. Nie oznacza to kontroli ale pomoc rodziców
w każdej sprawie. Taka postawa umożliwia nawiązanie kontaktu z dzieckiem,
znajduje przyjemność we wspólnym wykonywaniu czynności oraz wzajemnej
wymianie zdań i obserwacji36.
Uzupełnieniem postawy współdziałania jest przyznanie dziecku rozumnej
swobody. Ten rodzaj postawy nie oznacza liberalizmu w wychowaniu ale daje
potomkowi odpowiednio dostępną do jego wieku i możliwości swobodę
działania, ograniczoną rozsądnymi wymaganiami i obowiązkami. Sprzyja to
rozwojowi samodzielności i zaradności życiowej młodego człowieka. Rodzic
jednak nie traci autorytetu jedynie rozwija świadomą więź psychiczną, dąży do
unikania zagrożeń fizycznych i emocjonalnych urazów, jest obiektywny przed
niebezpieczeństwem i ryzykiem, przed którym trzeba się chronić.
Pozytywną
postawą
rodzicielską
jest
uznanie
praw
dziecka
charakteryzujące się demokratycznym stylem wychowania. Rodzic traktując
dziecko
partnersko
pozwala
jemu
podejmować
decyzje
na
własną
odpowiedzialność i możliwości, przez co okazuje szacunek do jego
indywidualności. Traktując dziecko jako pełnoprawnego członka rodziny
w delikatny sposób ingeruje w jego działanie przez wyjaśnianie, tłumaczenie,
sugerowanie, co przyczynia się do zrozumienia oczekiwań rodziców
odpowiednio do jego możliwości.37
Do negatywnych postaw przejawianych przez rodziców zaliczamy:
postawę
odrzucającą,
unikającą,
nadmiernie
wymagającą,
nadmiernie
chroniącą38.
Postawa odrzucająca jako przeciwieństwo akceptującej charakteryzuje się
nadmiernym
tamże, s. 10.
tamże, s. 10.
38
tamże, s.s.10-11.
36
37
dystansem
uczuciowym
i
dominacją
rodziców.
Rodzice
36
przejawiają postawę braku zainteresowania osobą dziecka, żywią wobec niego
uczucie rozczarowania, zawodu, nie lubią i nie kochają, odczuwają je jako
ciężar, niewygodę ograniczającą ich swobodę. Często demonstrują dezaprobatę,
krytykują dziecko, nie dopuszczają do głosu, nie interesują się ich potrzebami,
stosują surowe kary, zastraszanie, brutalne postępowanie z dzieckiem.
Przeciwieństwem postawy współdziałania jest unikanie, wykazujące się
całkowitym brakiem kontaktu z dzieckiem lub ograniczaniem go do minimum,
ignorowaniem, niedbałością, obojętnością na niebezpieczeństwa. W mniej
skrajnych przypadkach dziecko ma dobre warunki domowe, czasem nawet
rodzice przesadnie dbają o jego wygląd zewnętrzny, obdarowują drogimi
prezentami ewentualnie zaspakajają jego potrzeby poprzez „przekupywanie go”.
Jednakże unikają kontaktów emocjonalnych z dzieckiem, cechuje ich chłód
uczuciowy.
Kontrastem dla wyżej wymienionych typów negatywnych postaw
rodzicielskich jest nadmierne ochranianie dziecka. Rodziców preferujących tę
postawę cechuje nadmierna kontrola działania dziecka, ingerowanie we
wszystkie jego sprawy, ciągłe ograniczanie swobody działania. Przy postawach
nadmiernie chroniących dziecko traktowane jest bezkrytycznie, przesadnie
opiekuńczo, utrudnia się jemu możliwość samodzielnego rozwiązywania
trudności, izoluje od społeczeństwa, ogranicza swobodę. Ten typ postawy może
spowodować
zahamowanie
rozwoju
samodzielności
i
utrudni
proces
socjalizacji.
Rodziców posiadających wysokie aspiracje w stosunku do swojego
potomstwa cechuje postawa nadmiernie wymagająca (zmuszająca, korygująca).
Nie licząc się z indywidualnymi cechami i możliwościami narzucają wysokie
wymagania, stawiają dziecko pod presją. Dziecko w zasadzie nie ma swobody
działania, a wygórowane wymagania i żądanie ciągłych sukcesów, obdarowane
jest
określonym systemem sankcji
stosowanej bardzo konsekwentnie.
Narzucany autorytet przez rodziców nie pozwala podejmować samodzielnych
37
decyzji, ogranicza aktywność, stosuje sztywne reguły dążące do przyspieszenia
osiągnięć. Rodzice w sposób krytyczny opiniują poczynania dziecka, gdzie ich
wypowiedzi są oceniające. Ten typ postawy rodzicielskiej tłumi wszelką
indywidualność dziecka, prowadzić może do depresji i stanów lękowych 39.
Doniosła rola rodziny w wychowaniu dziecka związana jest z więzią
emocjonalną łącząca dziecko z rodziną i odwrotnie oraz z całokształtem
oddziaływań członków rodziny na potomka. W trakcie tychże oddziaływań
rodzice wytwarzają u siebie określony stosunek do dziecka, przyjmują
specyficzne postawy rodzicielskie, preferują dane style wychowania.
Wychowanie dziecka to nadrzędny cel rodziny, która wypracowuje sobie
różne style czy systemy wychowania. Literatura psychologiczna wyodrębnia
style, które wpływają pozytywnie lub szkodliwie na osobowość i psychikę
dziecka.
„Styl wychowania dla danej rodziny jest jakby wypadkową sposobów
i metod oddziaływania na dziecko wszystkich członków rodziny”.
Autorka wyróżnia następujące style:
- autokratyczny
- liberalny
- okazjonalny
- niekonsekwentny
- demokratyczny 40
Autokratyczny styl wychowania najczęściej występuje w rodzinach
patriarchalnych. Opiera się na wyniesionych wzorcach bezwzględnego
posłuszeństwa, gdzie rodzice wychodzą z założenia, że mają zawsze rację
stosując konsekwentnie system kar i nagród. Sądzą, że kara oraz surowe
i
rygorystyczne
wychowanie
przynosi
najlepsze
efekty.
Preferowanie
autokratyzmu przez rodziców może prowadzić do wytwarzania się dużego
39
40
A. Rożnowska, op. cit. s.s.9-12.
M. Przetacznikowa, Z. Włodarski, Psychologia wychowania, Warszawa 1980, s. 443.
38
dystansu między nimi a dzieckiem, tłamsić indywidualność potomka. Dystans
między rodzicami a dziećmi
przyczynia się do ciągłego strofowania
i zmuszania do posłuszeństwa, przez co uzyskanie pomocy przy rozwiązywaniu
problemów staje się niemożliwe. Dzieci, których rodzice przejawiają
autokratyzm często bardzo podobnie zachowują się wobec słabszych
rówieśników, bądź młodszych kolegów, lub też na odwrót: są zastraszone
i uległe.
Liberalny styl wychowania polega na całkowitym pozostawieniu dziecku
całkowitej swobody. Rodzice nie hamują jego aktywności i spełniają wszystkie
jego zachcianki. Uważają, że włączać się w sprawy dziecka należy tylko wtedy,
gdy ono samo zażąda co w konsekwencji przyczynia się do przedwczesnej
samodzielności i nie liczenia się z nikim. Powodem tego jest brak
przystosowania się w grupie rówieśniczej i nie radzenia sobie przy napotkanych
przeszkodach. Liberalizm rodziców przyczynia się również do tego, że dziecko
czuje się opuszczone, zaniedbane a nieposłuszeństwem próbuje zwrócić na
siebie uwagę. Często ono szuka aprobaty poza rodziną, głównie w grupach
przestępczych mających kolizję z prawem.
Okazjonalny styl wychowania to brak określenia zasad postępowania,
charakteryzuje go zmienność i przypadkowość oddziaływań na dziecko.
Działalność wychowawcza rodziców jest z reguły okazjonalna, spowodowana
konkretnym wydarzeniem zmuszającym ich do działań tylko doraźnych. Takie
wychowanie prowadzi do zachwiania poczucia bezpieczeństwa, braku szacunku
do rodziców, agresji wobec rówieśników, uczy je interesowności.
Niekonsekwentny styl wychowania charakteryzuje się zmiennością
i przypadkowością oddziaływań wychowawczych. Rodziców cechuje tak zwana
zmienność nastrojów, objawiająca się na przemian łagodnością to surowością
w ocenie takiego samego zachowania dziecka. W takich okolicznościach
39
dziecko jest wiecznie niepewne a jego poczucie bezpieczeństwa zagrożone.
W związku z powyższym dziecko nie może przewidzieć reakcji rodziców, nie
jest w stanie przyswoić sobie odpowiednich mierników moralnych.
Demokratyczny styl wychowania jest najkorzystniejszym z dotychczas
prezentowanych
dla
rozwoju
dziecka.
Dziecko
traktowane
jest
jako
pełnoprawny członek rodziny, uczestniczy we wspólnym podejmowaniu
decyzji, formach spędzania czasu wolnego, pomocy w rozwiązywaniu kłopotów
rodzinnych, wypełnianiu obowiązków domowych, które nie są narzucane, ale
przyjmowane w sposób dobrowolny. Styl ten uczy wzajemnego szacunku,
wspólnego wspierania się i współdziałania, poszanowania pracy, a w razie
porażek służenia radą lub pomocą. Dzięki temu więź emocjonalna z rodzicami
jest bardzo silna, przeważa w niej uczucie pozytywne (życzliwość, sympatia,
wzajemne zaufanie), co sprzyja rozwojowi indywidualności i samodzielności
młodego człowieka41.
Style wychowania nie zawsze występują w tzw. „czystej” formie.
Zazwyczaj w wychowaniu dziecka rodzice stosują „po trosze” wszystkie z nich,
z tym że jeden dominuje wpływając na swoistą atmosferę wychowawczą
rodziny. Trzeba jeszcze zaznaczyć fakt, że nie zawsze oboje rodzice preferują
ten sam styl wychowawczy, często zdarza się, że style reprezentowane przez
rodziców są diametralnie różne.
1.4.1 Stosunki panujące między rodzicami
Para młodych ludzi stojąca przed decyzją założenia własnej rodziny
tworzy nowe więzi społeczno-emocjonalne, wnosząc przy tym, obraz
dotychczasowego domu, z którego pochodzą oraz tworząc nowe wartości
wynikające z
cech charakteru każdego z nich. Ich wzajemna siła uczuć,
myślenia i działania jest podstawą do prawidłowego funkcjonowania powstałej
41
A. Rożnowska, op. cit. s.s. 7-8.
40
rodziny. Dla mężczyzn najistotniejszą sprawą są wspólne przekonania,
zapewnienie bezpieczeństwa swojej rodzinie, a kobiety przywiązują ogromną
wagę do stałości uczuć, charakteru partnera i stabilizacji finansowej. Harmonia
i spokój w każdej rodzinie, to stymulator indywidualnego rozwoju
i doświadczeń każdego z nich. Zakłóceniem właściwej stabilizacji może być
brak wzajemnego zaufania, co powoduje zaburzenie równowagi oraz stworzenie
„niezdrowej” atmosfery w domu42.
Kobieta i mężczyzna jako współmałżonkowie akceptujący się nawzajem
pełnią nie tylko rolę małżonków, ale również rolę ojca i matki, których
zadaniem jest stworzenie dzieciom spokoju i ciepła rodzinnego. W rodzinach
ujawniających konfliktowość, bądź zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich,
sprzyja skłonności do popełniania błędów rodziców, przez ich potomków43.
Wielu badaczy udowodniło, iż konflikty, brak zrozumienia, wzajemna
nieakceptacja, są przyczyną złych relacji między domownikami. Kolejnym złym
czynnikiem układów małżeńskich są rozwody, które dezintegrują rodzinę
i zostawiają nieodwracalny ślad w przyszłym rozwoju społecznym i rodzinnym
dziecka. Najczęstszym zjawiskiem rozpadu rodziny jest alkoholizm i zdrada
jednego z rodziców, co powoduje rozdrażnienie i wrogość wobec
siebie,
a dziecko pozostaje „porzucone”, czyli ujawnia się brak zainteresowania oraz
unikania kontaktów z nim44.
Właściwe współżycie między rodzicami zawiązuje głębsze więzi
rodzinne, wzmacnia u dziecka poczucie akceptacji i aprobaty. Złe osłabia je, co
z kolei powoduje stan negatywnej emocjonalności, a w przyszłości do
niedostosowania społecznego.
Rodzice mający szacunek do samych siebie i własnej płci są najlepszymi
wzorcami i cenionymi wartościami dla własnych dzieci. Wzory wyniesione
42
J. Biernat, op.cit. s.s. 59-60.
tamże, s. 60.
44
tamże, s. 61.
43
41
z domu są przenoszone na kolejne pokolenie, jako kopia modelu rodziny,
w której żyło i funkcjonowało dziecko.
Osobowość dziecka wykreowana jest emocjonalną atmosferą panującą
w domu, co uzależnione jest od charakteru obojga rodziców i ma duży wpływ
na wychowanie i uspołecznianie dzieci.
1.4.2 Stosunki panujące między rodzicami a dziećmi
Podstawą porozumienia się dzieci z rodzicami jest zdobycie szacunku,
porozumienia i wzajemnego zrozumienia. Rodzina stanowi dla dziecka
najlepsze, naturalne środowisko, w którym dziecko ma zaspokajane
podstawowe potrzeby. Zakłócone natomiast jest podstawą do patologii,
zaburzeń rozwoju, chorób psychicznych i zaburzeń o charakterze społecznym.
Stworzenie optymalnych warunków dla rozwoju dziecka wymaga od rodziców
ogromnego zaangażowania, poświęcenia oraz kultury pedagogicznej, która
objawia się pełną akceptacją dziecka oraz odpowiedzialnością za jego rozwój
i przyszłość. Jeżeli część tych warunków nie jest spełniona, to dzieci mogą
wykazywać objawy niedostosowania. Przykładem tego jest nadużywanie
alkoholu, czy też palenie papierosów przez dzieci. Przyczyną zaistniałej sytuacji
może być: niepomyślna atmosfera wychowawcza rodzice-dzieci, niewłaściwa
relacja, a także brak poczucia więzi rodzinnej, czyli tego, co łączy, jednoczy,
zespala ludzi ze sobą
w ich rodzinnych domach. Rozwojowi umiejętności
nazywania, wyrażania uczuć wobec siebie, buduje, pogłębia i udoskonala więzi
rodzinne45.
Nieprawidłowości jakie mogą zaistnieć w relacjach rodzice-dzieci
wskazują na to, że dziecko nigdy nie wchodzi samoczynnie na drogę
przestępczą. Na ogół samo organizuje sobie życie zgodne z obowiązującymi
normami społecznymi, a w chwili braku wsparcia, decyduje się na postępowanie
według własnych zasad, które często objawia się aspołeczną postawą wobec
45
tamże, s. 68.
42
innych. Przyczyną tego zjawiska mogą być błędy wychowawcze rodziców, do
których należą:
 nadmierne uleganie i pobłażanie,
 surowe traktowanie i nakładanie zbyt wielu obowiązków,
 brak konsekwencji w kontroli postawionych zadań,
 chwiejność w okazywaniu uczuć,
 stwarzanie różnic w aprobacie i akceptacji dzieci,
 brak jednomyślności w wychowaniu46.
Takie postawy rodziców mają duży wpływ na proces uspołeczniania ich
dzieci. W przypadku nadopiekuńczości ze strony rodziców dziecko staje się
niezaradne życiowo, nie rozwija własnego ego, nie potrafi nazwać własnych
pragnień i uczuć, brak mu elementarnych zachowań międzyludzkich. Ma
kłopoty z refleksją, nie potrafi powiązać przyczyn i skutków otaczającego go
świata przez co nie dojrzewa społecznie.
Rodzice o dziecinnej postawie, traktują swoje dziecko jak zabawkę
i bawią się nim, żądając od niego pomocy i poczucia bezpieczeństwa. Gdy nie
jest ono w stanie tego zapewnić towarzyszy mu poczucie nieudolności i lęku,
więc dorasta w poczuciu winy.
Dziecko z rodziny alkoholicznej jest narażone na oglądanie scen
pijaństwa, awantur, wulgarne odzywanie się i despotyzm oraz zmienność
nastrojów, co na zawsze pozostaje w jego pamięci, a ono same czuje się
porzucone i bezradne.
Rozpowszechnionym dziś zjawiskiem jest opuszczenie uczuciowe
wynikające z niedojrzałości, nieakceptacji własnej roli oraz narcyzmu. Ujawnia
się on nieustannym upominaniem dziecka, żądaniu doskonałości, braku troski
i niedbałym traktowaniu. Dzieci zbyt szybko obciążone samodzielnością boją
się porażki i krytyki, szukają argumentów na własną obronę z poczuciem winy
własnego
46
tamże, s. 71.
istnienia.
Pochłonięte
przekonaniem,
iż
muszą
naprawić
43
niepopełnione błędy, nie umieją sprostać codziennym wymaganiom, co osłabia
je emocjonalnie i fizycznie.
Rozpad rodziny jest dla dziecka wstrząsającym doświadczeniem, któremu
wydaje się „końcem świata”. Pośród zranionych uczuć, zakłopotania i goryczy
zmuszane jest ono do wyboru z kim chce zostać, staje się narzędziem
„przetargu” i zemsty rodziców. Dziecko na ogół uważa, że jest przyczyną
rozpadu jego rodziny, obwiniając się za ten stan rzeczy i pozostaje w tym
przekonaniu nawet w dorosłym życiu.
1.4.3 Stosunki panujące między rodzeństwem
Ogólny klimat w rodzinie zwłaszcza harmonijne pożycie rodziców ma
wpływ na poprawne reakcje między rodzeństwem. Ujednolicenie obowiązków,
ról i stosunków między zgodnym pożyciem rodziców oraz rodzeństwem sprzyja
wzajemnej życzliwości, pomocy i dbałości w codziennym życiu oraz umacnia
kulturę współżycia.
W większości domów sprzeczki i kłótnie są na porządku dziennym, co
jest przyczyną rywalizacji, a nawet nienawiści między rodzeństwem.
Dominującą cechą osobowości tych dzieci jest zazdrość, fizyczne jak i słowne
dręczenie rodzeństwa. Współzawodnicząc mają wręcz wewnętrzny przymus
przodowania, chcą zawsze należeć do wygranych, a zwycięstwo na ogół
zdobywają nieuczciwie – to ich główne życiowe cele.
Jak niewiarygodnie trudne zatem stoi przed rodzicami zadanie. Muszą
wiedzieć, w jaki sposób zapewnić każde dziecko, że jest wyjątkowe i kochane;
muszą pomóc odkryć młodym przeciwnikom, jakie korzyści płyną z dzielenia
się i współpracy; muszą stworzyć podwaliny przyszłych stosunków między
dziećmi, by któregoś dnia dostrzegły one, że stanowią dla siebie źródło oparcia
i sympatii.
44
W przeciwieństwie do rodziców dzieci nie podważają faktu istnienia
zazdrości w rodzinie. Od maleńkości pojmują jego znaczenie i wpływ.
Przyjmują narodziny kolejnego dziecka z zazdrością i bólem bez wzglądu na to,
jak skrupulatnie zostały przygotowane do tego wydarzenia. (...) Narodziny
drugiego dziecka stanowią w życiu malucha najgorszy kryzys 47.
Nie zmieni faktu to, że nowo narodzone dziecko jest zagrożeniem dla
poczucie bezpieczeństwa starszego dziecka, w którym rodzi się naturalna
zazdrość. Objawia się ona rywalizacją lub unikaniem, współzawodnictwem,
uległością, czy też chciwością. Te cechy mają duży wpływ na przyszłą
osobowość, które mogą odbyć się na jego usposobieniu i odcisnąć piętno
i wypaczyć charakter.
Dzieci powinny być kochane w sposób wyjątkowy, a nie taki sam, czyli
stawiać powinno się na jakość, a nie na równość czy sprawiedliwość.
Naturalną rzeczą jest, że dziecko jest zazdrosne o brata czy siostrę, ale
jego zazdrość nie nasila się i nie dominuje. Wydaje się jemu, że rodzeństwo jest
bardziej kochane i współzawodniczy z nim o uczucia, lecz gdy jest zapewnione
o jednakowej miłości, uspakaja się i akceptuje porażkę bez nadmiernego bólu
i stresu.
Bracia i siostry w większości domów sprzeczają się i kłócą, jeśli nie
przekraczają pewnych granic, są niezbędnymi elementami w nabywaniu
doświadczeń i relacji między nimi. Rodzice natomiast powinni czuwać
i łagodzić zaistniałe antagonizmy.
Rodzeństwo na ogół pomaga sobie, kocha się wzajemnie i czuje się
wzajemnie
odpowiedzialne
nawet
wtedy,
gdy
dojdzie
nieraz
do
nieporozumienia. Ich więź rodzinna jest bardzo ważna, znajdują wówczas wśród
siebie poczucie bezpieczeństwa, miłości, wzajemnej pomocy i opieki.
47
H.G.Ginott, Między rodzicami a dziećmi, Poznań 1998, s. 116.
45
ROZDZIAŁ II
WPŁYW ŚRODOWISK NA DZIAŁANIA SPOŁECZNE
Działania wychowawcze zawierają w sobie opiekę, dostarczają rozrywki
i kultury, wychowanie fizyczne, umysłowe, moralne, społeczne, estetyczne,
ideowe, a obok tego nauczanie, szkolenie, przygotowanie do różnych zadań, np.
kształcenie w różnych kierunkach, oświatę, popularyzację, poradnictwo, itp.
Oddziaływanie jednych ludzi na drugich. Przy tym działalność wychowawcza
jest jakoś społecznie zorganizowana, popierana, aprobowana i odbywa się przez
i w ramach życia określonych grup społecznych, które stają się instytucjami
wychowującymi, jak rodzina, szkoła, organizacja młodzieżowa, teatr, muzeum,
itp.48.
Rozwój i funkcjonowanie każdego człowieka uzależnione jest od
środowiska, w którym się wychowuje i od urodzenia skazane jest na dorastanie
w tych strukturach społecznych. Proces ten rozłożony jest na wiele lat,
a najważniejszym i najtrudniejszym zadaniem jest pomoc w odnajdywaniu
własnego, społecznie akceptowanego wzorca na przyszłe życie jednostki.
2.1. Rola rodziców w przygotowaniu do życia w społeczeństwie
48
S. Kunowski, Podstawy współczesnej pedagogiki, Warszawa 1997, s.19.
46
Środowisko społeczne stanowi jeden z najważniejszych czynników
determinujących rozwój psychiczny dziecka. Od chwili urodzenia dziecko
znajduje się pod wpływem różnorodnych oddziaływań świata zewnętrznego,
który wpływa na jego zachowanie i rozwój jednostki.
„Dziecko przychodzi na świat w określonej rodzinie i jej wpływom
podlega od początku swego istnienia. Ona właśnie zaspokaja we wczesnych
okresach rozwoju wszystkie potrzeby dziecka…”
49
. Doświadczenia zdobywa
dziecko głównie w domu, znaczenia więc nabiera rola rodziców, którzy powinni
śledzić funkcjonowanie dziecka od początku jego rozwoju.
Przygotowując dziecko do życia w społeczeństwie, rodzice winni dbać
szczególnie o to, aby ich pociechy rozwijały się harmonijnie umysłowo,
ruchowo i społecznie. Mają na to ogromny wpływ postawy rodziców, ich
osobowość, formy komunikowania się z dzieckiem, sposób kontrolowania go
oraz właściwe pojmowanie i realizowanie ról ojca i matki. Pierwsze
uspołecznienie dziecko otrzymuje we własnym domu, gdzie uzyskuje
świadomość moralną, poznawczą i uczuciową a rodzina stanowi mikrostrukturę
odzwierciedlającą szersze układy społeczne.
Rodzina oddziałuje na człowieka przez całe życie a jej najsilniejszy
wpływ przypada na okres wczesnego dzieciństwa. Powodzenia i niepowodzenia
w społecznym i psychicznym kształceniu dziecka zależą od czynników
biologicznych
i
funkcjonowania
rodziny.
Pierwsze
lata
dziecka
są
najważniejsze, bo kształtują się wówczas wartości, postawy, stosunek do siebie
i innych ludzi co stanowi fundament dla podejmowanych w życiu decyzji.
Jednym z podstawowych sposobów uczenia się dziecka w środowisku
rodzinnym jest naśladowanie, które wynika naturalnej tendencji dziecka do
powtarzania działań i reakcji emocjonalnych osób z bezpośredniego otoczenia.
Naśladując systematycznie zachowania rodziców dziecko przyswaja sobie
wzory postępowania. Niektóre funkcje rodziny wraz z wiekiem przejmują inne
49
M. Przetacznikowa, Z. Włodarski, op.cit. s. 435.
47
środowiska wychowawcze, ale oddziaływania ich nie mają takiej mocy jak
rodzina.
Działania wychowawcze rodziny obejmują wiele różnorodnych funkcji,
najistotniejsze z punktu widzenia prawidłowego procesu socjalizacji to:
1. Rodzina zaspokaja podstawowe biologiczne i psychologiczne potrzeby
dziecka. Kształtuje zarazem nowe potrzeby poznawcze, emocjonalne
i społeczne.
2. Rodzina przekazuje dzieciom określony system wartości i norm
społecznych
-proces ten nazywa się socjalizacją.
3. Rodzice i inni członkowie rodziny stanowią dla dziecka model osobowy
i
kształtują
wzory
zachowań
w
konkretnych
sytuacjach
życia
codziennego50.
W pierwszych latach życia dziecko wierzy, że rodzice są wszechstronni
i nieomylni, jest przekonane o nienaruszalności reguł postępowania określonych
przez rodziców.
Rola rodziców bywa niekiedy przez nich samych utożsamiana
z wychowaniem. Zapewniając dziecku warunki materialne, czują się zwolnieni
z obowiązku poświęcania czasu i zaspokajania potrzeby niezmiernie istotnej –
bezpośredniego kontaktu, miłości wyrażonej przez gesty, przytulanie, bliskość
fizyczną. Wszystko to wymaga dużej uwagi rodziców i działania z rozeznaniem
cech osobowości dziecka. Rodzice są w stanie korygować postępowania dziecka
i usuwać braki, które mogą przeszkadzać dziecku w przystosowaniu się do życia
społecznego.
Jakkolwiek
niekorzystne
czynniki
środowiskowe,
błędy
wychowawcze, zła atmosfera domowa która wywołuje zaburzenia w życiu
uczuciowym dziecka – wszystko to wpływa na to czy dziecko będzie umiało
zaadaptować się w środowisku i grupie rówieśniczej.
50
tamże, s. s. 441- 442.
48
Dzieci w kręgu rodzinnym formują swe postawy, kształtują sposób bycia,
ustalają normy moralne. Rodzina jest swoistym buforem między jej członkami
a światem 51.
Sposób wychowania dziecka, reakcje rodziców na ewentualne trudności
w znacznym stopniu decydują o emocjonalnym rozwoju dziecka. Często
wadliwe oddziaływanie ze strony domu wywołuje dalsze niepowodzenia
dziecka i zaczyna działać mechanizm „błędnego koła”. Niezrozumienie
pierwszych kłopotów związanych z funkcjonowaniem w społeczeństwie
i stosowanie niewłaściwych metod wychowawczych przez rodziców może
spowodować wystąpienie u dziecka reakcji nerwicowych lub apatii, które będą
stanowiły przeszkodę w życiu. Wynika z tego, jak ogromna i istotna jest rola
rodziców i środowiska rodzinnego.
Środowisko rodzinne oddziałuje na każde dziecko indywidualnie
w zależności od struktury i właściwości osobowości. Problematyka czynników
wpływu wychowania rodzinnego na rozwój osobowości dziecka, jakkolwiek
nierzadko podejmowana w literaturze psychologicznej, wydaje się ciągle
aktualna i niewyczerpana. Wychowanie dziecka w rodzinie dokonuje się
w sytuacjach interakcji i komunikacji, w których zachodzi społeczne wzajemne
oddziaływanie. W tym przypadku są to interakcje typu należnościowego,
których dominującą rolę pełnią rodzice. Oni też mają największe szanse stania
się modelami określonych zachowań dzieci, ponieważ stanowią główne źródło
oparcia dla dziecka i są osobami, osobami którymi dziecko jest związane
emocjonalnie i uczuciowo.
2.2 Grupa rówieśnicza w procesie uspołeczniania
Grupa rówieśnicza to niewielka liczba osób pozostających ze sobą
w bezpośrednich kontaktach i mających poczucie swej odrębności grupowej
51
A. Kamiński, op. cit. s. 101.
49
oraz wspólnie podzielane wartości52. Skupiają one,
w danej grupie osoby
o zbliżonym wieku, które w swym towarzystwie czują się najlepiej i utrzymują
ze sobą stałe kontakty. Grupy rówieśnicze powstają w naturalnie spontaniczny
sposób poprzez wzajemne porozumiewanie się, upodobania i zainteresowania.
„Im młodsza grupa dzieci, tym słabiej rozwija się w niej solidarność, wobec
czego jednostce łatwiej jest tu wyłamać się z reguł obowiązujących grupę (…)
Między 8 a 10 rokiem potrzeba grupowania się wzrasta, zjawiają się związki
współpracy, które jednak nie prowadzą jeszcze do organizowania się trwalszych
zespołów. A dopiero zaczynając od 10-11 roku życia rozwija się zdolność do
kompletnej współpracy53. W tym wieku można zaobserwować pierwsze
rozpoczynające się więzi społeczne, które przebiegają z określonym dla nich
wzorem postępowania i określoną wartością. Procesy i zjawiska zachodzące
w każdej grupie zależy również od celów, norm, struktur społecznych,
przywództwa i wzajemnej nierozłączności. Cele tych grup zależą od
wzajemnych zainteresowań i zamiłowań należących do nich dzieci lub
młodzieży. Normy grup członkowie ustalają sami, zależne są one od życia
codziennego, pozycji i pełnionych ról w określonej strukturze, które wpływają
na sposób zachowania się. Każdy członek grupy znajduje dla siebie
odpowiednie miejsce, a zadania przydzielane są według ustalonej hierarchii
grupy.
Aktywność grupy, wybór i sposób wykonywania zadań oraz ich realizacji
w wielu przypadkach ustalane są wspólnie, a przywódca aktywizuje swoje
koleżanki i kolegów do działania. Bywają też takie grupy, gdzie przywódcę
cechuje autokratyczna postawa ograniczająca samodzielność i inwencję
pozostałych członków grupy. Grupy takie same sobie stwarzają warunki
i właściwości do samowychowania.
52
53
Z. Skorny, Psychologia wychowawcza dla nauczycieli, Warszawa 1987, s. 45.
S. Baley, Psychologia wychowawcza w zarysie, Warszawa 1958, s. 257-258.
50
Grupa rówieśnicza pełni znaczącą rolę w procesie uspołeczniania.
Zaspokaja potrzebę przynależności do zespołu, gdzie pełni się równorzędne
choć zróżnicowane role oraz potrzebę kontaktów towarzyskich bez udziału
dorosłych. Ogromna
motywacja wzmacnia poczucie własnej wartości,
przydatności i akceptacji społecznej.
„Mechanizm socjalizacji przez przynależność do grupy rówieśniczej
polega na tym, że włączającemu się do grupy zależy bardzo na uznaniu jej
członków. Na uznanie to trzeba sobie zasłużyć, podobnie jak trzeba zdobyć
sympatię kolegów, zachowując się zgodnie z obowiązującymi w grupie
normami i sankcjami. Jest to sytuacja odmienna niż w rodzinie (...). Kary
wyznaczone przez grupę cechuje większa bezwzględność niż kary wymierzone
przez rodziców i nauczycieli”54.
Grupa rówieśnicza silnie wpływa na osobowość młodego człowieka,
oraz przyjęte w niej normy, które odgrywają ważną rolę w procesie
uspołeczniania jednostki. Za normy przyjmuje się :
 ocenę różnych rodzajów zachowań
 sposoby pożądanych zachowań
 reakcję grupy na zachowania55
2.2.1. Rodzaje grup rówieśniczych
Amerykański socjolog E.E. Eubank klasyfikuje grupy według siedmiu
zasad:
1. przynależności etnicznej lub rasowej,
2. poziomu rozwoju kulturalnego,
3. struktury występującej w grupach,
4. zdań lub funkcji w szerszych zbiorowościach,
5. typów styczności między członkami,
54
55
M. Przetacznikowa-Gierowska, Z. Włodarski, op. cit. s. 210.
tamże, s. 210.
51
6. rodzajów więzi występujących w grupach,
7. innych zasad.
Wszystkie te zasady są w jakiś sposób uzasadnione. O poprawności klasyfikacji
decydują jej użyteczność poznawcza, przejrzystość i kompletność56.
Najczęściej wyróżniane grupy to:
1. grupy małe i grupy duże,
2. grupy pierwotne i grupy wtórne,
3. grupy formalne i grupy nieformalne.
Grupy małe mają prostą strukturę, a duże jednoczą kilkuset i więcej członków
(np. naród, państwo, grupa wyznaniowa), gdzie małe nie mają żadnych podgrup
natomiast duże wymagają uczestnictwa pośredników.
Pierwotne grupy opierają się na więzi społecznej opartej na związkach
uczuciowych i osobistych utrzymujących ze sobą stały kontakt. Grupy wtórne
łączy więź oparta na wspólnym interesie i wspólnych zadaniach. „Dla
osiągnięcia swoich celów grupy te muszą tworzyć organizację sformalizowaną,
regulującą zadania członków, ustalającą formalne zasady odpowiedzialności
i działania”57.
Każda pierwotna grupa rówieśnicza powstaje w spontaniczny i naturalny
sposób, bez ingerencji drugiego człowieka, wynikający z potrzeb i dążeń oraz
kontaktów między sobą. Potrzeba uczestniczenia w grupie, chęci wspólnej
zabawy oraz zwrócenia na siebie uwagi, już od najmłodszych lat, sprzyja
i odgrywa decydującą rolę
w całym procesie uspołeczniania. W miarę
dorastania potrzeba ta przesuwa się z rodziny jako najbliższego środowiska, na
szersze, towarzyskie kręgi, które mają wpływ na przyszły rozwój społeczny.
56
57
J. Szczepański, Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 291-292.
tamże, s. 296-297.
52
Rodzina, społeczność lokalna i grupa rówieśnicza są pierwotne, ponieważ
„zrodziła je bezrefleksyjna natura człowieka i spontaniczny rozwój stosunków
interpersonalnych, (...) bo towarzyszą człowiekowi od samych narodzin”58
T. Pilch wymienia cechy i właściwości charakterystyczne dla grupy
pierwotnej i tak:
1. członkostwo jest spontaniczne
2. dominuje więź osobowa
3. istnieje poczucie przynależności
4. grupa ustala swoje wartości i wzorce
5. ma zmienną strukturę i hierarchię
6. przywództwo jest aprobowane przez grupę59
Grupy formalne tworzą się ze znajomych i przyjaciół, których łączą
wspólne zainteresowania, bezosobowe więzi oraz udział niewymagający
akceptacji członków. Prowadzone są przez osobę kompetentną (doświadczoną
w prowadzeniu i planowaniu zajęć), uznawaną za przywódcę, cieszące się
popularnością wśród dzieci w 13 – 17 roku życia. Brak tu jednak emocjonalnej
więzi między członkami, poczucia bezpieczeństwa i mniejszego wpływu na
zachowanie się jednostek poza grupą.
Przeciwieństwem wyżej wymienionych grup są grupy oparte na więziach
osobowych, których cechuje spontaniczność powstawania bez celowego
i świadomego organizowania wynikającego z wzajemnego porozumiewania
i poznawania się. Grupy te nazywamy grupami nieformalnymi, które „występują
we wszystkich fazach uspołeczniania dzieci i młodzieży. Powstają w wyniku
niezaspokojenia w warunkach życia sformalizowanego pewnych potrzeb czy
zainteresowań. Ich mała liczebność stwarza doskonałą płaszczyznę dla
bezpośrednich i osobistych kontaktów członków grupy. (...) Niewielkie jest
58
59
Pedagogika społeczna, T. Pilch, I. Lepalczyk, red. Warszawa 1995, s. 176.
tamże, s.178.
53
w nich zróżnicowanie ról i pozycji społecznych. Nieformalne grupy rówieśnicze
mają wszelkie cechy tzw. grup pierwotnych”60.
Wśród omówionych rodzajów grup społecznych na szczególną uwagę
zasługują zatem grupy pierwotne i nieformalne. W grupach tych jednostka uczy
się sposobów zachowań, one też kształtują jej postawy i wzory osobowości61.
2.2.2. Oddziaływanie grupy a wychowanie
Każdy człowiek musi nauczyć się przebywać z różnymi ludźmi,
dostosować się do innych i obcować z nimi, a dziecko powinno przejść przez
poszczególne fazy uspołecznienia. Musi nauczyć się kontaktów z obcymi
osobami, potem przebywania z rówieśnikami tej samej płci aż do
zainteresowania jednostkami płci odmiennej.
Grupa rówieśnicza jako czynnik wychowawczy zależy zatem od
ukształtowania jednostki pod względem społecznym i przygotowania jej do
dorosłego życia. Na rozwój i wychowanie rówieśnicy mogą mieć negatywny lub
pozytywny wpływ, co odbywa się jednak bez udziału dorosłych.
Dziecięce grupy i paczki mają przewagę oddziaływań konstruktywnych,
wyrównują
niedosyt
potrzeb
psychospołecznych,
są
terenem
nowych
doświadczeń, umiejętności współżycia, współdziałania, okazywania uznania,
współdecydowania i ograniczania egocentryzmu. Dzięki uczestnictwu w grupie
„dziecko zdobywa większą pewność siebie, odporność i równowagę
emocjonalną”62. Grupa rówieśnicza „rozwija samokontrolę, sumienność,
odwagę, poczucie sprawiedliwości, cierpliwość, lojalność, wierność, oddanie
sprawie, lojalność wobec przywódcy, wgląd w istotę stosunków społecznych,
wrażliwość na działania sztuki i uczucia innych. Współzawodnicząc o pozycję
E. Kumik, Grupa rówieśnicza środowiskiem wychowawczym [w:] Środowisko wychowawcze jako przedmiot
badań pedagogicznych, J. A. Pielkowska red. Słupsk 1997, s. 119.
61
tamże, s.120..
62
Z. Zaborowski, Rówieśnicy. Problemy wychowawcze środowiska rówieśniczego, Warszawa 1969, s. 27.
60
54
społeczną dziecko usiłuje doskonalić się i zmieniać swoje egocentryczne
zainteresowania na zainteresowania grupowe”63.
Zdaniem S. Miki „zespołowe wykonywanie zadań zaspokajających
potrzebę zrzeszania się uczy dzieci pracy w grupie, kształtuje pozytywną
postawę wobec własnej grupy i to postawę bardzo cenną, bo opartą na
wspólnym wykonywaniu zadań, oraz- co jest najważniejsze- uczy pewnych
pierwiastkowych form wyżej zorganizowanego życia społecznego, jak m.in.
kształtujący się w czasie wykonywania zadań samorząd dziecięcy. Tego rodzaju
postawy i umiejętności przygotowują dzieci do przyszłego uczestnictwa w
społeczeństwie dorosłych”64.
Negatywny wpływ grupy rówieśniczej na zachowanie E. B. Hurlock
wymienia: „użycie żargonu i przeklinanie, opowiadanie frywolnych historyjek
i dowcipów, wagarowanie, złośliwość, lekceważąca postawa wobec zasad
i autorytetów, skłonność do naruszania więzi rodzinnej i przechodzenia od
lojalności rodzinnej do lojalności grupowej, skłonność do wynoszenia się ponad
członków innych grup i odrzucenie wzorów utrwalonych w rodzinie”65.
Wpływ ten ma charakter krótkotrwały jeżeli dorośli umiejętnie nie
dopuszczą do niepożądanych skutków ściśle współpracując z grupą rówieśniczą.
Z. Zaborowski uważa, iż środowisko rówieśnicze powinno być
przedmiotem
dogłębnej,
aczkolwiek
dyskretnej
kontroli,
oceny
i stałego oddziaływania wychowawczego, zarówno przez rodziców jak i szkołę.
Pamiętać jednak musimy aby zbyt ogromna i mało dyskretna ingerencja nie
odniosła niezdrowego skutku, co nie jest łatwe.
63
E. B. Hurlock, Rozwój dziecka, Warszawa 1961, s. 336.
S. Mika, Uwagi o przedmiocie pedagogiki TPD [w:] Pedagogika TPD, red. B. Butrymowicz i L. Gomółka,
Warszawa 1975, s. 75-76.
65
E. B. Hurlock,op.cit. s. 336.
64
55
2.3. Środowisko a postawy społeczne dziecka
Pod pojęciem postawy rozumie się zazwyczaj względnie trwały układ
przekonań, emocji i uczuć oraz zachowań jednostki w odniesieniu do danego
obiektu (osoby, przedmiotu, idei) 66.
Środowisko zaś obok
rodziny jest najważniejszym czynnikiem
socjalizacji oraz nieodłącznym i nieuchronnym elementem otoczenia życia
jednostki 67.
Jak podaje natomiast J. Szczepański „więź społeczna jest to
zorganizowany system stosunków, instytucji, środków kontroli społecznej;
skupiający jednostki, podgrupy i inne elementy składowe zbiorowości w całość
zdolną do trwania i rozwoju” 68.
Proces socjalizacji wpływa na kształtowanie osobowości i jej zachowań,
gdzie jednostka uczy się:
- sposobów kierowania swoimi popędami popieranymi przez społeczeństwo
- posługiwania różnymi rzeczami i przedmiotami potrzebnymi do codziennego
życia
- komunikowania się z innymi, posługiwania się symbolami kultury i wyrażania
swoich myśli
- sposobów odczuwania i wyrażania emocji
- odgrywania różnych ról społecznych, przyswajania wzorców osobowych
narzuconych przez otoczenie i kulturowe ideały.
W związku z tym wpływ środowiska na jednostkę może być pozytywny
lub negatywny. Zależne jest to od treści norm, wzorców osobowych, zasad
postępowania oraz hierarchii wartości aprobowanych przez daną grupę.
Następstwem szeroko rozumianej socjalizacji jest bądź ukształtowanie się pod
wpływem prawidłowo funkcjonującej grupy rówieśniczej, umiejętności
współżycia społecznego, bądź wystąpienie u danego osobnika objawów
W. Pomykało, Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1997, s. 611.
T. Pilch, op. cit. s.s. 145-148.
68
J. Szczepański, op. cit. s. 238.
66
67
56
chuligaństwa, alkoholizmu, narkomanii w wyniku kontaktowania się z grupą
przejawiającą podobne skłonności 69.
Interakcja dziecka wobec środowiska uwarunkowana jest określonymi
warunkami, rolami, pozycjami i wzajemnymi postawami osobowościowymi. Do
najistotniejszych czynników należą:
 osobowość jednostki
 role społeczne i pozycje
 postawy emocjonalne układające się w skali życzliwość-wrogość
 zachowanie interpersonalne (współdziałania lub konfliktowe).
W otoczeniu rówieśników jednostka może
z
najłatwiej znaleźć osobników
podobnymi problemami oraz podobnym do swego stanu umysłu. W grupie
takiej młody człowiek może nie tylko nie postrzegać swoje problemy, ale
odczuwać je za mało istotne, a niedogodności własne są nieporównywalne
z korzyściami jakie odnosi w kontaktach z rówieśnikami. Poprzez uczestnictwo
w grupie osobnik może najłatwiej odnaleźć przynależność, dążenie do bycia
razem z innymi osobami, poszukiwania akceptacji oraz zapewnienia
bezpieczeństwa. Młody człowiek realizuje swoją niezależność, czego nie
osiągnąłby w rodzinie, ani na forum społeczeństwa, które nie oferuje mu
pełnego uczestnictwa. Przez kontakt z rówieśnikami więzy ze starszymi słabną
a w grupie umacnia swoje dążenia i ambicje.
Świat rówieśników dla młodego człowieka jest
źródłem postaw,
inicjatorem lub „balastem” działania , sędzią dobra i zła, pośrednikiem
akceptacji lub odrzucenia. Grupa taka zapewnia możliwość wypróbowania
i sprawdzenia osobistych oraz społecznych walorów i możliwości, uczenia się
na błędach skutecznych zachowań, które mogą w przyszłości umożliwić wejście
w dorosłe życie społeczne.
Działanie grup rówieśniczych jest zróżnicowane wewnętrznie, „gdyż
jedne są organizowane przez dorosłych i służą przygotowaniu dziecka czy
69
R. B. Woźniak, Zarys socjologii edukacji i zachowań społecznych, Koszalin 1997, T.1, s. 202.
57
młodego człowieka do jego przyszłych ról poprzez edukację, przekazaniu mu
społecznego i kulturowego dziedzictwa, inne zaś są tworzone przez dzieci
i młodzież spontanicznie, dla zaspokojenia własnych potrzeb. Pomiędzy tymi
grupami nie istnieje pełna harmonia ani też komplementarność, obserwować
można znaczne rozbieżności pomiędzy systemem edukacyjnym i innymi
formami młodzieżowych stowarzyszeń a grupami spontanicznymi” 70.
Zachowanie się młodego człowieka powoduje reakcje ze strony
środowiska w postaci uznania lub dezaprobaty, zależy to , czy jest sprzeczne
z obowiązującymi regułami postępowania w danym otoczeniu. Zgodne
z regułami postępowanie spotyka się z aprobatą dla zachowania się jednostki,
natomiast niezgodne spotykają się z negacją,
co spełnia funkcję kary. Te
pozytywne i negatywne reakcje skłaniają dziecko do właściwego postępowania
zgodnego z obowiązującymi zasadami. Pierwszym czynnikiem kontroli jest
rodzina, potem w miarą dorastania, grupa rówieśnicza, sąsiedzi, organizacja
społeczna. Każde środowisko posiada swoje - czasem rozbieżne - zasady, reguły
i wymagania. Konsekwencje takich sytuacji są także różne, mogą wzmocnić
wpływ na jednostkę lub osłabić oddziaływanie. W przypadku działań
rozbieżnych dziecko silniej poddaje się wpływom, im bardziej emocjonalnie
związane jest z grupą społeczną.
Dzięki kontaktom z kolegami i koleżankami dziecko rozszerza swoje
wiadomości, budzi się u niego zainteresowanie i zaciekawienie niektórymi
zjawiskami, sytuacjami, dziedzinami życia. Od nich również uczy się nowych
słów, gwary uczniowskiej i młodzieżowej. Przez kontakt z rówieśnikami
dowiaduje się wielu rzeczy o życiu dorosłych w innych rodzinach. Bywanie
w innych domach wzbogaca doświadczenie dziecka, rozszerza jego horyzonty,
umożliwia
wyciąganie
wniosków
i
dokonywanie
porównań.
Kontakt
rówieśniczy wywiera także wpływ na stosunek do nauki, który ma różny wpływ
na uzyskiwane wyniki. Koleżeństwo, przyjaźń, więź społeczna są czynnikami
70
B. Misztal, Grupy rówieśnicze młodzieży, Wrocław 1974, s. 66.
58
stymulującymi motywację uczenia się. Bywa i tak, że kontakt z innymi zajmuje
zbyt dużo czasu, bardzo absorbuje i utrudnia skoncentrowanie się na nauce.
Obcowanie z rówieśnikami, przeżywanie wspólnych emocji (wspólna zabawa,
wspólne spędzanie czasu) uczy dziecko wyrażania bądź opanowywania ich, co
wywiera największy wpływ na rozwój społeczny i zaspokaja wiele jego potrzeb
takich jak: obcowanie z innymi, wspólne działanie, przynależność do grupy.
Dzieci nieśmiałe, nie potrafiące zbliżyć się do innych często są
nieakceptowane, nie przyjmowane do wspólnej zabawy czy wspólnego
działania, ponieważ dla nich są zbyt mało atrakcyjne. Ten sam los spotyka
czasem dzieci o słabszej orientacji, mniejszym zasobie wiadomości, nie
koleżeństwa, nieumiejętności współżycia, nielojalności, intryganctwa, agresji,
niechęci do dzielenia się, pomagania, ustępowania.
Odrzucenie dziecka przez grupę może wywołać stan frustracji, przyczynić
się do obniżenia samooceny, zniechęcić do ponownej próby nawiązania
kontaktu, co ma ujemny wpływ na dalszy rozwój społeczny dziecka. Czasem
skłania je do niewłaściwie ukierunkowanej postawy, przez co ono skarży,
intryguje, donosi lub też usiłuje podnieść swoją pozycję poprzez przekupstwo.
Kontakty z rówieśnikami układają się prawidłowo bądź napotykają na
trudności, które nie są uzależnione od indywidualnych możliwości, lecz od
środowiska w jakim dziecko żyje i wychowuje się.
2.4 Społeczna dojrzałość dziecka
O przystosowaniu społecznym i przyszłym funkcjonowaniu każdego
człowieka decydują uczucia – subtelne procesy wymiany uczuciowej przede
wszystkim z rodzicami.
To właśnie „uczucia społeczne miłości , życzliwości, przyjaźni nadają
światu, który człowiek stworzył, cech ludzkich, sprawiają, że we wzajemnych
kontaktach, które coraz bardziej nasilają się i zagęszczają, ludzie nie są tylko
kontrahentami, lecz istotami o określonych wartościach, istotami, które się mogą
59
do siebie zbliżać, tworzyć społeczność, grupy, diady o intensywnych i głębokich
treściach wewnętrznych”71.
Dzieci darzone miłością będą odwzajemniały to uczucie, a negatywne
relacje prowadzą do zaburzeń emocjonalnych. Powszechnym niestety
zjawiskiem są uczucia negatywne, gdy rodzice przejawiają postawę odrzucania,
unikania czy też nadmiernych wymagań, wówczas kontakt dziecka z innymi
może być destruktywny. Odwołując się do koncepcji Z. Zaborowskiego,
wszystkie uczucia wysyłane przez dziecko są odwzajemniane, a w kontaktach
z rówieśnikami mogą się ujawniać pod postacią agresji słownej i fizycznej. Te
reakcje o charakterze agresywnym rekompensują dziecku brak akceptacji,
poczucie zawodu, bólu doznanego w domu rodzinnym. Z.Skorny podkreśla, iż
ta forma agresji wywiera szczególnie niekorzystny wpływ na współżycie
społeczne, „... gdyż jej przedmiotem są osoby atakowane bez żadnego,
zrozumiałego dla nich powodu”72.
Podstawowymi motywami konfliktów interpersonalnych są motywy
posiadania, bezwzględnego przestrzegania zasad w trakcie zabawy oraz obrony
własnych praw i racji. Wyodrębniają one w pierwszej kolejności konflikt
rywalizacyjny, konflikt norm, czy konflikt na tle poczucia tożsamości.
Im stosunek rodziców do dziecka jest bardziej negatywny, tym skłonność
do przejawiania społecznie akceptowanych zachowań jest mniejsza, a poziom
rozwoju moralnego wobec rówieśników obdarzonych uczuciami jest niższa.
Przeciwdziałać agresywnemu zachowaniu dzieci możemy poprzez
„wzbudzanie nastawienia na współpracę z otoczeniem i rozwijanie stałej
potrzeby przyjaznych, afiliatywnych kontaktów z ludźmi”73.
Pozytywne relacje emocjonalne przepełnione ciepłem, akceptacją,
uznaniem
wzajemnych
praw
umożliwiają
prawidłowe
przystosowanie
i uspołecznienie dziecka wśród rówieśników.
Z.Zaborowski, Koncepcja rozwoju społecznego dziecka,[w:] Kwartalnik Pedagogiczny nr1/1969, s.145.
Z.Skorny, Proces socjalizacji dzieci i młodzieży, Warszawa, 1987, s. 92.
73
A.Frączek, Wychowanie a agresja, [w:] Psychologia Wychowawcza nr 2/1970
71
72
60
Środowisko domowe zatem powinno odgrywać w kształtowaniu postaw
społecznych znaczącą rolę, poprzez oddziaływanie wzorów rodzinnych
zachowań oraz przez społeczno-ekonomiczne warunki jej funkcjonowania.
Dobre warunki materialne dają dzieciom poczucie bezpieczeństwa, miłości
i zrozumienia, co sprzyja właściwej atmosferze w domu, a dzieci z domów
o słabszej kondycji finansowej są zdeprymowane, niezaspokojone emocjonalnie,
co negatywnie wpływa na więzi rodzinne. W rodzinach wielodzietnych żyjących
w złych warunkach
materialnych częściej, niż w rodzinach dobrze
usytuowanych dziecko może liczyć na pomoc ze strony rodzeństwa. Być może
niedostatek ma negatywny wpływ na ogólną atmosferę domu, ale sprzyja
„solidarności” z rodzeństwem, lecz im gorsze warunki bytowe rodziny, tym
zazwyczaj „różnie bywa” między rodzeństwem.
Doświadczenia
wyniesione
z
domu
rodzinnego
będzie
dziecko
w przyszłości przenosiło na kontakty z innymi ludźmi.
Poczucie wspólnoty i przynależności realizuje się we wzajemnym
uzupełnianiu i wyręczaniu w codziennych obowiązkach, we wspólnym byciu
razem, wspólnym spędzaniu czasu, rozmowie. Wychowanie dzieci do
dojrzałego uczestniczenia w życiu społecznym, to wspólne, systematycznie
powtarzane aspekty życia rodzinnego z wzajemnym okazywaniem sobie
miłości, zrozumienia i tolerancji.
61
ROZDZIAŁ III
METODOLOGICZNE ZAŁOŻENIA PRACY
Metodologia najczęściej określana jest jako dziedzina wiedzy o metodach
badawczych stosowanych w nauce. W. Okoń pojęcie metodologii definiuje
następująco: „Metodologia nauk (gr. methodos- badanie, logos- słowo, nauka) to
nauka o metodach działalności naukowej obejmującej sposoby przygotowania i
prowadzenia badań naukowych oraz opracowania ich wyników, budowy
systemów naukowych”74.
W ujęciu encyklopedycznym „metodologia to znawstwo historyczne,
analityczne, krytyczne i normatywne metod działań naukowych, budowy
systemów naukowych, wyrażania w piśmie i słowie osiągnięć nauki”75.
Omawiając
metodologiczne
podstawy
badań
pedagogicznych,
Z.Zaborowski określa metodologię jako „(...) system założeń i sposobów
uprawiania działalności i badań naukowych. Metodologia zajmuje się
sposobami uzasadniania twierdzeń, zagadnieniami praw naukowych, pojęć,
hipotez, budową teorii modeli”76.
W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Warszawa 1987, s. 177.
Wielka Encyklopedia Powszechna , tom VII, Warszawa 1986, s. 234-235.
76
Z.Zaborowski, Wstęp do metodologii badań pedagogicznych, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1973, s. 9.
74
75
62
Metodologia ogólna, nazwana przez R.Wójcickiego „teoria nauki”77,
zajmuje się tworzeniem pewnego ogólnego modelu procedur naukowych.
Jednakże w każdej dziedzinie nauki istnieją pewne problemy dotyczące
stosowanych akurat tam metod badawczych. Tymi właśnie problemami zajmuje
się metodologia szczegółowa, czyli metodologia danej dyscypliny badawczej.
Możemy więc mówić o metodologii fizyki, psychologii, nauk historycznych,
a także o metodologii pedagogiki.
Podsumowując sięgnę jeszcze do „Nowego słownika pedagogicznego”
W.Okonia, który podaje, iż metodologia pedagogiki to „ogół sposobów
działania, które zmierzają do ustalenia charakteru pedagogiki jako nauki, jej
przedmiotu, rodzajów i sposobów badań, sposobów wyrażania twierdzeń
pedagogicznych”78.
Badanie naukowe polega na ustaleniu czynników, wyważeniu ich
wartości i mocy oddziaływania, ujawnieniu wzajemnych powiązań, które mogą
doprowadzić badacza do wykrycia tego, co dotąd było nieznane. Tak więc
celem każdego badania naukowego jest wzbogacenie naszej wiedzy.
Pierwszym etapem badania naukowego jest sformułowanie jego celu
i przedmiotu badań. Ponieważ poruszmy się w obrębie nauk pedagogicznych,
zastanówmy się, co jest przedmiotem badań w tej dziedzinie.
Według T. Pilcha „przedmiotem badań pedagogicznych jest człowiek,
jego środowisko i zbiorowość społeczna”79.
W. Zaczyński
przywołuje twierdzenie W.Okonia mówiące, że
„przedmiotem badań pedagogicznych jest przede wszystkim świadoma
działalność
pedagogiczna,
a
więc
procesy
wychowania
i
nauczania,
samowychowania i uczenia się, ich cele, treści, przebieg metody, środki
i organizacja”80.
R.wójcicki, Wykłady z metodologii nauk, Warszawa 1982, s. 9.
W.Okoń, Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa 1996, s. 171.
79
T.Pilch, Metodologia pedagogiki społecznej, Wrocław 1974, s. 35.
80
W. Zaczyński, Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1968, s. 13.
77
78
63
Pomimo, iż obaj autorzy definiują przedmiot badań pedagogicznych, to
ich definicje różnią się. Pierwszy przedstawia ją jako naukę społeczną, a drugi
wiąże z praktyką wychowawczą i dydaktyczną.
Przedmiotem mojej pracy jest:
Poznanie środowiska rodzinnego i analiza tkwiących w nim czynników
wpływających na uspołecznienie dziecka.
Zasadniczym celem jest wykrycie charakterystycznych czynników środowiska
rodzinnego i prześledzenie jego wpływu na kontakty z rówieśnikami.
Temat rodziny poruszany jest w wielu publikacjach pedagogicznych, a jej
środowisko wychowawcze analizuje szereg badaczy. M. Tyszkowa badając
i analizując środowiska rodzinne sądzi, że „rodzina jest naturalnym
środowiskiem rozwoju dziecka i ma ona niezaprzeczalny udział w kształtowaniu
się podstawowych struktur osobowości dziecka”81. Natomiast E. Jackowska
definiuje, iż „środowisko rodzinne obejmuje złożony układ bodźców i sytuacji
oddziałujących na dziecko, wynikających ze struktury i funkcjonowania jego
struktury”82.
Z przedmiotu badań muszą wynikać cele badawcze, które są różnie
definiowane przez autorów. T.Pilch uważa, że „cele badań pedagogicznych to
poznanie umożliwiające działanie skuteczne, a ich zadaniem jest zbadanie
warunków niezbędnych do realizacji postulowanych stanów rzeczy” 83.
Według tego autora można wyróżnić dwie drogi postępowania
badawczego:
 posługując się metodami ilościowymi,
 posługując się metodami jakościowymi.
„Cel badań zarówno ilościowych jak i jakościowych jest taki sam:
M. Tyszkowa, Rozwój dziecka w rodzinie i poza rodziną, Poznań 1985, s. 5.
E. Jackowska, Środowisko rodzinne a przystosowanie społeczne dziecka w młodszym wieku szkolnym,
Warszawa 1980, s. 28.
83
T.Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Warszawa 1995, s.19.
81
82
64
poznanie bądź lepsze poznanie interesującego nas zagadnienia”84.
W. Zaczyński definiuje: „cel badań to bliższe określenie tego, do czego
zmierza badacz, co pragnie osiągnąć w swoim działaniu. (...) cel musi
legitymować się konkretnością, jasnością i realnością”85.
Celem moich badań jest rozeznanie:
Czy środowisko rodzinne i grupy rówieśnicze mają wpływ na proces
uspołeczniania dziecka.
3.1 Problemy badań
Twórcza praca polega na rozwiązywaniu problemów naukowych . Słowo
„problem” oznacza „przeszkodę , trudność”. W nauce trudność taka pojawia się,
gdy stwierdzimy jakiś brak w stanie danej dziedziny wiedzy.
Problem badawczy wg J. Pietera to „pytania, na które szukamy
odpowiedzi na drodze badań naukowych”86.
Natomiast J. Sztumski uważa, że „problemem badawczym nazywamy, to
co jest przedmiotem wysiłków badawczych, czyli po prostu, co orientuje nasze
przedsięwzięcia badawcze”87.
Według W. Zaczyńskiego problem badawczy to „element istotny dla
sytuacji problemowej (…), jest zetknięciem się człowieka z trudnością wraz
uświadomieniem sobie jej charakteru. Nie są to pospolite trudności wynikające
z braku wiedzy i umiejętności zawodowych. Są to takiego typu trudności,
których nie możemy przezwyciężyć
mimo posiadanie odpowiedniego
przygotowania fachowego. Słowem, w sytuacji problemowej mamy do
tamże, s.s..55-56.
W. Zaczyński, Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1995, s.52.
86
J.Pieter, Ogólna metodologia pracy naukowej, Wrocław- Warszawa-Kraków, 1967, s.67.
87
J.Sztumski, Wstęp do metod itechnik badań społecznych, Warszawa, 1984, s.28.
84
85
65
czynienia z trudnością wynikającą z braku rozpoznania naukowego określonego
wycinka rzeczywistości, w której wypadło nam działać”88.
Pedagogiczne badania środowiskowe obejmują poznanie i analizę sytuacji
wychowawczych w zbiorowościach społecznych, w których uczestniczą osoby
badane. Właściwie sformułowane problemy powinny spełniać podstawowe
zasady. A mianowicie:
 wyczerpywać stan naszej niewiedzy, zawarty w temacie badań,
 zawierać wszystkie generalne zależności między zmiennymi,
 rozstrzygać empirycznie i praktycznie89.
W celu skonkretyzowania wpływu rodziny i grup rówieśniczych na proces
uspołeczniania dziecka, pozwoliło mi na sprecyzowanie problemu
głównego.
Jaki wpływ na uspołecznienie dziecka ma środowisko wychowawcze?
Ogólnie brzmiący problem główny w sensie szczegółowym przybliżają
niżej wymienione zagadnienia. Określiłam je w postaci następujących pytań:
1. Czy rodzina wpływa zasadniczo na kontakty dzieci z rówieśnikami?
2. Czy rówieśnicy mają wpływ na wzajemne relacje i proces
uspołeczniania?
3. Które ze środowisk wychowawczych ma większy wpływ na
uspołecznienie dziecka?
3.2.Hipotezy pracy
„Problem badawczy, czy raczej zespół problemów badawczych wyznacza
dalszy proces myślowy w fazie koncepcji. Stanowią podstawę tworzenia
88
89
W. Zaczyński, Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1982, s.s.20-21.
T. Pilch, Zasady badań…,op.cit. Warszawa 1998, s.s.24-25.
66
hipotez, bo często zabieg budowania hipotez polega na zmianie gramatycznej
formy problemu, ze zdania pytającego na twierdzące lub przeczące”90.
Hipoteza (po grecku „hipothesis”) to tyle co przypuszczenie.
Według T. Kotarbińskiego „hipotezą nazywa się wszelkie twierdzenia
częściowo tylko uzasadnione, przeto także wszelki domysł, za pomocą którego
tłumaczymy dane faktyczne, a więc i domysł w postaci uogólnienia,
osiągniętego(…) na podstawie danych wyjściowych”91.
„Zadaniem badacza jest wszelako sformułowanie możliwie wielu hipotez
obejmujący wszelkie znaczące zależności i cechy badanego środowiska.
A zatem etapem wstępnym będzie próba wytypowania wszystkich zależności
interesujących
badacza
oraz
cech środowiska, obiektu lub
zjawiska,
stanowiących przedmiot badań i mających znaczenie dla badań (…), czyli
hipoteza powinna być zbudowana na podstawie uznanej wiedzy naukowej”92.
Hipoteza główna mojej pracy brzmi:
Przypuszcza się, iż środowisko wychowawcze ma większy wpływ na
uspołecznianie dziecka.
W oparciu o zebrany materiał empiryczny podjęłam próbę weryfikacji
następujących hipotez szczegółowych:
1. W procesie uspołeczniania dziecka ogromną rolę odgrywa środowisko
rodzinne, jego sytuacja materialno-bytowa, atmosfera w domu i pozycja
społeczno-zawodowa rodziców.
2. Grupa rówieśnicza oddziaływuje na wzajemna relacje i proces
uspołeczniania.
3. Rola środowisk na postawy społeczne dziecka i jej wynik na dojrzałość
społeczną.
Tamże, s.25.
T. Kotarbiński, Kurs logiki, Warszawa 1960, s.184.
92
T. Pilch, op.cit. s.27.
90
91
67
3.3.Zmienne zależne i niezależne pracy i ich wskaźniki
Z wysuniętego problemu i hipotezy roboczej wynikają określone zmienne
i wskaźniki. J. Brzeziński stwierdza, że „zmienna, która jest przedmiotem
naszego badania, której związki z innymi chcemy określić (wyjaśnić), nosi
nazwę zmiennej których ona zależy, które na nią oddziaływają naszą nazwę
zmiennych niezależnych”93.
Przez zmienną zależną W. Okoń rozumie zmienną, „której zmiany są
skutkiem oddziaływania jednej lub więcej jakiś zmiennych”94. zależnej.
Natomiast (…) zmienne, od zespołu innych zmiennych występujących
w badanym zbiorze”95.
„Przez zmienne niezależne rozumie się pewne czynniki powodujące
określone zmiany w innych czynnikach (zmiennych), a przez zmienne zależne
czynniki, podlegające wyraźnym wpływom ze strony zmiennych zależnych”96.
Aby określić zmienne należy ustalić wskaźniki. Według Z. Krzysztoszek
wskaźniki, to „pewna cecha, zdarzenie lub zjawisko, na podstawie którego
wnioskujemy z całą pewnością bądź z określonym prawdopodobieństwem
wyższym od przeciętnego, iż zachodzi zjawisko. Jakie nas interesuje”97.
Chcąc „stwierdzić, czy badane fakty lub zjawiska występują w
interesującym nas przypadku, zachodzi konieczność ustalenia wskaźników,
czyli pewnych zmiennych wskazujących na obecność wspomnianych faktów lub
zjawisk”98.
Wskaźnik określa dane zjawisko, które możemy zaobserwować,
zmierzyć. Daje nam możliwość stwierdzenia, czy to zjawisko zaistniało.
T.Pilch podaje trzy typy wskaźników:
J. Brzeziński, Elementy metodologii badań psychologicznych, Warszawa 1984, s. 24.
W. Okoń, Słownik pedagogiczny, Warszawa 1992, s.244.
95
Tamże, s. 244.
96
M. Łobocki, Metody badań pedagogicznych, Warszawa 1984, s.74.
97
Z. Krzysztoszek, Uwarunkowania, założenia i metody badań pedagogicznych, Warszawa 1977, s. 71.
98
Z. Zaborowski, Wstęp do metodologii badań pedagogicznych, Wrocław-Warszawa-Kraków 1973, s. 130.
93
94
68
 wskaźnik definicyjny- zjawisko bezpośrednio nieobserwowalne i nie
wchodzące do definicji badanego zjawiska, zmienne mają charakter
ilościowy;
 wskaźnik empiryczny- „zmienne (cechy) jakiegoś zdarzenia oceniamy lub
uznajemy
za
istniejące
na
podstawie
bezpośredniej
obserwacji
cząstkowych zdarzeń (wskaźników) wskazujących na bezpośredni
związek między nimi”wskaźnik inferencyjny- istnienie tak zwanego
drugiego zjawiska, które wynika z innych zdarzeń (wskaźników) ma być
potwierdzeniem istnienia takiego faktu”99.
„Wszystkie twierdzenia, jakie budujemy w naukach społecznych
w oparciu o empiryczną rejestrację wskaźników, mogą być obarczone ryzykiem
błędu”100.
W oparciu o sformułowane problemy i pytania badawcze zawarte
w kwestionariuszach ankiet dla rodziców i dzieci określiłam następujące
zmienne zależne i niezależne oraz ich wskaźniki:
Tabela 1. Zmienna niezależna i jej wskaźniki
zmienna niezależna
wskaźniki
Uspołeczniania dziecka
-relacja w rodzinie
-relacja w grupie rówieśniczej formalnej
-relacja w grupie rówieśniczej nieformalnej
-relacja w szkole
Tabela 2. Zmienne zależne oraz ich wskaźniki
99
T.Pilch, op.cit. s. s. 33-35.
Tamże, s.35.
100
69
zmienne zależne
wskaźniki
Rola rodziny w procesie uspołeczniania
- struktura i wielkość rodziny
- czynność zawodowa
- stan ekonomiczny rodziny
- konflikty i nieporozumienia
-stosunki panujące między dziećmi
a rodzicami
-czynności dziecka należące do
obowiązków
- uczestnictwo w grupie rówieśniczej
- izolacja w grupie rówieśniczej
-zachowania aspołeczne w grupie
rówieśniczej
Grupa rówieśnicza a proces
uspołeczniania
Tabela 3. Zmienne zależne pośredniczące i ich wskaźniki
zmienne zależne pośredniczące
wskaźniki
Wykształcenie
-wyższe
-średnie
-zasadnicze
-podstawowe
Wiek i płeć dziecka
-7 lat
-8 lat
-9 lat
-chłopiec
-dziewczynka
3.4.Metody i techniki badań
Wybór właściwej metody, której zasadniczym celem jest rozwiązywanie
problemu głównego należy uważać za sprawę ważną. Wnikliwe jej poznanie
możliwe
jest
dzięki
zastosowaniu
właściwej
metody,
techniki
oraz
prawidłowych narzędzi badawczych.
„Celem pracy badawczej jest poznanie pewnej określonej rzeczywistości,
pewnej określonej kategorii zjawisk”101.
101
W. Zaczyński, Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1976, s.7.
70
Literatura metodologiczna podaje wiele definicji metod. T. Pilch nazywa
„metodą badań naukowych zespół teoretycznie uzasadnionych zabiegów
koncepcyjnych
i
instrumentalnych
obejmujących
najogólniej
całość
postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego problemu
naukowego”102.
„Techniką badań nazywać będziemy czynności praktyczne, regulowane
starannie
wypracowanymi
dyrektywami,
pozwalającymi
na
uzyskanie
optymalnie sprawdzalnych informacji, opinii, faktów”103.
„Narzędzie badawcze jest przedmiotem służącym do realizacji wybranej
techniki badań”104
Środowisko rodzinne można poznawać za pomocą różnych metod, ale nie
wszystkie z nich dają się zastosować w praktyce. Tak więc wiele cech
charakteryzujących w sposób istotny środowisko rodzinne jest w zasadzie
niedostępne bezpośredniej obserwacji, musimy wtedy opierać się na tym czego
dowiadujemy się od osób znających dane środowisko, przeprowadzając z nimi
wywiad albo dając im do wypełnienia ankietę. W badaniach posłużyłam się
metodą sondażu diagnostycznego, który „obejmuje wszelkiego typu zjawiska
społeczne o znaczeniu istotnym dla wychowania, ponadto stan świadomości
społecznej, opinii i poglądów określonych zbiorowości, narastania badanych
zjawisk, ich tendencje i nasilenie.(...) W badaniach sondażowych najczęściej
występujące techniki to wywiad, ankieta, analiza dokumentów osobistych,
techniki statystyczne i inne”105. Narzędziem, którym się posłużyłam była
ankieta,
która „gromadzi informacje polegające na wypełnieniu najczęściej
samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy”106. Za pomocą
odpowiednio przygotowanej ankiety pragnęłam uzyskać informacje dotyczące
przede wszystkim tych aspektów środowiska rodzinnego i rówieśniczego, które
102
T. Pilch, op.cit. s.42.
tamże, s. 42.
104
tamże, s.42.
105
tamże, s.s.50-51.
106
tamże, s.s.86-87.
103
71
mają jakiś związek przyczynowy z pozytywnym i negatywnym procesem
uspołeczniania dziecka.
„Kwestionariusz zawiera świadomą i logiczną kompozycję pytań.(...)
Pytania w kwestionariuszu powinny być krótkie, jasne i zrozumiałe.(...)
Udzielający odpowiedzi musi rozumieć o co jest pytany”107.
Wykorzystany
przeze
mnie
kwestionariusz
ankiety
był
anonimowy.
Respondenci to dzieci w wieku 7- 9 lat oraz ich rodzice.
3.5.Przebieg i organizacja badań
Badania przeprowadziłam w roku szkolnym 2004/2005 w klasach: drugiej
i trzeciej.
Pierwszy etap badań objął analizę literatury związanej z interesującym mnie
problemem dotyczącym środowiska rodzinnego i rówieśniczego. Sięgnęłam do
literatury dotyczącej tematu rodziny jako podstawowej komórki wychowania
dziecka oraz analizowałam problem wpływu grup rówieśniczych na proces
uspołeczniania jednostki.
Drugim etapem badań była konfrontacja teorii z praktyką, która umożliwiła
mi sporządzenie kwestionariusz ankiety dla uczniów i ich rodziców.
Za pomocą kwestionariusza ankiety przeprowadziłam ankietowanie wśród 38
uczniów i 30 rodziców (różnica ta wynika z dobrowolnego udziału
w ankietowaniu).Wiadomości w ten sposób zebrane dostarczyły mi niezbędnych
informacji na temat uczniów, ich warunków materialnych oraz wzajemnych
relacji między rodzicem a dzieckiem i interakcji między rówieśnikami.
Materiał badawczy jest skromny, spowodowany małą liczebnością
uczniów w szkole, w której badania zostały przeprowadzone. Nie mniej jednak
przeprowadzenie
tych
badań
było
dla
mnie
miłym
doświadczeniem
i życzliwym podejściem nauczycieli, uczniów i rodziców. Kolejnym etapem
J. Apanowicz, Zasady metodologii prac dyplomowych i magisterskich z organizacji i zarządzania, Gdynia
1997, s.54.
107
72
było opracowanie wyników badań za pomocą analizy ilościowo-jakościowej
i obliczeń statystycznych.
Szczegółowy opis wyników dotyczących tych zagadnień zamieszczam
w rozdziale IV dotyczącym analizy badań własnych. Zastosowane przeze mnie
Metoda i techniki były nie tylko ważnym źródłem informacji, ale przede
wszystkim posłużyły do wysunięcia wniosków na podstawie przeprowadzonych
badań.
3.6.Charakterystyka badanego środowiska
Badaniami objęłam uczniów i rodziców z Samorządowej Szkoły
Podstawowej nr 13 w Gdyni, która mieści się w niewielkiej dzielnicy-Mały
Kack. Położona jest ona w dolinie otoczonej wzgórzami pokrytymi lasem.
Małemu Kackowi poświęcił poetyckie strofy St. Żeromski:
„(...) Tam, między jedną a drugą duną gajem sosnowym obrosłą, otwiera
się cicha dolina. A za tą doliną wznosiła się dolina osobna, którą od podnóża do
szczytu pokrył żarnowiec sam jedyny (...).
I wszystka góra od podnóża do okrągłego, najwyższego wierzchołka stała
jak krzak ognisty, jsnożółtawa, na wzór słońca promieniejąc. Zapach traw
młodych niósł się z poprzecznych łąk między górami, gdzie Kaczy strumień po
kamieniach z lasów spada, a żeby potem cichym błądzikiem zataczać się między
wierzbami i niepostrzeżenie w żółtych piaskach przelewać swe leśne wody.
Daleki odgłos morza uderzał w ciche doliny między górami”108.
O dzielnicy Mały Kack prezydent miasta powiedział, że jest „enklawą domowej
społeczności”, gdzie wszyscy znają się jak w rodzinie.
Szkoła Podstawowa nr 13 mieści się w dwukondygnacyjnym budynku
przy ulicy Halickiej nr 8. tak jak większość szkół, jest to szkoła prowadzona
przez gminę.
108
St. Żeromski, Wiatr od morza, Warszawa 1961, s. 108.
73
Obok murowanej szkoły wciąż stoi drewniany budynek z 1937 roku.
Przypomina o tym, że Szkoła Podstawowa nr 13 w Gdyni-Małym Kacku ma już
prawie 70 lat.
W sąsiedztwie szkoły znajduje się kościół katolicki, a trochę dalej
Osiedlowy Dom Kultury, z którym szkoła współpracuje do dziś.
Obecnie uczęszcza do niej 234 uczniów, którzy uczą się w trzynastu
oddziałach, gdzie na każdym poziomie wiekowym (prócz klasy piątej) istnieje
klasa
integracyjna
wraz
z
nauczycielem
wspomagającym.
Łącznie
zatrudnionych nauczycieli stanowi liczbę 30.
W szkole mieści się piętnaście izb lekcyjnych oraz sala informatyczna,
sala do gimnastyki korekcyjnej i sala gimnastyczna.
Na terenie przyszkolnym znajdują
się boiska szkolne, a w jego
sąsiedztwie piękne tereny leśne, z których korzystają nauczyciele i uczniowie
podczas zajęć szkolnych. Mieszkańcom Kacka służą jako miejsce rodzinnych
spacerów.
Jednozmianowy system nauki pozwala uczniom na spotkanie po zajęciach
wybranych przez siebie grupach nieformalnych albo kółkach zainteresowań,
które oferuje już szkoła. Uczniowie po zajęciach lekcyjnych mogą rozwijać
swoje zainteresowania w kółkach: plastycznych, technicznych, muzycznych,
teatralnych, ekologicznych, biologicznych, informatycznych oraz sportowych
(łącznie z organizacją wyjazdów na basen). O zainteresowaniu tą formą zajęć
świadczy duża frekwencja.
Większość mieszkańców Małego Kacka to właściciele domków
jednorodzinnych, w których mieszkają rodziny wielopokoleniowe. Zatem
„gdyńska trzynastka” znana jest przez dziadków i rodziców naszych
wychowanków. Szkoła jest bliska ich sercu i żyje w ich wspomnieniach.
Niewielka liczba rodzin zamieszkuje w znajdujących się w tej dzielnicy czterech
blokach lub wynajmuje mieszkania.
74
Zróżnicowany też jest stan materialny i finansowy rodzin, z których dzieci
uczęszczają do tej szkoły. Jedni żyją w dostatku, inni potrzebują materialnej
i finansowej pomocy od szkoły, opieki społecznej, gminy i sponsorów.
Różne jest też wykształcenie mieszkańców, jedni kończyli swą edukację
na szkole zasadniczej, inni zaś na średniej, nieliczni mają wyższe.
Przedstawiony w pracy materiał empiryczny pochodzi z badań
wykonanych w drugim półroczu roku szkolnego 2004/2005, którymi objęłam
grupę 38 uczniów w wieku 8 i 9 lat. W badanej grupie było 20 dziewcząt
(51, 3 %) i 19 chłopców (48, 7 %) stanowiących badaną populację. Dane te
przedstawione są w tabeli 4.
Tabela 4. Wiek i płeć badanej populacji.
płeć
CHŁOPCY
wiek
DZIEWCZĘTA
RAZEM
N
%
N
%
N
%
8 lat
11
57,9
7
35
18
46,2
9 lat
8
42,1
13
65
21
53,8
19
100
20
100
39
100
Ogółem
źródło: badania własne
Z danych liczbowych ujętych w tabeli nr 4 wynika, że w badanej
populacji było 57,9% chłopców w wieku 8 lat i 42,1% w wieku 9 lat. Natomiast
dziewcząt w wieku 8 lat co stanowi 35% i w wieku 9 lat co daje 65% .
75
ROZDZIAŁ IV
ANALIZA BADAŃ WŁASNYCH
Celem tej pracy była analiza niektórych czynników środowiska
rodzinnego i rówieśniczego na proces uspołeczniania dziecka.
Badanie środowiska rodzinnego i rówieśniczego jest zadaniem trudnym, gdyż
rodzina stanowi pierwszy, podstawowy czynnik uspołeczniania dziecka,
natomiast grupa rówieśnicza w miarę dorastania nabiera coraz większego
znaczenia i przesuwa się z najbliższej rodziny na kręgi towarzyskie.
Nie ulega wątpliwości, że różne składniki środowiska rodzinnego
i rówieśniczego wywierają na dziecko wpływ, który może być wychowawczo
pożądany lub niepożądany. Poznanie obu środowisk badanej grupy jest
uzasadnioną koniecznością
szukania wyjaśnień jak one uwarunkowywują
proces uspołeczniania.
Dzięki zastosowaniu wyżej wymienionej metodologii mogę przedstawić
wyniki moich badań w formie zestawień i obliczeń.
76
Uzyskane od respondentów odpowiedzi w kwestionariuszach ankiet
przygotowanych przeze mnie pogrupowałam tematycznie i zestawiłam
w tabelkach.
Przy podsumowywaniu wyników badań podliczałam dane zawarte
w kwestionariuszach dla dzieci i rodziców.
4.1. Analiza środowiska rodzinnego
W literaturze psychologiczno-pedagogicznej pojęcie struktura rodziny
„obejmuje złożony zakres czynników środowiska rodzinnego, takich jak: skład
osobowy rodziny, stan liczebny, stosunki prawno-społeczne łączące członków
rodziny oraz więzi osobiste funkcjonujące między nimi”109.
Rodzina jest bezsprzecznie podstawowym środowiskiem, które stwarza
warunki do ukształtowania istotnych postaw społecznych oraz najważniejszych
jego
cech
intelektualnych
wieloaspektowość
i
emocjonalnych. Jednak
współczesnego
życia
społecznego,
ze względu
na
na
najrozmaitsze
powiązania i zależności, w których znajduje się dziecko, nawet najbardziej
otwarta rodzina nie może sama, bez współpracy z innymi grupami społecznymi
ukształtować pełnowartościowego członka społeczeństwa.
Rodzina posiada określone cechy społeczne, którymi są struktura
i wielkość rodziny, wykształcenie rodziców, czynność zawodowa, stan
ekonomiczny i warunki bytowe.
Tabela nr 5.Struktura rodziny i jej wielkość
wielkość
ilość dzieci w rodzinie
jedno
struktura
pełna
109
dwoje
więcej
troje
Razem
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
2
66,7
13
92,9
8
88,9
1
100
24
88,9
M. Tyszkowa, Czynniki determinujące pracę szkolną dziecka, Warszawa 1964, s. 88.
77
niepełna
0
0
1
7,1
0
0
0
0
1
3,7
zrekonstruowana
1
33,3
0
0
1
11,1
0
0
2
7,4
Ogółem
3
100
14
100
9
100
1
100
27
100
źródło: ankieta dla rodziców
Warunkiem prawidłowego funkcjonowania rodziny jest wypełnianie ról
społecznych
przez
oboje
rodziców.
Rodzina
pełna
stwarza
dziecku
najkorzystniejsze warunki rozwoju. W rodzinie niepełnej, w której brakuje
jednego z rodziców zmienia się sytuacja społeczna drugiego, bo wszystkie
obowiązki związane z wychowaniem i prowadzeniem gospodarstwa domowego
spadają na niego. Jak wskazują dane umieszczone w tabeli nr 5- 88,9% rodzin to
rodziny pełne , najmniejszy procent stanowią rodziny niepełne-3,7%,
a zrekonstruowane to 7,4% .
Tabela nr 6.Wykształcenie rodziców
rodzice
ojciec
wykształcenie
matka
Razem
N
%
N
%
N
%
podstawowe
1
3,7
1
3,7
2
3,7
zasadnicze
11
40,75
7
26
18
33,3
średnie
11
40,75
10
37
21
38,9
wyższe
4
14,8
9
33,3
13
24,1
Ogółem
27
100
27
100
54
100
źródło: ankieta dla rodziców
Pozycję społeczną rodziców warunkuje ich poziom wykształcenia, który
pozwala uświadomić sobie, jakie znaczenie ma przygotowanie dziecka do
pełnienia ról społecznych, co ma bezpośredni wpływ na rozwój dziecka. Im
wyższe wykształcenie tym bardziej rodzice starają się rozwijać cechy społeczne
swojego potomstwa, natomiast wyrównany poziom wykształcenia obojga,
wywiera jednakowy wpływ na dobór środków i metod wychowania w celu
osiągnięcia pożądanych efektów.
78
Analiza wykształcenia rodziców wskazuje na większą liczebność matek
z
wyższym wykształceniem niż ojców, ze średnim ta liczebność jest
wyrównana. Natomiast ojcowie z wykształceniem zasadniczym liczebnie
przewyższają matki. W każdej grupie (ojców i matek) znalazła się jedna osoba z
wykształceniem podstawowym, co stanowi 3,7% całej badanej populacji.
Tabela nr 7. Czynność zawodowa rodziców.
rodzice
pracuje
zatrudnienie
N
nie pracuje
Razem
%
N
%
N
%
ojciec
21
58,3
6
33,3
27
50
matka
15
41,7
12
66,7
27
50
Ogółem
36
100
18
100
54
100
źródło: ankieta dla rodziców
Dzisiaj w dobie narastającego bezrobocia obserwuje się niekorzystny
wpływ rodzin bez pracy na kształtowanie postaw społecznych, szczególnie
destrukcyjnym zjawiskiem jest fakt, że ojcowie jako „głowy rodziny” są jej
pozbawieni. Nie odczuwa się niekorzystnych konsekwencji , gdy matka jest
niezatrudniona. W przypadku czynności zawodowej obojga rodziców, mimo
mniejszego braku czasu dla dziecka, nie ma to niepożądanego wpływu na proces
społecznego rozwoju dziecka.
Z tabeli nr 7 wynika, że większy procent niepracujących stanowią matki
co daje łącznie 66,7%, a ojcowie to 33,3% . Jeżeli chodzi zatrudnionych
rodziców, to przewagę mają ojcowie, bo aż 58,3% w stosunku do matek-41,7%.
Tabela nr 8. Stan ekonomiczny rodziny i źródło utrzymania.
stan materialny
praca ojca
praca matki
alimenty
zasiłek
Razem
79
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
dobry
11
44
7
36,9
0
0
0
0
18
36,7
wystarczający
11
44
8
42,1
0
0
0
0
19
38,8
3
12
4
21
1
100
4
100
12
24,5
25
100
19
100
1
100
4
100
49
100
źródło
niezadowalający
Ogółem
źródło: ankieta dla rodziców
Źródłem utrzymania jest przede wszystkim praca ojca, gdzie stan
ekonomiczny określany jest przez respondentów jako dobry i wystarczający.
Znikomy procent w tej grupie stanowi niezadowalający finansowo stan budżetu
domowego. Zatrudnione matki podobnie jak ojcowie jednakowo określają swoje
warunki bytowe. Najbardziej niekorzystne warunki materialne posiadają rodziny
utrzymujące się z zasiłków i alimentów.
Tabela nr 9. Warunki bytowe dziecka.
kto
rodzice
określa?
warunki
N
dzieci
Razem
%
N
%
N
%
własny pokój
11
40,7
9
23,1
20
30,3
kąt do zabawy i nauki
16
59,3
24
61,5
40
60,6
nie ma własnego kąta
0
0
6
15.4
6
9,1
27
100
39
100
66
100
Ogółem
źródło: ankiety dla rodziców i uczniów
Stworzenie dobrych warunków do zabawy i nauki zapewnia dziecku
pewnego rodzaju intymność i spokój, gdzie może rozładować swoje napięcia
i lęki. Posiadanie własnego pokoju, czy wydzielonego miejsca stwarza mu
warunki swobodnego działania, wzmacnia poczucie pewności siebie, osobistej
niezależności oraz wdraża do utrzymania ładu, porządku i estetyki.
Z powyższej tabeli wynika, według rodziców jak i dzieci, że najwięcej
uczniów ma swój kąt do zabawy i nauki. Nieco mniejszy procent opowiada się
80
za faktem posiadania własnego pokoju, a 15,4% według dzieci nie posiada
własnego kąta.
4.2. Analiza relacji z grupą rówieśniczą.
ZAKOŃCZENIE
Najbliższym otoczeniem dziecka jest środowisko rodzinne, które ma
ogromny wpływ na rozwój społeczny dziecka. Wszystko to, co dziecko otacza,
z czym się styka bezpośrednio, co się wokół niego dzieje, oddziaływuje
zarówno na rozwój jego procesów psychicznych, kształtowanie pojęć, jak
i zachowanie się.
Dla prawidłowego rozwoju społecznego dziecka niezbędna jest dobrze
funkcjonująca rodzina. To ona jest środowiskiem, w którym tkwią największe
możliwości
wszechstronnego
rozwoju
dziecka.
Proces
rozwoju
i wychowania zależy zdecydowanie od wpływów otoczenia. Otoczenie to zaś
może być mniej lub bardziej świadome swej roli w rozwoju dziecka i korzystnie
81
lub mniej korzystnie na dziecko oddziaływać. Jednak nic nie jest w stanie
zastąpić rodziny w dziedzinie zaspokajania podstawowych potrzeb. Miłość
rodziców, nawet wówczas, gdy rodzina źle wywiązuje się ze swoich zadań
wychowawczych stanowi bezcenny kapitał, uczucia pewności i wiary w siebie,
co czasami wystarcza na całe życie.
Środowisko rodzinne jako najbliższe otoczenie społeczne dziecka
decyduje przede wszystkim o jego zachowaniu się. W zależności jak rodzice
ustosunkowują się do dziecka oraz w jakim stopniu umieją mu pomóc
w napotykanych trudnościach
odzwierciedla jego postawy społeczne.
Środowisko obok rodziny jest ważnym czynnikiem socjalizacji, które jest
nieodłącznym elementem otoczenia życia dziecka. W sytuacji kiedy pozbawia
się je bliskiego kontaktu z rodziną, szuka wsparcia w grupie rówieśniczej.
Rodzina wpływa na przebieg kształtowania osobowości dziecka. Nic tak
nie zaspokoi bliskiej więzi osobistej i potrzeby emocjonalnej dziecka jak
rodzina. Dostrzega się różnice między rodzinami, występują w nich różnego
rodzaju trudności i konflikty. Do nich można zaliczyć: rozwody, osłabienie
kontaktu między członkami rodziny, coraz rzadsze występowanie wspólnego
działania i przeżywania. Mimo, że bywa czasem niedoskonała, jest
środowiskiem, którego nie można niczym zastąpić. W rodzinie dzieci uzyskują
podstawowe pojęcia o życiu społecznym, pojęcia estetyczno-moralne, kształtują
podstawy swego światopoglądu, wyrabiają kryteria oceny własnej i innych.
Niezależnie od wszelkich przemian, na przełomie lat jakie przeszła rodzina jako
komórka społeczna, jej funkcja wychowawcza nie straciła podstawowego
znaczenia.
Współczesna rodzina obecnie narażona jest na liczne zagrożenia,
dezorganizacji i rozpadu wielu rodzin, mimo wszystko wychodzi obronną ręką.
Nieodzowne jednak jest poznanie układu rodzinnego, w celu zrozumienia jego
zachowania. Trudności napotykane w życiu przez dziecko są kontynuacją
i wynikiem kłopotów, z którymi rodzice się zetknęli w przeszłości.
82
Na zachowanie dzieci ogromne znaczenie ma zaangażowanie rodziców
w wychowaniu , które decyduje o przyszłych losach, o kształtowaniu cech
charakteru każdej jednostki. Postawy rodzicielskie sprzyjają rozwojowi
zachowania się, decydują o możliwościach dziecka. Akceptacja, poszanowanie,
uznanie jego praw, zaspokajanie podstawowych potrzeb psychospołecznych nie
prowadzą do powstawania zaburzeń w zachowaniu. Natomiast odrzucenie,
unikanie, nadmierne ochranianie udaremniają potrzeby: życzliwości i miłości,
współdziałania i samorealizacji oraz poczucia własnej wartości. Dziecko mając
czułych rodziców, rodziców o właściwych postawach kształtuje wizerunek
własnego „ja”. W przypadku surowego i krytykującego podejścia odczuwa ono
lęk i ocenia siebie negatywnie.
Dla rozwoju osobowości społecznej dziecka ważne jest, w jakiej rodzinie
ono wzrasta. Pierwszoplanowi dla niego są rodzice, i to nie tylko dlatego, że oni
podejmują świadomą pracę wychowawczą, ale już samą swoją obecnością
dostarczają wzorów zachowania. W kręgu rodzinnym uczy się poszanowania
potrzeb i wartości, sprawiedliwości i dzielenia się z innymi. Dużą rolę również
odgrywa dopuszczenie dziecka do podejmowania decyzji w spawach
rodzinnych, wyrabianie poczucia odpowiedzialności i umiejętności oceny
osiągnięć własnych i błędów.
Rodzina jako elementarna komórka rozwija osobowość, kształtuje uczucia
i postawy wobec innych oraz otaczającego świata. Wprowadza dziecko w świat
kultury i przygotowuje do dorosłego życia, solidnie wykonuje obowiązki,
wykazuje zaangażowanie społeczne przez co wszczepia poprawne postawy
prospołeczne takie jak: obowiązkowość, dokładność, punktualność. Bez udziału
i wsparcia rodziny nikt nie wpoi dziecku zasad moralnych, którymi będzie się
ono zawsze w życiu konsekwentnie kierowało.
Rodzina jest elementem środowiska wychowawczego, które oddziałuje na
jednostkę najdłużej, od
urodzenia dziecka, aż do jego usamodzielnienia,
a niekiedy nawet całe życie. W rodzinie dziecko nawiązuje pierwsze kontakty,
83
zdobywa doświadczenie w zakresie współżycia społecznego, jest wdrażane do
funkcjonowania w czekających je rolach społecznych: członka rodziny,
przedszkolaka, ucznia, kolegi i członka społeczności. Rodzina jest pierwszym
terenem oddziaływań wychowawczych na dziecko. Wychowanie odbywa się
w rodzinie w sposób naturalny, przez uczestnictwo dziecka w codziennych,
różnorodnych sytuacjach życiowych. Jest ono również wyznaczone przez
określone indywidualne cechy i predyspozycje rodziców takie jak: wzory
wyniesione z rodzin, własny system wartości, emocjonalny stosunek do dzieci.
Z tego powodu sposób wychowania w każdej rodzinie ma swój indywidualny
charakter.
Sposób wychowania dziecka oraz reakcje rodziców na ewentualne
trudności w kontaktach z rówieśnikami decydują o emocjonalnym rozwoju
dziecka. Często wadliwe oddziaływanie ze strony domu wywołuje zjawisko
niedostosowania się dziecka i zaczyna działać mechanizm „błędnego koła”.
Niezrozumienie
pierwszych
kłopotów
w
kontaktach
z
rówieśnikami
i stosowanie niewłaściwych metod wychowawczych przez rodziców może
spowodować wystąpienie u dziecka reakcji nerwicowych, które same już będą
stanowiły przeszkodę. Wynika z tego, że ogromna jest rola rodziców
i środowiska rodzinnego. Wpływa ono bowiem na kształtowanie jego uczuć,
postaw, aspiracji, ambicji, dążeń i zdolności.
Mówiąc o środowisku człowieka, najczęściej mamy na myśli środowisko
społeczne, a w przypadku dziecka grupę rówieśniczą.
Przedmiotem tego opracowania jest środowisko społeczne, w którym
kształtują się więzy międzyosobnicze wynikające ze współżycia ludzi między
sobą. W środowisku społecznym wyodrębnia się bowiem grupę rówieśników
i grupę rodzinną. W każdej z tych grup funkcjonują przyjęte reguły społecznego
zachowania się, poglądy i opinie, wzory ustosunkowań emocjonalnych, normy
regulujące stosunek jednostek do otoczenia, hierarchie wartości estetycznych,
etycznych, moralnych i inne. Na jednostkę oddziałują naciski grupowe w różnej
84
formie, system kar i nagród, różnego rodzaju oczekiwania związane
z pełnieniem ról społecznych oraz te czynniki, które prowadzą do
identyfikowania się z grupą społeczną. Przede wszystkim jednak oddziałuje na
nią najbliższe otoczenie społeczne za pomocą ustalonych
systemów
wychowawczych, mających na celu kształtowanie u niej takich mechanizmów
regulujących, które są zgodne z normami obowiązującymi w danej grupie.
Ogromne znaczenie dla rozwoju dziecka ma oddziaływanie najbliższego
otoczenia. Wszystko to, co dziecko otacza, z czym się styka ono bezpośrednio,
co się wokół niego dzieje, wywiera wpływ zarówno na rozwój jego procesów
psychicznych, kształtowanie pojęć, jak i zachowanie się.
Dziecko wchodząc w środowisko rówieśnicze staje przed szeregiem nie
znanych przedtem sytuacji i otrzymuje pierwsze prawdziwe obowiązki. Od
ustosunkowania się dziecka do rówieśników zależy czasami jego kariera
życiowa. Jest to okres budzenia się sił uzdalniających dziecko do współżycia
w grupie, rozwijania się poczucia własnej wartości, zdolności do wysiłku, wiary
w swoje możliwości, różnorodnych zainteresowań oraz aspiracji życiowych.
Ważnym wskaźnikiem dostosowania się do grupy rówieśniczej jest
odpowiedni rozwój społeczny. Dziecko powinno umieć współżyć w dużej
grupie dziecięcej. Polega to, między innymi, na umiejętności podporządkowania
własnych chęci celom ogólniejszym, wymaganiom aktualnie mu stawianym,
umiejętności dostosowania się, ustępowania. Dziecko musi też mieć poczucie
obowiązku i wykazywać pewną samodzielność oraz zdolność życiową.
Grupy małe, kilkuosobowe należące do tego samego przedziału
wiekowego tworzą swoiste zbiorowości społeczne. Można określić je jako
zespół osób, powiązany więzią społeczną, wzorem i normami postępowania
o ustalonej wartości. Mogą być formalne i nieformalne, powstawać
spontanicznie lub pod wpływem motywacji, w większym bądź mniejszym
stopniu zorganizowane oraz trwałe albo przelotne.
85
Przynależność dzieci do grup rówieśniczych, band-byleby nie nosiły
znamion gangu w dosłownym znaczeniu, przynoszą więcej korzyści niż strat.
Niewybaczalnym błędem byłoby
uniemożliwianie
lub
utrudnianie
im
uczestniczenia w grupach zabawowych, paczkach, co pomaga rozwijać
i doskonalić formy uspołeczniania.
Dla wszechstronnego przygotowania dziecka do życia społecznego
konieczne
są
różnego
rodzaju
aktywności
dostarczające
doświadczeń
i rozwijające nie tylko intelekt, ale także uczucia, postawy społeczne,
umiejętności działania.
Aktywność
dziecka
w
codziennym
życiu
zaspokaja
potrzeby
przyczyniając się do dostarczania doświadczeń o charakterze praktycznym,
stawiając je w różnorodnych sytuacjach społecznych. Uczą wyrażania lub
opanowywania swoich emocji, przyczyniają się do zdobywania doświadczeń
społecznych, umiejętności współdziałania, dostrzegania potrzeb innych ludzi.
Ograniczanie aktywnego życia w rodzinie opóźnia proces dojrzewania
społecznego. Przyczynia się do braku odpowiedzialności za siebie, za własne
postępowanie, co przyczynia się do nieprawidłowego rozwoju osobowości
jednostki.
Potrzeba obcowania z rówieśnikami ich kontakty społeczne, stanowiące
jedyną rację, to: spotkania z koleżankami i kolegami, czasami wspólna zabawa
lub działanie, wspólne wykonywanie obowiązków, a czasem tylko dla celów
towarzyskich. Kontakty te uczą poznawać innych ludzi, dostrzegać ich potrzeby,
wczuwać się w ich przeżycia. Koleżeństwo i przyjaźń oraz przeżycia
emocjonalne i społeczne przygotowują do życia w rodzinie, do współdziałania
w grupie rówieśniczej i tym samym wdrażają do życia w społeczeństwie.
Aktywność dziecka uwarunkowana jest czynnikami środowiskowymi
i oddziaływaniem wychowawczym otoczenia. Powinno ono maksymalnie
aktywizować dziecko, jeśli tego nie robi wyrządza mu krzywdę. Jeżeli otoczenie ogranicza aktywność dziecka żywego, pobudliwego, pełnego energii,
86
doprowadzić może je do frustracji, ponieważ zaspokojenie jego potrzeb jest
zablokowane. Doprowadzić to może do buntu, konfliktu, agresywnych
zachowań, „robienia na złość” wobec rówieśników i otoczenia. Brak akceptacji
rówieśników zmusza dziecko do zwrócenia na siebie uwagi poprzez wymyślne
psoty, niszczenie przedmiotów, dokuczanie innym.
Ogromnym czynnikiem dla rozwoju aktywności dziecka jest kontakt
z grupą rówieśniczą, co uzależnione jest od zadatków wrodzonych,
oddziaływania środowiska rodzinnego i wychowania.
Pozycję społeczną rodziny najlepiej określa poziom wykształcenia jej
członków i zawód przez nich wykonywany. Wyższy poziom wykształcenia
pozwala rodzicom lepiej zrozumieć, jakie znaczenie mają wszystkie aspekty
rozwoju dziecka i w związku z tym ci rodzice w większym stopniu będą się
starali rozwijać cechy potrzebne do osiągnięcia pozycji społecznej dziecka.
Wyrównany poziom wykształcenia obojga rodziców wywiera niewątpliwy
wpływ na zgodność w doborze metod i środków wychowania dla osiągnięcia
pożądanych efektów wychowawczych, a ponadto jest wskaźnikiem aspiracji
w zakresie uspołeczniania dzieci.
Niski poziom intelektualny i kulturalny pociąga za sobą poważne
konsekwencje. Jest on przyczyną braku podstawowych, elementarnych
umiejętności pedagogicznych, braku zainteresowania się dzieckiem, a przede
wszystkim, stwarza atmosferę domową nieodpowiednią dla prawidłowego
rozwoju. Niski stopień wykształcenia rodziców powoduje, że dziecku nie ma kto
pomóc w napotykanych trudnościach. Przyczynia się również do niedoceniania
roli, wagi i potrzeby społecznego kontaktu dziecka z otoczeniem. Taka postawa
dorosłych w poważnym stopniu decyduje o stosunku dziecka do rówieśników.
Niejednokrotnie rodzice mają dobrą wolę, chcąc pomóc dziecku w pokonywaniu
trudności, ale zasób ich wiedzy jest przy tym niewystarczający, a okazywana
dziecku pomoc nie zawsze przynosi pożądany skutek.
87
Sytuacja materialna i bytowa w jakiej wzrasta dziecko, wpływa wielorako
na jego rozwój. Czynniki te odgrywają bardzo ważną rolę w rozwoju dziecka.
Dobre warunki materialne i mieszkaniowe ułatwiają życie, choć nie stanowią
głównej przyczyny aspołecznej postawy dziecka. Ułatwiają wykonywanie
różnych czynności i organizację dnia w domu i tym samym zapewniają
wszystkim członkom rodziny lepsze warunki, nie eliminują jednak innych
ujemnych stron życia rodzinnego i społecznego.
Od liczebności rodziny, chociaż nie tylko, zależy jej sytuacja materialna
i mieszkaniowa, ponieważ jest ona najtrudniejsza w licznych rodzinach. Dzieci
z tych rodzin nie przyczyniają się do pomnażania dóbr materialnych, do
zwiększania budżetu rodziny, wręcz przeciwnie .
Trudne warunki materialne mogą wywierać niekorzystny wpływ na stan
zdrowia dziecka, jego rozwój fizyczny i emocjonalny oraz akceptację
rówieśników. W obecnych czasach jest wiele rodzin dysponujących skromnym
budżetem, a dzieci nie odczuwają braku aprobaty ze strony kolegów
i koleżanek.
Dobra rodzina to najbardziej wartościowe środowisko wychowawcze,
które określa i stwarza warunki indywidualnego rozwoju osobowości jednostki,
zaspokaja istotne potrzeby biologiczne, psychologiczne i emocjonalne, daje
poczucie sensu życia, inspiruje do działania, ułatwia wejście w świat kultury
oraz przyswojenia obowiązujących norm, chroni i wspomaga dziecko
w sytuacjach trudnych.
W przypadku niespełnienia przez rodzinę wyżej wymienionych zadań,
określa się ją mianem dysfunkcjonalnej, patologicznej, która pociąga za sobą
szereg negatywnych skutków przejawiających się zwłaszcza w losach dzieci.
Zaangażowanie rodziców w sprawy wychowania ma decydujące
znaczenie dla przyszłych losów dziecka. Dziecko przystosowane społecznie
uzewnętrznia w swoim zachowaniu wyniki prawidłowego oddziaływania na
przebiegający rozwój społeczny. Harmonijne stosunki wewnątrzrodzinne, dobra
88
atmosfera, serdeczny stosunek do siebie nawzajem ma ogromne znaczenie na
uspołecznienie ich pociech.
Każda rodzina daje swoiste poczucie odrębności, bezpieczeństwa,
indywidualną i niepowtarzalną atmosferę oraz przynależność do niej. Rodzice są
pierwszymi wzorcami osobowości, które wywierają wpływ na przyszłe postawy
dziecka. Zaspokajają oni podstawowe potrzeby psychiczne, tworząc bazę więzi
emocjonalnej i uczuciowej między członkami rodziny.
Dla prawidłowego rozwoju dziecka niezbędna jest dobrze funkcjonująca
rodzina. To ona jest środowiskiem, w którym tkwią największe możliwości
wszechstronnego rozwoju dziecka. Przede wszystkim rodzice stanowiący wzór
do naśladowania, dzieci biorące dobry przykład z rodziców, dom, w którym
panuje atmosfera miłości i życzliwości stanowi podstawę szczęśliwego
dzieciństwa. Dzieci znajdują tu zaspokojenie wszelkich potrzeb życiowych.
Znaczenie rodziny w życiu dziecka jest ogromne. Organizacja jej wpływa
na formy wzajemnego odnoszenia się do siebie, sposoby zachowania się
względem siebie członków rodziny i prowadzi do ich ustalania się. Dzieci
wychowane w miłej atmosferze rodzinnej mają znacznie większą szansę
założenia w przyszłości rodzin funkcjonalnych niż ich rówieśnicy z rodzin
dysfunkcyjnych.
Atmosfera rodzinna odgrywa ważną rolę, powinna być bezkonfliktowa,
charakteryzować się silną więzią emocjonalną między dziećmi i rodzicami oraz
rodzicami i dziećmi.
W rodzinie potrzebna jest równowaga w spełnianiu obowiązków
i powinności. Rodzice powinni stwarzać dzieciom ciepło domowego ogniska,
a nie powodować sytuacje konfliktowe, które mogą przyczynić się do sytuacji
stresowych (np. rozbicie małżeństwa). Najlepsze co rodzice mogą uczynić dla
swoich dzieci, to kochać lub przynajmniej szanować się nawzajem, by dziecko
nie postawić wobec konieczności wyboru jednego z nich. Dom powinien
wprowadzać dzieci w dorosłe życie przez kształtowanie w nich samodzielności
89
i odpowiedzialności. Rodzice muszą nauczyć się porozumiewać z własnymi
dziećmi, a one powinny uczestniczyć w pracach domowych, wspólnie
z rodzicami rozwiązywać problemy, razem rozwijać się i dojrzewać. Najbliżsi
powinni pomagać i wspierać, dawać wiarę we własne możliwości i entuzjazm,
okazywać życzliwość i szczerość. Dzieci potrzebują zrozumienia, serdeczności
i dobrego słowa, co kształtuje charakter pozytywnych zachowań i postaw.
„Wykonując sumiennie obowiązki rodzicielskie, trzeba też pamiętać, że
wszelka nadopiekuńczość odcina dziecku możliwość korzystania z własnych
doświadczeń i zdobywania nowych. Nie możemy przesadnie chronić przed
nieprzyjemnościami i trudnościami codzienności, bo i tak one nikogo w życiu
nie ominą”.110
BIBLIOGRAFIA
56
Z. Rydel. Domowe…, s. 106.
90
1. Baley S., Psychologia wychowawcza w zarysie, Warszawa 1958.
2. Berge A., Uczeń trudny, Warszawa 1960.
3. Bereźnicki F., Prace magisterskie z pedagogiki, Szczecin 1995.
4. Borzym I., Uczniowie zdolni, Warszawa 1979.
5. Czapów Cz., Rodzina a wychowanie, Warszawa 1968.
6. Hurlock E. B., Rozwój dziecka, Warszawa 1961.
7. Filipczuk H., Rodzina a rozwój psychiczny dziecka, Warszawa 1981.
8. Jackowska E., Środowisko rodzinne a przystosowanie społeczne dziecka
w młodszym wieku szkolnym, Warszawa 1980.
9. Kamieński A., Funkcje pedagogiki społecznej, Warszawa 1975.
10.Kowalski S., Socjologia wychowania w zarysie, Warszawa 1976.
11.Leksykon pedagogiczny. Red. Minerski B., Śliwerski B., Warszawa 2000.
12.Lipkowski O., Resocjalizacja, Warszawa 1975.
13.Łobocki M., Współdziałanie nauczyciel i rodziców w procesie
wychowania, Warszawa 1985.
14.Maciaszkowa J., O współżyciu w rodzinie, Warszawa 1980.
15.Mika S., Uwagi o przedmiocie pedagogiki TPD [w:] Pedagogika TPD
(red. Butrymowicz B. i Gomółka L.), Warszawa 1975.
16.Misztal B. Grupy rówieśnicze młodzieży, Wrocław 1974.
17.Obuchowska I., Dynamika nerwic, Warszawa 1976.
18.Okoń W., Słownik pedagogiczny, Warszawa 1981.
19.Pawełczyńska A., Przestępczość grup nieletnich, Warszawa 1964.
20.Pilch T., Grupa rówieśnicza jako środowisko wychowawcze [w:]
Pedagogika społeczna (red.T. Pilch i I. Lepalczyk), Warszawa 1993.
21.Płoszyński Z., Problemy patologii środowiska rodzinnego [w:] Patologia
społeczna wśród dzieci i młodzieży (red. Z. Płoszyński i T. Wróblewski),
Słupsk 1993.
22.Pomykało W., Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1997.
91
23.Przetacznikowa M., Włodarski Z., Psychologia wychowania, Warszawa
1982.
24.Rataj M., Szkoła-dzieci-rodzice, Warszawa 1979.
25.Rembowski J., Więzi uczuciowe w rodzinie, Warszawa 1972.
26.Rożnowska A., Wybrane aspekty wychowania w rodzinie, Słupsk 1998.
27.Rydel Z., Domowe ognisko- czy pobojowisko? [w:] Ku partnerstwu
szkoła-rodzice, (red. J. Kropiwnicki), Jelenia Góra 1999.
28.Skorny Z., Psychologia wychowawcza dla nauczycieli, Warszawa 1987.
29.Skorny Z., Prace magisterskie z psychologii i pedagogiki, Warszawa
1984.
30.Spionek H., Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych,
Warszawa 1979.
31.Strelau J., Jurkowski A., Putkiewicz Z., Podstawy psychologii dla
nauczycieli, Warszawa 1978.
32.Szczepański J., Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970.
33.Szmatka J., Małe struktury społeczne, Warszawa 1989.
34.Tomaszewski T., Wstęp do psychologii, Warszawa 1963.
35.Tyszka Z., Socjologia rodziny, Warszawa 1976.
36.Tyszkowa M., Czynniki determinujące pracę szkolną dziecka, Warszawa
1964.
37.Winiarski M., Czynniki warunkujące pozycję ucznia w zespole klasowym,
„Kwartalnik pedagogiczny” 1970, nr 2.
38.Winiarski M., Organizacja czasu wolnego dzieci i młodzieży w rejonie
zamieszkania, Warszawa 1979.
39.Wodniak R.B., Zarys socjologii edukacji i zachowań społecznych,
Koszalin 1997, t. 1.
40.Wroczyński R., Pedagogika społeczna, Warszawa 1979.
41.Zaborowski Z., O rodzinie. Rodzina jako grupa społeczno-wychowawcza,
Warszawa 1969.
92
42.Zaborowski
Z.,
Rówieśnicy. Problemy wychowawcze środowiska
rówieśniczego, Warszawa 1969.
43.Zaczyński W., Pedagogika. Podręcznik akademicki, Warszawa 1974.
44.Ziemska M., Rodzina a osobowość, Warszawa 1979.
45.Ziemska M., Rodzina a dziecko, Warszawa 1986.
46.Znaniecki F., Socjologia wychowania, Warszawa 1973, t. 1.
47.Żebrowska M., Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, Warszawa
1979.
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards