Zeszyt nr 10. Sekcji Analiz Demograficznych.

advertisement
Sekcja Analiz Demograficznych
Komitet Nauk Demograficznych PAN
Al. Niepodległości 164
02-554 Warszawa
tel/fax: 646-61-38
e-mail: [email protected]
10/2004
ISSN 1642 - 0101
Milena Pietruszek
TERYTORIALNE ZRÓŻNICOWANIE PŁODNOŚCI W POLSCE – OCENA ZJAWISKA
Aneta Ptak-Chmielewska
STUDIA KARIER RÓWNOLEGŁYCH W DEMOGRAFII
Ewa Soja
HIPOTEZA EASTERLINA W ŚWIETLE ZACHOWAŃ PROKREACYJNYCH GENERACJI
URODZONYCH W LATACH 1942-1966 W POLSCE
Monika Stanny-Burak
PRZEMIANY DEMOGRAFICZNE NA OBSZARACH WIEJSKICH A GOSPODARKA ROLNA
W LATACH DZIEWIĘĆDZIESIĄTYCH (NA PRZYKŁADZIE WOJ.
ZACHODNIOPOMORSKIEGO)
Zeszyt nr 10. Sekcji Analiz Demograficznych.
1
Przedmowa
Sekcja Analiz Demograficznych KND PAN została powołana na posiedzeniu
Prezydium Komitetu Nauk Demograficznych Polskiej Akademii Nauk w dniu 23 września
1999 roku. Jest trzecią obok Sekcji Demografii Medycznej i Sekcji Demografii Historycznej
sekcją naukową działającą w ramach Komitetu Nauk Demograficznych Wydziału I. Nauk
Społecznych - Polskiej Akademii Nauk.
Sekcję Analiz Demograficznych SAD prowadzą: prof. dr hab. Ewa Frątczak
(kierownik sekcji) i prof. dr hab. Jolanta Kurkiewicz (z-ca kierownika sekcji).
Głównym zadaniem Sekcji Analiz Demograficznych jest organizowanie spotkań
merytorycznych poświęconych szeroko rozumianym metodom analiz demograficznych,
włączając najnowsze metody i techniki zarówno organizacji badań jak i metod analiz
opisujących zjawiska i procesy demograficzne ich uwarunkowania i konsekwencje. Podstawą
każdej prezentowanej metody w ramach spotkań SAD jest dokładny i gruntowny opis
teoretyczny metody (metod) oparty na możliwie wszechstronnej i najnowszej literaturze wraz
z prezentacją zastosowania teorii na danych empirycznych. Prezentacja nowych metod
wymagać będzie od referentów zapoznania się ze stosowną literaturą i niemałego nakładu
pracy. Dość często upowszechnienie nowej metody i jej zastosowanie wymagać będzie
nakładu pracy związanego z zapoznaniem się ze stosownym programem lub pakietem
komputerowym umożliwiającym dość sprawną aplikację modelu lub metody. Zatem działania
mające na celu informację o programach komputerowych i organizowanie w przyszłości
warsztatów szkoleniowych to jedno z kolejnych zadań SAD.
Organizatorom Sekcji i osobom prowadzącym SAD zależy na integracji środowiska
demograficznego, w tym głownie młodych adeptów nauki wokół zagadnień szeroko
rozumianych analiz demograficznych. Zebrania Sekcji Analiz Demograficznych mogą być
również poświęcone prezentacji nowych twórczych metod analiz lub zastosowań metod
(modeli) będących wynikami prac doktorskich lub habilitacyjnych ukończonych lub
znajdujących się w fazie przygotowywania, na odpowiednim etapie.
Niniejszy, dziesiąty numer Zeszytów Sekcji Analiz Demograficznych jest numerem,
poświęconym prezentacji podstawowych tez i wyników prac doktorskich z zakresu demografii.
Prace te zostały w ostatnim czasie napisane i po otrzymaniu pozytywnych recenzji pomyślnie
obronione przed Radami Naukowymi z takich ośrodków jak: Szkoła Główna Handlowa w
2
Warszawie, Uniwersytet Łódzki, Akademia Ekonomiczna w Krakowie czy też Polska
Akademia Nauk:
1. Milena Pietruszek: Terytorialne zróżnicowanie płodności w Polsce – ocena zjawiska
2. Aneta Ptak-Chmielewska: Studia karier równoległych w demografii
3. Ewa Soja: Hipoteza Easterlina w świetle zachowań prokreacyjnych generacji
urodzonych w latach 1942-1966 w Polsce
4. Monika Stanny-Burak: Przemiany demograficzne na obszarach wiejskich a
gospodarka
rolna
w
latach
dziewięćdziesiątych
(na
przykładzie
woj.
zachodniopomorskiego).
Zeszyty SAD przygotowywane są we własnym zakresie, za teksty odpowiedzialni są
Autorzy. Prace techniczne związane z końcową obróbką tekstu zostały wykonane przez A.
Ptak-Chmielewską.
Z nadzieją na upowszechnianie informacji o działalności Sekcji Analiz
Demograficznych KND PAN oraz o formie dokumentacji spotkań w postaci serii Zeszytów
Naukowych Sekcji.
Kierownik SAD
/prof. dr hab. Ewa Frątczak /
Zastępca Kierownika SAD
/ prof. dr hab. Jolanta Kurkiewicz /
3
SPIS TREŚCI
Milena Pietruszek
TERYTORIALNE ZRÓŻNICOWANIE PŁODNOŚCI W POLSCE – OCENA
ZJAWISKA............................................................................................................................... 5
Różnice przestrzenne w poziomach dzietności teoretycznej w powiatach ............................ 6
Różnice przestrzenne w poziomie płodności w powiatach .................................................... 8
Zróżnicowanie udziałów urodzeń pozamałżeńskich............................................................ 15
Możliwe przyczyny zróżnicowania przestrzennego zachowań prokreacyjnych w Polsce .. 17
Bibliografia: ......................................................................................................................... 20
Aneta Ptak-Chmielewska
STUDIA KARIER RÓWNOLEGŁYCH W DEMOGRAFII ............................................ 23
Cel pracy i podstawowe hipotezy badawcze........................................................................ 23
Zakres pracy, źródła danych i podstawowe metody badawcze............................................ 25
Podstawowe wyniki przeprowadzonych analiz.................................................................... 31
Podsumowanie ..................................................................................................................... 35
Wybrane pozycje literatury .................................................................................................. 37
Ewa Soja
HIPOTEZA EASTERLINA W ŚWIETLE ZACHOWAŃ PROKREACYJNYCH
GENERACJI URODZONYCH W LATACH 1942 – 1966 W POLSCE.......................... 41
Istota hipotezy Easterlina ..................................................................................................... 41
Cele i teza pracy ................................................................................................................... 42
Analiza historii zdarzeń jako metoda badań zachowań prokreacyjnych.............................. 44
Dane źródłowe oraz charakterystyka generacji poddanych badaniu w kontekście koncepcji
względnego dochodu............................................................................................................ 45
Analiza wpływu zmiennych określających względny dochód na zachowania prokreacyjne
badanych generacji ............................................................................................................... 47
Wyniki badań ....................................................................................................................... 54
Podsumowanie ..................................................................................................................... 56
Literatura: ............................................................................................................................. 57
Monika Stanny-Burak
PRZEMIANY DEMOGRAFICZNE NA OBSZARACH WIEJSKICH
A GOSPODARKA ROLNA W LATACH DZIEWIĘĆDZIESIĄTYCH
(NA PRZYKŁADZIE WOJ. ZACHODNIOPOMORSKIEGO)....................................... 59
Wstęp.................................................................................................................................... 59
Cel i hipotezy badawcze....................................................................................................... 60
Układ pracy .......................................................................................................................... 63
Rezultaty poznawcze i aplikacyjne rozprawy ...................................................................... 64
Bibliografia wybrana:........................................................................................................... 77
Wybrane materiały źródłowe: .............................................................................................. 78
4
Milena Pietruszek
Zakład Demografii, Uniwersytet Łódzki
TERYTORIALNE ZRÓŻNICOWANIE PŁODNOŚCI W POLSCE –
OCENA ZJAWISKA
Na podstawie obserwacji zmian zachodzących w płodności oraz dzietności kobiet w
Polsce w ostatnich dwu dekadach dwudziestego wieku można stwierdzić, że istnieją w tym
względzie różnice międzyregionalne [por. Pietruszek 2001]. Wysoka dzietność występuje w
pasie wschodnim, podczas gdy relatywnie niska w województwach Polski Zachodniej i
Północno-Zachodniej. Stale wyższa jest także przeciętna liczba dzieci rodzonych przez
mieszkanki wsi aniżeli miast – na wsi te same poziomy dzietności co w miastach pojawiają
się po upływie 10-11 lat. W starszych grupach wieku rozrodczego najwyższe częstości
urodzeń występują na terenach o wysokiej dzietności, najniższe zaś na obszarach niskim jej
poziomie. Tylko w najmłodszej grupie (15-19 lat) wyższą częstością urodzeń charakteryzują
się obszary zachodnie, niższą zaś wschodnie.
Reforma administracyjna z roku 1999 spowodowała, iż w skład nowych, większych od
poprzednich, jednostek terytorialnych weszły odmienne, nie tylko pod względem
demograficznym, obszary. Np. w województwie mazowieckim znalazły się tereny o niskiej
dzietności (stare województwo stołeczne warszawskie) oraz o wysokiej (np. dawne
siedleckie), co spowodowało, że analizując dane na poziomie obecnych jednostek
administracyjnych moglibyśmy odnieść wrażenie, iż różnice w częstości urodzeń w
poszczególnych grupach wieku oraz poziomie dzietności ulegają zmniejszeniu i w skali kraju
zjawisko to przyjmuje prawie jednorodną postać. Dysponując danymi na poziomie powiatów
możemy stwierdzić, że różnice dzietności pomiędzy poszczególnymi powiatami są duże,
szczególnie w rozległych województwach, które objęły swym zasięgiem heterogeniczne pod
względem zjawisk demograficznych terytoria. Dodatkowo analizę zmian płodności
komplikuje fakt zróżnicowania postaw prokreacyjnych mieszkanek miast i wsi, co z kolei
powoduje konieczność uwzględniania poziomu urbanizacji w powiatach.
Aby określić możliwe uwarunkowania kształtujących się wzorców dzietności w poniżej
przeprowadzonej analizie zajmę się oceną zróżnicowania dzietności oraz płodności, a także
urodzeń pozamałżeńskich w Polsce w układzie powiatów w roku 2000 (badanie to zostało
5
przeprowadzone dla ogółu mieszkańców powiatów ziemskich1, dla mieszkańców miast
włącznie z powiatami grodzkimi, oraz dla wsi w powiatach ziemskich). Prognoza ludności
Polski na lata 1999-2030 [Bolesławski, Rutkowska, 2000] zasadzała się na założeniu, iż
różnice w dzietności na wsi i w miastach pomiędzy poszczególnymi województwami będą
ulegały zmniejszeniu, a w konsekwencji od 2010-2015 roku nastąpi ujednolicenie zachowań
prokreacyjnych w takim przekroju w skali kraju w zakresie liczby rodzonych dzieci oraz
wieku wydawania na świat potomstwa. W dalszym toku rozważań spróbuję odpowiedzieć,
czy sytuacja taka wydaje się możliwa.
Różnice przestrzenne w poziomach dzietności teoretycznej w powiatach
W skali kraju obserwujemy stałe obniżanie się dzietności. W roku 2002 teoretyczny
współczynnik dzietności osiągnął najniższy odnotowany dotychczas w Polsce poziom 1,249.
W 64% powiatów (ale tylko w jednej czwartej ziemskich) wartości teoretycznego
współczynnika dzietności z roku 2000 były niższe od odnotowanych w roku 1999. Najniższa
wartość omawianego współczynnika w powiatach ziemskich wystąpiła (2000r.) w powiecie
opolskim (woj. opolskie) – 0,986, najwyższa odnotowana została dla powiatu limanowskiego
- 2,102 (małopolskie). Najwyższa dzietność występowała w powiatach wschodnich,
północno-wschodnich oraz w południowych2, zaś najniższa w powiatach województw
środkowej, południowo-zachodniej i zachodniej części Polski3 (mapa 1).
W poszczególnych województwach rozpiętości pomiędzy powiatami o ekstremalnych
wartościach omawianego współczynnika znacznie się różniły. W jednych, jak w lubuskim,
czy wielkopolskim, były niewielkie: ok. 0,2-0,4 urodzeń, w innych dochodziły do 0,9 –
małopolskie, podlaskie (w miastach województwa mazowieckiego 1,7-1,8). Przedstawione
różnice spowodowane są z jednej strony dysproporcjami w wielkości zajmowanych przez
poszczególne województwa obszarów, z drugiej strony ich wewnętrznym zróżnicowaniem
ekonomicznym i kulturowym oraz dotychczasowym przebiegiem zmian dzietności.
W miastach rozpiętość między powiatem charakteryzującym się najniższą dzietnością, a
najwyższą była wyższa niż dla powiatów ogółem – od 0,7 do 2,8. W żadnym powiecie poza
siedleckim wartość teoretycznego współczynnika dzietności w miastach nie przekroczyła
1
Ze względu na różnice w zachowaniach prokreacyjnych mieszkanek miast i wsi, przejawiające się m.in. w kształtowaniu się
wartości współczynnika dzietności oraz współczynników płodności w poszczególnych grupach wieku, płodność oraz
dzietność mieszkanek powiatów grodzkich, a więc miast, zostanie przedstawiona oddzielnie przy analizie poświęconej
płodności oraz dzietności w miastach.
2
M.in. limanowskim i nowosądeckim – woj. małopolskie, suwalskim i łomżyńskim - podlaskie, brzozowskim podkarpackie, we wschodnich powiatach województwa mazowieckiego – makowskim, siedleckim, ostrołęckim.
3
Np. w opolskim - opolski, krapkowicki, kędzierzyńsko-kozielski, strzelecki, śląskim - będziński, raciborski, dolnośląskim dzierżoniowski, ząbkowicki, a także w części łódzkiego - pabianicki, zgierski.
6
poziomu zapewniającego w długim okresie prostą zastępowalność pokoleń4. W powiatach
grodzkich najniższa dzietność występowała w miastach: Sopot, Sosnowiec, Świnoujście,
Jelenia Góra, Łódź, Dąbrowa Górnicza, czy Gliwice, zaś najwyższa w Suwałkach, Nowym
Sączu, Białej Podlaskiej oraz w Lesznie. W miastach powiatów ziemskich najwyższa
dzietność charakteryzowała głównie powiaty województw: mazowieckiego, wielkopolskiego,
pomorskiego, kujawsko-pomorskiego oraz małopolskiego, najniższa przede wszystkim
powiaty województw dolnośląskiego, opolskiego oraz śląskiego5.
Mapa 1 Współczynniki dzietności teoretycznej ogółem w układzie powiatów* – rok 2000
współczynniki dzietności
powiaty ogółem
poniżej 1,3
powyżej 1,6
pozostałe ziemskie
grodzkie (niesklasyfikowane)
(68)
(57)
(183)
(65)
* - uwzględniono tylko powiaty ziemskie
Źródło: Opracowanie własne na podstawie niepublikowanych danych GUS
Na wsi wartości współczynników dzietności teoretycznej dla powiatów przyjmowały od
0,975 (piaseczyński – mazowieckie) do 2,215 (limanowski). Najwyższa dzietność na wsi
4
Kolejna najwyższa wynosiła 1,699 – powiat ostrołęcki w województwie mazowieckim.
Wysoka m.in.: siedlecki, garwoliński, także łosicki w mazowieckim, kaliski i leszczyński w wielkopolskim kartuski,
kościerski w pomorskim, proszowicki, limanowski, bocheński w małopolskim; najniższa: wrocławski, wołowski, złotoryjski
- dolnośląskie, opolski, kędzierzyńsko-kozielski – opolskie.
5
7
występowała
w
powiatach
województw:
podlaskiego,
warmińsko-mazurskiego,
małopolskiego, lubelskiego, pomorskiego oraz mazowieckiego6, zaś najniższe współczynniki
dzietności w powiatach województw Polski Południowo-Zachodniej7.
Różnice przestrzenne w poziomie płodności w powiatach
Na tak obliczone i analizowane wcześniej wartości współczynników dzietności składają
się cząstkowe współczynniki płodności, prześledźmy więc różnice, jakie występują w
częstości urodzeń w poszczególnych grupach wieku.
Najmłodsza grupa wieku rozrodczego, 15-19 lat, charakteryzuje się odmiennym aniżeli
pozostałe grupy rozkładem przestrzennym poziomu badanego współczynnika. Dla Polski
ogółem w 2000 roku współczynnik ten przyjął wartość 16,9. O ile w województwach
podlaskim, małopolskim i podkarpackim przypadało ok. 13 urodzeń na każde 1000
nastolatek, o tyle w zachodniopomorskim, lubuskim i warmińsko-mazurskim 21 do 24.
Najmniej urodzeń w tej grupie wieku było w miastach powiatu brzozowskiego –
podkarpackie – blisko 3, najwięcej – ponad 40 – na wsi powiatu bielskiego – podlaskie i
goleniowskiego – zachodniopomorskie. W tej grupie wieku, podobnie jak w okresie
poprzedzającym analizę, najwyższa płodność obejmowała obszary o ogólnym wysokim
poziomie płodności, a także płodności ogółem (choć istnieją także wyjątki – np. powiat
bielsko-podlaski) vice-versa wysoka płodność nastolatek (grupa 15-19 lat) występowała na
terenach o niskim ogólnym poziomie dzietności, co jak się zdaje ma silny związek z
wzorcami kulturowymi. Relatywnie niską płodnością nastolatek charakteryzowały się obszary
Polski Wschodniej, Północno- i Południowo-Wschodniej8, a także w części województwa
łódzkiego (skierniewicki, rawski) i świętokrzyskiego (buski, włoszczowski). Wysoka
płodność nastolatek (dla Polski ogółem) występowała w powiatach północnych, zachodnich
oraz północno- i południowo-zachodnich9 (por. mapa 2).
6
Podlaskie - augustowski, suwalski, warmińsko-mazurskie - iławski, małopolskie - limanowski, nowosądecki, lubelskiego łukowski, pomorskie - wejherowski, kartuski, pucki, mazowieckie - mławski, wyszkowski.
7
Województw dolnośląskie - ząbkowicki, opolskie - krapkowicki, opolski, namysłowski i kędzierzyńsko-kozielski, śląskie będziński, tarnogórski, gliwicki oraz mikołowski, mazowieckie - piaseczyński i pruszkowski.
8
Powiaty województwa małopolskiego (nowosądecki, limanowski, miasta - limanowski, proszowicki, wieś - dąbrowski,
limanowski), podkarpackiego (kolbuszowski, miasta – brzozowski, proszowicki, wieś – kolbuszowski), lubelskiego (miasta –
włodawski, parczewski, chełmski), podlaskiego (bielski, białostocki; miasta – moniecki, wieś - bielski), mazowieckiego
(pruszkowski, warszawski, wieś – otwocki, legionowski).
9
M.in. w województwie zachodniopomorskim powiat: koszaliński, gryficki, policki, sławieński, kamieński, w pomorskim
słupski, w warmińsko-mazurskim olsztyński, nidzicki, dolnośląskim górowski, w lubuskim żarski, sulęciński. W miastach w:
rypińskim (kujawsko-pomorskie), leszczyńskim (wielkopolskie), koszalińskim (zachodnio-pomorskie), łomżyńskim,
sejneńskim (podlaskie), kamiennogórskim i średzkim (dolnośląskie), zaś na wsi w zachodnio-pomorskim - goleniowski,
drawski, białogardzki, kamieński, gryficki, sławieński, szczecinecki), nidzicki w warmińsko-mazurskim, sulęciński w
lubuskim, głogowski w dolnośląskim.
8
W kolejnych grupach wieku najwyższą częstością urodzeń charakteryzowały się
głównie kobiety w powiatach Polski Wschodniej, a w grupie 20-latek także Polski Północnej.
Najniższa płodność występowała w powiatach południowo-zachodnich oraz zachodnich. W
roku 2000 współczynnik płodności kobiet w wieku 20-24 lata dla Polski ogółem 81,3. W
powiatach ziemskich mieścił się on w obszarze zmienności 59,1-124,610. Płodność kobiet w
tej grupie ogółem przeważała nas nad płodnością w kolejnej pięcioletniej grupie w około
jednej trzeciej powiatów w roku 2000 (w roku 1999 w około połowie). W miastach tylko w
co piątym powiecie płodność tej grupy przeważała nad płodnością w wieku 25-29 (w 1999 w
co czwartym; w tym w nielicznych grodzkich), na wsi nadal jeszcze w większości powiatów
przeważała płodność tej grupy wieku (około 60%). W ostatnich latach ubiegłego stulecia w
skali kraju następowało przesuwanie najwyższej wartości wskaźnika natężenia urodzeń z
grupy wieku 20-24 lata do starszych grup. Zjawisko to jest widoczne także w skali powiatów.
Świadczy ono o zmianach zachowań prokreacyjnych, szczególnie wśród mieszkanek miast,
polegających na upowszechnianiu się nowego wzorca płodności, w którym kobiety decydują
się na urodzenie dziecka w późniejszym wieku.
Mapa 2 Współczynniki płodności w wieku 15-19 lat w powiatach ziemskich ogółem
wsp. płodności 15-19 lat
ogółem
poniżej 14,5
powyżej 22,6
pozostałe ziemskie
grodzkie (niesklasyfikowane)
(62)
(60)
(186)
(65)
Źródło: Jak mapa 1
10
Wyjątkiem był tutaj powiat warszawski, w którym płodność w omawianej grupie wieku w roku 1999 wyniosła 46,26, a w
2000 – 59,14. Należy mieć jednak na uwadze, że jest on powiatem ziemskim, ale faktycznie zamieszkuje go wyłącznie
ludność miejska.
9
Powiaty o najwyższych wskaźnikach płodności w tej grupie wieku (20-24 lata), to
kartuski, kościerski (pomorskie), grodziski, koniński, kaliski (wielkopolskie), łomżyński
(podlaskie), siedlecki i płocki (mazowieckie), zaś o najniższych: w województwie
mazowieckim: warszawski, pruszkowski, legionowski, w opolskim: krapkowicki i opolski, w
łódzkim – pabianicki, w śląskim: raciborski, tarnogórski, czy mikołowski, zaś w
dolnośląskim: oławski, lubiński i jeleniogórski (mapa 3).
Mapa 3 Współczynniki płodności w wieku 20-24 lata - powiaty ziemskie ogółem, 2000r.
współczynniki płodności 20-24
powiaty ogółem
poniżej 80
powyżej 103
pozostałe ziemskie
grodzkie (niesklasyfikowane)
(52)
(54)
(202)
(65)
Źródło: Jak mapa 1
W miastach współczynnik płodności kobiet w wieku 20-24 lata osiągnął wartość 67,9 i
wahał się w powiatach grodzkich od 33 do 85,411. W powiatach ziemskich omawiany
współczynnik oscylował między 41,2-12212. Najwyższe wartości przyjmował w powiatach
województwa
kujawsko-pomorskiego
(tucholski
i
lipnowski),
mazowieckiego,
i
wielkopolskiego (leszczyński i kaliski), a także w kilku w województwie pomorskim.
Najniższą płodnością w grupie 20-24 lata charakteryzowały się powiaty województw:
dolnośląskiego, lubelskiego, mazowieckiego, podlaskiego, podkarpackiego, a także
świętokrzyskiego i opolskiego.
11
Najniższy był w Sopocie, a także w Jeleniej Górze, Świnoujściu, Białymstoku, Wrocławiu, Gliwicach, najwyższy – w
Grudziądzu, Ostrołęce, również w Siemianowicach Śląskich, Rudzie Śląskiej i Rybniku.
12
Maksymalne wartości współczynnika wynosiły: 216,67 w roku 1999 i 179,1 w 2000 w powiecie siedleckim, w którym
ludność miejska stanowi tylko 3%, podobnie w kaliskim, gdzie tylko 2% ludności, to ludność zamieszkała w miastach.
10
Na wsi współczynnik płodności dla tej grupy wieku wyniósł 103. Najniższą płodnością
kobiet wiejskich z badanej grupy charakteryzował się powiat piaseczyński – 54,3, najwyższą:
sierpecki – 151,77 (mazowieckie). Oprócz powiatu piaseczyńskiego niska płodność
występowała głównie w powiatach w województwie: śląskim, opolskim, dolnośląskim oraz
mazowieckim13. Relatywnie wysoką płodność reprezentowały głównie powiaty Polski
Północnej i Środkowej14.
Mapa 4 Współczynniki płodności w wieku 25-29 lat w powiatach ziemskich ogółem
wsp. płodności 25-29
ogółem
poniżej 84
powyżej 108
pozostałe ziemskie
grodzkie (niesklasyfikowane)
(56)
(59)
(193)
(65)
Źródło: Jak mapa 1
W ostatnich latach następowało przesuwanie najwyższej wartości wskaźnika natężenia
urodzeń z grupy wieku 20-24 lata do starszych grup i to zjawisko jest widoczne w skali
powiatów. Dla Polski ogółem przypadało w roku 2000 92,2 urodzeń na 1000 kobiet w wieku
25-29 lat. W powiatach ziemskich wartości omawianego współczynnika mieściły się między
67,1 a 147,8. Niska płodność występowała w przeważającej mierze w powiatach województw
Polski
Zachodniej,
Północno-
i
Południowo-Zachodniej15.
Wysoką
płodnością
charakteryzowały się powiaty południowo-wschodnie, wschodnie oraz północno-wschodnie,
13
M.in.: pruszkowski, warszawski zachodni (mazowieckie), krapkowicki, opolski i prudnicki (opolskie), wałbrzyski, kłodzki
(dolnośląskie), a także mikołowski i tyski (śląskie).
14
Powiaty: chojnicki, wejherowski, pucki, lęborski, bytowski, kościerski (pomorskie), iławski (warmińsko-mazurskie),
grodziski (wielkopolskie), wyszkowski, sierpecki (mazowieckie).
15
M.in. powiat: policki, kamieński (zachodniopomorskie), opolski, kędzierzyńsko-kozielski, krapkowicki (opolski), a także
powiaty województwa śląskiego, dolnośląskie oraz lubuskiego.
11
oraz kilka powiatów położonych w innych częściach kraju16 (mapa 4). W miastach
współczynnik płodności, w skali kraju, w grupie wieku 25-29 lat przyjął wartość 84,7.
Najniższa liczba urodzeń przypadających na 1000 kobiet w omawianej grupie wieku wynosiła
56,6, najwyższa: 174,6. Relatywnie niską płodnością charakteryzowały się powiaty Polski
Południowo-Zachodniej17, a także powiaty województwa zachodniopomorskiego (sławieński,
świdnicki). Wysoka płodność występowała w powiatach: łomżyńskim, sejneńskim
(podlaskie), piotrkowskim, opoczyńskim (łódzkie), namysłowskim (opolskie), jarocińskim,
mogileńskim (wielkopolskie), kartuskim (pomorskie).
Na wsi współczynnik płodności w tej grupie wieku osiągnął poziom 104,2 urodzeń na
1000 kobiet (przekroczył wartość współczynnika płodności w 20-24 lata). Wartość
omawianego współczynnika oscylowała między 66-154. Najniższa występowała w powiatach
Polski Południowo-Zachodniej oraz Północno-Zachodniej18, najwyższa na obszarach
wschodnich oraz północno- i południowo-wschodnich19.
W kolejnej grupie, 30-34 lata, współczynnik płodności osiągnął poziom 51,3. W skali
kraju jest on wyraźnie niższy aniżeli w młodszych grupach wieku, na poziomie powiatów
widoczny jest jednak wzrost udziału płodności w tej grupie wieku w wartości współczynnika
płodności całkowitej. W większości powiatów wartości współczynnika płodności w grupie
30-34 były niższe aniżeli w grupie 20-24 - na wsi tylko w dwóch były wyższe: łosickim
(mazowieckie) oraz lubaczowskim (podkarpackie), w miastach sytuacja taka występowała w
24 przypadkach, z tym że w części powiatów miało to związek z urodzeniami dalszej
kolejności, a nie opóźnianiem decyzji prokreacyjnych.
Najniższa płodność w tej grupie wieku występowała w powiecie będzińskim – śląskie
(29,3 w 2000), najwyższa w limanowskim – małopolskie (105,8). Niską płodnością
charakteryzowały się powiaty Polski Południowo-Zachodniej20, a także część należących do
województwa łódzkiego i zachodniopomorskiego. Stosunkowo wysokie współczynniki
płodności występowały w powiatach północno-wschodnich i wschodnich21 (mapa 5).
16
Limanowski, nowosądecki, suski, myślenicki (małopolskie), ostrołęcki, makowski, siedlecki (mazowieckie), janowski,
bialski, łukowski, radzyński (lubelskie), kartuski (pomorskie).
17
M.in.: opolski – opolskie, złotoryjski, wołowski, średzki – dolnośląskie, m. Sosnowiec – śląski.
18
Powiat namysłowski, kędzierzyńsko-kozielski, opolski w województwie opolskim, piaseczyński w mazowieckim,
mikołowski, będziński w śląskim.
19
Łukowski – lubelskie, łomżyński, sejneński – podlaski, jarociński, mogileński – wielkopolskie, łańcucki – podkarpackie.
20
Powiaty: wałbrzyski, lubiński, wołowski, ząbkowicki, lwówecki, wałbrzyski – woj. dolnośląskie, gliwicki – śląskie, a
także powiaty województwa opolskiego.
21
Powiat limanowski, nowosądecki - małopolskie, lubaczowski – podkarpackie, łukowski, bialski – lubelskie, suwalski,
siemiatycki, kolneński, sejneński – podlaskie.
12
W miastach współczynnik płodności dla Polski osiągnął poziom 47,5, w powiatach
ziemskich przyjmował wartości 21-15122, w grodzkich pomiędzy 31 a 71. Najniższa liczba
urodzeń na 1000 kobiet w omawianej grupie wieku znamionowała powiaty przynależące do
województw: dolnośląskiego, opolskiego, śląskiego, także wielkopolskiego, najwyższa
powiatach wschodnich i południowo-wschodnich23, zaś z powiatów grodzkich najniższa była
w Sopocie, Sosnowcu, Mysłowicach, Rudzie Śląskiej i Jaworznie, najwyższa w Suwałkach,
Nowym Sączu, Krośnie, Łomży i Rzeszowie.
W skali kraju, na wsi, współczynnik płodności w grupie 30-34 lata przyjął wartość 57,5,
w powiatach 26,7 do 110,1 Najniższa płodność występowała w powiatach: dzierżoniowskim,
wałbrzyskim,
raciborskim,
lubińskim,
gliwickim
bolesławieckim,
(śląskie),
lwóweckim,
ząbkowickim
kędzierzyńsko-kozielskim,
(dolnośląskie),
strzeleckim
(opolskie),
najwyższa w powiatach wschodnich24.
Mapa 5 Współczynniki płodności w wieku 30-34 lata w powiatach ziemskich ogółem
współczynniki płodności 30-34
powiaty ogółem
poniżej 44
powyżej 65
pozostałe ziemskie
grodzkie (nieskalsyfikowane)
(62)
(50)
(196)
(65)
Źródło: Jak mapa 1
22
Najniższa w powiecie opolskim – opolskie, najwyższa w siedleckim – mazowieckie. Kolejny po siedleckim powiat limanowski, odnotował płodność na poziomie 86,5.
23
Najniższa: dolnośląskie - wołowski, średzki, jaworski, złotoryjski, ząbkowicki, opolskie - opolski, śląskie - będziński,
wielkopolskie – koniński i rawicki, najwyższa: powiat łańcucki, brzozowski – podkarpackie, radzyński, lubelski – lubelskie,
limanowski, brzeski, proszowicki, bocheński – małopolskie, garwoliński, przysuski, siedlecki – mazowieckie.
24
Powiat grajewski, kolneński, augustowski, sejneński, suwalski, siemiatycki – podlaskie, olecko-gołdapski – warmińskomazurskie, łukowski i bialski – lubelskie, nowosądecki – małopolskie, lubaczowski – podkarpackie.
13
Na 1000 kobiet w grupie wieku 35-39 przypadało 21 urodzeń (od 12 w powiecie
opolskim, do 43,3 w limanowskim). W miastach był on niższy - 18,225, na wsi znacznie
wyższy - 26 urodzeń26. W powiatach ziemskich nie przekraczał poziomu 1,3 - 14,9, w
miastach w powiatach ziemskich 0,7 – 15,9, w powiatach grodzkich między 1,1 a 9,3. Na wsi
wahał się między 0,7 – 16,5. Wartości współczynników płodności w najstarszej grupie wieku
(45-49) w skali kraju były bardzo niskie i wynosiły: ogółem - 0,2, w miastach - 0,17, na wsi
0,3. W powiatach nie przekraczały wartości 1,4 (w miastach 2,4, na wsi 2,6).
Największe bezwzględne rozpiętości wartości współczynnika płodności występowały w
grupach wieku o najwyższej częstości urodzeń, a więc obu grupach dwudziestolatek oraz
młodszej trzydziestolatek, najniższe były w dwu najstarszych grupach, następnie w
najmłodszej 15-19 oraz starszej trzydziestolatek. Za wyjątkiem najmłodszej grupy największe
rozpiętości w poziomie grupowych współczynników występowały w województwach:
mazowieckim (najwyższa w grupie wieku 20-24, jedna z wyższych w trzech kolejnych
grupach), małopolskim, lubelskim i podlaskim, najniższe zaś w opolskim, lubuskim.
Analiza przestrzennej dyspersji płodności w latach 1981-1998 [Pietruszek, 2001]
wykazuje istnienie odmiennego wzorca płodności w Polsce Wschodniej oraz Północnej i
Zachodniej. Powyższe badanie potwierdza występowanie istotnych różnic w płodności
pomiędzy powiatami. Relatywnie niska, w miarę jednorodna przestrzennie, płodność
występuje szczególnie na południowym-zachodzie kraju. Wysoka – w skali kraju - częstość
urodzeń w poszczególnych grupach wieku występuje na wschodzie. Oprócz różnic w
częstości urodzeń w poszczególnych powiatach należy zwrócić uwagę na odmienność
wzorców płodności (czyli rozkładów współczynników płodności) obrazujących różnice w
poziomach omawianych współczynników oraz udziałów płodności w poszczególnych
grupach wieku w płodności całkowitej. Na przykład w miastach powiatów: jarocińskiego i
tucholskiego przy wartościach współczynników dzietności dużo powyżej średniej krajowej
najwyższa płodność występuje w grupie wieku 25-29 w pierwszym, zaś 20-24 w drugim (por.
wykresy 1-2). Podobnie rzecz kształtuje się w przypadku powiatów limanowskiego i
sierpeckiego. Z kolei w Sopocie niskiemu poziomowi dzietności towarzyszy niemalże taka
sama wartość współczynnika płodności w grupie 30-34 lata, co w grupie 25-29 lat, podczas
gdy w miastach powiatu opolskiego maksimum urodzeń przypada ciągle w młodszej grupie
25
W powiatach ziemskich: 6,9-57,7 (zwoleński – mazowieckie i ostrołęcki), w grodzkich od 11,7 w Skierniewicach do 26,7
w Rzeszowie i 33,9 w Nowym Sączu.
26
Od 8,3 w chrzanowskim – małopolskie do 48,2 w ropczycko-sędziszowskim - podkarpackie.
14
20-latek. Na wsi urodzenia w starszych grupach wieku związane są głównie z urodzeniami
dalszej kolejności, a nie z opóźnianiem decyzji o urodzeniu pierwszego dziecka.
Analizując dane dotyczące płodności i dzietności na poziomie powiatów, a więc
niższym aniżeli uczynili to Autorzy cytowanej już prognozy ludności Polski, wydaje się mało
prawdopodobne zniwelowanie w okresie najbliższych 15-20 lat występujących dotychczas w
Polsce różnic przestrzennych w zachowaniach prokreacyjnych kobiet. Wzmocnić tę tezę
może fakt ich utrzymywania się w całej powojennej historii.
Zróżnicowanie udziałów urodzeń pozamałżeńskich
W ostatnich dekadach zwiększał się udział urodzeń pozamałżeńskich we wszystkich
urodzeniach. W analizowanym okresie co ósme dziecko urodzone było poza związkiem
małżeńskim. Skala tego zjawiska jest różna w zależności od miejsca zamieszkania: co siódme
urodzenie w miastach jest urodzeniem pozamałżeńskim, a na wsi co 11-12. Analiza dyspersji
tego zjawiska wykazuje, iż najniższy udział urodzeń pozamałżeńskich występuje w Polsce
Wschodniej i Południowo-Wschodniej, zaś najwyższy w Polsce Zachodniej i Północnej. O ile
w powiatach wschodnich i południowo-wschodnich stanowiły one tylko 2-5% urodzeń, o tyle
w powiatach północno-zachodnich i południowo-zachodnich wynosiły blisko jedną trzecią. W
2000 roku najniższym udziałem urodzeń pozamałżeńskich charakteryzował się kłobucki –
woj. śląskie (2,8%), a także powiaty: kolbuszowski, ropczycko-sędziszowski, strzyżowski –
woj. podkarpackie, bocheński, limanowski i tarnowski – małopolskie, kolneński,
wysokomazowiecki – podlaskie. Najwyższy występował w powiatach: kamieńskim oraz
białogardzkim (33,9% w 2000r.), a także gryfickim, polickim, koszalińskim, szczecineckim
(województwo zachodniopomorskie), słupskim, (pomorskie), jeleniogórskim, zgorzeleckim,
kłodzkim (dolnośląskie) (mapa 6).
W miastach powiatów ziemskich najniższy udział urodzeń pozamałżeńskich wynosił
2,2% - powiat tarnowski (małopolskie). Niski udział tychże urodzeń występował w miastach
powiatów wschodnich oraz południowo-wschodnich27, ale także w powiatach województwa
śląskiego (kłobucki), łódzkiego (pajęczański), świętokrzyskiego i wielkopolskiego. Wysoki
udział urodzeń, dochodzący do 40% (powiat jeleniogórski - dolnośląskie) jest
charakterystyczny dla obszarów zachodnich, północno- i południowo-zachodnich28, a także
województw: pomorskiego i kujawsko-pomorskiego. W miastach powiatów grodzkich
27
M.in.: krośnieński, ropczycko-sękociński, brzozowski – podkarpackie, tarnowski, limanowski – małopolskie, siedlecki,
białobrzeski – mazowieckie.
28
Powiaty: kamieński, gryficki, policki, świdnicki, białogardzki – woj. zachodniopomorskie, sulęciński, żarski, żegański –
lubuskie, lubański – dolnośląskie.
15
występuje niższa w porównaniu do powiatów ziemskich rozpiętość udziału urodzeń
pozamałżeńskich – od około 7-8% do blisko jednej trzeciej wszystkich urodzeń29.
Mapa 6 Udziały urodzeń pozamałżeńskich w powiatach ziemskich ogółem w roku 2000
udziały urodzeń pozamałżeńskich
powiaty ogółem
poniżej 6%
powyżej 20%
pozostałe ziemskie
grodzkie (niesklasyfikowane)
(68)
(47)
(193)
(65)
Źródło: Jak mapa 1
Na wsi rozkład przestrzenny obszarów o relatywnie wysokich i niskich udziałach
urodzeń pozamałżeńskich jest analogiczny jak w miastach. Najniższym udziałem tego typu
urodzeń - 2,4% - charakteryzował się powiat: brzeski. Urodzenia pozamałżeńskie stanowiły
niewielką część wszystkich urodzeń w powiatach ropczycko-sędziszowskim, dębickim,
stalowowolskim (woj. podkarpackie), rybnickim, myszkowskim, zawierciańskim, kłobuckim
(śląskie), limanowskim i bocheńskim (małopolskie), oleskim (opolskie), rawskim oraz
pajęczańskim (łódzkie). Na wsi maksymalny udział urodzeń pozamałżeńskich dochodził,
podobnie jak w miastach, do blisko 40% (powiat białogardzki – zachodniopomorskie).
Wysoki, bo ok. 30%, udział tych urodzeń występował m.in. w powiatach: szczecineckim,
kamieńskim, koszalińskim, goleniowskim – zachodniopomorskie, słubickim i żarskim –
lubuskie, słupskim – pomorskie.
29
Najniższy udział - 7,8% - w Tarnobrzegu, poniżej 10% także w Tarnowie, Łomży, Rybniku, Białymstoku, Ostrołęce, Żorach,
Siedlcach i Rzeszowie; najwyższy w Świnoujściu oraz w Wałbrzychu - 32,3%, ponad jedną piątą stanowiły m.in. w Koszalinie,
Jeleniej Górze, Słupsku, Legnicy, Szczecinie, czy Gorzowie Wielkopolskim.
16
Rozkład urodzeń pozamałżeńskich (płodność pozamałżeńska) w poszczególnych
grupach wieku charakteryzował się rozmieszczeniem zbliżonym do udziałów urodzeń
pozamałżeńskich w ogólnej liczbie urodzeń.
Możliwe przyczyny zróżnicowania przestrzennego zachowań
prokreacyjnych w Polsce
Analizując
zróżnicowanie
przestrzenne
wszystkich
omawianych
mierników
(opisujących płodność kobiet) składających się na w miarę pełny obraz zachowań
prokreacyjnych można stwierdzić, iż sytuacja w jednych regionach Polski diametralnie różni
się od występującej w innych regionach. W jednych powiatach relatywnie wysokie wartości
współczynnikó
dzietności
współwystępowały
z
wysokimi
udziałami
urodzeń
pozamałżeńskich30, w drugich z niskimi31, w innych niski poziom dzietności towarzyszył
niskiemu udziałowi urodzeń pozamałżeńskich32, albo wysokiemu33.
W analizie zachowań prokreacyjnych kobiet na poziomie powiatów zaobserwowano
istotną zależność między poziomami dzietności w obu badanych latach. Jest to zgodne z
wcześniejszymi obserwacjami, które wskazywały na długotrwałe występowanie wysokiej,
czy też niskiej, dzietności stale na tych samych obszarach. Podobnie rzecz ma się w
przypadku współczynników płodności, aczkolwiek dotyczy to tych 5-cioletnich grup wieku
które mają największy udział we współczynniku dzietności ogólnej. Według badaczy teorii
przejścia demograficznego [Iwanicka-Lyrowa, 1991] w Polsce, podobnie jak w większości
państw europejskich, regionalne różnice poziomu płodności ukształtowały się w latach
dwudziestych XX wieku i pogłębiły po II wojnie światowej. Różnice te ulegają stopniowej
niwelacji w wyniku unifikacji postaw prokreacyjnych, ale jak przedstawiono powyżej nadal
występują. Przemiany płodności wpierw obejmują duże miasta, zaś nowe wzorce zachowań
prokreacyjnych przenikają od bogatszych regionów Polski do biedniejszych, choć istnieją w
tym względzie wyjątki. Na stabilność międzyregionalnego modelu płodności w Polsce
wskazywał P. Korcelli oraz E. Iwanicka-Lyrowa, J. Witkowski [1991, s. 29-35; s.65], J.
Cegłowska, J. Niekrasz, F. Stokowski [1988], przy czym na obszarach zdominowanych przez
rolnictwo wskaźniki płodności są nie tylko większe, ale i bardziej stabilne niż wskaźniki
30
Np. w koszalińskim, gryfickim, elbląskim, słupskim, lęborskim, krośnieńskim, odrzańskim, w których współczynniki
dzietności były na poziomie około 1,5, udział urodzeń pozamałżeńskich przekroczył – w przypadku powiatu koszalińskiego
do 30%.
31
W powiatach województw podkarpackiego (kolbuszowski, ropczycko-sędziszowski), małopolskiego (limanowski,
nowosądecki, tarnowski) i mazowieckiego (ostrołęcki, siedlecki, wyszkowski).
32
M.in. w powiatach: opolskim i strzeleckim, tarnogórskim, będzińskim, gliwickim, czy wołoskim, w których
współczynniki dzietności nie przekraczały 1,14, zaś udział urodzeń pozamałżeńskich był poniżej średniej krajowej.
33
W powiatach województw: dolnośląskiego – jeleniogórski, zgorzelecki, kłodzki, zachodniopomorskiego – kamieński i
policki oraz lubuskiego.
17
regionów zurbanizowanych (rozrodczość w województwach o przewadze ludności miejskiej
była i jest zdecydowanie niższa niż w województwach rolniczych). Przyczynami różnic w
natężeniu zjawiska płodności w przestrzeni kraju są odmienne struktury wieku i cechy
społeczno-zawodowe kobiet, takie jak poziom wykształcenia, aktywność zawodowa i
charakter pracy - występujące zwłaszcza w dużych miastach i aglomeracjach miejskich, w
których płodność jest najniższa. Zaobserwowane zmiany przestrzennego obrazu zachowań
prokreacyjnych kobiet wiejskich świadczą o tym, że przemiany modelu rozrodczość są w
różnym stopniu zaawansowane w poszczególnych regionach kraju. Tempo tych zmian, a
przede wszystkim przestrzenne różnice w płodności kobiet wiejskich zależą od wielu
czynników, wśród których na plan pierwszy wysuwają się warunki ekonomiczne, przemiany
społeczne (urbanizacja ekonomiczna wsi), struktura społeczno-zawodowa ludności oraz
różnice kulturowe. Wschodnie oraz południowo-wschodnie obszary Polski charakteryzują się
stosunkowo niskim poziomem urbanizacji, mniej zaawansowanymi przemianami społecznoekonomicznymi, większym znaczeniem tradycji dla zachowań prokreacyjnych kobiet. W
konsekwencji, modernizacja zachowań w zakresie rozrodczości (płodności) jest na tych
obszarach mniej zaawansowana. Obszar Polski centralnej i południowej znajduje się w strefie
oddziaływania aglomeracji miejskich, gdzie model rodziny małodzietnej pojawił się
najwcześniej i utrwalił najsilniej. Zjawiska demograficzne na terenach wiejskich np. byłych
województw warszawskiego, łódzkiego czy katowickiego mają bardziej zbliżony do
miejskiego charakter, niż w małomiasteczkowym środowisku obszarów o wysokim udziale
ludności rolniczej województw wschodnich (np. byłego bialskopodlaskiego, łomżyńskiego,
czy ciechanowskiego).
Badacze zróżnicowania demograficznego Polski wskazują na różne przyczyny, które
mogą powodować istnienie takiej sytuacji. W. Wróblewska [1995] badając terytorialne
zróżnicowanie natężenia urodzeń wśród nastolatek w Polsce wskazała na to, że lepsze
warunki mieszkaniowe i wyższy standard mieszkań, a więc mniejsze zagęszczenie stymulują
wyższą płodność nastolatek, podobnie jak nasilający się proces rozpadu małżeństw.
Destymulantami płodności w najmłodszej grupie wieku rozrodczego są m.in. faktyczna
religijność ludności34 oraz wzrost poziomu wykształcenia nastolatek (im więcej młodzieży
uczy się w szkołach średnich, tym rzadsze są przypadki wczesnych urodzeń). Porównując
korelacje między płodnością kobiet w poszczególnych grupach wieku, a wybranymi
miernikami sytuacji społeczno-ekonomicznej cytowana autorka wykazała również, że
34
Została ona określona jako suma wszystkich rodzajów praktyk religijnych wykonywanych rzeczywiście przez ludność
wyznania rzymsko-katolickiego.
18
zmienne będące destymulantami płodności ogółu kobiet, a więc konkurencyjne względem ich
aktywności prokreacyjnej, są jednocześnie stymulantami płodności nastolatek (płodność
nastolatek jest kształtowana przez grupę czynników, które nie wpływają na zróżnicowanie
płodności kobiet dojrzałych oraz przez wspólne zmienne, których oddziaływanie wśród
nastolatek i ogółu kobiet charakteryzuje się odmiennym rezultatem). Wyższy niż w
pozostałych województwach udział urodzeń pozamałżeńskich charakterystyczny dla ziem
odzyskanych może być efektem braku trwałego osadzenia we wcześniej ukształtowanej
tradycji.
Badanie zależności między poziomem dzietności a wybranymi miernikami społecznoekonomicznymi potwierdziło uzyskane we wcześniejszych badaniach powiązania. I tak,
stwierdzono dodatnią zależność między dzietnością, a liczbą zawieranych małżeństw
(przypadających na 1000 kobiet w wieku produkcyjnym). Dodatnia korelacja poziomu
dzietności oraz liczby gospodarstw rolnych (liczba gospodarstw rolnych ogółem na 100
mieszkańców),
zaś
ujemna
między
wartościami
współczynników
płodności
w
poszczególnych grupach wieku (poza najmłodszą – 15-19 oraz najstarszą 45-49 lat), a
udziałem kobiet zamieszkujących w miastach potwierdzają silny wpływ urbanizacji na
zachowania prokreacyjne. Ujemne zależności z dochodami budżetów gmin (w zł na jednego
faktycznie zamieszkałego mieszkańca), dochodami powiatów z udziałów w podatkach
(dochody powiatów z udziałów w podatkach stanowiących dochody budżetu państwa w zł na
jednego mieszkańca), a także liczbą jednostek gospodarczych (jednostki gospodarcze
REGON na 1000 mieszkańców), czy udziałem pracujących kobiet (wśród kobiet w wieku
produkcyjnym faktycznie zamieszkałych na danym obszarze) wskazują na wpływ czynników
ekonomicznych na dzietność. Równie silną determinantą zróżnicowania zachowań
prokreacyjnych wydają się być różnice kulturowe, które ulegają powolniejszym zmianom niż
warunki społeczno-ekonomiczne. Ich analiza (zmiennych niemierzalnych) jest jednak
trudniejsza w analizie ilościowej.
Wobec przedstawionych powyżej wpływów czynników społeczno-ekonomicznych oraz
zaszłości historycznych na zachowania prokreacyjne nie wydaje się aby w najbliższym czasie
mogło nastąpić ujednolicenie omawianych zachowań. Do takich przypuszczeń pozwalają
skłaniać np. ciągle występujące znaczne różnice mikroregionalne w sytuacji ekonomicznej w
Polsce
(m.in.
odmienne
stopień
bezrobocia,
szczególnie
wysoki
na
obszarach
popegeerowskich). Z drugiej strony w obliczu silnego oddziaływania środków masowego
19
przekazu, powszechności szkolnictwa, wzrostu aspiracji młodych ludzi, a także wydłużania
okresu kształcenia mogą one – w długim okresie czasu ulec unifikacji.
Praca doktorska
napisana w Katedrze Demografii
Uniwersytet Łódzki
w Łodzi
pod kierunkiem
prof. dra hab. Jerzego T. Kowaleskiego
Recenzenci:
prof. Maria Cieślak
prof. Zofia Zarzycka
Bibliografia:
1. Bolesławski L., Rutkowska L., 2000, Prognoza ludności Polski według województw na
lata 1999-2030, GUS, Warszawa.
2. Cegłowska J., Niekrasz J., Stokowski F., 1988, Ewolucja regionalnych podziałów
demograficznych w Polsce, SGPiS, Warszawa.
3. Iwanicka-Lyrowa E., Witkowski J., 1991, Uwarunkowania, determinanty i przestrzenne
zróżnicowanie płodności kobiet w latach 1975, 1980, 1983 i 1987, [w:] Korcelli P.,
Iwanicka-Lyrowa E. (red.), Geograficzne badania nad płodnością, Institute of Geography
and Spatial Organisation Polish Academy of Science, Materiały konferencyjne 11,
Warszawa.
4. Korcelli P., 1991, Międzyregionalne zmiany ludnościowe w Polsce: schematy płodności,
[w:] Korcelli P., Iwanicka-Lyrowa E. (red.), Geograficzne badania nad płodnością,
Institute of Geography and Spatial Organisation Polish Academy of Science, Materiały
konferencyjne 11, Warszawa.
5. Pietruszek M., 2001, Regionalne zróżnicowanie dynamiki spadku płodności oraz
dzietności teoretycznej w Polsce, [w:] Kowaleski J.T. (red.) Teraźniejszość i przyszłość
demograficzna polskich regionów. Materiały na konferencję naukową Łódź, 18-19
czerwca 2001, Łódź.
6. Wróblewska W., 1995, Terytorialne zróżnicowanie natężenia urodzeń wśród nastolatek w
Polsce – próba szukania wyjaśnień, „Studia Demograficzne”, nr 1 (119), s. 43-75.
20
Plan pracy doktorskiej
Wprowadzenie
Rozdział 1. Społeczno-demograficzne uwarunkowania zmian wzorca płodności
1.1 Uwarunkowania dzietności według teorii przejścia demograficznego ..........................11
1.2 Cząstkowe teorie płodności nawiązujące do teorii przejścia demograficznego.............17
1.3 Zagadnienia łącznego uwzględniania różnorodnych czynników...................................32
1.4 Stan polskich badań nad płodnością – lata 80. i 90........................................................38
Rozdział 2. Przemiany społeczno-gospodarcze jako kontekst kształtowania się wzorców
płodności w Polsce
2.1 Obraz przemian społeczno-gospodarczych oraz demograficznych w latach 1989-2000
2.2 Zmiany płodności i rozrodczości w Polsce w latach 80. i 90. .......................................72
Rozdział 3. Zmiany rozrodczości i płodności w Polsce w okresie transformacji ustrojowej w
porównaniu z krajami europejskimi
3.1 Różnice w kształtowaniu się wzorców płodności w krajach Europy ŚrodkowoWschodniej i Europy Zachodniej .................................................................................123
3.2 Polityka rodzinna w Polsce i wybranych krajach europejskich ...................................137
Rozdział 4. Zróżnicowanie płodności w powiatach w latach 1999-2000 (obraz sytuacji i próby
objaśnienia)
4.1 Terytorialne zróżnicowanie płodności – ocena zjawiska.............................................153
4.2 Wybrane determinanty dzietności i płodności według badań empirycznych ..............183
4.3 Model uwarunkowań płodności ..................................................................................199
Rozdział 5. Uwagi końcowe
5.1 Próba oceny wzajemnych powiązań zachowań prokreacyjnych i przemian społecznogospodarczych w świetle przemian ostatniej dekady XX wieku ................................217
5.2 Perspektywy zmian zachowań prokreacyjnych............................................................223
Bibliografia
233
Spis tablic
241
Spis rysunków
Spis map
242
244
Aneks
21
Aneta Ptak-Chmielewska
Instytut Statystyki i Demografii
Kolegium Analiz Ekonomicznych
Szkoła Główna Handlowa
STUDIA KARIER RÓWNOLEGŁYCH W DEMOGRAFII
(autoreferat)
Cel pracy i podstawowe hipotezy badawcze
W ostatnich latach w badaniach demograficznych obserwuje się szereg zmian w
ujęciach podstawowych procesów i zjawisk. Zmiany te związane są ze zmianą paradygmatu
w demografii, czyli przejściem od struktur do procesów, z poziomu makro na poziom mikro,
od analizy do syntezy, od pewności do niepewności. W tradycyjnym podejściu w analizach
demograficznych zjawiska i procesy były analizowane oddzielnie, a przedmiotem obserwacji
były zdarzenia i ich struktury. Tymczasem oprócz oceny zmian w pojedynczych procesach
czy zjawiskach jest konieczne badanie wzajemnych związków pomiędzy różnymi zjawiskami
i różnymi procesami, nie tylko demograficznymi. W badaniu zależności istotne jest
poszukiwanie mechanizmów przyczynowo-skutkowych i objaśnianie, jakie czynniki generują
zdarzenia i struktury. Mechanizm przyczynowo-skutkowy jest określany jako proces
koordynujący, który zarządza przebiegiem życia jednostki, reguluje rozkład w czasie i
sekwencję zdarzeń życiowych w cyklu życia. Zmiana paradygmatu w demografii pociągnęła
za sobą rozwój nowego wymiaru badań i metod analizy w tej dziedzinie. Badaniami tymi są
najczęściej badania retrospektywne i panelowe, których upowszechnienie współwystępowało
z rozwojem i wzrost aplikacji różnych metod i modeli z zakresu analizy historii zdarzeń. W
obszarze zmiany paradygmatu w badaniach demograficznych mieszczą się zagadnienia
studiów karier i biografii przebiegu życia jednostki.
Przedmiotem studiów w pracy są trzy kariery równoległe (tj. takie, które realizują się w
tym samym czasie i wpływają na siebie nawzajem): rodzinna, zawodowa i migracyjna,
będące składowymi biografii jednostki. Główne cele pracy to:
1. Określenie zakresu i skali powiązań pomiędzy trzema karierami (zdarzeniami z tych
karier): rodzinną, zawodową i migracyjną doświadczanymi przez jednostkę.
23
2. Określenie przebiegu każdej z karier oraz poszukiwanie (określenie i zbadanie)
mechanizmów przyczynowo-skutkowych leżących u podstaw każdej z karier i trzech
łącznie.
3. Ocena stabilności w czasie mechanizmów przyczynowo-skutkowych.
Wymienione uprzednio cele posłużyły do weryfikacji następujących hipotez
badawczych:
1. Zmiana przebiegu kariery jest związana z sekwencją i rozkładem w czasie zdarzeń
składających się na każdą z karier. Kariera rodzinna kobiet w Polsce oparta jest na
tradycyjnym modelu rodziny, związanym z historią pierwszego małżeństwa.
Przed okresem transformacji tj. do roku 1989 małżeńskość charakteryzowała się
niemalże uniwersalnością wstępowania w związek małżeński i młodym wiekiem zawierania
związku małżeńskiego. Zjawisko związków nieformalnych było zjawiskiem marginalnym.
Zakładanie rodziny z sukcesem współzawodniczyło z innymi karierami. Dominował model
rodziny z dwójką dzieci. Wiek przy urodzeniu pierwszego dziecka można było uznać za
stosunkowo niski. Udział urodzeń pozamałżeńskich utrzymywał się na niskim poziomie (56%). Płodność była na poziomie zapewniającym zastępowalność pokoleń. Kariera rodzinna
kobiet była silnie związana z historią pierwszego małżeństwa. Model rodziny w
analizowanym czasie można było uznać za model tradycyjny o następującej sekwencji
zdarzeń: zawarcie związku małżeńskiego, urodzenia kolejnych dzieci, zgon współmałżonka
oznaczający rozpad rodziny.
2. Zakres i skala powiązań pomiędzy zdarzeniami z różnych karier przebiegają
różnokierunkowo i podlegają zmianom w czasie, co powoduje, iż przebieg karier jest
zróżnicowany (zaburzony) w czasie. Zdarzenia z innych karier wpływają na przebieg
kariery rodzinnej kobiet – w tym na zmiany stanów to jest: przejście ze stanu zamężna do
stanu zamężna z 1 dzieckiem oraz na przejście ze stanu zamężna z 1 dzieckiem do stanu
zamężna z 2 dzieci.
Zdarzenia z innych karier tj. zawodowej i migracyjnej realizowanych równolegle do
kariery rodzinnej wpływają na jej przebieg. Mogą one powodować zmiany zarówno w
rozkładzie w czasie zdarzeń w karierze rodzinnej jak i wpływać na sekwencje tych zdarzeń.
Gospodarkę
Polski
w
analizowanym
okresie
(przed
transformacją
systemową)
charakteryzował niski poziom dochodów. Płace były kontrolowane przez państwo i
utrzymywane na niskim poziomie. Model rodziny z jednym z rodziców pracującym tzw.
24
“breadwinner” nie był adekwatny do ówczesnych warunków. Praca zawodowa kobiet była
wymuszona poprzez warunki ekonomiczne funkcjonowania rodziny. Udział kobiet w rynku
pracy był wysoki, zatem posiadanie dzieci wiązało się z wysokimi kosztami alternatywnymi.
Rekompensowane to było dobrze rozwiniętym systemem opieki publicznej nad dziećmi z
niską odpłatnością. Politykę społeczną można było określić jako sprzyjającą rodzinie.
3. Siła oddziaływania mechanizmów przyczynowo-skutkowych leżących u podstaw
realizacji karier zmienia się w czasie, wpływając w istotny sposób na przebieg kariery
zależnej.
Oddziaływanie występowania zdarzeń w innych karierach na karierę rozpatrywaną jako
zależną ulega zmianom w czasie. Przewidywano, że zmiana aktywności zawodowej ma
największy wpływ na urodzenie pierwszego dziecka w karierze rodzinnej, natomiast wpływ
na urodzenie kolejnego dziecka jest zapewne słabszy. Podobnie wpływ migracji na urodzenie
dziecka ze względu na najwyższą aktywność migracyjna kobiet w początkowych latach
trwania małżeństwa ma większy wpływ na urodzenie pierwszego dziecka niż drugiego.
Zakres pracy, źródła danych i podstawowe metody badawcze
Praca składa się z dwóch części: teoretycznej (rozdz. I i II) oraz aplikacyjnej (rozdz. III
i IV).
W rozdziale pierwszym omówiono podstawy teoretyczne badania karier równoległych
w demografii. Przedstawiono podstawowe pojęcia i definicje, wybrane teorie oraz metody i
modele wykorzystywane w demografii w badaniu karier równoległych. Do teorii
wykorzystanych i omówionych w pracy należą: teoria funkcjonowania rodzin i gospodarstw
domowych (new home economics), teoria inwestowania w kapitał ludzki (human capital
theory), teoria inwestowania w kapitał społeczny (social capital theory), teoria i hipoteza
Easterlina, teoria płodności Leibensteina, koncepcja drugiego przejścia demograficznego (the
second demographic transition theory), teoria społecznych interakcji (social interactions
theory) oraz teoria przyczynowości (causality theory).
Jako główne modele na użytek badania karier równoległych w demografii zostały
wybrane modele analizy nieparametrycznej (modele ryzyk konkurencyjnych, tablice trwania
życia Kaplana-Meiera), modele parametryczne (model wykładniczy przedziałami stały bez
efektów przekrojowych i włączający efekty przekrojowe) oraz modele semiparametryczne
(modele wskaźnika przejścia – modele Coxa). Na zakończenie pierwszego rozdziału
sformułowano podstawowe hipotezy badawcze i przyjęte rozwiązania.
25
W rozdziale drugim przedstawiono i omówiono potencjalne źródła informacji, mogące
stanowić podstawę do analizy karier równoległych. Podjęto decyzję, iż analiza trzech karier
oparta będzie na wynikach dwóch badań retrospektywnych przeprowadzonych w Polsce w
1988 i 1991 roku. Wyniki tych badań uznano za komplementarne i stanowiące podstawę do
konstrukcji wspólnej bazy danych do estymacji modeli. Utworzone bazy danych umożliwiają
określenie: kohort urodzeniowych za lata 1900-1976, kohort małżeńskich i urodzeń za lata
1920-1991. Okres ten dotyczy głównie lat powojennych i gospodarki centralnie planowanej
czyli lat 1946-1991. W rozdziale tym znalazło się omówienie takich zagadnień jak: metody
zbierania danych użytecznych z punktu widzenia analizy historii zdarzeń, rodzaje baz danych,
jak również utrudnienia powstające przy konstrukcji łączonych baz danych. Nowym
aspektem przeprowadzonych studiów jest budowa i wykorzystanie połączonej bazy danych z
dwóch przeprowadzonych w Polsce badań retrospektywnych 1988 i 1991.
Badanie karier równoległych zostało przeprowadzone z wykorzystaniem dwóch szkół w
demografii: szkoły francuskiej wykorzystującej tradycyjną metodę nieparametryczną analizy
historii zdarzeń – model ryzyk konkurencyjnych (rozdział III), oraz szkoły niemieckiej
wykorzystującej teorię przyczynowości (rozdział IV).
W rozdziale trzecim wykorzystano modele analizy nieparametrycznej do poszukiwania
skali zależności (jednostronna zależność, dwustronna zależność lub jej brak) oraz oceny
zmian tej zależności w czasie. Modele ryzyk konkurencyjnych objęły zarówno modele oparte
na przestrzeni dwuwymiarowej do badania karier parami czyli powiązań kariery rodzinnej i
zawodowej, powiązań kariery rodzinnej i migracyjnej oraz powiązań kariery zawodowej i
migracyjnej, jak również modele oparte na przestrzeni trójwymiarowej do badania trzech
karier równocześnie. Istota modelu ryzyk konkurencyjnych wykorzystuje informacje o
zdarzeniach, kolejności ich występowania oraz czasie wystąpienia zdarzenia. Metoda ryzyk
konkurencyjnych wykorzystana w tej pracy opiera się na ujęciu nieparametrycznym.
Wskaźnik hazardu estymowany jest z wykorzystaniem metody nieparametrycznej –
tradycyjnych tablic trwania życia a następnie zastosowane są odpowiednie testy do
porównania oszacowanych wskaźników. Obserwacja prowadzona była o momentu zawarcia
pierwszego związku małżeńskiego przez kobietę przez okres pierwszych 15 lat trwania
związku.
W modelu uwzględniono tylko pierwsze urodzenia tj. urodzenie pierwszego dziecka po
zawarciu związku (jeśli dziecko przyszło na świat przed ślubem, to takie jednostki nie zostały
uwzględnione w analizie) w karierze rodzinnej, pierwszą migrację, jaka miała miejsce po
26
zawarciu związku w karierze migracyjnej oraz pierwszą zmianę stanu aktywności zawodowej,
jaka miała miejsce po zawarciu związku w karierze zawodowej. Jeśli kobieta nie urodziła
dziecka, nie doświadczyła migracji, lub nie doświadczyła zmiany stanu aktywności
zawodowej aż do momentu, w którym przeprowadzone było badanie to jest sytuacja, w której
jednostka taka pozostawała w zbiorze jednostek wystawionych na ryzyko doświadczenia
zdarzenia do końca okresu obserwacji tj. 15 lat trwania związku lub do momentu badania,
jeśli wystąpił przed upływem tego czasu to stanowi ona przypadek obserwacji obciętej.
W modelu dwuwymiarowym każdej jednostce z badanej kohorty przypisujemy
dwuwymiarową zmienną losową (T1, T2) gdzie T1 jest czasem oczekiwania na urodzenie
pierwszego dziecka, a T2 jest czasem oczekiwania na wystąpienie pierwszej migracji po
zawarciu związku w przypadku badania karier rodzinnej i zawodowej. W przypadku badania
kariery rodzinnej i zawodowej T1 oznacza czas oczekiwania na urodzenie dziecka, a T2 czas
oczekiwania na pierwszą zmianę aktywności zawodowej po zawarciu związku. Dla karier
zawodowej i migracyjnej będzie to oznaczać odpowiednio: T1 – czas oczekiwania na pierwszą
zmianę stanu aktywności zawodowej (czyli podjęcie lub utrata pracy) po zawarciu związku
oraz T2 – czas oczekiwania na wystąpienie migracji.
Następnym krokiem było określenie funkcji dożycia dwuwymiarowej zmiennej losowej
(T1, T2), interpretowanej jako prawdopodobieństwo, że do czasu (t1, t2) żadne ze zdarzeń nie
miało miejsca.
S (t1 , t 2 ) = P(T1 ≥ t1 , T2 ≥ t 2 ), t 1 > 0, t 2 > 0 .
(1)
S (t1 , t 2 ) = 1 dla t1 ≤ 0 lub t 2 ≤ 0 .
(2)
Dwuwymiarową funkcję dożycia można rozpisać jako:
S (t , t ),
S (t1 , t 2 ) =  1 1 2
S 2 (t1 , t 2 ),
t1 ≤ t2
t 2 ≤ t1
(3)
.
gdzie:
S1(t1, t2) – to prawdopodobieństwo, że zdarzenie „1” wystąpi po czasie t1, zdarzenie „2”
natomiast po czasie t2 z zachowaniem warunku t1 ≤ t 2 , tzn. zdarzenie „1” wyprzedzi
wystąpienie zdarzenia „2”, czyli sytuacja, np. kiedy urodzenie dziecka wyprzedza wystąpienie
migracji w przypadku karier rodzinnej i migracyjnej;
27
S2(t1, t2) – to prawdopodobieństwo, że zdarzenie „1” wystąpi po czasie t1, zdarzenie „2”
natomiast po czasie t2 z zachowaniem warunku t 2 ≤ t1 , tzn. zdarzenie „2” wyprzedzi
wystąpienie zdarzenia „1”, czyli sytuacja np. kiedy wystąpienie migracji wyprzedza
urodzenie dziecka w przypadku karier rodzinnej i migracyjnej.
Dysponując funkcją dożycia można wyznaczyć funkcje hazardu (intensywności)
według kolejności wystąpienia badanych zdarzeń. Jeśli zmienne losowe T1 i T2 są niezależne,
to brzegowe funkcje hazardu są równe funkcjom hazardu opisującym występowanie zdarzeń
według kolejności. Jeśli warunek ten nie jest spełniony wówczas mówimy o występowaniu
zależności pomiędzy tymi zdarzeniami.
W modelu trójwymiarowym każdej jednostce z badanej kohorty przypisujemy
trójwymiarową zmienną losową (T1, T2,T3), gdzie T1 jest czasem oczekiwania na urodzenie
pierwszego dziecka w przypadku kariery rodzinnej; T2 jest czasem oczekiwania na
wystąpienie pierwszej migracji po zawarciu związku w przypadku kariery migracyjnej; T3 jest
czasem oczekiwania na wystąpienie pierwszej zmiany stanu aktywności zawodowej po
zawarciu związku w przypadku kariery zawodowej. Następnym krokiem było określenie
funkcji
dożycia
trójwymiarowej
zmiennej
(T1,
T2,
T3),
interpretowanej
jako
prawdopodobieństwo, że do czasu (t1, t2, t3) żadne ze zdarzeń nie miało miejsca:
S (t1 , t 2 , t 3 ) = P(T1 ≥ t1 , T2 ≥ t 2 , T3 ≥ t 3 ), t1 > 0, t 2 > 0, t 3 > 0 .
(4)
S (t1 , t 2 , t 3 ) = 1 dla t1 ≤ 0 lub t 2 ≤ 0 lub t 3 ≤ 0 .
(5)
Trójwymiarową funkcję dożycia można zapisać dla zdarzeń pierwszej kolejności
drugiej i trzeciej. Dysponując funkcją dożycia można wyznaczyć funkcje hazardu
(intensywności) według kolejności wystąpienia zdarzeń.
Jeśli zmienne losowe T1, T2 i T3 są niezależne, to brzegowe funkcje hazardu są równe
funkcjom hazardu opisującym występowanie zdarzeń według kolejności, jeśli natomiast
warunek ten nie jest spełniony oznacza to, że zmienne są zależne.
Analiza przeprowadzona z wykorzystaniem modelu ryzyk konkurencyjnych jest analizą
statyczną związaną z podejściem systemowym (szkoła francuska). Pozwala ona na określenie
typu zależności pomiędzy zdarzeniami z tych karier: obustronnej, jednostronnej lub jej braku.
Natomiast zastosowanie tablic Kaplana-Meiera stanowi wstęp do dalszej analizy
parametrycznej i semiparametrycznej ukierunkowanej na podejście przyczynowo-skutkowe
28
(szkoła niemiecka). Tablice pozwalają oprócz określenia kształtu zależności, na ocenę
istotności różnic pomiędzy kategoriami zmiennych wykorzystanych w badaniu.
Nowatorskim
współzależności
elementem
trzech
karier
w
tej
części
równocześnie
pracy
w
było
postaci
wprowadzenie
modelu
badania
trójwymiarowego.
Zdefiniowano model w postaci teoretycznej i przeprowadzono jego empiryczną weryfikację.
Zastosowanie testów do oceny zależności karier zostało wykorzystane tylko w przypadku
modelu dwuwymiarowego. W przypadku modelu trójwymiarowego wykorzystano tylko
metody graficzne do oceny zależności karier (dosłownie zdarzeń z karier).
Wyniki otrzymane z analizy nieparametrycznej (modeli ryzyk konkurencyjnych:
dwuwymiarowych i trójwymiarowego) zostały odniesione do wybranych wyników badań
opublikowanych w literaturze przedmiotu, głównie w zakresie badania karier parami.
W rozdziale czwartym do badania karier równoległych wykorzystano modele analizy
parametrycznej i semiparametrycznej ze zmiennymi stałymi i zależnymi od czasu. Ponadto w
estymacji modeli semiparametrycznych wykorzystana została metoda rozszczepienia
epizodów (episode splitting). Ta część pracy objęła badanie mechanizmu przyczynowości
poprzez włączenie informacji o zdarzeniach z innych karier, zmiennych demograficznych,
społeczno-ekonomicznych, kulturowych itd., informacji o respondencie i współmałżonku. W
badaniu przyczynowości tylko zmienne zależne od czasu można wykorzystać do pomiaru
mechanizmu działania przyczyn. Wykorzystany do estymacji model parametryczny pozwolił
na określenie przybliżonego kształtu funkcji hazardu. Natomiast model semiparametryczny
pozwolił na włączenie zmiennych zależnych od czasu (z użyciem metody rozszczepienia
epizodów) i określenie wpływu zdarzeń z innych karier na karierę rodzinną, traktowaną w
tym modelowaniu jako zależną. Zarówno model wykładniczy przedziałami stały jak i model
Coxa są modelami tzw. proporcjonalnych hazardów. Założenie proporcjonalności zostało
potwierdzone przy wykorzystaniu dostępnych testów (między innymi: metoda graficzna, test
zależności od czasu, test dobroci dopasowania).
Model wykładniczy przedziałami stały jest jednym z podstawowych modelem, który
może być zastosowany do badania karier równoległych a dokładniej do opisu wpływu karier:
zawodowej i migracyjnej na proces pierwszych i drugich urodzeń. Jest użyteczny
w przypadku, kiedy kształt zależności od czasu w badanym procesie nie jest jasno określony
lub nieznany. Główną ideą modelu jest podział osi czasu na podokresy. Zakłada się, że
współczynnik przejścia jest stały w poszczególnych podokresach, ale może zmieniać się
29
pomiędzy tymi podokresami. Jeśli weźmiemy pod uwagę L podokresów czasu to wskaźnik
przejścia jest definiowany przez L parametrów. Zmienne do tak określonego modelu mogą
być włączone na dwa sposoby:
1. Tylko bazowy wskaźnik hazardu (baseline rate) może zmieniać się pomiędzy
okresami, a zmienne mają ten sam proporcjonalny wpływ w każdym podokresie. Jest
to tak zwany model proporcjonalnego wskaźnika przejścia (proportional transition
rate model).
2. Dopuszczalny jest odmienny wpływ zmiennych w podokresach, tzn. nie tylko bazowy
wskaźnik hazardu może zmieniać się pomiędzy podokresami, ale wpływ zmiennych
na ten wskaźnik może się różnić pomiędzy okresami (piecewise constant exponential
model with period effects).
W modelach semiparametrycznych natomiast wyspecyfikowany funkcyjnie jest tylko
wpływ zmiennych, natomiast kształt funkcji hazardu pozostaje niewyspecyfikowany.
Najczęściej spotykany i stosowany w praktyce jest model proporcjonalnych hazardów
zaproponowany przez D.R. Coxa35 określany modelem Coxa.
Przedmiotem analizy w tym rozdziale był proces tworzenia rodziny i jej rozwoju
opisany za pomocą
przejść pomiędzy wyróżnionymi
stanami
i
modelowany z
wykorzystaniem dwóch modeli:
Model I: Proces formowania się rodziny. Przejście ze stanu wyjścia zamężna z 0 liczbą
dzieci do stanu przeznaczenia zamężna z 1 dzieckiem.
zamężna z 0 liczbą dzieci
zamężna z 1 dzieckiem
Model II: Proces rozwoju rodziny. Przejście ze stanu wyjścia zamężna z 1 dzieckiem do
stanu przeznaczenia zamężna z 2 dzieci.
zamężna z 1 dzieckiem
zamężna z 2 dzieci
Do estymacji obydwu modeli wykorzystano zarówno zmienne stałe jak i zależne od
czasu.
35
W oryginalnej pracy z 1972 r. D.R. Cox zapisał model regresji jako: [por. D.R. Cox, 1972; s. 189]
λ (t; z) = exp(zβ)λ0(t)
gdzie: β- wektor nieznanych parametrów, λ0-bazowy wskaźnik hazardu (z=0).
30
Zmienne stałe i ich kategorie:
1. Grupa społeczno-ekonomiczna ojca respondentki sefr (1-pracownik wykwalifikowany, 2pracownik niewykwalifikowany)
2. Aktywność zawodowa kobiety przed małżeństwem activm (1-aktywna, 2-nieaktywna, 3uczy się)
3. Grupa
społeczno-ekonomiczna
ojca
partnera
sefp
respondentki
(1-pracownik
wykwalifikowany, 2-pracownik niewykwalifikowany, 3-brak danych-drugie małżeństwo)
4. Kohorta urodzeniowa coho (dziesięcioletnie kohorty urodzeniowe od 1900-1980)
Zmienne zależne od czasu i ich kategorie:
1. Praca job (zerojedynkowa) (1-pozostawanie w pracy, pozostawanie poza pracą)
2. Edukacja edu (zerojedynkowa) (1-pozostawanie w edukacji, 0-pozostawanie poza
edukacją)
3. Liczba migracji nmig (zmienna numeryczna – ilość dotychczasowych migracji)
Podstawowe wyniki przeprowadzonych analiz
W przypadku analizy nieparametrycznej otrzymano następujące wyniki dla modeli
dwuwymiarowych:
1. Potwierdzono
istnienie
dwustronnej
zależności
zdarzeń
w
ujęciu
długo
i
krótkookresowym w przypadku kariery rodzinnej i migracyjnej co oznacza, że
wystąpienie zdarzenia w karierze rodzinnej (pierwsze urodzenie) miało wpływ na
wystąpienie zdarzenia w karierze migracyjnej (pierwszej migracji) oraz odwrotnie:
wystąpienie migracji miało wpływ na wystąpienie urodzenia.
2. Potwierdzono istnienie zależności zdarzeń w przypadku kariery rodzinnej i zawodowej ale
tylko w ujęciu długookresowym. W ujęciu krótkookresowym, czyli po podziale całego
okresu obserwacji na odcinki 12 miesięczne otrzymane wyniki wskazują na istnienie
lokalnej zależności zdarzeń z badanych karier. Oznacza to, że wystąpienie urodzenia
miało wpływ na wystąpienie zmiany stanu aktywności zawodowej, ale nie
zaobserwowano takiego wpływu (lub przynajmniej nie jest on jednoznaczny) w sytuacji
odwrotnej, czyli zmiana stanu aktywności nie wpływa na fakt urodzenia w karierze
rodzinnej.
31
3. Potwierdzono istnienie dwustronnej zależności w przypadku kariery zawodowej i
migracyjnej ale tylko w ujęciu długookresowym. Dla krótkich odcinków czasu istnieje
lokalna zależność zdarzeń. Wystąpienie zmiany stanu aktywności zawodowej nie ma
istotnego wpływu na wystąpienie migracji.
4. Zastosowanie modelu trójwymiarowego do porównania trzech karier równocześnie
potwierdziło wyniki otrzymane w zakresie aplikacji modeli dwuwymiarowych.
Zaobserwowano jedynie niewielkie różnice w rozkładach intensywności zdarzeń według
kolejności.
5. Estymacja tablic Kaplana-Meiera posłużyła głównie do określenia kształtu zależności
pomiędzy badanymi procesami. Jako proces zależny przyjęto karierę rodzinną i
rozszerzono zakres analizowanych zdarzeń do drugich urodzeń. Ocena kształtu funkcji
dożycia dała podstawę do spostrzeżeń: mediana czasu oczekiwania na urodzenie
pierwszego dziecka po zawarciu związku przypada na 12 miesiąc czyli 50% pierwszych
urodzeń zostało zrealizowanych w pierwszym roku trwania małżeństwa (80% w ciągu
pierwszych 2 lat), natomiast mediana dla drugich urodzeń wypada na 3,5 roku po
urodzeniu pierwszego dziecka. Na uwagę zasługuje fakt, iż 20% kobiet posiadających
jedno dziecko nie decyduje się na drugie dziecko w ogóle.
Uzyskane wyniki potwierdzają hipotezę o tradycyjnym modelu rodziny w Polsce przed
okresem transformacji. Liczba urodzeń pozamałżeńskich lub przedmałżeńskich jest znikoma.
Kariera rodzinna kobiet jest oparta na sekwencji: małżeństwo, następnie w bardzo krótkim
okresie czasu urodzenie pierwszego dziecka (mediana 12 miesięcy) po którym w przeciętnie 3
letnim okresie czasu następuje urodzenie kolejnego dziecka. Tylko co piąta kobieta nie
decyduje się na urodzenie drugiego dziecka.
6. Tablice trwania życia Kaplana-Meiera pozwoliły na ocenę podstawowych zmiennych
stałych wykorzystywanych w późniejszej analizie. Zastosowanie testów do porównania
różnic pomiędzy kategoriami tych zmiennych wykazało, iż w prawie wszystkich
przypadkach różnice te są istotne, co uzasadnia stosowanie tych zmiennych w dalszym
modelowaniu.
32
W przypadku analizy parametrycznej i semiparametrycznej uzyskane wyniki w
sposób syntetyczny przedstawia poniższe zestawienie:
WPŁYW ZMIENNYCH NA PRZEJŚCIE:
TEORIA
1. Teoria rodzin i
gospodarstw domowych:
-rodziny obojga rodziców
pracujących;
-wysoki poziom
aktywności zawodowej
kobiet
2. Teoria inwestowania w
kapitał ludzki:
-wzrost dostępu kobiet do
edukacji
3. Teoria kapitału
społecznego
4. Kariery równoległe
opisane przez zmienne
zależne od czasu
ZMIENNA **
ze stanu zamężna z 0
ze stanu zamężna z 1
liczbą dzieci do stanu
dzieckiem do stanu
zamężna z 2 dzieci
zamężna z 1 dzieckiem
oczekiwan otrzyman oczekiwan otrzymany
y
y
y
Activm
−
−
− (0)
− (0)
−
−
−
−
Edu
−
+*
− (0)
− (0)
Sefr
−
−
(0)
(0)
Sefp
−
−
(0)
(0)
Edu
Job
Nmig
−
−
− (0)
+*
−
− (0)
−
−
− (0)
− (0)
− (0)
−
Job
* wpływ otrzymany niezgodny z oczekiwanym;
** opis zmiennych, patrz strona 9;
- (+) oczekiwany/otrzymany ujemny (dodatni) wpływ zmiennych na intensywność
przejścia; (ujemny wpływ oznacza wydłużony czas oczekiwania na urodzenie dziecka).
1. W obu analizowanych modelach grupa zmiennych związanych z teorią inwestowania w
kapitał ludzki miała odmienny wpływ na przejście z małżeństwa do pierwszego dziecka i
z pierwszego dziecka do drugiego dziecka. Wbrew oczekiwaniom wpływ pozostawania w
procesie edukacji na przejście z małżeństwa do pierwszego dziecka okazał się dodatni,
przy czym zmienna ta była nieistotna. W analizowanym okresie kariera edukacyjna była
zazwyczaj ukończona przed założeniem rodziny. Kobiety ze średnim i wyższym
wykształceniem uczestniczące w procesie edukacji odkładały zawieranie małżeństwa i
rodzenie dzieci, ale w końcowym okresie edukacji i zaraz po jej zakończeniu następował
proces rekompensaty, co może częściowo tłumaczyć otrzymany wynik.
33
Potwierdziło to hipotezę o zakłócającym wpływie zdarzeń z innych karierę jak kariera
edukacyjna na karierę rodzinną. Zakończenie edukacji miało wpływ na przyspieszenie
procesu pierwszych urodzeń.
2. Wszystkie zmienne związane z teorią kapitału społecznego, czyli grupa pochodzenia
jednostki i jej partnera miały wpływ negatywny na proces urodzeń, przy czym wpływ ten
był silniejszy w przypadku pierwszych urodzeń. Generalnie córki niewykwalifikowanych
pracowników miały ryzyko urodzenia dziecka wyższe niż córki pracowników
wykwalifikowanych. Tradycyjne normy i wartości były przekazywane z rodziców na
dzieci, system tych wartości był ściśle powiązany z sytuacja społeczną rodziny.
3. W przypadku teorii ekonomicznej rodzin i gospodarstw domowych zmienne związane z tą
teorią (aktywność przed małżeństwem i aktywność zawodowa obecnie) miały ujemny
wpływ na wskaźniki przejścia w obu analizowanych modelach. Kobiety pracujące miały
generalnie niższe ryzyko urodzenia pierwszego i kolejnego dziecka niż kobiety
niepracujące. Wpływ ten jest jednak znaczący i silny tylko w przypadku pierwszych
urodzeń. W przypadku drugich urodzeń usytuowanie kobiet na rynku pracy traci na
znaczeniu. Odkładanie w czasie pierwszych urodzeń w związku z realizacją kariery
zawodowej nie ma wpływu na decyzję o urodzeniu drugiego dziecka.
Potwierdzono tym samym hipotezę o zakłócającym wpływie zdarzeń z kariery
zawodowej na przebieg kariery rodzinnej kobiety. Wpływ ten jest zmienny w czasie, siła
mechanizmów przyczynowo-skutkowych zmienia się w czasie wpływając w ten sposób
odmiennie na przebieg kariery rodzinnej w różnych fazach jej trwania.
4. Oddzielnego wyjaśnienia wymaga wpływ migracji na karierę rodzinną kobiety (zmienna
ta była istotna w modelu). Dla przejścia z małżeństwa do pierwszego dziecka wpływ
migracji był negatywny czyli urodzenie pierwszego dziecka było opóźnione w przypadku
gdy aktywność migracyjna była wysoka. Podobna sytuacja wystąpiła dla przejścia z
pierwszego dziecka do drugiego urodzenia. Wpływ zmiennej liczba migracji był
negatywny ale bliski zeru, co oznacza niewielki wpływ aktywności migracyjnej w
późniejszych latach trwania małżeństwa na karierę rodzinną.
Zachowania migracyjne kobiet potwierdzają hipotezę o wpływie innych karier na
karierę rodzinną oraz zróżnicowaniu tego wpływu w czasie.
Podsumowując, z przeprowadzonej analizy wynika że wśród kobiet w Polsce przed
okresem transformacji ustrojowej na decyzję o urodzeniu pierwszego dziecka omawiane
kariery zawodowa i migracyjna miały wpływ silniejszy niż na urodzenie drugiego dziecka.
34
Wpływ ten jednak nie był silny. Niepracujące kobiety miały nieznacznie (ok. 10%) wyższe
ryzyko urodzenia dziecka pierwszego niż kobiety pracujące, natomiast kolejna migracja
obniżała to ryzyko o ok. 12%. Na decyzję o urodzeniu drugiego dziecka nie miała wpływu
sytuacja zawodowa kobiet, natomiast kolejna migracja miała niewielki negatywny wpływ.
Świadczy to o słabnącej sile oddziaływania mechanizmów przyczynowo-skutkowych czyli
wpływu innych karier na karierę rodzinną kobiety, wraz z upływem czasu (czasu trwania
małżeństwa).
Podsumowanie
Przeprowadzone w pracy badanie karier równoległych jest ujęciem nakierowanym na
cykl życia jednostki. Analiza wzdłużna dotyczy przede wszystkim analizy procesów czyli
karier realizowanych przez jednostkę. Kariery te realizują się równolegle tworząc cykl życia
jednostki czyli cykl przez jaki przechodzi osoba od narodzin aż po zgon.
W
pracach
wykorzystujących
modele
ryzyk
konkurencyjnych
oraz
modele
semiparametryczne [E. Frątczak, J. Jóźwiak, B. Paszek, 1996; E. Frątczak, 1999; D.
Courgeau, E. Lelievre, 1992] czytelnik może znaleźć wyniki analizy powiązań kariery
rodzinnej i zawodowej oraz kariery rodzinnej i migracyjnej. Nie jest natomiast poruszana
próba analizy powiązań kariery zawodowej i migracyjnej oraz wymienionych trzech karier:
rodzinnej,
migracyjnej
i
zawodowej
jednocześnie.
Trójwymiarowy
model
ryzyk
konkurencyjnych z aplikacją na danych empirycznych nie był, jak dotychczas, weryfikowany
w analizach demograficznych i stąd nowatorskim elementem w tej pracy było zbudowanie
modelu oraz interpretacja otrzymanych wyników. Badanie mechanizmu przyczynowości jest
stosunkowo nowym zagadnieniem i nie zostało jeszcze szeroko opisane i zweryfikowane w
polskiej literaturze. Otwiera to możliwość nowych perspektyw badawczych, których próbę
realizacji podjęto w tej pracy. Podejście przyczynowo-skutkowe (szkoła niemiecka)
pozwoliło na zweryfikowanie podstawowych pytań stawianych w badaniu karier
równoległych w demografii. Pytania te dotyczyły głównie: określenia przebiegu kariery,
poszukiwania mechanizmów przyczynowo-skutkowych leżących u podstaw każdej z karier,
oraz pomiędzy karierami, oceny stabilności w czasie tych mechanizmów. W poszukiwaniu
mechanizmów przyczynowo-skutkowych wykorzystano w pracy na szeroką skalę
nowoczesne metody analizy, w tym m.in.: wykorzystanie w modelach zmiennych zależnych
od czasu (tzw. time varying), metodę rozszczepienia epizodów (tzw. episode splitting) w
modelu Coxa. Otrzymane wyniki okazały się zbieżne z wynikami publikowanymi w wielu
35
badaniach przeprowadzonych w innych krajach i w Polsce [por. M. Kreyenfeld 2001, B.
Hoem, J.M. Hoem 1987; S. Drobnič, E. Frątczak 2001; E. Fratczak 1999 i inni].
Dość intensywne zmiany we wszystkich procesach demograficznych w Polsce w ciągu
ostatnich lat, głównie po roku 1989 wymagają z jednej strony permanentnego monitorowania
tych zmian, z drugiej zaś nowej formy badań demograficznych. Ten nowy wymiar badań to
badania wielodyscyplinarne, włączające badania z zakresu zmian w postawach i
zachowaniach demograficznych, normach i wartościach. Przykładem takiego badania było
zrealizowane w roku 2001 polskie badanie retrospektywne. Wyniki badania z roku 2001 oraz
wyniki badania z roku 1991 pozwolą na bardziej pogłębione analizy zmian wybranych
procesów demograficznych w Polsce z wykorzystaniem studiów karier równoległych.
Studia karier równoległych w demografii powinny mieścić się w obszarze zmian
paradygmatu w demografii i innych naukach społecznych, a więc odnosić się do nowego typu
badań procesów i ich ocen. Jednocześnie studia te powiązane są i oparte na cyklu życia
jednostki, zatem muszą włączać zmiany, które określa się w demografii jako „destandaryzacja
cyklu życia”. Wymaga to włączenia badań mechanizmów przyczynowo-skutkowych w
szerokim zakresie uwzględniających modele analizy wielopoziomowej, to jest takie modele,
które włączają jednocześnie analizy na poziomie makro i poziomie mikro z uwzględnieniem
heterogeniczności badanego procesu.
Przeprowadzona w pracy analiza karier równoległych w demografii oparta na danych
retrospektywnych dostarczyła nowych ocen i nowych wyników z zakresu studiów karier
równoległych (będących przedmiotem studiów) w Polsce do roku 1991. Studia te stanowią
dobry punkt wyjścia do oceny intensywnych zmian procesów demograficznych w Polsce po
roku 1991 z zakresu karier równoległych.
Praca doktorska napisana
w Instytucie Statystyki i Demografii
Szkoła Główna Handlowa
Pod kierunkiem prof. dr hab. Ewy Frątczak
Recenzenci:
Prof dr hab Jolanta Kurkiewicz
Prof. dr hab. Janina Jóźwiak
36
Wybrane pozycje literatury
Becker G.S. 1991, A Treatise on the Family. Enlarged Edition, Harvard University Press,
Cambridge and London.
Becker G.S. 1993, Human Capital. A Theoretical and Empirical Analysis with Special
Reference to Education. Third Edition, The University of Chicago Press, Chicago and
London.
Blossfeld H.P. (red.) 1996, Macrosocilogy, Rational Choice Theory and Time,
A Theoretical Perspective on the Emiprical Analysis of Social Processes,
Sonderforschungsbereich 186 der Universitaet Bremen.
Blossfeld H.P., A.Hamerle, K.U. Mayer 1989, Event History Analysis, Statistical Theory
and Application in the Social Sciences, Lawrence Elbaum Associates, Publishers,
Hillsdale, New Jersey.
Blossfeld H.P., G. Rohwer 2002, Techniques of Event History Modeling. New Approches
to Causal Analysis, Lawrence Elbaum Associates, Publishers, Mahwah, New Jersey.
Bongaarts J., S.C. Watkins 1996, Social interactions and contemporary fertility transition,
Population and Development Review, Vol. 22, No. 4.
Coleman J.S. 1990, Foundations of Social Theory, Cambridge Harvard University Press,
Cambridge.
Courgeau D. 1998, New Methodological Approaches in the Social Sciences. An Overview, Population: An English Selection. Vol. 9, No. 1.
Courgeau D., E. Lelièvre 1992, The Event History Analysis in Demography, Clarendon
Press, Oxford.
Courgeau D., E. Lelièvre 1997, Changing Paradigm in Demography. Population: An
English Selection. Vol. 9.
Cox D.R. 1972, Regression Models and Life Tables, Journal of the Royal Statistical
Society, Volume 34, No. 2.
Crowder M.J. 2001, Competing Risks, London.
Drobnič S., E. Frątczak 2001, Employment Patterns of Married Women in Poland, [w:]
Careers of Couples in Contemporary Society. From Male Breadwinner to Dual-Earner
Families, (red.) H-P. Blossfeld, S. Drobnič, University Press, Oxford.
Easterlin R.A., E.M. Crimmins 1985, The Fertility Revolution. A Supply-Demand
Analysis, The University of Chicago Press, Chicago and London.
Eells E. 1991, Probabilistic causality, Cambridge University Press, Cambridge.
Frątczak E. 1989, Droga życiowa – biografia rodzinna, zawodowa i migracyjna (Life
Course – Family, Occupational and Migratory Biography), GUS, SGPiS, Warszawa.
Frątczak E. 1996, Kohortowa analiza płodności na podstawie wyników polskiego badania
retrospektywnego 1988 “Droga życiowa – biografia rodzinna, zawodowa i migracyjna”,
PTD, Warszawa.
Frątczak E. 1997, Analiza historii zdarzeń - elementy teorii, wybrane przykłady
zastosowań z wykorzystaniem pakietu TDA. Materiały do wykładu i ćwiczeń, SGH,
Warszawa.
Frątczak E. 1999, Modelowanie cyklu życia jednostki i rodziny, teoria i praktyka, SGH,
Warszawa.
Frątczak E., A. Ptak-Chmielewska 1998, „Modelowanie wybranych faz cyklu życia
rodziny na podstawie wyników polskiego badania retrospektywnego 1988 „Droga
życiowa – biografia rodzinna, zawodowa i migracyjna”, Biuletyn Informacyjny PTD, Nr
16B, Warszawa 1998.
Frątczak E., A. Ptak-Chmielewska 1999, Formuła Bongaartsa-Feeneya – zastosowania dla
Polski, Studia Demograficzne, Nr 2(139)/1999.
37
Frątczak E., A. Ptak-Chmielewska 2001, Fertility and family life cycle changes in Poland
and the second demographic transition, poster prezentowany na konferencji The Second
Demographic Transition in Europe, Bad Herrenalb, Niemcy, czerwiec 2001.
Frątczak E., J J.óźwiak, B. Paszek 1996, Zastosowania analizy historii zdarzeń
w demografii. Nieparametryczna i semiparametryczna analiza danych badania
retrospektywnego 1988 “Droga życiowa – biografia rodzinna, zawodowa i migracyjna”,
SGH, Warszawa.
Frątczak E., J.Jóźwiak, B.Paszek 1991, Metodyka badań cyklu życia jednostki i rodziny –
wybrane aspekty. MiO, ISiD Nr 341/23, Warszawa.
Freedman D., A. Thorton, D. Camburn, D Alwin, L. Young-DeMarco, The Life History
Calendar: A Technique for Collecting Retrospective Data, Sociological Methodology
1988.
Giele J.Z. , G.H. Elder Jr. 1998, Methods of Life Course Research. Qualitative and
Quantitative Approaches, SAGE Publications.
Hobcraft J., M. Murphy 1986, Demographic Event History Analysis: A Selective Review.
Population Index, No. 52(1).
Holzer J. 1999, Demografia, PWE, Warszawa.
Holzer J.Z., I. Kowalska 1998, FFS, Standard Country Report, Poland, UNECE, UNPF,
Geneve.
Jóźwiak J. 1999, Zmiana paradygmatu w demografii, (w:) Kotowska I.E. (red.),
Przemiany demograficzne w Polsce w latach 90-tych w świetle koncepcji drugiego
przejścia demograficznego, SGH, Warszawa.
Jóźwiak J., T. Szapiro 1993, Zachowania demograficzne jako efekt procesu
podejmowania decyzji – próba opisu. Studia Demograficzne, nr 2/100.
Kędelski M. 1995, Koniunktura demograficzna w Polsce w latach 1948-1994, cz. II,
Szacunki statystyczne - małżeńskość i płodność, AE, Poznań.
Kędelski M. 1996, Częstość i kalendarz zawierania pierwszych małżeństw według płci w
Polsce w latach 1950-1994, Studia Demograficzne 3/125.
Klijzing F.K.H. 1991, A Method for Simultaneous Estimation of Parallel Processes in
Human Life Course, Studia Demograficzne, nr 3/105.
Kohler H.P. 2001, Fertility and Social Interaction. An Economic Perspective, University
Press, Oxford.
Kotowska I.E. (red.) 1999, Przemiany demograficzne w Polsce w latach 90-tych w świetle
koncepcji drugiego przejścia demograficznego, SGH, Warszawa.
Kurkiewicz J. 1998, Modele przemian płodności w wybranych krajach europejskich w
świetle drugiego przejścia demograficznego. Zeszyty Naukowe, Seria specjalna:
Monografie, Nr 131, AE, Kraków.
Leibenstein H., Rozwój i zacofanie gospodarcze. Studia z teorii rozwoju gospodarczego,
Warszawa 1963.
Liefbroer A.C., Frątczak E. 1996, The Family formation Process in Poland during the
Early Years of Socio-Economic Transitions. Evidence from the Polish Family and
Fertility Survey 1991, Studia Demograficzne, nr 1(123).
Nowak L. 1997, Ogólna ocena jakości danych w: Uwarunkowania zachowań
prokreacyjnych rodzin polskich, Studia i analizy statystyczne, Warszawa.
Okólski M. 1990, Teoria przejścia demograficznego, PWE, Warszawa.
Paradysz J. (red), 1995, Badanie koniunktury demograficznej, AE, Poznań.
Paradysz J., 1990, Reprodukcja ludności w Polsce. Studium metodologiczno-poznawcze,
MiO, SGPiS, 312, Warszawa.
Paszek B. 1984, Prawdopodobieństwo kolejności wystąpienia zdarzeń, Studia
Demograficzne Nr 3(77), Warszawa.
38
Paszek B. 1987, Modele ryzyk konkurencyjnych. Studia Demograficzne, Nr 3/89.
Ptak-Chmielewska A. 2000; Analizy wielopoziomowe w naukach społecznych, Zeszyty
Naukowe SAD, KND, PAN, Nr 2/2000.
Van de Kaa, D.J. 1994, The Second Demographic Transition Revisted: Theories and
Expectations (in) Population and Family in the Low Countries 1993. Late Fertility and
other Current Issues. G.C.N. Beets, J.C. van den Brekel, R.L. Cliquet, G. Dooghe, G.J. de
Jonge, edited by: Swets & Zeitlinger, Lisse, The Netherlands.
Van Wissen L.J.G., P.A. Dykstra (red.), 1999: Population Issues. An Interdisciplinary
Focus. The Plenum Series on Demographic Methods and Population Analysis, New York.
Yamaguchi K. 1991, Event History Analysis, Applied Social Research Methods Series.
Vol. 28, London.
39
Plan pracy doktorskiej
Wprowadzenie………………………………………………………………………
....…..1
1. Podstawy teoretyczne do badania karier równoległych w demografii……………..
………7
1.1. Podstawowe pojęcia, ich definicje i miary………………………………….. .....…7
1.2. Przegląd wybranych teorii na użytek badania karier równoległych……….. …..16
1.3. Ogólna charakterystyka przemian demograficzno-społecznych w Polsce w
okresie 1946-1991………………………………………………………….. ......38
1.4. Przegląd wybranych metod i modeli na użytek badania karier równoległych ..…..55
1.5. Hipotezy badawcze. Przyjęte rozwiązania…………………………………….......64
2. Żródła informacji do badania karier równoległych…………………………………
..…..67
2.1. Źródła informacji do analizy karier równoleglych z wykorzystaniem analizy
historii zdarzeń…………………………………………………………… ……67
2.2. Charakterystyka polskich badań retrospektywnych………………………. ……77
2.3. Organizacja bazy danych. Przyjęte rozwiązania……………………………………81
3. Studia karier równoległych z wykorzystaniem modeli analizy nieparametrycznej ……87
3.1. Modele ryzyk konkurencyjnych……………………………………………………87
3.3.2. Zastosowanie modeli ryzyk konkurencyjnych do oceny powiązań zdarzeń z
trzech karier……………………………………………………………….. .….106
3.2.1. Ocena powiązań kariery rodzinnej i migracyjnej……………………….
……108
3.2.2. Ocena powiązań kariery rodzinnej i zawodowej………………………..
…..116
3.2.3. Ocena powiązań kariery migracyjnej i zawodowej……………………..
…..124
3.2.4. Ocena powiązań trzech karier rodzinnej, migracyjnej i zawodowej:
trójwymiarowy model ryzyk konkurrencyjnych………………………
……133
3.3. Modele nieparametryczne. Tablice Kaplana-Meiera…………………………….138
3.4. Wnioski ………………………………………………………….................
..148
Studia karier równoległych z wykorzystaniem modeli analizy parametrycznej i
4. semiparametrycznej………………………………………………………………… ...153
4.1. Wybrane modele parametryczne i semiparametryczne – teoria i
podstawowe założenia…………………………………………………….. .….153
4.2. Specyfikacja modeli będących przedmiotem analizy. Wyniki estymacji…… .…166
4.2.1. Model I. Proces formowania rodziny – urodzenie pierwszego dziecka ….171
4.2.2. Model II. Proces powiększania rodziny – urodzenie drugiego dziecka …..184
4.3. Wnioski…………………………………………………………………....... …..193
Zakończenie…………………………………………………………………………
.….203
Literatura………………………………………………………………………… ..…207
Załącznik nr 1…………………………………………………………………….. ..…213
Załącznik nr 2……………………………………………………………………….
.….218
Załącznik nr 3……………………………………………………………………….
.….240
40
Ewa Soja
Zakład Demografii
Katedra Statystyki
AE w Krakowie
HIPOTEZA EASTERLINA W ŚWIETLE ZACHOWAŃ
PROKREACYJNYCH GENERACJI URODZONYCH W
LATACH 1942 – 1966 W POLSCE
(Teza i cele pracy doktorskiej, sposób ich realizacji oraz rezultaty badań)
Istota hipotezy Easterlina
Charakterystyczną cechą przemian struktury ludności krajów europejskich, a wśród
nich również Polski, jest przemienne występowanie generacji wyżowych i niżowych.
Demografowie podejmują próby wyjaśniania uwarunkowań obserwowanego falowania. We
wczesnych pracach kładziono nacisk przede wszystkim na konsekwencje wojen światowych,
wtedy bowiem zjawisko to występowało z natężeniem wzmocnionym przez uwarunkowania
historyczne. W miarę gromadzenia wiedzy i doświadczeń okazało się, iż takie wyjaśnienia są
niewystarczające. Wyżowe i niżowe generacje pojawiały się bowiem w krajach, które nie
były bezpośrednio dotknięte działaniami wojennymi. Do takich należą na przykład Stany
Zjednoczone.
R.A. Easterlin sformułował koncepcję, w której przedstawił charakterystyczne cechy
zachowań amerykańskich generacji wyżowych i niżowych oraz określił ich uwarunkowania.
Zdaniem Easterlina pary podejmując decyzje prokreacyjne kalkulują korzyści i koszty
związane z posiadaniem potomstwa. Podejmując decyzję co do wielkości rodziny nie kierują
się wysokością dochodu, ale oceniają relatywne zmiany swojej sytuacji materialnej w
stosunku do standardu życiowego rodziców. Ważnym uwarunkowaniem zachowań jest więc
dochód względny. U progu dorosłego życia generacje „wyżowe” napotykają trudności
wynikające ze wzmożonej konkurencji. W tych warunkach dla utrzymania zakładanego
poziomu życia mogą odraczać urodzenie kolejnego dziecka lub nawet z niego rezygnować.
Generacje „niżowe”, pozbawione tak silnej presji współzawodnictwa, będą chętniej zawierać
małżeństwa i decydować się na większą liczbę dzieci niż poprzednie pokolenie.
Według Easterlina najważniejszym czynnikiem determinującym skłonność młodych par
do zawierania małżeństw oraz do posiadania dzieci jest rezultat oceny ich własnych
41
materialnych aspiracji w stosunku do zarobków, możliwych do osiągnięcia w początkowym
okresie ich dorosłego życia. Ekonomiczna perspektywa młodych jest zatem wypadkową
potencjalnych zarobków i materialnych aspiracji. Potencjalne zarobki stanowią absolutną
miarę, która nie różnicuje par o tych samych potencjalnych warunkach ekonomicznych ale o
odmiennych aspiracjach materialnych. Wobec tego potencjalne zarobki nie mogą być
wystarczającą charakterystyką przyszłej sytuacji materialnej. Ograniczenie to dotyczy
zarówno porównywania sytuacji par żyjących w tym samym okresie (należących do tych
samych pokoleń), jak i do pochodzących z różnych generacji. Wiadomo bowiem, że
zazwyczaj to co stanowiło luksus dla generacji wcześniejszej (np. generacji rodziców), dla
późniejszej (np. generacji dzieci) często okazuje się już koniecznością. Wobec powyższego
Easterlin zaproponował miarę względną – tak zwany względny dochód, który zdefiniował
następująco (zob. Easterlin 1980):
Potencjalne zarobki pary
Względny dochód =
(1)
Materialne aspiracje pary
Jako jego aproksymatę przyjął:
Dochód młodego mężczyzny
Względny dochód* =
(2)
Przeszły dochód rodziców młodego mężczyzny
W liczniku Easterlin uwzględnił tylko dochód mężczyzny, gdyż zgodnie z przyjętym
przez niego tradycyjnym podziałem ról, to dochód męża stanowi dominujący udział w
dochodzie rodziny. Szczegółowe omówienie przyjętej przez Easterlina aproksymaty
względnego dochodu, jak i przedstawienie kolejnych kroków powstawania koncepcji
Easterlina zaprezentowano w pierwszym rozdziale pracy doktorskiej.
Cele i teza pracy
Celem pracy jest weryfikacja poglądów Easterlina w odniesieniu do zachowań polskich
generacji niżowych i wyżowych urodzonych w latach 1942-1966. W związku z badaniem
42
uwarunkowań zachowań prokreacyjnych wyróżnionych generacji w kontekście ich zgodności
z hipotezą Easterlina wyznaczono następujące cele cząstkowe:
•
przedstawienie istoty hipotezy Easterlina na tle najważniejszych demograficznych teorii
przemian płodności,
•
dyskusja podejmowanych dotychczas prób weryfikacji hipotezy Easterlina,
•
rozważenie zakresu zastosowań metod analizy historii zdarzeń w badaniach zachowań
prokreacyjnych,
•
zaprezentowanie
metod
estymacji
parametrów
modeli
nieparametrycznych
i
semiparametrycznych oraz procedur weryfikowania odpowiednich hipotez statystycznych,
•
wyodrębnienie i scharakteryzowanie generacji poddanych badaniu w kontekście koncepcji
względnego dochodu,
•
charakterystyka zachowań prokreacyjnych badanych generacji oraz ocena zarówno
indywidualnego, jak i łącznego wpływu zmiennych określających względny dochód na
rozważane zachowania.
Jako zasadniczą tezę niniejszej pracy przyjęto stwierdzenie Easterlina, że młode pary
posiadające tradycyjne poglądy dotyczące rodziny podporządkowują swoje zachowania
prokreacyjne planom życiowym i aspiracjom, które kształtują się w środowisku rodzinnym.
Pod wpływem otoczenia zachowania te mogą podlegać modyfikacjom w celu utrzymania
poziomu życia uznanego za pożądany.
Hipoteza Easterlina poddawana była weryfikacji zarówno przez samego autora
koncepcji, jak i przez demografów z różnych krajów świata. Dotychczas nie uzyskano
jednoznacznych
rezultatów
pozwalających
uznać
sformułowane
przypuszczenie
za
prawdziwe lub fałszywe. Najczęściej weryfikacji poddawano wpływ wielkości generacji na
płodność za pośrednictwem relacji pomiędzy współczynnikami dzietności teoretycznej a
relatywną liczebnością starszych dorosłych (liczba mężczyzn w wieku 30-64 lat do liczby
mężczyzn w wieku 15-29) lub w stosunku do względnego dochodu (zob. Rys.1).
43
Rysunek 1 Najczęściej weryfikowane relacje w koncepcji Easterlina
względny dochód
rozmiar generacji
płodność
Źródło: opracowanie własne
Na podstawie dostępnych danych badacze proponowali różne miary względnego
dochodu lub jego oszacowania. Częściej jednak podejmowali próby testowania zależności
pomiędzy relatywną liczebnością starszych dorosłych a płodnością bez uwzględnienia
jakichkolwiek zmiennych określających ekonomiczną specyfikę danego kraju – pomijając
charakterystyki odnoszące się do względnego dochodu (por. Carlson 1992, Makunovich
1998, Wright 1989).
Największe trudności zawsze sprawiało wyznaczenie względnego dochodu, gdyż
wymagało to użycia zmiennych zależnych od wieku. Widoczne jest to szczególnie w
europejskich analizach, w których do tej pory ani razu nie zastosowano pomiaru względnego
dochodu, spełniającego te warunki. Miary niezależne od wieku mówią niewiele o
międzypokoleniowych różnicach w danym momencie. Ukazują raczej jak populacja jako
całość w danym momencie ocenia swoje potencjalne zarobki względem potencjalnych
zarobków w przeszłości. W pracy zaproponowano więc metodę pomiaru względnego
dochodu, z uwzględnieniem międzypokoleniowych różnic w statusie ekonomicznym młodych
ludzi oraz ich rodziców.
Analiza historii zdarzeń jako metoda badań zachowań prokreacyjnych
Rozpatrywanie
zachowań
prokreacyjnych
par
w
kontekście
indywidualnych
charakterystyk, odnoszących się do ich względnego dochodu, wymaga zarówno
odpowiednich danych, jak i metodyki badań. W tradycyjnym podejściu, w analizach
demograficznych zjawiska, takie jak np. płodność, małżeńskość czy migracje były
analizowane niezależnie, w oderwaniu od innych procesów demograficznych, społecznych,
ekonomicznych. Przedmiotem obserwacji były pojedyncze zdarzenia. Tymczasem oprócz
oceny zmian poszczególnych zjawisk, zachodzi potrzeba analizy wzajemnych związków
pomiędzy różnymi procesami i zjawiskami, nie tylko demograficznymi. Badania powinny
44
wyjaśniać jakie czynniki generują dane zdarzenie lub rozważane struktury. W takim ujęciu
przedmiotem zainteresowania stają się mechanizmy przyczynowe, a zatem następuje
przesunięcie analizy ku procesom warunkującym wystąpienie zdarzenia. Koresponduje to
ściśle z przejściem z poziomu makro do poziomu mikro, w którym zachowania zbiorowości
ludzkich traktuje się jako złożone oddziaływanie nakładających się na siebie indywidualnych
karier życiowych jednostek (zachowań jednostek). Podejście, w którym przedmiotem
obserwacji stają się zachowania demograficzne jednostek oraz procesy determinujące je,
prowadzi w konsekwencji do przejścia od pewności do niepewności. Oznacza to, że
wystąpienie zdarzenia demograficznego, sekwencja różnych zdarzeń, rozkład odstępów
pomiędzy tymi zdarzeniami muszą być postrzegane jako procesy losowe (por. Jóźwiak 1999).
W dysertacji przedstawiono zatem wykorzystane w badaniach metody analizy historii
zdarzeń. Sformułowano podstawowe pojęcia, takie jak: kariera, epizod, stan, cecha pierwotna
wykorzystywane do opisu biografii jednostki, będącej przedmiotem analizy (zob. Frątczak,
Jóźwiak, Paszek, 1991),. Metody badania przebiegu życia jednostki, ujmowanego jako proces
stochastyczny, zaprezentowano na przykładzie pojedynczego epizodu. Zasadniczym celem
analizy pojedynczego przejścia (pojedynczego epizodu) jest określenie rozkładu nieujemnej
zmiennej losowej ciągłej, wyrażającej czas do wystąpienia badanego zdarzenia. Reprezentuje
on wzorzec, według którego jednostki z badanej populacji doświadczają zajścia rozważanego
zdarzenia. W pracy przedstawiono miary opisujące odpowiedni model pojedynczego
przejścia, takie jak funkcja przeżycia, gęstości oraz funkcja hazardu. Następnie omówiono
sposoby jego szacowania i weryfikowania hipotez statystycznych odpowiednich do
zastosowanego podejścia: nieparametrycznego lub semiparametrycznego (zob. Blossfeld,
Hamerle, Mayer1989; Blossfeld, Rohwer 1995; Kalbfleisch, Prentice 1980).
Nowoczesne podejście stosowane współcześnie w demografii, oparte na analizie historii
zdarzeń, wymaga sięgania do badań ankietowych.
Dane źródłowe oraz charakterystyka generacji poddanych badaniu w
kontekście koncepcji względnego dochodu
Źródłem informacji wykorzystanym w pracy jest badanie retrospektywne „Przemiany
rodziny i wzorce dzietności w Polsce, 1991”. Zostało ono przeprowadzono w 1991 roku przez
Instytut Statystyki i Demografii SGH we współpracy z GUS w ramach międzynarodowego
projektu „Family and Fertility Survey” (FFS)”. Zgromadzone wówczas dane zostały
udostępnione przez Prof. dr hab. Janinę Jóźwiak (Dyrektor Instytutu Statystyki i Demografii
SGH). Celem badania FFS było odtworzenie historii życia rodzinnego, zawodowego,
45
edukacji oraz migracji generacji, które w 1991 roku były w wieku od 18 do 49 lat. Oparto go
na ogólnopolskiej, reprezentatywnej próbie gospodarstw domowych, dane dotyczyły 4459
gospodarstw domowych oraz 8544 osób w wieku 18-49 lat, będących członkami tych
gospodarstw. Wskazano, że jakość materiału empirycznego, jak również zakres tematyczny i
czasowy badania retrospektywnego 1991, obejmujący problem rozrodczości w szerokim
kontekście historii rodziny oraz biografii małżonków z generacji 1942-1973 uzasadniają
wybór badania FFS 1991 jako źródła informacji dla realizacji celu pracy (zob. Frątczak,
Kowalska, Rohwer, Drobnić, Blossfeld 1996; Holzer, Kowalska1997).
Kolejno wyodrębniono generacje wyżowe i niżowe. Jako kohorty wyżowe,
odpowiadające „dużym” generacjom, przyjęto roczniki urodzonych w latach 1947-1961.
„Małe” generacje reprezentowane są natomiast przez urodzonych w latach 1942-1946 oraz
1962-66. Roczniki wyżowe podzielono na trzy pięcioletnie generacje wyżowe 1947-1951,
1952-1956 oraz 1957-1961, aby w ten sposób zbadać, jak długość czasu trwania wyżu oraz
jego stopniowa kumulacja wpływają na zachowania prokreacyjne młodych ludzi. Następnie
rozważono zasadność badania zachowań prokreacyjnych generacji 1942-1966 na podstawie
zbiorowości pierwszych małżeństw. Pokazano mianowicie, że w badanym okresie
zdecydowana większość dzieci w Polsce przychodziła na świat w pierwszych związkach
małżeńskich.
Do badania płodności małżeńskiej w kontekście aspiracji materialnych i statusu
ekonomicznego zastosowano metodę analizy biografii rodziny (cyklu życia rodziny) opartą o
biografie jednostek. Cykl życia jednostki jest bowiem ściśle powiązany z cyklem życia
rodziny. Kariery realizowane przez jednostki tworzą karierę rodziny, do której należą (zob.
Frątczak 1999a). Badając uwarunkowania płodności małżeńskiej rozważanych generacji,
identyfikowano zachowania prokreacyjne małżeństw poprzez zdarzenia z kariery rodzinnej
kobiety (urodzenie pierwszego, drugiego oraz trzeciego dziecka), określane względem jej
wieku. Kobieta jest zatem jednostką odniesienia badanych małżeństw. Dlatego też, ze zbioru
danych FFS 1991 wybrano kobiety urodzone w latach 1942-1966, które w chwili
przeprowadzania ankiety pozostawały w pierwszym związku małżeńskim. Biografie
małżonków ze zbioru danych wybierano poprzez odpowiednią identyfikację z kobietą (żoną).
Obserwacją objęto więc 2478 cykli rodzinnych opartych na karierach: małżeńskiej,
zawodowej i rodzinnej kobiety oraz na karierze zawodowej i małżeńskiej mężczyzny.
W następnym kroku zaproponowano wstępną grupę zmiennych do opisu względnego
dochodu pary oraz scharakteryzowano strukturę małżeństw względem przyjętych cech, co
46
ułatwiło dalszą selekcję zmiennych do badania łącznego ich wpływu na zachowania
prokreacyjne. Do określenia względnego dochodu pary, zdefiniowanego przez Easterlina za
pomocą formuły (1), zaproponowano wzięcie pod uwagę dwóch grup cech. Odpowiadają one
potencjalnym zarobkom pary i ich aspiracjom materialnym, występującym w liczniku i
mianowniku formuły (1). W skład pierwszej grupy wchodzą następujące zmienne:
wykształcenie mężczyzny, wykształcenie kobiety, grupa społeczno-zawodowa mężczyzny i
grupa społeczno-zawodowa kobiety, związane z wykonywaną pracą w chwili zawierania
związku małżeńskiego. Drugą grupę tworzą zmienne: wykształcenie ojca kobiety,
wykształcenie matki kobiety, wykształcenie ojca mężczyzny, wykształcenie matki
mężczyzny, miejsce urodzenia kobiety, miejsce urodzenia mężczyzny, grupa społecznozawodowa ojca kobiety, grupa społeczno-zawodowa matki kobiety, grupa społecznozawodowa ojca mężczyzny, grupa społeczno-zawodowa matki mężczyzny oraz liczba dzieci
w rodzinie pochodzenia kobiety i liczba dzieci w rodzinie pochodzenia mężczyzny.
Przeprowadzona w tym miejscu charakterystyka ze względu na wymienione cechy
dotyczy ogółu par małżeńskich oraz zagregowanych w odpowiednio wcześniej określone
generacje „duże” i „małe”. Zdecydowano, podobnie jak uczynił to Easterlin, aby to rok
urodzenia mężczyzny wyznaczał przynależność małżeństwa do generacji „małej” lub „dużej”.
Identyfikowanie przez Easterlina pary młodych ludzi za pomocą charakterystyk mężczyzny
wiązało się z leżącym u podstaw jego rozważań założeniem, że większość społeczeństwa
posiada tradycyjne poglądy na temat modelu rodziny. W przypadku badanych polskich
generacji wykazano w pracy, że posiadają one również tradycyjne przekonania związane z
małżeństwem oraz podziałem obowiązków w rodzinie.
Analiza wpływu zmiennych określających względny dochód na zachowania
prokreacyjne badanych generacji
Wykorzystując nieparametryczne oraz semiparametryczne metody analizy historii
zdarzeń,
przedstawiono
zachowania
prokreacyjne
badanych
generacji.
Następnie
zaproponowano metodę pomiaru względnego dochodu oraz ustalono zbiór zmiennych, które
tę wielkość odzwierciedlają. Kolejno, w pierwszym kroku oceniono wpływ pojedynczych
zmiennych określających względny dochód na rozważane zachowania. Następnie biorąc pod
uwagę uzyskane oceny oraz przeprowadzoną wcześniej charakterystykę małżeństw względem
przyjętych cech, wybrano zmienne do dalszej analizy ich łącznego oddziaływania na decyzje
prokreacyjne. W drugim etapie skonstruowano modele semiparametryczne, umożliwiające
47
analizę łącznego wpływu wybranych zmiennych na rozważane zachowania związane z
pierwszymi, drugimi oraz trzecimi urodzeniami.
Do opisu rozkładów czasu oczekiwania na urodzenie kolejnego dziecka wykorzystano
modele pojedynczych przejść (tzw. modele przeżycia). W ramach modelowania
nieparametrycznego oszacowano je za pomocą funkcji przeżycia, wykorzystując metodę
Kaplana-Meiera, a następnie testowano różnice pomiędzy funkcjami. Pozwoliło to określić
specyfikę zachowań prokreacyjnych w zależności od kolejności urodzenia dziecka, generacji i
środowiska społeczno-ekonomicznego reprezentowanego przez poszczególne zmienne.
Wykazano, że wszystkie przyjęte zmienne, charakteryzujące względny dochód rodziny,
istotnie wpływały na rozważane decyzje prokreacyjne. Ostatecznie do dalszych badań
łącznego wpływu zmiennych wybrano grupę społeczno-zawodową ojca mężczyzny i liczbę
dzieci w jego rodzinie pochodzenia, które charakteryzują środowisko pochodzenia
małżonków oraz poziom wykształcenia kobiety i grupę społeczno-zawodową mężczyzny,
służące do określenia potencjalnych możliwości ekonomicznych rodziny.
Do analizy dołączono zmienną wykształcenie kobiety, mimo iż Easterlin do szacowania
zarobków pary używał dochodu mężczyzny, kierując się tradycyjnym podziałem ról w
rodzinie. Wprowadzenie charakterystyki żony miało na celu uwzględnienie specyfiki polskiej
gospodarki, cechującej się wysokim poziomem aktywności zawodowej kobiet oraz
znaczącym wzrostem w kolejnych generacjach udziału kobiet z wykształceniem co najmniej
średnim. Wyższy poziom wykształcenia wiązał się z wydłużonym okresem edukacji, który
zwykle przesuwał decyzje matrymonialne i prokreacyjne, lecz równocześnie stwarzał większe
możliwości uzyskania przez kobietę lepiej płatnej pracy.
Stosując semiparametryczne metody analizy pojedynczych przejść, wykorzystano
modele proporcjonalnych hazardów (tzw. modele Coxa) w podanej niżej postaci:
h(t , z ) = h0 (t ) exp( βz )
(3)
( h0 (t ) – niewyspecyfikowana, nieujemna funkcja czasu t, z – wektor zmiennych, β –
wektor nieznanych parametrów) oraz modele warstwowe proporcjonalnych hazardów dane
następującym wzorem:
hg (t , z ) = h0 g (t ) exp( zβ )
( g ∈ G , G - zbiór warstw, g - numer warstwy).
48
(4)
Badanie, podobnie jak w modelowaniu nieparametrycznym, przeprowadzono oddzielnie
dla przejścia pierwszego, drugiego i trzeciego. Analiza każdego przejścia przebiegała na
dwóch poziomach: ogólnym, dotyczącym zachowań całej zbiorowości małżeństw oraz
szczegółowym, odnoszącym się do subpopulacji rodzin wyznaczonych przez grupę
społeczno-zawodową mężczyzny (trzy kategorie: pracownik wykwalifikowany-specjalista,
pracownik niewykwalifikowany-robotnik oraz rolnik) i wykształcenie kobiety (dwie
kategorie: wykształcenie podstawowe lub zasadnicze oraz wykształcenie średnie lub wyższe).
Dla każdego przypadku szacowano trzy grupy modeli:
1. Modele z pierwszej grupy, nazwanej „Względny dochód” (WD), pozwalają ocenić, czy
rodziny posiadające podobny status materialny, określony przez grupę społecznozawodową mężczyzny i wykształcenie kobiety, różnią się w swych zachowaniach
prokreacyjnych ze względu na środowisko pochodzenia kształtujące aspiracje materialne
pary. W modelach tych wektor zmiennych z składa się z kategorii grupy społecznozawodowej ojca mężczyzny (pracownik wykwalifikowany-specjalista, pracownik
niewykwalifikowany-robotnik oraz rolnik – kategoria odniesienia) oraz liczby dzieci w
rodzinie pochodzenia mężczyzny.
2.
Druga grupa modeli nazwana „Grupy małżeństw” (G) pozwala odpowiedzieć na pytanie,
czy przynależność do danej generacji wyżowej lub niżowej miała wpływ na decyzje o
urodzeniu dziecka. W tym przypadku wektor zmiennych z składa się z kolejnych pięciu
grup generacji, przy czym najstarsza z nich jest kategorią odniesienia.
3. Ostatnią grupę modeli nazwaną „Względny dochód i generacje” (WDiG) stworzono
łącząc wszystkie zmienne rozpatrywane w poprzednich przypadkach. Modele te
umożliwiają ocenę łącznego oddziaływania zmiennych na analizowane zachowania
prokreacyjne oraz pozwalają sprawdzić, jak zmienił się wpływ względnego dochodu, jeśli
kontrolowano przynależność do generacji.
W analizie zachowań prokreacyjnych całej zbiorowości małżeństw wykorzystano
warstwowe modele proporcjonalnego hazardu Coxa. Jako warstwy (i=1,2,3) przyjęto
subpopulacje małżeństw, wyznaczone przez kategorie grupy społeczno-zawodowej
mężczyzny. Hazardy bazowe h0i(t) w poszczególnych warstwach mogły się różnić, lecz
parametry β pozostawały takie same w każdej grupie. Oznacza to, że kształt funkcji hazardu
w warstwach mógł być odmienny, natomiast zmienne wywoływały tę samą proporcjonalną
zmianę (przesunięcie) funkcji. Modele warstwowe zastosowano również dla ogółu rodzin, w
49
których kobieta posiadała wykształcenie podstawowe lub zasadnicze oraz średnie lub wyższe.
W pozostałych przypadkach (w analizie szczegółowej - na poziomie warstw) szacowano
tradycyjne modele proporcjonalnego hazardu.
W tablicach Tab.1 – Tab.3 odnoszących się do pierwszego, drugiego i trzeciego
przejścia
zaprezentowano
najważniejsze
charakterystyki
oszacowanych
modeli
semiparametrycznych.
Dla każdego z nich wyszczególniono prawdopodobieństwo testowe, służące do oceny
dopasowania modelu do danych empirycznych, liczebność próby oraz zmienne statystycznie
istotne wraz z odpowiadającymi im wartościami expβ i prawdopodobieństwami testowymi.
Uzyskane rezultaty stanowią podstawę do zweryfikowania zasadniczej tezy pracy.
Oceniono zatem, czy w życiu dorosłym młodzi ludzie, dostosowując się do aktualnych
warunków otoczenia, ograniczali liczbę dzieci aby utrzymać pożądany materialny poziom
życia, ukształtowany w środowisku pochodzenia. Przedyskutowano również, czy warunki te
zmieniały się w zależności od tego, czy rozpoczynająca dorosłe życie kohorta należy do
generacji wyżowych czy niżowych.
50
Tab.1 Modele przejścia pierwszego ze stanu kobieta (rodzina) bezdzietna do stanu kobieta (rodzina) z pierwszym dzieckiem
Względny dochód – WD
Modele dla pierwszego
przejścia
1. Warstwowy:
h0i różne,
Bi równe
1a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
1b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
2. Mężowie specjaliści
2a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
2b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
3. Mężowie robotnicy
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,00011
N=2441
0,1342
N=1204
0,399
N=1237
0,1381
N=530
0,37
N=446
0,65
N=84
0,00126
N=1631
Zmienne
statystycznie
istotne
o. specjalista
liczba dzieci
o. specjalista
liczba dzieci
expB
p– testowe
zmiennej
Grupy małżeństw - G
0,8
0,01
1,034 0,002
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,025
N=2474
0,78 0,043
1,037 0,0042
0,195
N=1221
0,66
N=1253
0,075
N=536
0,137
N=451
0,23
N=85
0,185
N=1656
3a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
3b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
4.Mężowie rolnicy
0,22
N=690
0,432
N=941
0,842
N=280
0,48
N=702
0,47
N=954
0,01
N=282
4a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
4b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
0,74
N=68
0,93
N=212
0,38
N=68
0,32
N=214
Zmienne
statystycznie
istotne
47-51
52-56
57-61
62-66
57-61
47-51
57-61
62-66
Względny dochód i generacje - WDiG
expB
p– testowe
zmiennej
0,88
0,85
0,83
0,82
0,038
0,0093
0,005
0,017
0,71
0,69
0,6
0,48
0,018
0,0188
0,014
0,0076
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,00031
N=2441
0,21
N=1204
0,64
N=1237
0,09
N=530
0,28
N=446
0,35
N=84
0,006
N=1631
0,46
N=690
0,497
N=941
0,035
N=280
Zmienne
statystycznie
istotne
o. specjalista
liczba dzieci
47-51
52-56
57-61
expB
p– testowe
zmiennej
0,83
1,031
0,9
0,88
0,86
0,023
0,0065
0,088
0,047
0,027
57-61
0,75
0,059
o. specjalista
liczba dzieci
52-56
0,79 0,052
1,035 0,006
0,87 0,063
47-51
57-61
62-66
0,67
0,58
0,46
0,012
0,01
0,0054
0,5
N=68
0,43
N=212
Źródło: opracowanie własne
51
Tab.2 Modele przejścia ze stanu kobieta (rodzina) z pierwszym dzieckiem do stanu kobieta (rodzina) z drugim dzieckiem
Względny dochód – WD
Modele dla drugiego
przejścia
Grupy małżeństw - G
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,00001
N=2195
Zmienne
statystycznie
istotne
o. specjalista
o. robotnik
expB
p– testowe
zmiennej
0,69
0,81
0,00058
0,0004
0,023
N=1038
0,253
N=1157
0,289
N=451
0,44
N=370
0,93
N=81
o. specjalista
o. robotnik
0,74
0,79
0,034
0,014
3. Mężowie robotnicy
0,00015
N=1485
o. specjalista
o. robotnik
0,66
0,81
3a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
3b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
0,118
N=612
0,20
N=873
o. robotnik
0,78
4. Mężowie rolnicy
0,398
N=259
0,0092
N=260
4a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
4b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
0,64
N=56
0,95
N=203
0,11
N=56
0,062
N=204
1. Warstwowy:
h0i różne,
Bi równe
1a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
1b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
2. Mężowie specjaliści
2a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
2b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,389
N=2225
Zmienne
statystycznie
istotne
57-61
Względny dochód i generacje - WDiG
expB
p– testowe
zmiennej
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,00007
N=2195
Zmienne
statystycznie
istotne
o. specjalista
o. robotnik
expB
p– testowe
zmiennej
1,21
0,058
0,68
0,80
0,00046
0,00029
0,225
N=1053
0,1156
N=1172
0,81
N=456
0,69
N=374
0,42
N=82
0,031
N=1204
0,082
N=1157
0,51
N=451
0,63
N=370
0,78
N=81
o. specjalista
o. robotnik
o. robotnik
57-61
0,73
0,79
0,87
1,23
0,029
0,014
0,07
0,037
0,01
0,001
0,49
N=1509
0,00058
N=1485
0,034
0,558
N=623
0,042
N=886
0,25
N=612
0,031
N=873
o. specjalista
o. robotnik
57-61
o. robotnik
0,65
0,80
1,19
0,78
0,006
0,0006
0,067
0,035
o. robotnik
57-61
62-66
47-51
52-57
62-66
47-51
0,86
1,42
1,3
0,65
0,59
0,51
0,37
0,065
0,0026
0,099
0,014
0,009
0,047
0,08
57-61
0,55
0,0099
57-61
1,40
0,0038
47-51
52-56
62-66
47-51
62-66
47-51
52-56
57-61
0,64
0,57
0,47
0,37
0,29
0,74
0,54
0,64
0,0097
0,0043
0,0239
0,062
0,074
0,096
0,0086
0,099
0,05
N=259
0,27
N=56
0,267
N=203
Kursywą zaznaczono parametry zmiennych, które były statystycznie istotne, lecz dopasowanie modelu było słabe
Źródło: opracowanie własne
52
Tab.3 Modele przejścia ze stanu kobieta (rodzina) z drugim dzieckiem do stanu kobieta (rodzina) z trzecim dzieckiem bez generacji 1962-66
Modele dla trzeciego
przejścia
bez generacji 62-66
1.
Warstwowy:
h0i różne,
Bi równe
1a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
1b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
2. Mężowie specjaliści
2a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
2b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
3. Mężowie robotnicy
3a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
3b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
4. Mężowie rolnicy
4a. Wykształcenie żony:
średnie lub wyższe
4b. Wykształcenie żony:
podstawowe lub zawodowe
Względny dochód - WD
Grupy małżeństw – G
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,00008
N=1356
Zmienne
statystycznie
istotne
liczba dzieci
expB
p– testowe
zmiennej
1,10
0,000015
0,108
N=527
0,0246
N=829
0,1879
N=218
0,228
N=168
0,975
N=50
0,006
N=936
0,385
N=323
0,189
N=613
0,0084
N=202
-
liczba dzieci
1,13
0,015
liczba dzieci
1,07
0,0038
0,0124
N=166
liczba dzieci
1,19
0,0599
liczba dzieci
1,70
0,0039
liczba dzieci
1,21
0,00062
liczba dzieci
1,22
0,00064
Dopasowanie Zmienne
modelu
statystycznie
N-liczebność istotne
0,988
N=1381
Dopasowanie
modelu
N-liczebność
0,00117
N=1356
Zmienne
statystycznie
istotne
liczba dzieci
expB
p– testowe
zmiennej
1,10
0,000012
0,61
N=538
0,73
N=843
0,79
N=221
0,68
N=170
-
0,198
N=527
0,0844
N=829
0,61
N=218
0,366
N=168
-
liczba dzieci
1,15
0,0087
liczba dzieci
1,075 0,003
liczba dzieci
1,16
0,094
liczba dzieci
1,22
0,037
0,95
N=957
0,69
N=332
0,677
N=625
0,30
N=203
0,3
N=36
0,82
N=167
0,033
N=936
0,52
N=323
0,319
N=613
0,0254
N=202
-
liczba dzieci
1,079 0,0026
liczba dzieci
1,139 0,054
liczba dzieci
1,052 0,068
liczba dzieci
1,20
0,001
liczba dzieci
1,22
0,00066
57-61
expB
Względny dochód i generacje – WdiG
0,6
p– testowe
zmiennej
0,017
0,066
N=166
Kursywą zaznaczono parametry zmiennych, które były statystycznie istotne, lecz dopasowanie modelu było słabe
Źródło: opracowanie własne
53
Wyniki badań
Podsumowując rezultaty badań przeprowadzonych i przedstawionych w pracy należy
stwierdzić, że postawione na wstępie cele metodyczne oraz poznawcze zostały osiągnięte.
Wykorzystując metody analizy historii zdarzeń zbadano uwarunkowania zachowań
prokreacyjnych generacji urodzonych w latach 1942 – 1966 w kontekście ich zgodności z
hipotezą Easterlina.
Biorąc pod uwagę uzyskane wyniki analizy semiparametrycznej, nieparametrycznej, jak
również charakterystykę badanej populacji względem przyjętych cech określających
względny dochód sformułowano następujące, ogólne wnioski:
-
zachowania prokreacyjne badanej zbiorowości były zróżnicowane,
-
zróżnicowanie to było w znacznej mierze rezultatem różnic w dochodzie
absolutnym rodziny wynikającym ze statusu społeczno-zawodowego małżonków,
który jest określony przez grupę społeczno-zawodową mężczyzny oraz
wykształcenie kobiety,
-
dochód względny determinował zachowania prokreacyjne rodzin, które posiadały
najniższy status społeczno-zawodowy,
-
nie stwierdzono wpływu rozmiaru generacji na względny dochód, jak również na
badane zachowania prokreacyjne,
-
jedynie w przypadku rodzin rolników można przypuszczać, że niższa skłonność do
drugich urodzeń generacji wyżowych może być związana z „efektem tłumu”.
Wśród szczegółowych wniosków, związanych z pierwszymi, drugimi i trzecimi
urodzeniami na zwrócenie uwagi zasługują następujące stwierdzenia:
1.W przypadku pierwszych urodzeń zróżnicowanie przejawiało się tylko w przesunięciu w
czasie decyzji o urodzeniu dziecka, na skutek różnic związanych z pracą zawodową
mężczyzny i wykształceniem kobiety. Ponieważ mężczyźni o wysokich kwalifikacjach
zawodowych żenili się w większości z kobietami o wykształceniu co najmniej średnim,
dlatego wydłużoną edukację kobiet traktować można jako podstawową przyczynę
odraczania decyzji o urodzeniu pierwszego dziecka.
2.Odsetki
bezdzietnych
małżeństw
rolników,
robotników,
pracowników
wysoko
wykwalifikowanych oraz kobiet o wyższym i niższym poziomie wykształcenia były
zbliżone. Pozwala to przypuszczać, że czynnik kulturowy, jakim jest tradycyjne
postrzeganie znaczenia rodziny przez młodych ludzi ze wszystkich badanych generacji, był
54
tak silny, iż determinanty ekonomiczne ostatecznie nie stanowiły ograniczenia w
zaspokojeniu pragnienia posiadania przynajmniej jednego dziecka.
3.Zróżnicowanie w przypadku drugich oraz trzecich urodzeń przejawiało się zarówno w
przesunięciu w czasie decyzji o urodzeniu kolejnego dziecka, jak i w rezygnacji z jego
posiadania. Było to w znaczącym stopniu wynikiem różnic w statusie społecznozawodowym rodzin. Małżeństwa rolników najczęściej decydowały się na urodzenie
kolejnego
dziecka,
natomiast
rodziny
pracowników
wysoko
wykwalifikowanych
najrzadziej. Podobnie wyższe wykształcenie kobiety miało ujemny wpływ na badane
zachowania.
4.Środowisko pochodzenia mężczyzny istotnie wpływało na decyzje związane z urodzeniem
drugiego dziecka jedynie w przypadku rodzin robotniczych, w których kobiety posiadały
niski poziom wykształcenia. Małżeństwa te stanowiły jednak znaczący, bo blisko 40%
odsetek ogółu par. Rozważane rodziny ograniczały liczbę dzieci lub nawet całkowicie
rezygnowały z ich posiadania, aby utrzymać pożądany materialny poziom życia,
ukształtowany w środowisku pochodzenia.
5.Jedynie zachowania prokreacyjne rolników związane z urodzeniem drugiego dziecka były
zróżnicowane w kolejnych generacjach. Intensywność urodzenia kolejnego potomka we
wszystkich generacjach wyżowych była niższa niż w najstarszej generacji niżowej. Podobną
zależność wykazano również w przypadku najmłodszej, niżowej generacji, dlatego sytuację
tę można tylko częściowo tłumaczyć „efektem tłumu”. Może być ona także wyjaśniana
oddziaływaniem innych czynników, w dużym stopniu o charakterze kulturowym,
związanych ze stopniowym przejmowaniem wzorców zachowań społeczności wysoko
zurbanizowanych.
6.Na zachowania prokreacyjne związane z urodzeniem trzeciego dziecka oprócz absolutnego
dochodu rodziny miała wpływ również liczba dzieci w rodzinie pochodzenia mężczyzny.
Dotyczy to szczególnie małżeństw robotników i rolników. Rodziny, w których mężczyzna
posiadał liczniejsze rodzeństwo chętniej decydowały się na kolejnego potomka. Tłumaczyć
to można z jednej strony łatwiejszą realizacją aspiracji materialnych, które są relatywnie
niskie i przez to, w myśl koncepcji Easterlina, stanowią mniejsze ograniczenie przy
podejmowaniu decyzji prokreacyjnych. Zwykle bowiem wielodzietność na skutek niższego
standardu życia i mniejszych możliwości kształcenia wpływa ujemnie na aspiracje młodych
ludzi. Z drugiej strony osoby wychowywane z licznym rodzeństwem mogą być mniej
skłonne do konsumpcyjnego stylu życia i preferują większą liczbę dzieci. Można więc
55
sądzić, że względny dochód rodziny był tylko jednym z czynników różnicujących badane
zachowania.
Podsumowanie
Reasumując, można stwierdzić, że hipoteza Easterlina tylko w pewien selektywny
sposób tłumaczy zachowania prokreacyjne generacji polskich urodzonych w latach 19421966. Wyjaśnia ona przede wszystkim zróżnicowanie rozważanych zachowań w
środowiskach o najniższym statusie społeczno-zawodowym. W przypadku rodzin
robotniczych istotną rolę odgrywa koncepcja względnego dochodu, jednak jego wielkość nie
zmienia się pod wpływem rozmiaru generacji, jak zaobserwował to Easterlin w
społeczeństwie amerykańskim. Wydaje się to zrozumiałe ze względu na brak istotnej
konkurencji wśród pracowników w gospodarce centralnie sterowanej, która przeważała w
rozważanym okresie.
Podejmując próbę wyjaśnienia różnic w zachowaniach prokreacyjnych rodzin rolników,
robotników i pracowników wysoko wykwalifikowanych, których nie można wytłumaczyć
hipotezą Easterlina, odwołać się można do teorii Beckera (zob.Becker 1981; Becker 1990).
Według teorii tej niższą płodność przy wyższych dochodach tłumaczy się przesunięciem
akcentu z ilości dzieci na ich jakość. Równocześnie niższą skłonność do decyzji
prokreacyjnych, szczególnie w przypadku kobiet lepiej wykształconych, wyjaśnia się
wzrastającymi kosztami alternatywnymi macierzyństwa.
Przeprowadzona w pracy weryfikacja hipotezy Easterlina w świetle zachowań
prokreacyjnych generacji urodzonych w latach 1942-1966 w Polsce dostarczyła nowych ocen
i nowych wyników z zakresu rozważanych procesów demograficznych. Studia te stanowić
mogą dobry punkt wyjścia do oceny i wyjaśniania zachowań prokreacyjnych młodszych
generacji. Przeobrażenia procesów demograficznych związanych z drugim przejściem
demograficznym, prowadzące do nowego modelu rodziny w znacznym stopniu dotyczą
młodszych pokoleń. Wydaje się zatem, że kluczowym problemem w badaniu uwarunkowań
zachodzących przemian demograficznym jest poznanie mechanizmu kształtowania się postaw
i przekonań młodych ludzi Trudna sytuacja gospodarcza Polski, bezrobocie, duża
konkurencja oraz lansowanie przez media konsumpcyjnego stylu życia mogą stanowić
poważne ograniczenie w podejmowaniu decyzji o urodzeniu nawet jednego dziecka przez
młode osoby należące do wyżu z lat osiemdziesiątych.
56
Praca doktorska napisana pod kierunkiem
Prof. dr hab. Jolantay Kurkiewicz
Recenzenci:
Prof. dr hab. Józef Pociecha
Prof dr hab. Irena E. Kotowska
Literatura:
Becker G. S., (1981), A Treatise on the Family, Harvard University Press, Cambridge,
Mass.
Becker G. S., (1990), Ekonomiczna teoria zachowań ludzkich, PWN, Warszawa.
Blossfeld H. P., Hamerle A., Mayer K. U., (1989), Event History Analysis, Statistical
Theory and Application in the Social Sciences, Hillsdale, New Jersey.
Blossfeld H. P., Rohwer G., (1995), Techniques of Event History Modeling. New
Approches to Causal Analysis, Mahwah, New Jersey.
Carlson E., (1992), Inverted Easterlin Fertility Cycles and Kornai’s ‘Soft’ Budget
Constraint, Population and Development Review, 18 (4), ss.669–688.
Easterlin R. A. (1978b), The Economics and Sociology of Fertility: A Synthesis, [w:]
Tilly Ch., (red), Historical Studies of Changing Fertility, Princeton.
Easterlin R. A., (1980), Birth and Fortune. The Impact of Number on Personal Welfare,
Basic Books, New York.
Frątczak E., (1999a), Modelowanie cyklu życia jednostki i rodziny. Teoria i praktyka,
Warszawa.
Frątczak E., Jóźwiak J., Paszek B., (1991), Metodyka badań cyklu życia jednostki i
rodziny – wybrane aspekty, SGH, Warszawa.
Frątczak E., Kowalska I., Rohwer G., Drobnić S., Blossfeld H.P., Polish Family and
Fertility Survey. A User’s Guide, Warszawa and Bremen, 1996
Holzer J., Kowalska I., (1997), Fertility and Family Surveys, Standard Country Report,
Poland, UNECE, UNPF, Geneve.
Jóźwiak J., (1999), Zmiana paradygmatu w demografii, [w:] Kotowska I. E. (red.),
Przemiany demograficzne w Polsce w latach 90. w świetle koncepcji drugiego przejścia
demograficznego, SGH, Warszawa.
Kalbfleisch J. D., Prentice R. L., (1980), The Statistical Analysis of Failure Time Data,
John Wiley and Sons, New York.
Kotowska I. E., (red.) (1999), Przemiany demograficzne w Polsce w latach 90. w świetle
koncepcji drugiego przejścia demograficznego, Warszawa.
Kurkiewicz J., (1998), Modele przemian płodności w wybranych krajach europejskich w
świetle drugiego przejścia demograficznego. Zeszyty Naukowe, Seria specjalna:
Monografie, Nr 131, Kraków.
Makunovich D. J., (1998), Fertility and the Easterlin Hypotesis: An Assesment of the
Literature, Journal of Population Economics. 11.
Wright R. A., (1989), The Easterlin Hypothesis and European Fertility Rates,
Population and Development Review, 15 (1), ss.107–122.
57
Plan pracy doktorskiej:
Wstęp
I.
Koncepcja
Easterlina
wyjaśniania
zachowań
prokreacyjnych
społeczeństw
rozwiniętych
1.1 Ogólna charakterystyka wybranych teorii przemian płodności
1.2 Koncepcja Easterlina
1.3 Zachowania prokreacyjne w kontekście zmian względnego dochodu
1.4 Samogenerujący się cykl
1.5 Próby weryfikacji koncepcji Easterlina
II. Analiza historii zdarzeń jako metoda badania zachowań prokreacyjnych
2.1 Miejsce metod analizy historii zdarzeń w demografii
2.2 Podstawowe pojęcia i definicje analizy historii zdarzeń
2.3 Modelowanie nieparametryczne
2.4 Modelowanie semiparametryczne
III. Charakterystyka badanej populacji w kontekście hipotezy Easterlina
3.1 Źródło informacji wykorzystane w badaniach
3.2 Wyodrębnienie badanych generacji
3.3 Charakterystyka generacji poddanych badaniu
IV. Względny dochód a zachowania prokreacyjne badanej populacji
4.1 Charakterystyka zachowań prokreacyjnych badanej populacji
4.2 Wpływ zmiennych określających względny dochód na zachowania prokreacyjne
4.3 Analiza łącznego wpływu zmiennych względnego dochodu na zachowania
prokreacyjne
Zakończenie
58
Monika Stanny-Burak
Politechnika Koszalińska
PRZEMIANY DEMOGRAFICZNE NA OBSZARACH WIEJSKICH
A GOSPODARKA ROLNA W LATACH DZIEWIĘĆDZIESIĄTYCH
(NA PRZYKŁADZIE WOJ. ZACHODNIOPOMORSKIEGO)
Autoreferat rozprawy doktorskiej
Wstęp
Interferencja procesów demograficznych i procesów gospodarczych występuje w każdej
jednostce administracyjnej i każdym momencie czasu. Ze szczególną siłą ujawnia się w
okresach transformacji systemowej, zwłaszcza na obszarach podlegających restrukturyzacji
gospodarczej. W tych regionach uaktywnia się wtedy szereg barier w rozwoju regionu,
zarówno demograficznym jak i gospodarczym. Do podjęcia działań w kierunku ich likwidacji
konieczna staje się potrzeba oceny potencjału demograficznego oraz sytuacji gospodarczej w
gminie. Właśnie obszar województwa zachodniopomorskiego stanowi przykładowy obraz
doświadczeń, gdzie procesy transformacji zmierzające w kierunku gospodarki rynkowej,
wywołały wiele trudności z dostosowaniem się społeczności wiejskiej i gospodarki rolnej do
nowych warunków społeczno-ekonomicznych i politycznych. Głębokie przeobrażenia
obejmujące wieś i rolnictwo wynikają głównie z popegeerowskiego charakteru tych ziem.
Bowiem do 1989 roku obszar ten wyróżniał się najwyższym w kraju udziałem gospodarki
uspołecznionej w rolnictwie.
Przedmiot badań rozprawy dotyczy przemian demograficznych na obszarach wiejskich
na tle zmian w gospodarce rolnej regionu w latach 1988 - 1996. Ujęto go w dwóch wersjach.
Pierwsza dotyczy całości populacji zamieszkałej na obszarach wiejskich regionu, zaś druga
jest jej subpopulacją – obejmuje bowiem ludność związaną z rolnictwem indywidualnym.
Synonimem przemian demograficznych jest termin „rozwój demograficzny”. Zaś jako
podmiot rozwoju demograficznego rozumieć należy zbiorowość ludzi na określonym
terytorium (woj. zachodniopomorskie), rozpatrywaną w konkretnym czasie (1988-1996).
Rozwój demograficzny, traktuje się w niniejszej pracy jako ilościowe i jakościowe zmiany
populacji na danym terytorium. Przedstawiono go w ujęciu statystycznym poprzez
wielowymiarowy proces czasowy, który tworzą zmienne dotyczące podmiotu pracy. Nie
pominięto również otoczenia (środowiska) badanego obiektu (tj. zbiorowości ludzi).
59
Środowiskiem procesów demograficznych – w szerokim ujęciu, jest ogół warunków
ekonomicznych, instytucjonalnych, kulturowych i przyrodniczych, w których funkcjonuje
badana populacja. Z uwagi na to, iż w niniejszej pracy szczególny nacisk położono na analizę
procesów demograficznych ludności związanej z rolnictwem, poprzez środowisko procesów
ludnościowych rozumie się głównie warunki ekonomiczne gospodarki rolnej.
Zmiany demograficzne, jakie zaszły wśród ludności gmin wiejskich województwa
zachodniopomorskiego przedstawione zostały pomiędzy dwoma spisami: NSP 1988 oraz PSR
1996, których wyniki stanowiły podstawową bazę źródłową pracy. Z uwagi na głębokie
przeobrażenia społeczno - gospodarcze obszarów wiejskich, jakie miały miejsce w Polsce
w latach 90., porównanie wyników spisów z lat 1988 i 1996 ma szczególny walor poznawczy.
Spis powszechny ludności z 1988 roku przeprowadzony był u progu tych przeobrażeń, zatem
ukazuje nam sytuację w warunkach gospodarki planowanej centralnie. Natomiast dane spisu
rolnego z 1996 roku pozwalają przypisać odnotowane procesy demograficzne i gospodarcze
jako reprezentatywne dla całego okresu transformacji ustrojowej.
W bogatej literaturze dotyczącej obszarów wiejskich niewiele uwagi poświęcano
współzależności procesów demograficznych i gospodarczych. Wiele publikacji przedstawia
problematykę w pobieżnym i najczęściej ogólnokrajowym ujęciu, bądź odnosi się do
wyodrębnionych problemów. W dodatku składnik demograficzny traktowany jest dość
jednostronnie, jako jeden z czynników wzrostu czy rozwoju społeczno-ekonomicznego.
Powyższe kwestie skłoniły autorkę do podjęcia przedstawionego tematu i empirycznego
zweryfikowania szeregu tez. Niniejsza dysertacja stanowi pierwszą, większą próbę tak
szerokiego ujęcia problematyki ludnościowej oraz przedstawienia związków między
rozwojem demograficznym a rozwojem gospodarczym rolnictwa indywidualnego na
obszarach wiejskich badanego regionu.
Cel i hipotezy badawcze
Podstawowe cele poznawcze koncentrowały się głównie na rozpoznaniu zróżnicowania
przestrzennego tempa i kierunków zmian w rozwoju demograficznym obszarów wiejskich
woj. zachodniopomorskiego w latach 90. Uwzględniono przy tym podział na ludność wiejską
i ludność związaną z rolnictwem. Ukazanie przemian ludnościowych, oraz ustalenie
czynników i przyczyn zachodzących procesów przedstawiono na tle zmian w gospodarce
rolnej regionu. Jednostkowa uwaga zwrócona została na przemiany strukturalne w
indywidualnych gospodarstwach rolnych. Naczelnym celem była jednak ocena poziomu
60
rozwoju demograficznego ludności związanej z rolnictwem indywidualnym i poziomu
rozwoju gospodarczego36 rolnictwa indywidualnego, jak i wykazanie współzależności obu
poziomów rozwoju.
Z celem poznawczym wiązał się ściśle cel aplikacyjny. W zamyśle autorki praca
powinna dostarczyć wielu przesłanek ułatwiających określenie kierunku działań polityki
regionalnej. Rozpoznając istniejące tendencje uzyskujemy informacje dotyczące zgodności
i niezgodności zmian strukturalnych ludności na obszarach wiejskich ze zmianami
ekonomicznymi w regionie; a także możliwe jest wskazanie obszarów, na których trzeba
pobudzić pozarolniczą działalność gospodarczą. Wieloaspektowa analiza czynnika ludzkiego
na obszarach wiejskich daje możliwość przedstawienia głównych barier i szans, określających
pozycje gmin w procesach transformacji i integracji polskiej gospodarki z Unią Europejską.
Cele badań ujęto szeroko. Zmierzając do ich osiągnięcia, należało rozwiązać szereg
problemów. Podstawowa problematyka pracy sprowadzona została do następujących pytań:
⇒ Jak kształtowały się tempo i zakres zmian demograficznych na obszarach wiejskich
województwa zachodniopomorskiego w latach 90.?
⇒ Jakie czynniki stymulujące i bariery utrudniające rozwój demograficzny odegrały
w tych latach najistotniejszą rolę?
⇒ W jakim stopniu na procesy demograficzne Pomorza Zachodniego wywierają wpływ
przemiany w skali globalnej wynikające z teorii przejścia demograficznego?
⇒ Jakie zmiany strukturalne w rolnictwie nastąpiły w wyniku procesów
restrukturyzacyjnych i jaki jest stopień zróżnicowania indywidualnej gospodarki rolnej?
⇒ W jaki sposób położenie geograficzne gmin determinuje poziom rozwoju
demograficznego i gospodarczego?
⇒ Jak kształtował się rozwój demograficzny ludności związanej z rolnictwem (przejawy
pozytywne i negatywne) na tle przemian w gospodarce rolnej regionu?
⇒ Które gminy wiejskie prezentowały podobny rozwój demograficzny i gospodarczy,
a które z nich stanowiły zupełnie odizolowane wyjątki?
Uwzględniony okres oraz obserwowane tendencje zmian politycznych i społecznogospodarczych są na tyle zróżnicowane, że trudno rozstrzygać bez szczegółowych badań,
36
Rozwój gospodarczy obejmuje tę sferę działalności ludzkiej, która wiąże się z gospodarowaniem w rolnictwie
indywidualnym wraz z ogółem warunków ekonomicznych gospodarki rolnej. Zarówno rozwój gospodarczy, jak
i rozwój demograficzny, został zmierzony za pomocą zmiennych diagnostycznych przedstawionych w rozdziale
6 dysertacji.
61
które zjawiska i w jakim stopniu są objawem stagnacji, które z kolei efektem
zapoczątkowanym w okresie transformacji, a które nie są bezpośrednio związane ani
z jednym, ani z drugim procesem. Rozróżnienie kategorii tych zjawisk oraz tendencji wymaga
zastosowania wielu różnych ujęć i poziomów analizy. Postawiono więc następujące hipotezy:
Szczególnie silny wpływ na przemiany demograficzne na wsi miał proces transformacji
ustrojowej. Uruchomione zostały niekorzystne procesy, takie jak: spadek dzietności
i matrymonializacji, przyśpieszenie tempa procesu starzenia się ludności oraz spadek
mobilności przestrzennej. Zachwiana została stabilizacja ekonomiczna gospodarstw
domowych, głównie przez ograniczenie możliwości zatrudnienia i wzrost rozmiarów
bierności zawodowej.
Procesy restrukturyzacji gospodarki wywołały nieznane dotąd zjawiska demograficzne
i społeczno-gospodarcze, jak np.: bezrobocie, ubóstwo licznych rodzin, rozwarstwienie
materialne społeczeństwa. Najtrudniej dostosowują się do nowych warunków
gospodarczych właśnie gminy popegeerowskie.
Przemiany demograficzne ludności związanej z rolnictwem wykazują się większą
dynamiką zmian i zróżnicowaniem przestrzennym niż ogół populacji wiejskiej.
Grupy gmin o analogicznych właściwościach geograficznych (np. położenie
nadmorskie, okołomiejskie, czy nadgraniczne) prezentują zbliżony poziom rozwoju
demograficznego i gospodarczego.
Większe zmiany procesu demograficznego wykazują gminy o wyższej jakości rolniczej
przestrzeni produkcyjnej, wysokich walorach turystycznych oraz wysokim poziomie
infrastruktury. Dotyczy to głównie gmin byłego woj. szczecińskiego, na odrębność
którego, wpłynęły większe nakłady inwestycyjne państwa na gospodarkę samego
Szczecina oraz gmin przygranicznych i nadmorskich.
W wyniku likwidacji gospodarki uspołecznionej zwiększyły się zasoby gruntów
indywidualnego rolnictwa, oraz dokonały się pozytywne przekształcenia struktury
obszarowej. Przyjęcie zasad gospodarki rynkowej przyczyniło się do wzrostu znaczenia
środowiska przyrodniczego jako czynnika kształtującego intensywność gospodarowania
w rolnictwie.
Procesy demograficzne i gospodarcze zachodzące w dłuższych okresach i na znacznych
obszarach
z
reguły
nie
są
jednorodne.
Poziom
rozwoju
demograficznego
i gospodarczego wykazuje współzależność, ale stopień zależności odznacza się
zróżnicowaniem przestrzennym.
62
Układ pracy
Niniejsza praca składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym, stanowiącym
wprowadzenie nakreślono cele, zakres i podstawowe zadania badawcze, scharakteryzowano
źródła i zastosowane metody analizy oraz omówiono kwestie definicyjne. W ostatniej części
tego rozdziału dokonano przestrzennej charakterystyki obszarów wiejskich Pomorza
Zachodniego, uwzględniając rozwój sieci osadniczej i warunki przyrodnicze oraz czynniki
determinujące restrukturyzację obszarów popegeerowskich.
W rozdziale drugim przedstawiono dynamikę zmian ludności wiejskiej i ludności
związanej z rolnictwem, oraz zbadano strukturę przestrzenną układu ludnościowego,
wykorzystując dwie metody analizy koncentracji. Określono również dysproporcje rozwoju
demograficznego za pomocą modelu przesunięć dyferencjalnych. Poddano analizie
komponenty przyrostu rzeczywistego, oraz wydzielono typy zmian ludnościowych według
metody Webba.
W rozdziale trzecim dla populacji wiejskiej i osobno dla jej subpopulacji związanej
z rolnictwem dokonano charakterystyki struktury ludności według płci i wieku. Zmienność
struktur określono za pomocą zarówno podstawowych wskaźników demograficznych, jak
i odpowiedniego do określenia zróżnicowania struktury narzędzia badawczego, jakim jest
miara zgodności struktur. Z ekonomicznego punktu widzenia najistotniejszy w strukturze
ludności jest udział osób w wieku produkcyjnym, dlatego pod tym względem dokonano
grupowania gmin, a następnie obliczono współczynnik zgodności rang Spearmana.
Rozdział czwarty poświęcony jest analizie dynamiki i zmianom w strukturze społecznozawodowej ludności związanej z rolnictwem. W charakterystyce aktywności ekonomicznej
korzystano głównie ze wskaźników struktury i dynamiki. Szczególną uwagę zwrócono na
problem bezrobocia zarówno jawnego, jak i ukrytego oraz dokonano klasyfikacji gmin na
podstawie wielkości natężenia bezrobocia rejestrowanego. Ponadto w oparciu o test
niezależności χ2 zbadano wpływ struktury zatrudnienia przed transformacją społecznogospodarczą na poziom bezrobocia w 1996 roku. W tym rozdziale oprócz wspomnianej
klasyfikacji gmin wykonano typologię jednostek według struktury zatrudnienia w działach
gospodarki narodowej. W osobnym podrozdziale omówiono poziom wykształcenia ludności
w indywidualnych gospodarstwach. Ze względu na rangę czynnika ludzkiego w procesie
gospodarowania,
oceniono
również
jakość
siły
roboczej
związanej
z rolnictwem
indywidualnym posługując się taksonomiczną metodę grupowania k-średnich.
63
Rozdział piąty stanowiący tło dla przemian demograficznych, obejmuje problematykę
gospodarczą rolnictwa indywidualnego Pomorza Zachodniego. W analizie tego zagadnienia
uwzględnione zostały zmiany struktury agrarnej, struktury użytkowania gruntów, zmiany
w produkcji
rolnej
oraz
zróżnicowanie
przestrzenne
infrastruktury
technicznej
w indywidualnych gospodarstwach rolnych.
W rozdziale szóstym podjęto próbę określenia wzajemnych uwarunkowań rozwoju
demograficznego i gospodarczego, wykorzystując w tym celu metodę taksonomiczną (wzorca
rozwoju). Najpierw określono zmiany w poziomie rozwoju demograficznego obszarów
wiejskich, z osobną analizą ludności związanej z rolnictwem. Następnie ocenie poddano
poziom
rozwoju
gospodarczego
indywidualnych
gospodarstw
rolnych.
W ostatnim
podrozdziale w oparciu o współczynnik korelacji liniowej Persona, przeprowadzono analizę
współzależności rozwoju demograficznego ludności w domowych gospodarstwach rolnych na
wsi i rozwoju indywidualnej gospodarki rolnej. Rozdział ten zawiera próbę typologicznego
podziału gmin: o zrównoważonym rozwoju demograficznym i rozwoju gospodarczym oraz
takich, gdzie rozwój demograficzny wyprzedza rozwój gospodarczy i odwrotnie. Wnioski
z analizy pozwoliły ujawnić obszary największych zagrożeń i szans rozwojowych w dalszym
procesie transformacji tego regionu.
Ostatni rozdział stanowi podsumowanie, w którym sformułowano w nawiązaniu do
podstawowej problematyki badawczej i postawionych hipotez – szereg konkluzji
o ogólniejszym charakterze.
Rezultaty poznawcze i aplikacyjne rozprawy
Badania zawarte w rozprawie, dowodzą dużej złożoności i zróżnicowania zjawisk
kształtujących rzeczywisty obraz wsi regionu (jako obszaru popegeerowskiego) w latach 90.
Szczegółowa analiza zgromadzonego materiału empirycznego i rozwiązywanie kolejnych
zadań cząstkowych, umożliwiły poznanie wielu zjawisk i procesów, potwierdzenie
określonych prawidłowości obserwowanych w szerszej skali, jak też uchwycenie pewnych,
specyficznych dla tego regionu właściwości, spodziewanych współzależności, itp. Wyniki
analizy uwzględniającej stan przed rozpoczęciem transformacji ustrojowej, jak i w czasie jej
trwania wykazały duży wpływ procesów transformacji na przemiany demograficzne i
gospodarcze indywidualnych gospodarstw rolnych. Oto ważniejsze uogólnienia.
64
Zmiany w zaludnieniu i przyroście rzeczywistym
W latach 1988-1996 wieś zachodniopomorska odznaczyła się cztery razy wyższą stopą
przyrostu ludności (1,4%), niż średnio w Polsce (0,3%). Mimo to dynamikę wzrostu
liczebnego należy uznać jako niską. Ludność wiejska w województwie stanowiła w 1996
roku 30%, natomiast przeciętnie w kraju wskaźnik ruralizacji wyniósł 38%. Większy przyrost
rzeczywisty dotyczył ludności związanej z rolnictwem indywidualnym, jego wartość była o
ponad 5 punktów procentowych wyższa niż dla całej ludności wiejskiej. Udział tej
subpopulacji na wsi województwa w 1996 roku wyniósł 38,7%, zaś w kraju 66,3%.
Średnia gęstość zaludnienia obszarów wiejskich województwa w latach 90. wyniosła
około 28 os/km2, i była blisko o połowę mniejsza niż przeciętnie w Polsce. Główna przyczyna
niskiego zaludnienia tkwi w uwarunkowaniach przyrodniczych i historycznych oraz
w kierunkach i tempie rozwoju społeczno-gospodarczego w okresie powojennym.
W omawianym przedziale czasu zaobserwowano duży spadek gęstości zaludnienia wśród
populacji związanej z rolnictwem indywidualnym. Zmiany te w ponad 90% gmin nie
nastąpiły przez ubytek rzeczywisty ludności, gdyż takiego nie było. Sytuacja powstała
w wyniku
podwojenia
powierzchni
ogólnej
użytków
rolnych
w gospodarstwach
indywidualnych, natomiast zaledwie o 7% zwiększyła się liczba ludności związanej
z rolnictwem. Szczególnie zaobserwowano to w gminach, w których istniały w 1988 roku
duże Państwowe Gospodarstwa Rolne.
Analiza przesunięć wewnątrzregionalnych ludności wiejskiej wykazała dysproporcje w
jej rozwoju. W badanym okresie jednostki, w których następował spadek liczby ludności,
bądź też rozwój ludności był wolniejszy od średniego tempa rozwoju ludnościowego
obszarów wiejskich całego województwa, skupiają się równoleżnikowo w środkowym pasie
regionu (z kumulacją gmin w regionie pojezierza szczecineckiego). Są to obszary najsłabiej
zaludnione. Wyniki badania wskazały na długotrwały proces wyludniania się tych terenów,
co uwarunkowane było niewielkimi możliwościami rozwojowymi. W istotny sposób
zdeterminowały to zaniedbania infrastrukturalne powstałe z niedoinwestowania tych
obszarów w poprzednim układzie gospodarczym, jak i istniejący układ osadniczy cechujący
się
słabą
spójnością
komunikacyjną
oraz
tradycyjną,
mało
zróżnicowaną
siecią
małomiasteczkową i rozproszonym osadnictwem wiejskim.
Mniejsze przesunięcia wewnątrzregionalne wystąpiły natomiast wśród populacji
związanej z rolnictwem indywidualnym. Sytuacja taka przyczyniała się do stagnacji a nawet
regresu demograficznego i gospodarczego indywidualnych gospodarstw. Proces ten
65
zaobserwowano w gminach: 1) na wschód od aglomeracji szczecińskiej, 2) wokół miasta
Koszalina, 3) w centralnej części na granicy byłych województw koszalińskiego
i szczecińskiego, stanowiących trzon obecnego woj. zachodniopomorskiego. Zauważono, że
proces redystrybucji ludności związanej z rolnictwem na badanym obszarze determinowały
następujące czynniki: 1) warunki środowiska naturalnego, 2) ekonomiczne i strukturalne
zacofanie rolnictwa (np. poziom kultury rolnej, struktura agrarna), 4) przestrzenne
zróżnicowanie struktur demograficznych ludności.
Największym zaludnieniem odznaczył się pas nizin nadmorskich przylegających do
wzgórz morenowych. Północny obszar województwa reprezentuje znacznie gęstsza sieć
osadnicza, szczególnie największych miejscowości, które w wiejskich gminach podmiejskich
skupiają ludność, a ponadto korzystniejsze są tam warunki naturalne środowiska. Drugim
obszarem większego zagęszczenia ludności była południowo–zachodnia część województwa,
która również posiada dobre warunki przyrodnicze, ale przede wszystkim wskazuje
stosunkowo wyższy poziom zainwestowania.
Proces koncentracji ludności wiejskiej nie wykazał istotnego zróżnicowania w czasie w
porównaniu do układu przestrzennego. Zjawisko to uzależnione było przede wszystkim od
poziomu rozwoju gospodarczego i funkcji danej jednostki osadniczej oraz relacji między
osadnictwem miejskim i wiejskim. Koncentracja przestrzenna ludności wiejskiej różni się od
koncentracji ludności w indywidualnych gospodarstwach. Ta pierwsza stanowiła przede
wszystkim odzwierciedlenie ogólnego poziomu rozwoju gospodarczego (szczególnie
infrastruktury). Przy czym była ona silniejsza w rejonach, w których notowano wyższy
poziom rozwoju gospodarczego, co z kolei ma związek z położeniem nadmorskim i
okołomiejskim. Zaś zmiany w koncentracji ludności związanej z rolnictwem stanowiły
odzwierciedlenie głównie zmian w strukturze agrarnej. Ponadto do ważniejszych czynników
różnicujących zaliczono: warunki naturalne, odległość od miast i ośrodków przemysłowych
mających wpływ na charakter produkcji rolniczej oraz rozwój pozarolniczego rynku pracy.
Wzajemne powiązania poszczególnych czynników i ich przestrzenne zróżnicowanie sprawia,
że rozmieszczenie ludności związanej z rolnictwem, jest nierównomierne i nie zawsze
możliwe jest określenie, który z powyższych czynników ma największy na to wpływ.
Dekada lat 90. charakteryzowała się bardzo szybkim tempem spadku przyrostu
naturalnego na obszarach wiejskich woj. zachodniopomorskiego: z blisko 11 osób na 1000
ludności w 1988 roku do 5 osób w 1996 roku. Współczynnik ten dla obszarów wiejskich w
Polsce wyniósł odpowiednio 7,5 i 2,4. Czynnikiem modulującym, był spadek wskaźnika
66
urodzeń, gdyż wskaźnik zgonów bez większych odchyleń utrzymywał się na stałym
poziomie. Zasadniczą jego przyczyną było obniżenie poziomu płodności we wszystkich
grupach wieku. Z pewnością istotne w owym czasie były przyczyny natury ekonomicznej,
takie jak pogarszająca się sytuacja finansowa i warunki bytowe znacznej części ludności
wiejskiej czy wzrost bezrobocia wśród młodzieży. Czynnikiem sprawczym spadku płodności
oraz zaobserwowanego również spadku matrymonializacji na wsi, jest modernizacja
społeczeństwa wiejskiego – jako efekt procesów „przejścia demograficznego”. Jednocześnie
faktem jest, że w latach 90. na znaczeniu straciły czynniki demograficzne, natomiast nasilił
się wpływy uwarunkowań systemowych oraz społeczno-kulturalnych.
Występujący w całej Polsce spadek przyrostu naturalnego ludności wiejskiej był
istotnie zróżnicowany, niemniej jednak doprowadził do zmniejszenia różnic między
regionami o najmniejszym i największym wskaźniku. Radykalne zmniejszenie przyrostu
naturalnego na wsi wystąpiło niemal we wszystkich gminach analizowanego województwa.
Gminy o relatywnie niskim poziomie przyrostu naturalnego wystąpiły w południowej części
województwa i na granicy nieistniejących już województw szczecińskiego i koszalińskiego
oraz wokół aglomeracji szczecińskiej. Najwyższy wskaźniki przyrostu naturalnego
reprezentowały gminy północnej części województwa, (poza gminami nadmorskimi) oraz
gminy wschodniej części regionu, leżące przy granicy z województwem pomorskim.
Mieszkańcy wsi są społeczeństwem, w którym rozwój populacji ma charakter
zastojowy, gdyż współczynnik dynamiki demograficznej zbliżył się do jedności. Jednakże
w woj. zachodniopomorskim przedstawione procesy następują później niż średnio na
obszarze całego kraju.
Lata transformacji ustrojowej charakteryzowały się także bardzo znacznym spadkiem
ujemnego dla wsi salda migracji, który związany był prawie wyłącznie ze zmniejszeniem się
strumienia odpływu ludności ze wsi do miast, gdyż napływ ludności z miast na wieś
utrzymywał się na zbliżonym poziomie. Spadek przyrostu migracyjnego (szczególnie ze wsi
do miast) należy przede wszystkim łączyć z trudną sytuacją na rynku pracy, recesją
budownictwa mieszkaniowego, wysokimi kosztami utrzymania w miastach.
Również dokonana klasyfikacja gmin, z punktu widzenia przyrostu rzeczywistego
wykazała duże zmiany w wydzielonych typach ludności. Bardziej dynamiczne zmiany
rozwoju ludnościowego zaobserwowano na obszarze wiejskim województwa, niż średnio w
67
kraju. W omawianych latach wraz ze spadkiem przyrostu naturalnego, nastąpił spadek
ujemnego salda migracji, a wartości dla gmin województwa uległy znacznemu uśrednieniu.
Przeprowadzona analiza wykazała, iż ruch naturalny i migracje należą do
podstawowych
czynników determinujących
przemiany demograficzne na wsi.
Za
pośrednictwem analizy komponentów przyrostu rzeczywistego widzimy, że zachodzą zmiany
niesprzyjające rozwojowi społeczno-gospodarczemu, zmiany do tej pory nieznane i być może
nieodwracalne.
Zmiany struktur demograficznych
Proces defeminizacji ludności wiejskiej woj. zachodniopomorskiego (postępujący
w poprzednich dwóch dekadach) w latach 90. uległ wyhamowaniu, co jest naturalną
konsekwencją
spadku
mobilności
przestrzennej
ludności.
Większa
maskulinizacja
występująca wśród ludności związanej z rolnictwem indywidualnym została wyrównana
w latach 90. do korzystnego poziomu 98K/100M, który reprezentowała również ludność
wiejska. W grupie ludności wiejskiej związanej z indywidualną gospodarką rolną szczególny
niedobór kobiet w Polsce wystąpił w grupie 20-29 lat, tj. w wieku, w którym zawierają one
związek małżeński. Jednakże w omawianym regionie i czasie największą defeminizację
zanotowano w przedziale wieku 30-39.
Populacja wiejska jest młodsza niż jej subpopulacja związana z rolnictwem.
Zestawienia statystyczne dla woj. zachodniopomorskiego wskazały, że proces obciążenia
ludności produkcyjnej ludnością nieprodukcyjną zdecydowanie korzystniej przedstawia się
dla ogółu populacji wiejskiej. Dla ludności w indywidualnych gospodarstwach, wszystkie
policzone współczynniki obciążeń demograficznych dla przyjętych lat, wykazały przyrost
wartości. Znacznie wyższy niż dla populacji wiejskiej był indeks starości. Współczynnik
obciążenia dziećmi był niższy niż ogółem na wsi. Spadek liczby dzieci i młodzieży należy
uznać za zjawisko niekorzystne, stwarza to bowiem potencjalne możliwości zmniejszenia
w najbliższych latach grupy ludności w wieku produkcyjnym.
Ludność wiejska Pomorza Zachodniego wykazała cechy starości demograficznej, ale jej
jeszcze większe zaawansowanie, o stałej tendencji wzrostowej, zaobserwowano wśród
subpopulacji związanej z rolnictwem. Odsetek grupy przedprodukcyjnej i produkcyjnej był
wśród populacji wiejskiej wyższy, a grupy poprodukcyjnej niższy. Niezależnie od miejsca
zamieszkania był on bardziej zaawansowany u kobiet niż u mężczyzn. Z analizy struktury
ludności według wieku oraz z istniejącej prognozy GUS, można dostrzec, iż proces starzenia
68
się przybierze zdecydowanie na sile w drugiej dekadzie XXI wieku. Do wzrostu indeksów
starości w województwie, przyczyni się zawężona reprodukcja ludności wiejskiej
(szczególnie po 2010 roku). Problem starzenia się społeczeństwa to nie tylko kwestia
demograficzna; w ślad za nim muszą pójść zmiany w funkcjonowaniu różnych dziedzin życia
społecznego i ekonomicznego oraz zmiany w podziale budżetów poszczególnych gmin.
Procesy zarysowane w prognozie potwierdzają konieczność zmian w polityce społecznej, z
naciskiem na rozwój usług społecznych, głównie edukacji, ochrony zdrowia i opieki.
Analiza struktury wieku i płci ludności wykazała, że szybkość przemian strukturalnych
jest nieznaczna, a stopień utrzymania kursu przeobrażeń niski i stały. Można więc
powiedzieć, że w latach 90. mimo dużych zmian na płaszczyźnie społecznej i gospodarczej,
obraz struktury demograficznej według podstawowych cech płci i wieku nie podlegał
istotnym zmianom.
Zmiany struktury społeczno-zawodowej
Czynniki demograficzne, ze względu na skalę zmian miały dużo mniejszy wpływ na
strukturę społeczno-zawodową populacji związanej z rolnictwem indywidualnym, niż
przyczyny wynikające z przemian gospodarczych w kraju. Na obszarach o dużym udziale
gospodarki uspołecznionej główną rolę odegrały czynniki ekonomiczne. Do najistotniejszych
z nich należą duże redukcje zatrudnienia (głównie dwuzawodowców) w pierwszych latach
transformacji.
Liczba ludności utrzymującej się głównie lub wyłącznie z pracy w swoim
gospodarstwie rolnym (działce rolnej) wykazała tendencję spadkową, co jest zjawiskiem
pożądanym. Jednak czynnikiem hamującym tempo spadku był brak wolnych miejsc pracy
poza rolnictwem. Analiza źródeł utrzymania według kryteriów społeczno-ekonomicznych
wykazała, że w latach 90. nastąpił wzrost znaczenia źródeł nierolniczych. Znaczący był
przyrost odsetka osób utrzymujących się z niezarobkowych źródeł (w kraju o 84%, w woj.
zachodniopomorskim o 190%). W świetle wyników PSR 96 grupa ta stanowiła najliczniejszą
część wśród ogółu badanej populacji. Niezarobkowe źródło utrzymania w formie finansowej
pomocy socjalnej z budżetu państwa, dla wielu rodzin popegeerowskich jest często jedynym
źródłem dochodu. Tak znaczny przyrost w tej kategorii był również konsekwencją rozwoju
systemu zabezpieczenia społecznego dla rolników indywidualnych, którzy po przejściu na
emeryturę bądź rentę inwalidzką uznali je za główne źródło utrzymania. Z tego też powodu
w omawianym regionie nastąpiło zmniejszenie odsetka osób pozostających na utrzymaniu
69
o ponad 1/3 (natomiast w Polsce odsetek pozostał bez zmian). Dodatkowy wpływ miał tu
malejący przyrost naturalny.
Na
podstawie
klasyfikacji
ludności
według
typów
gospodarstw
domowych
z użytkownikiem gospodarstwa rolnego (działki rolnej), podjęto próbę określenia liczby
ludności rolniczej w poszczególnych gminach województwa. Udział ludności rolniczej
w ogólnej liczbie ludności wiejskiej w regionie zmniejszył się z 19% w 1988 roku do 14%
w 1996 roku. Zatem pomimo wzrostu o 7% liczby ludności związanej z rolnictwem
indywidualnym, nastąpił ponad 30% spadek bezwzględnej wartości liczebności ludności
rolniczej. Regres liczebny subpopulacji (rozumiany jako zjawisko pozytywne) nastąpił we
wszystkich gminach.
W wyniku zachodzących zmian w sferze społeczno-gospodarczej kraju, zmieniła się
znacznie aktywność ekonomiczna ludności związanej z rolnictwem. W latach 1988-1996
w Polsce nastąpił wzrost liczby pracujących w swoim gospodarstwie rolnym (działce rolnej)
o ponad 10%, zaś w województwie o 2,3%. Przyczyny różnicy między przeciętnymi
wartościami dla kraju i województwa mogą być następujące: 1/odsetek osób tracących pracę
w rolnictwie uspołecznionym był na Pomorzu Zachodnim znacznie większy niż statystycznie
w Polsce, więc istniejące indywidualne gospodarstwa rolne nie były w stanie wchłonąć takiej
rzeszy robotników, 2/ w regionie w wyniku pięćdziesięcioletniej kolektywizacji rolnictwa, nie
upowszechniła się kultura rolnictwa indywidualnego (przynajmniej na średnim poziomie
kraju), zatem osoby tracące pracę nie miały większych możliwości przejścia do niego. Brak
możliwości alternatywnego źródła pracy spowodował wzrost liczby ludności biernej
zawodowo oraz bezrobocia jawnego, które w woj. zachodniopomorskim jest znacznie wyższe
niż średnio w kraju.
Ogólna liczba ludności pracującej związanej z rolnictwem na wsi województwa,
w okresie międzyspisowym zmniejszyła się, głównie w wyniku znacznego spadku liczby
pracujących wyłącznie poza domowym gospodarstwem rolnym. Ów spadek liczby
pracujących oznacza przemieszczenie zdolnych do pracy ludzi ze sfery zatrudnienia do strefy
bierności zawodowej. Dynamika zmian wartości wskaźnika zatrudnienia obliczona dla
poszczególnych gmin województwa wykazała, że aż w 90% gmin wystąpił spadek jego
wartości. Liczba biernych zawodowo w domowych gospodarstwach rolnych w woj.
zachodniopomorskim wzrosła w latach 1988-1996 o ponad 1/3.
70
Biorąc pod uwagę fluktuacje demograficzne oraz stan gospodarki kraju, a szczególnie
obszarów wiejskich regionu, można spodziewać się wzrostu liczby biernych zawodowo. Jeśli
nie wzrośnie liczba nowych miejsc pracy wówczas ponownie zwiększy się bezrobocie oraz
obciążenie gospodarki i społeczeństwa pracującego ludźmi biernymi zawodowo.
Zmiany w liczbie i strukturze ludności aktywnej zawodowo związanej z rolnictwem
indywidualnym w woj. zachodniopomorskim, tak jak w całej Polsce powstały wcześniej
poprzez „wessanie” przez rolnictwo pracujących z innych działów gospodarki, którzy
w wyniku restrukturyzacji stracili pracę. Udział pracujących w swoim gospodarstwie rolnym
(działce rolnej) w przyjętym okresie był stale niższy i w mniejszej skali wzrósł
w województwie niż średnio w kraju. Wiąże się to również z wyższym w kraju odsetkiem
tzw. dwuzawodowców, łączących pracę w gospodarstwie z pracą poza nim. Natomiast na
omawianym obszarze znacznie zwiększył się udział osób biernych zawodowo. Zanotowano
również większą w województwie, niż statystycznie w kraju stopę bezrobocia.
Klasyfikacja gmin według stopnia natężenia bezrobocia wykazała, że „epicentrum” o
największym jego natężeniu tkwi w środkowowschodniej części województwa, tam gdzie
poziom uspołecznienia rolnictwa należał do najwyższego w kraju. W latach 90. gminy te
stanowiły encyklopedyczny wizerunek wsi popegeerowskiej. Dalej w kierunku gmin
nadmorskich i zachodniej granicy kraju poziom bezrobocia stopniowo maleje. Świadczy to
o istnieniu tam już gmin wielofunkcyjnych, którym sprzyjają bądź warunki naturalne, bądź
położenie geograficzne (np. nadmorskie lub nadgraniczne).
Przeprowadzona analiza natężenia i struktury bezrobocia w gminach omawianego
obszaru wykazała ścisły jego związek z przemianami systemowymi (likwidacją PGR-ów)
oraz umożliwiła sformułowanie następujących uwag: 1/ wysokie bezrobocie jawne
współwystępuje z wysokim bezrobociem ukrytym (i odwrotnie), 2/ bezrobocie jawne objęło
w większym odsetku działki rolne, zaś bezrobocie ukryte gospodarstwa rolne, 3/ odsetki
bezrobotnych mężczyzn i kobiet są podobne, z niewielką przewagą kobiet w gminach
o niskim i bardzo niskim natężeniu bezrobocia, jednak wśród bezrobotnych w wieku
mobilnym najczęściej dominują kobiety, 4/ im niższy poziom bezrobocia jawnego i ukrytego,
tym udział bezrobotnych i zbędnych z wyższym i średnim wykształceniem wzrasta, 5/
konfrontacja wielkości bezrobocia jawnego wśród ludności domowych gospodarstw rolnych
na wsi województwa ze strukturą zatrudnienia w gminie, wykazała duży związek z okresem
poprzedzającym procesy transformacji gospodarki, 6/ im struktura zatrudnienia ludności
wiejskiej w okresie poprzedzającym proces transformacji była bardziej złożona, jako wynik
71
działalności różnorodnych podmiotów gospodarczych w gminach, tym bezrobocie jest na
ogół mniejsze (dotyczy to głównie gmin podmiejskich).
Natomiast badanie struktury zatrudnienia wykazało, że: a/ zmieniła się na korzyść
struktura zatrudnienia w ujęciu sektorowym, b/ sektor usługowy nie był w stanie w krótkim
okresie czasu absorbować całości siły roboczej tracącej pracę w sektorze rolniczym
i przemysłowym, c/ zmiana w strukturze gospodarczej pociąga za sobą zmianę w strukturze
zapotrzebowania na pracę.
Poprawie uległ poziom wykształcenia ludności związanej z rolnictwem indywidualnym
na wsi. Wynika to zarówno ze stałego dopływu do rolnictwa młodzieży lepiej wykształconej,
jak i odchodzeniu z rolnictwa w wyniku wymiany pokoleń rolników starszych wiekiem,
słabiej wykształconych. Pomimo tej optymistycznej tendencji, ludność w gospodarstwach
rolnych jest grupą społeczno-zawodową wyróżniającą się jednym z najniższych poziomów
wykształcenia. Niski wskaźnik poziomu wykształcenia należy uznać za jedną z
najważniejszych barier utrudniających aktywizację zawodową na pozarolniczym rynku pracy.
W rozwoju gospodarczym duża rola przypisywana jest jakości zasobów pracy. Pod
względem wykształcenia i struktury zatrudnienia, zasoby pracy w indywidualnych
gospodarstwach w regionie są znacznie zróżnicowane i nie właściwie przygotowane do
wyzwań gospodarki rynkowej. Z kolei sytuacja demograficzna siły roboczej, choć relatywnie
jednorodna, jest na ogół tam lepsza, im bardziej rozwinięte są funkcje nierolnicze i lepsze
zagospodarowanie infrastrukturalne wsi.
Warunkiem korzystnych zmian w strukturze społecznej i ekonomicznej ludności
związanej z rolnictwem na wsi woj. zachodniopomorskiego, jest duży wzrost pozarolniczych
miejsc pracy. Jeśli ten proces nie nabierze tempa, możemy być pewni, że struktura
ekonomiczna badanej populacji nie poprawi się, a problemy społeczne nadal pozostaną
nierozwiązane.
Wydaje się, że perspektywa aktywizacji rolniczych zasobów pracy tkwi w umiejętnym
pogodzeniu działalności produkcyjnej i handlowo-usługowej oraz produkcji rolnej (np. w
usługach mechanizacyjnych, usługach transportowych, budowie infrastruktury technicznej,
społecznej i instytucjonalnej, drobnym handlu i przemyśle, agroturystyce itp.), stwarzając
wielofunkcyjne gospodarstwa rolne. Ponadto możliwość absorpcji rolniczych zasobów pracy
przez gospodarkę pozarolniczą trzeba upatrywać w przyśpieszeniu głębokich przeobrażeń
struktury przestrzeni wiejskiej. Chodzi tu szczególnie o rozwój placówek infrastruktury
72
społecznej i instytucjonalnej, które determinują poprawne funkcjonowanie człowieka, jak i
tworzą szerokie spektrum miejsc pracy. Ogromne potrzeby w tym zakresie mamy nie tylko na
badanym obszarze, ale i w całej Polsce.
Zmiany w indywidualnej gospodarce rolnej
Likwidacja uspołecznionych gospodarstw rolnych w wyniku decyzji politycznych
spowodowała istotne przeobrażenia w sferze gospodarczej i społecznej na wsi województwa.
Za postępowe należy uznać przemiany, jakie nastąpiły w latach 1988-1996 w indywidualnej
gospodarce rolnej; m.in.: 1/ w strukturze użytkowania gruntów, udział gospodarstw
indywidualnych zwiększył się z 35,6% do 58,1% użytków rolnych, 2/ wysokiemu tempu
dopływu gruntów do rolnictwa indywidualnego towarzyszył spadek liczby indywidualnych
gospodarstw rolnych (ubyło ich około 5%), 3/ nastąpił wzrost przeciętnej wielkości
gospodarstwa rolnego z 10,5 ha do 20,3 ha.
W strukturze obszarowej indywidualnych gospodarstw rolnych nastąpiło pogłębienie
zjawiska polaryzacji; równocześnie przebiegały dwa przeciwstawne procesy, tj.: koncentracja
ziemi oraz rozdrobnienie gospodarstw. Dominują w regionie gospodarstwa rolne o
powierzchni powyżej 15 haUR – udział ogólnej powierzchni indywidualnych gospodarstw
rolnych w przyjętym okresie wzrósł z 44% do 70%. Nowym elementem agrarnej mozaiki
rolnictwa są wielkoobszarowe gospodarstwa indywidualne o powierzchni użytków rolnych
przekraczających 100 ha. Stanowią one zaledwie 1,5% ogólnej liczby indywidualnych
gospodarstw rolnych, ale zajmują 30% ich powierzchni.
Na Pomorzu Zachodnim występują bardzo duże dysproporcje w poziomie wyposażenia
gospodarstw rolnych w instalacje infrastruktury technicznej, które wywołują duże różnice w
warunkach bytowych. Gospodarstwa te, mimo istotnej poprawy w latach 90. są gorzej
wyposażone w podstawowe urządzenia infrastruktury, niż mieszkania ludności nierolniczej.
Również występujące licznie w regionie osiedla popegeerowskie posiadają wyższy stopień
wyposażenia. W ujęciu krajowym omawiany region klasyfikuje się blisko uśrednionych
wartości.
Współzależność rozwoju demograficznego i rozwoju gospodarczego
W okresie transformacji na obszarach wiejskich woj. zachodniopomorskiego nastąpiły
zmiany poziomu rozwoju demograficznego ludności wiejskiej i ludności związanej
z rolnictwem indywidualnym oraz rozwoju gospodarczego indywidualnej gospodarki rolnej.
73
Hierarchizacja gmin według poziomu rozwoju demograficznego ludności wiejskiej
wykazuje większą zgodność ich uporządkowania w latach 1988 i 1996, niż w przypadku
poziomu rozwoju jej subpopulacji związanej z rolnictwem. W tej drugiej grupie, w poziomie
rozwoju demograficznego zanotowano większe zmiany, co jest efektem szczególnych
przemian w strukturze społeczno-zawodowej.
Przestrzenny rozkład gmin według poziomów rozwoju demograficznego ludności
związanej z rolnictwem indywidualnym, w ogólnym wymiarze pokrywa się z rozwojem
demograficznym obszarów wiejskich. Zarówno w obu przekrojach czasowych, jak i dla obu
populacji, najwyższy poziom rozwoju reprezentowały gminy leżące wokół dwóch
największych miast województwa: Szczecina i Koszalina. Zdecydowanie najniższy poziom
rozwoju demograficznego w wyróżnionych dwóch ujęciach wykazały gminy środkowej
i południowo-wschodniej części województwa.
Rozkład gmin według poziomu rozwoju rolnictwa indywidualnego w 1988 roku
wykazał dwa obszary wysokiego poziomu, tj. na Nizinie Szczecińskiej i w środkowopółnocnej części województwa. Z kolei gminy wykazujące niskie jego wartości zajęły zwarty
obszar południowej i wschodniej części regionu. Wraz z latami 90., kiedy pojawiły się nowe
warunki uczestnictwa w gospodarce, zmienił się obraz przestrzenny gmin według poziomu
rozwoju rolnictwa indywidualnego. Zanikły wyraźne skupienia gmin wykazujące ten sam
poziom rozwoju gospodarki rolnej, jakie występowały w regionie przed transformacją
systemową. Wyniki badań wskazują na postępujące zjawisko polaryzacji, tj. wzrostu
zróżnicowania przestrzennego pomiędzy gminami najbardziej i najsłabiej rozwiniętymi
gospodarczo. Zmiany, które się dokonały w wyniku restrukturyzacji obszarów wiejskich
ukształtowały nowy jakościowo rozkład przestrzenny jednostek. Powstała mozaika wskazuje,
że obok obszarów wiejskich o recesywnych cechach rolnictwa indywidualnego, rozwijają się
gminy z rolnictwem nowoczesnym, dobrze zorganizowanym, skupiającym wykwalifikowane
i dobrze radzące sobie w warunkach gospodarki rynkowej zasoby pracy, posiadające silne
ekonomicznie gospodarstwa o korzystnych relacjach między czynnikami produkcji. Jednak
nadal najniższy poziom rozwoju wykazały gminy wchodzące w skład Pojezierza Wałeckiego
i Równiny Drawskiej.
Na
podstawie
przestrzennego
rozkładu
gmin
według
poziomu
rozwoju
demograficznego ludności związanej z rolnictwem indywidualnym i rozwoju gospodarczego
rolnictwa indywidualnego w 1996 roku, dokonano podziału typologicznego gmin na grupy
74
jednostek o zrównoważonym37 rozwoju demograficznym i gospodarczym. Zidentyfikowano
również gminy, gdzie rozwój demograficzny wyprzedza rozwój gospodarczy i odwrotnie. W
wyniku przeprowadzonej delimitacji wykazano, że w gminach województwa w 1996 roku
dominował typ zrównoważonego rozwoju demograficznego i gospodarczego. Zauważono, że
wysoki stopień rozwoju ludności związanej z rolnictwem najczęściej współwystępuje tam
z wysokim stopniem rozwoju rolnictwa indywidualnego, gdzie nakładają się dwa czynniki:
wysoka jakość rolniczej przestrzeni produkcyjnej i bliskie położenie względem dużych
ośrodków miejskich.
Typologia gmin według rozwoju demograficznego i gospodarczego indywidualnych
gospodarstw rolnych w 1996 roku
Objaśnienia: + wysoki stopień rozwoju, = średni stopień rozwoju, - niski stopień rozwoju
Źródło: obliczenia własne na podstawie danych GUS.
37
typ zrównoważony, obejmuje jednostki, w których równoważnie współwystępuje ten sam stopień rozwoju
demograficznego i gospodarczego: korzystny, przeciętny lub niekorzystny.
75
Przeprowadzone badania wykazały duże zróżnicowanie gmin. Zastosowane metody
statystyczne dowiodły współzależności procesów demograficznych i gospodarczych.
Współzależność ta znajduje również swoje odzwierciedlenie w wartości współczynnika
korelacji liniowej, którego wielkość (istotna statystycznie na wysokim poziomie istotności)
potwierdza istnienie współzależności między analizowanymi zmiennymi i wskazuje na
oczekiwaną niedużą jej siłę. Niedużą siłę związku tłumaczy fakt, że z oczywistych względów
poziom rozwoju gospodarczego indywidualnych gospodarstw rolnych w większym stopniu
determinowany jest ogólnym poziomem i możliwościami rozwoju gospodarczego danej
gminy, jednak poziom rozwoju demograficznego ludności związanej z rolnictwem nie
pozostaje bez znaczenia.
Weryfikacja hipotez dowodzi, że zostały one w zasadzie potwierdzone. Jednak
omówionych zależności nie można traktować jako uniwersalnych, zwłaszcza co do siły
oddziaływania; należy je widzieć jako prawdziwe w odniesieniu do przyjętego zbioru.
Otrzymane wyniki mogłyby ulec zmianie, gdyby w analizie uwzględniono inne cechy lub
gdyby zmieniono liczbę jednostek administracyjnych.
Dekada lat 90. przyniosła nowe, nie obserwowane wcześniej na obszarach wiejskich
procesy i zjawiska. Dopiero teraz po upływie kilku lat można je identyfikować i oceniać.
Trudno jednocześnie prognozować ich przebieg w najbliższych latach, tym bardziej, ze w
2004 roku Polska stanie w obliczu nowej rzeczywistości, która zdynamizuje te procesy.
Sądzę, że badania takie należy uaktualniać w miarę publikowania nowych informacji
obrazujących sytuację demograficzną. i gospodarczą wsi oraz rolnictwa. Taką możliwość
stwarza zapewne opublikowanie wyników przeprowadzonego w 2002 roku NSP i PSR.
Praca doktorska
napisana w Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa
Polskiej Akademii Nauk
w Warszawie
pod kierunkiem
prof. dra hab. Eugeniusza Z. Zdrojewskiego
Recenzenci:
Prof. dr hab. Janusz Witkowski
Szkoła Główna Handlowa
Prof. dr hab. Krystian Heffner
Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa
Polska Akademia Nauk
76
Bibliografia wybrana:
1. Atlas demograficzny i społeczno-zawodowy obszarów wiejskich w Polsce, 1995, I.
Frenkel, A. Rosner (red.), PTD, IRWiR PAN, Warszawa.
2. Bański J., 1999, Obszary problemowe w rolnictwie Polski, Prace Geograficzne nr 172,
PAN IGiPZ, Wrocław.
3. Cieślak M., 1999, Procesy demograficzne w byłych województwach dolnośląskich
w latach 1975-1997, Akademia Ekonomiczna, Wrocław.
4. Cichoń J., 1991, Wyludnianie się obszarów wiejskich a rozwój rolnictwa
indywidualnego w latach 1978-1987 (przykład woj. białostockiego), Monografie
i Opracowania, nr 335, SGH, Warszawa.
5. Duczkowska-Małysz K., 1998, Rolnictwo-wieś-państwo,PWN, Warszawa.
6. Falkowski J. (red.), 1995, Restrukturyzacja obszarów wiejskich jako problem
badawczy i aplikacyjny, (w:) Restrukturyzacja funkcjonalno-przestrzenna obszarów
wiejskich Polski, PTG, UMK Toruń.
7. Frąckiewicz L., 2002, Polska a Europa. Procesy demograficzne u progu XXI wieku.
Proces starzenia się ludności Polski i jego społeczne konsekwencje, PTPS, Katowice.
8. Frątczak E., 1999, Zmiany płodności, (w:) I. E. Kotowska (red.), Przemiany
demograficzne
w
Polsce
w
latach
90.
w świetle koncepcji drugiego przejścia demograficznego, Monografie i Opracowania
nr 461, SGH, Warszawa.
9. Frenkel I., 1997, Ludność, zatrudnienie i bezrobocie na wsi w latach 1988-1995,
IRWiR PAN, Warszawa.
10. Frenkel I., 2001, Bezrobocie w rolnictwie indywidualnym, (w:) I. Bukraba-Rylska,
A. Rosner (red.), Wieś i rolnictwo na przełomie wieków, IRWIR PAN, Warszawa.
11. Hasiński W., 1999, Rolnictwo indywidualne na Dolnym Śląsku w okresie
transformacji systemowej, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław.
12. Heffner K., 2001, Transformacja układów osadniczych wsi a wielofunkcyjny rozwój
obszarów wiejskich, (w:) I. Bukraba-Rylska, A. Rosner (red.), Wieś i rolnictwo na
przełomie wieków, IRWiR PAN, Warszawa.
13. Heffner K., 2002, Czynniki osadnicze wpływające na potencjał rozwojowy obszarów
wiejskich, (w:) A. Rosner (red.), Wiejskie obszary kumulacji barier rozwojowych,
IRWiR PAN, Warszawa.
14. Hellwig Z., 1968, Zastosowanie metody taksonomicznej do typologicznego podziału
krajów ze względu na poziom ich rozwoju oraz zasoby i strukturę kwalifikowanych
kadr, Przegląd Statystyczny, nr 4.
15. Holzer J. Z., 1999, Demografia, PWE, Warszawa.
16. Jasiulewicz M., 1998, Przekształcenia strukturalne i przestrzenne obszarów wiejskich
Pomorza Środkowego w okresie transformacji systemowej, Politechnika Koszalińska,
Koszalin.
17. Kłodziński M., 2000, Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich, (w:) M. Kłodziński,
A. Rosner (red.), Rozwój przedsiębiorczości na terenach wiejskich wschodniego
i zachodniego pogranicza, IRWiR PAN, Warszawa.
18. Kłodziński M., Fedyszak-Radziejowska B., 2002, Przedsiębiorczość wiejska.
Rozumienie terminu. Możliwości i bariery rozwoju, (w:) M. Kłodziński, B. FedyszakRadziejowska (red.), Przedsiębiorczość wiejska w Polsce i krajach Unii Europejskiej,
IRWiR PAN, Warszawa.
19. Kołodziejczyk D., 1998, Zasoby ludzkie w indywidualnej gospodarce rolnej na wsi
w Polsce w 1996 roku, IERiGŻ, Warszawa.
77
20. Kołodziejczyk D., 1999, Czynnik ludzki w rozwoju obszarów wiejskich (na
przykładzie byłego województwa koszalińskiego), IER i GŻ, Studia i Monografie nr
89, Warszawa.
21. Kotowska I. E., 1999, Przemiany demograficzne w Polsce w Latach 90. w świetle
koncepcji drugiego przejścia demograficznego, Monografie i Opracowania nr 461,
SGH, Warszawa.
22. Kosiński J., 1967, Geografia ludności, PWN, Warszawa.
23. Kuciński K., 1987, Koncentracja ludności w Polsce a system osadniczy, SGPiS,
Warszawa.
24. Michna W., 2001, Zatrudnienie i bezrobocie w obszarach wiejskich i w rolnictwie,
IPiSS, Opracowanie PCZ (001 16/01), Warszawa.
25. Okólski M., 1970, Czynnik demograficzny w rozwoju gospodarczym, Ekonomista,
nr 3.
26. Pociecha J., Podolec B., Sokołowski A., Zając K., 1988, Metody taksonomiczne
w badaniach społeczno – ekonomicznych, PWN, Warszawa.
27. Rauziński R., 2002, Konsekwencje społeczno-gospodarcze prognozy ludności polski
dla wsi do 2020 roku, (w:) Wieś i rolnictwo – perspektywy rozwoju, IERiGŻ, IRWiR
PAN, SGH, Warszawa.
28. Rosner A. (red.), 1999, Typologia wiejskich obszarów problemowych, PAN IRWiR,
Warszawa.
29. Rosner A. (red.), 2002, Wiejskie obszary kumulacji barier rozwojowych, IRWiR
PAN, Warszawa.
30. Rosset E., 1975, Demografia Polski, t. I / II, PWN, Warszawa.
31. Sokołowski A., Zając K., 1987, Rozwój demograficzny a rozwój gospodarczy, PWE,
Warszawa.
32. Stasiak A., 2000, Możliwości wielofunkcyjnego rozwoju wsi polskiej w kontekście
integracji z Unią Europejską, Studia KPZR, nr 60, Warszawa.
33. Stola Wł., 1998, Ludność wiejska Polski. Przemiany struktury demograficznej
i społeczno-zawodowej, IGiPZ PAN, Warszawa, zeszyt nr 56.
34. Szemberg A., 2001, Przemiany struktury agrarnej w rolnictwie chłopskim, (w:) Rynki
wiejskie: ziemia, kapitał, praca, IRWiR PAN, Warszawa.
35. Witkowski J., 1994, Próba oszacowania zbędnej siły roboczej (bezrobocia ukrytego)
w gospodarstwach rolnych, (w:) Sytuacja na wiejskim rynku pracy ze szczególnym
uwzględnieniem ludności związanej z rolnictwem indywidualnym, GUS DP i DL,
Warszawa.
36. Woś A., 2000, Rolnictwo Polski 1945/2000. Porównawcza analiza systemowa,
IERiGŻ, Warszawa.
37. Zdrojewski E.Z., 1990, Przemiany demograficzne a rozwój społeczno-gospodarczy
Pomorza Zachodniego, ISiD SGPiS, Monografie i Opracowania nr 320, Warszawa.
38. Zdrojewski E. Z., 2000, Wpływ migracji definitywnych na przyrost rzeczywisty
i zmiany struktur ludnościowych w Polsce w latach 1975-1996, Politechnika
Koszalińska, Koszalin.
39. Zegar J. St., 1998, Ludność rolnicza i gospodarstwa chłopskie w świetle
Powszechnego Spisu Rolnego 1996 roku, IERiGŻ, nr 88, Warszawa.
Wybrane materiały źródłowe:
40. Aktywność ekonomiczna ludności związanej z rolnictwem, cz. I, II, GUS, Warszawa
1997.
78
41. Budynki, budowle, infrastruktura techniczna i środki trwałe w rolnictwie, Powszechny
Spis Rolny 1996, GUS, Warszawa 1997 oraz publikacje województw: gorzowskiego,
koszalińskiego, pilskiego, słupskiego, szczecińskiego.
42. Charakterystyka obszarów wiejskich oraz przemiany agrarne w Polsce do 1999 roku,
GUS, Urząd Statystyczny w Olsztynie, Olsztyn 2000.
43. Gminy w Polsce w 1996 roku, GUS, Warszawa, 1998.
44. Ludność. Warunki mieszkaniowe, Narodowy Spis Powszechny 1988, GUS, Warszawa
1989 (103 publikacje gmin).
45. Ludność związana z rolnictwem indywidualnym w latach 1970-1988, Narodowy Spis
Powszechny 1988, GUS, Warszawa 1992.
46. Ludność związana z rolnictwem, cz. I, II, GUS, Warszawa 1997.
47. Ludność związana z rolnictwem i jej aktywność ekonomiczna, Powszechny Spis
Rolny 1996, GUS, Warszawa 1997 oraz publikacje województw: gorzowskiego,
koszalińskiego, pilskiego, słupskiego, szczecińskiego.
48. Maszyny i urządzenia rolnicze oraz szachownica gruntów w 1987 roku, GUS
Warszawa 1988 oraz publikacje województw: gorzowskiego, koszalińskiego,
pilskiego, słupskiego, szczecińskiego.
49. Polska wieś. Wybrane dane o gminach, 1995, GUS, Warszawa.
50. Podstawowe dane statystyczne według miast i gmin za 1996 rok, Urząd Statystyczny,
1997 (dla województw: koszalińskiego, pilskiego, słupskiego, szczecińskiego).
51. Rocznik Statystyczny 1989 i 1997, GUS, Warszawa.
52. Rocznik Statystyczny Województwa Gorzowskiego 1989, Urząd Statystyczny,
Gorzów Wielkopolski, 1989, oraz dla województw: koszalińskiego, pilskiego,
słupskiego, szczecińskiego.
53. Rocznik Statystyczny Województwa Słupskiego 1997, Urząd Statystyczny, Słupsk,
1997.
54. Prognoza ludności Polski według województw na lata 1999-2030, GUS, Warszawa
2000.
55. Systematyka i charakterystyka gospodarstw rolnych, Powszechny Spis Rolny 1996,
GUS, Warszawa 1997 oraz publikacje województw: gorzowskiego, koszalińskiego,
pilskiego, słupskiego, szczecińskiego.
56. Użytkowanie gruntów, powierzchnia zasiewów i zwierzęta gospodarskie, Powszechny
Spis Rolny 1996, GUS, Warszawa 1997 oraz publikacje województw: gorzowskiego,
koszalińskiego, pilskiego, słupskiego, szczecińskiego.
57. Wyniki spisu rolniczego 1987, 1988, Materiały statystyczne, 54, GUS, Warszawa.
79
Plan pracy doktorskiej:
1.
1.1.
1.2.
1.3.
1.4.
1.5.
2.
2.1.
2.2.
2.3.
3.
3.1.
3.2.
3.3.
4.
4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
4.5.
5.
5.1.
5.2.
5.3.
5.4.
6.
6.1.
6.2.
6.3.
7.
80
Wprowadzenie………………………………………………………….........
Cel, przedmiot i zakres pracy…………………………………………............
Główne problemy i hipotezy badawcze……………………………................
Podstawowe źródła statystyczne, literatura przedmiotu i metody badawcze
pracy
Zasadnicze kwestie definicyjne……………………........................................
Charakterystyka obszarów wiejskich woj. zachodniopomorskiego i procesu
ich restrukturyzacji……………………………………………………………
Zmiany w zaludnieniu wsi i demograficzne czynniki tych zmian………..
Zmiany stanu liczebnego i gęstość zaludnienia………………………………
Proces redystrybucji i stopień koncentracji ludności…………………………
Komponenty przyrostu rzeczywistego ludności wiejskiej……………………
Podstawowe struktury demograficzne ludności na wsi……………………
Struktura ludności według płci…………………………….............................
Struktura ludności według wieku………………………….............................
Struktura ludności według płci i wieku……………………………………....
Społeczna i ekonomiczna charakterystyka ludności związanej
z rolnictwem indywidualnym………………………………………………
Główne źródła utrzymania………..………………………………………….
Aktywność ekonomiczna…………………………………………………….
Bezrobocie i zbędność w gospodarce rolnej………………….........................
Poziom wykształcenia…………………………………………….………….
Analiza jakości zasobów pracy……………………………............................
Przemiany w indywidualnej gospodarce rolnej na obszarach
wiejskich……………………………………………………...........................
Zmiany struktury agrarnej gospodarstw indywidualnych………………........
Struktura użytków rolnych……………………………………….…………..
Zmiany w produkcji rolniczej………………………………………………..
Wyposażenie infrastrukturalne indywidualnych gospodarstw rolnych………
Ocena wzajemnych uwarunkowań przemian demograficznych i rozwoju
gospodarczego …………………………..…………………………………...
Ocena poziomu rozwoju demograficznego ludności wiejskiej i ludności
związanej z rolnictwem indywidualnym…………………………..
Ocena poziomu rozwoju gospodarczego indywidualnych gospodarstw
rolnych
Analiza współzależności rozwoju demograficznego ludności związanej
z rolnictwem i rozwoju indywidualnej gospodarki rolnej……........................
Podsumowanie.................................................................................................
Bibliografia……………………………………………………………………
Spis tablic………………………………………….………………………….
Spis rysunków…………………………………………….…………………..
4
4
8
11
20
22
42
42
59
74
122
122
135
155
163
163
178
192
218
226
235
235
249
254
261
269
272
285
292
305
321
328
330
Dotychczas ukazały się następujące numery Zeszytów SAD KND PAN:
Nr 1/2000;
Jolanta Kurkiewicz
EWOLUCJA METOD ANALIZY DEMOGRAFICZNEJ. TEORIA- PRZYKŁADY ZASTOSOWAŃ.
Nr 2/2000;
E.Frątczak, E.Soja, A.Ptak-Chmielewska, A.Siwek, M.Kowalska, M.Szczyt, M.Rodzewicz
NOWE METODOLOGICZNE PROPOZYCJE ANALIZ W NAUKACH SPOŁECZNYCH ZE
SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM DEMOGRAFII.
Nr 3/2001;
J.Kurpowicz SYGNALIZATORY PRZEMIAN DEMOGRAFICZNYCH W POLSCE;
J.Paradysz ANALIZA KOHORTOWA – TEORIA – PRZYKŁADY ZASTOSOWAŃ.
Nr 4/2001;
Janusz Balicki
„XXI KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEJ UNII DLA NAUKOWYCH BADAŃ NAD LUDNOŚCIĄ”
IUSSP, SALVADOR (BRAZYLIA) 18-24 VIII. 2001”.
Nr 5/2002;
D. Orłowski POLITYKA RODZINNA W POLSCE W OKRESIE TRANSFORMACJI – OCENA,
INTERPRETACJE
P. Szukalski HIPOTEZA OPÓŹNIENIA KULTUROWEGO.ZASTOSOWANIA W DEMOGRAFII
Nr 6/2002
MATERIAŁY Z POŁĄCZONEGO SPOTKANIA DWÓCH SEKCJI – SEKCJI ANALIZ
DEMOGRAFICZNYCH I SEKCJI DEMOGRAFII MEDYCZNEJ KOMITETU NAUK
DEMOGRAFICZNYCH PAN, WARSZAWA 12.09.2001
Nr 7A/2003
E. Frątczak M. Kulik M. Malinowski REGULACJE PRAWNE W ODNIESIENIU DO ZJAWISK I
PROCESÓW DEMOGRAFICZNYCH – WYBRANE AKTY PRAWNE REGULUJĄCE ŚWIADCZENIA NA
RZECZ DZIECI I RODZINY – POLITYKA SPOŁECZNA POLSKA, WYBRANE LATA 1945-2003
Nr 7B/2003
E. Frątczak M. Kulik M. Malinowski LEGAL REGULATIONS RELATED TO DEMOGRAPHIC EVENTS
AND PROCESSES: SOCIAL POLICY PERTAINING TO CHILDREN AND FAMILY – POLAND,
SELECTED YEARS 1945-2003
Nr 8/2003
W. Kozłowski, A. Ptak-Chmielewska G. Zyśk WSTĘP DO ANALIZY KLAS UKRYTYCH
Nr 9/2004
A. Ptak-Chmielewska, Małgorzata Kowalska, Małgorzata Szczyt, Marcin Stanowski, Danuta Węgrzyn
PROGNOZA STANU, STRUKTURY I DYNAMIKI LUDNOŚCI POLSKI, EUROPY I ŚWIATA W
ŚWIETLE NAJNOWSZYCH PROGNOZ
81
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards