Uploaded by User1900

Praca magisterska 5 URSZULA LEOKADIA SIMSAK monika

advertisement
WYŻSZA SZKOŁA PLANOWANIA STRATEGICZNEGO
W DĄBROWIE GÓRNICZEJ
WYDZIAŁ SPOŁECZNO-MEDYCZNY
URSZULA LEOKADIA SIMSAK
NR ALBUMU: 4600
PRACA MAGISTERSKA
STOSOWANIE ŚRODKÓW PRZECIWBÓLOWYCH PRZEZ
MIESZKAŃCÓW DOMU OPIEKI SPOŁECZNEJ
Praca napisana w Katedrze Pielęgniarstwa i Położnictwa
Promotor pracy: dr n. med. Katarzyna Dymczyk - Ociepka
DĄBROWA GÓRNICZA 2020
„Boskiem dziełem jest - koić ból„
Hipokrates
Dr n. med. Katarzynie Ociepce-Dymczyk
składam serdeczne podziękowania za cierpliwość,
wsparcie, słowa otuchy w bardzo trudnych dla mnie chwilach
oraz pomoc merytoryczną przy pisaniu pracy magisterskiej.
2
WYKAZ UŻYTYCH SKRÓTÓW W PRACY
DPS
- Dom Opieki Społecznej
OTC
- over the counter drugs – leki dostępne bez recepty
IASP
- International Association for Study of Pain – Międzynarodowe Towarzystwo
Leczenia Bólu
OUN
- ośrodkowy układ nerwowy
OUC
- ośrodkowy układ centralny
WHO
- World Health Organization – Światowa Organizacja Zdrowia
NRS
- Numerical Rating Scale – numeryczna skala oceny
VAS
-Visual Analogue Scale – skala wizualno-analogowa
VRS Wong - Baker - Wong - Baker FACES Pain Rating Scale – skala wizualno wzrokowa Wonga -Bakera
BRS
- behawior rating scale -behawioralna ocena
DA
- drabina analgetyczna
COX
- cyklooksygenaza
NSLPZ; NLPZ - Nonsteroidal Antiinflammatory Drugs – niesteroidowe leki
przeciwzapalne
AGS
- American Geritrics Society -Amerykańskie Stowarzyszenie Geriatryczn
i. v
- intra venam – iniekcja dożylna
i. m
- intra musculum – iniekcja domięśniowa
SR
- slow release – powolne uwalnianie,
XL
- ehtended liberation – rozciągnięte uwolnienie,
MR
- modified release – modyfikowane uwalnianie,
CR
- controlled release – kontrolowane uwalnianie
forte
- dawka większa
prolongatum, retard – przedłużone uwalnianie
SL
- sublingual – tab. podjęzykowe
3
SPIS TREŚCI
WYKAZ UŻYTYCH SKRÓTÓW W PRACY ................................................................ 3
WSTĘP ............................................................................................................................. 6
ROZDZIAŁ I .................................................................................................................... 8
1.1. Ból – definicja ........................................................................................................ 8
1 2. Historia bólu i środków przeciwbólowych ............................................................ 8
1.3. Mechanizm odczuwania bólu .............................................................................. 12
1.4. Kryteria podziału bólu ......................................................................................... 13
1.5. Skale oceny bólu .................................................................................................. 15
1.6. Ból u osób w podeszłym wieku ........................................................................... 18
1.7. Psychologiczne aspekty bólu ............................................................................... 19
1.8. Wpływ pogody i środowiska na dolegliwości bólowe ........................................ 21
1.9. Niefarmakologiczne metody walki z bólem ........................................................ 23
ROZDZIAŁ II ................................................................................................................. 26
2.1. Leki przeciwbólowe ............................................................................................. 26
2.2. Farmakologiczne sposoby leczenia bólu wg WHO (Światowej Organizacji
Zdrowia)...................................................................................................................... 27
2.3. Analgetyki stosowane u podopiecznych Domu Opieki ....................................... 28
2.4. Działanie leków przeciwbólowych ...................................................................... 31
2.5. Farmakoterapia geriatryczna................................................................................ 32
2.6. Za i przeciw stosowania leków przeciwbólowych .............................................. 33
2.7. Uzależnienie od środków przeciwbólowych ....................................................... 35
2.8. Interakcje z żywnością, alkoholem i innymi lekami............................................ 36
2.9. Ważne wskazówki przy zażywaniu leków przeciwbólowych ............................. 39
ROZDZIAŁ III ............................................................................................................... 40
3.1. Przedmiot i cel badań. .......................................................................................... 40
3.2. Problemy i hipotezy badawcze. ........................................................................... 41
3.3 Metoda, techniki i narzędzia badawcze. ............................................................... 43
3.4. Charakterystyka terenu badań .............................................................................. 43
4
ROZDZIAŁ IV ............................................................................................................... 44
4.1. Interpretacja i przedstawianie wyników własnych badań .................................... 44
4.1.1. Organizacja badań – charakterystyka grupy terenu badań ........................... 45
4.2. Analiza wyników ....................................... Ошибка! Закладка не определена.
DYSKUSJA .......................................................... Ошибка! Закладка не определена.
WNIOSKI ............................................................. Ошибка! Закладка не определена.
STRZESZCZENIE ............................................... Ошибка! Закладка не определена.
ABSTRAKT ......................................................... Ошибка! Закладка не определена.
PIŚMIENNICTWO .............................................. Ошибка! Закладка не определена.
WYKAZ RYCIN I WYKRESÓW.................................................................................. 85
ANEKS ........................................................................................................................... 87
5
WSTĘP
Ból (łac. dolor; grec, algos, odyne) to jeden z najczęściej występujących odczuć
w życiu każdego człowieka. Dla jednych jest sprzymierzeńcem, a dla drugich
przekleństwem. Sprzymierzenicem kiedy ostrzega nas, że w naszym organizmie dzieje
się coś niepokojącego i skłania do działania, przekleństwem kiedy przechodzi w stan
przewlekły zamieniając nasze życie w koszmar. Zamiast szukać pomocy u lekarza
najczęściej
wybieramy
najprostsze
rozwiązanie,
czyli
sięgamy
po
tabletke
przeciwbólową.
Statystyki pokazują, iż 6 procent Polaków przyjmuje leki przeciwbólowe
profilaktycznie, zanim zacznie boleć, 40 procent przy bólach o niewielkim nasileniu,
a tylko 8 procent korzysta z porady lekarza.[1]
Motywacją do napisania pracy magisterskiej były zainteresowania zawodowe,
chęć odpowiedzi na istotne pytanie o rolę personelu medycznego zwłaszcza pielęgniarek
w procesie edukacji zdrowotnej mieszkańców Domu Opieki Społecznej. Obserwacje
poczynione na przestrzeni wieloletniej pracy zawodowej uzasadniają potrzebę analizy
sposobu przyjmowania środków przeciwbólowych przez podopiecznych Domu Opieki i
wpływu farmakoterapii bólu na ich funkcjonowanie. Wnioski z niniejszej pracy mogą w
przyszłości przyczynić się do zwiększenia efektowności świadczonych usług
pielęgniarskich
i
zasadności
pracy
pielęgniarek
w Domach Opieki Społecznej.
Pracuję jako pielęgniarka w Domu Opieki Społecznej dla Psychicznychie
Chorych Przewlekle w Krakowie. Praca jest bardzo ciężka i trudna. Wymaga ode mnie
odpowiedzialności, doświadczenia, zanagażowania i ogromnej cierpliwości. 80 procent
mieszkańców to osoby starsze, zniedołężniane, mające problemy z komunikacją,
zmagające się z otępieniem, zaburzeniami funkcji poznawczych, którym towarzyszą
charakterystczne dla tego wieku wielochorobowość i polifarmakoterapia. Stanowi to
wielkie wyzwanie dla całego personelu medycznego, aby właściwie rozpoznać
dolegliwości bólowe, włączyć odpowiednie i skuteczne leczenie.
Rozdział pierwszy to historia bólu, leków przeciwbólowych, mechanizm
odczuwania bólu, kryteria podziału, skale oceny nasilenia bólu, psychologiczne jego
aspekty, niefarmakologiczne sposoby walki z nim. Uświadamia wpływ pogody
i środowiska na odczuwanie dolegliwości bólowych, przypomina o seniorach.
6
Rozdział drugi to kontynuacja teorii dotyczącej leków przeciwbólowych z grupy
OTC (over the counter) bez recepty i tych na receptę, podział, mechanizm działania oraz
ich pozytywny i negatywny wpływ na zdrowie każdego człowieka.
Rozdział trzeci i czwarty zawiera opis stosowanych metod i technik badawczych,
charakterystykę badanych osób oraz sposób przeprowadzenia badań.
Podsumowanie zawiera wszystkie wyniki w wykresach, dyskusję i wnioski
wynikające z przeprowadzonych badań.
7
ROZDZIAŁ I
1.1. Ból – definicja
Ból jest zagadką, którą naukowcy próbowali zdefiniować na wiele sposobów.
McCaffery w 1968 roku mówił o bólu „Jakikolwiek by nie był według osoby, która
go doświadcza, obecny gdy dana osoba mówi, że jest”. [2]
W roku 1979 Międzynarodowe Towarzystwo Badania Bólu (IASP-International
Association for the Study of Pain) określiło ból jako „Nieprzyjemne doznanie czuciowe
oraz emocjonalne, związane z rzeczywistym lub potencjalnym uszkodzeniem tkanek, lub
opisane jako tego rodzaju uszkodzenie.”[2]
1 2. Historia bólu i środków przeciwbólowych
Historia zwalczania bólu i środków przeciwbólowych stanowi żródło
o poszukiwaniu skutecznego „złotego środka” – cudownego leku na wszelkie
dolegliwości, który uwolnił by człowieka od cierpienia i przywrócił sens życia.
Pierwsze wzmianki o leczeniu bólu pojawiły się w latach 572 r. - 477 r. p.n.e.,
na terenach starożytnej Babilonii na glinianych tabliczkach. Później odnaleziono
receptury Egipcjan na środki przeciwbólowe pochodzące, aż z 1550 roku p.n.e. Zawierały
one znane ówczesnym ludziom zioła i substancje tj: mieszaniny piwa, jałowca i pszenicy,
lulek czarny (łac. Hyoscyamus niger), konopie indyjskie (łac. Canabis Indica), mak
lekarski (łac. Papaverum Somniferum), wierzba biała (łac. Salix Alba) i mandragora
lekarska (łac. Mandragora officinarum).[3] Środkiem który miał najsilniejszy wpływ na
ośrodkowy układ nerwowy (OUN) i znany był już dużo dużo wcześniej (około 3300 lat
p.n.e.) było opium. Opium wykorzystywane było przeciwbólowo przez Sumerów,
Asyryjczyków, Babilończyków i Egipcjan. Jego właściwości i działanie zostało także
poznane w Starożytnych Indiach przywiezione przez wojska Aleksandra Wielkiego.
Również w Starożytnej Grecji opium zyskało uznanie i szerokie zastosowanie jako
środek przeciwbólowy i nasenny. Etymologia nazwy „morfina” wywodzi się właśnie z
Grecji i pochodzi od Morfeusza - boga snu. Kwas salicylowy został z kolei poznany jako
środek przeciwbólowy około XV w. p.n.e. Wiedza o kwasie salicylowym z kory wierzby
ze
Starożytnego
8
Egiptu
dotarła
do Starożytnej Grecji, gdzie kwas ten był stosowany przez Hipokratesa i Corneliusa
Pliniusza. Obie te podstawowe substancje o działaniu przeciwbólowym jakimi
są morfina i kwas salicylowy cechują się dość podobną historią. Obie poznane zostały w
starożytności i były stosowane wśród ważnych cywilizacji antycznych np. egipskiej
i greckiej.[3] Przełom w produkcji tych substancji nastąpił jednak w czasach
nowożytnych a nawet względnie współczesnych bo dopiero w XIX wieku.
Niebagatelnym i bardzo istotnym sposobem znanym już prawdopodobnie w epoce brązu
a potem metodą, która rozwinęła się na terenie współczesnych Chin była akupunktura
[3,4].
Ryc. 1. Akupunktura
Z czasem powstały inne odmiany akupunktury tj: akupresura (uciskanie
odpowiednich pól na powierzchni ciała), ignipunktura (ogrzewanie), oraz stawianie
baniek.[3,4]
.
Ryc. 2. Ignipunktura oraz stawianie baniek
Z metod leczenia przeciwbólowego stosowanych w okresie średniowiecza należy
wymienić przykładanie pijawek na ból kręgosłupa i przykładanie kozich odchodów,
rozmarynu lub miodu na ból palca w dnie moczanowej. Jako leczenie bólu podczas
leczenia zębów, czy drobnych zabiegów chirurgicznych stosowano spożywanie alkoholu,
haszyszu, wywaru z maku lekarskiego.[3,4]
9
Wiek XIX był wiekiem odkryć leków przeciwbólowych. Mimo, że bazowały one
na substancjach leczniczych stosowanych już w starożytności, to jednak dopiero wtedy
zostały one wyizolowane i stały się podwalinami produkcji farmaceutycznej [3,4].
Oto ważniejsze daty z historii leczenia bólu XIX wieku:
 1805 r. Friedrich Serturmer - wyizolował chemicznie czystą morfinę z opium,
 1809 r. - Efraim McDowell - chirurg jako pierwszy użył opium do uśmierzenia
bólu,
 1838 r. - Rafaelle Pinio wyodrębnił z kory wierzby kwas salicylowy,
 1844 r. - początek stosowania morfiny do leczenia bólu,
 1846 r. - Wiliam Morton amerykański stomatolog użył eteru do znieczelenia,
 1874 r. - C. R. Alder Wright brytyjski chemik wynalazł heroinę,
 1878 r. - synteza paracetamolu,
 1897 r. - Felix Hoffman niemiecki chemik otrzymuje kwas acetylosalicylowy,
 1955r. - Paracetamol dopuszczony do sprzedaży,
 1971r. - John Vane profesor farmakologii z Londynu wykazał działanie
przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe Aspiryny,
 1960 r. - Paul Janssen wynalazł cząsteczki fentanylu,
 1961r. - Stewart Adams wynalazł ibuprofen,
 1969r. - Ibuprofen wprowadzony na rynek,
 1991 r. - Kanada i USA produkuje fentanyl - opioid w plastrach,
 2004 r. - Niemcy rejestrują fantanyl w formie matrycy[ 4,5].
Współczesna historia leczenia bólu rozwinęła się w XX wieku. Prekursorem
koncepcji wielospecjalistycznego leczenia bólu stał się John Bonica (1917-1994),
amerykański anestezjolog. Twierdził on, że nie istnieje idealny pojedynczy lek
przeciwbólowy, który we wcześniejszej historii określany był jako panaceum, natomiast
konieczne jest wszechstronne zajęcie się pacjentem. Dowodził, że dopiero kilku
specjalistów wraz z psychiatrą i neurologiem jest w stanie uśmierzyć zjawisko bólu
przewlekłego. W 1953 roku ukazała się jego pionierska książka pt: „Postępowanie
w bólu”, natomiast w 1960 roku zorganizowana została przez Bonicę pierwsza
w historii Wielospecjalistyczna Poradnia Przeciwbólowa w Seattle. Bonica stał się
założycielem
Międzynarodowego
Stowarzyszenia
10
Badania
Bólu
(International
Association for the Study of Pain, IASP) powstałym w 1974 roku. Dzięki niemu także w
1992 roku leczenie bólu wydzielono w USA jako samodzielną specjalizację medyczną.
W Polsce pierwsza wielospecjalistyczna Poradnia Leczenia Bólu została
utworzona w 1975 roku w Warszawie w strukturach ówczesnej Akademii Medycznej. W
kolejnych trzech latach powstały podobne ośrodki w Polsce: Katowicach, Krakowie,
Łodzi i w Poznaniu.[3]
Obecnie poradnie leczenia bólu funkcjonują w zasadzie w większości ośrodków.
Leczy się w nich bardzo dużą ilość chorych. Wiedzę na temat leczenia bólu posiadają
specjaliści wszystkich dziedzin klinicznych oraz psychologowie [3]. Rozwój
farmakoterapii leczenia bólu w powiązaniu z leczeniem psychologicznym oraz zabiegami
przeciwbólowymi
(blokady
przeciwbólowe,
znieczulenia
nerwów,
implantacje
stymulatorów przeciwbólowych) umożliwił osiągnięcie zadowalających wyników w
walce z cierpieniem, chociaż optymalne leczenie bólu cały czas stanowi wyzwanie dla
rozwijającej się medycyny w przyszłości [3].
Ryc. 3.
11
1.3. Mechanizm odczuwania bólu
Nocycepcja to fizjologiczny proces odczuwania bólu. Obejmuje cztery etapy:
 Transdukcji (zmiana energii bodźca drażniącego na impuls elektryczny),
 Transmisji (przewodzenie powstałego impulsu do struktur OUN),
 modulacji (pobudzanie, sumowanie i hamowanie impulsów nerwowych),
 percepcji (świadomość istnienia bólu, jego ocena, reakcje afektywne
i emocjonalne).[6,7]
Ryc. 4. Proces nocycepcji [wg Wrodliczek J. i Dobrogowski J., 2004]
Ból z uszkodzonych tkanek wyzwala różnego rodzaju substancje chemiczne,
które biorą udział w przenoszeniu impulsu drogą nerwową do mózgu. W celu
bólu
wyeliminowania
modyfikuje
się
przewodzenie
bodźca
bólowego
lub
nocyceptorów
w
się go blokuje.[8]
Bodziec
obwodowym
uszkadzający
układzie
tkankę
nerwowym
powoduje
i
stymulację
powoduje
powstanie
sygnałów,
przewodzących przez dwa rodzaje włókien nerwowych: szybkie włókna A delta
i wolne włókna C. [8]
 Pobudzenie włókien C wyzwala ból,który pojawia się powoli ;jest piekący albo
tępy
i
zazwyczaj
problematyczny
12
do
określenia
jego
lokalizacji.
 Pobudzenie włókien A delta powoduje powstanie bólu kłusującego, który można
dobrze zlokalizować.[8]
Oba włókna nerwowe przewodzą bodziec bólowy do tzw. ciała neuronu, które
znajduje się w korzeniach tylnych wchodzących do rdzenia kręgowego. Tam włókna
łączą się z neuronami (komórkami nerwowymi) rdzenia, których to wypustki prowadzą
informacje do struktury zwanej wzgórzem, a następnie do kory mózgowej. Połączenia
pomiędzy rdzeniem kręgowym, wzgórzem i korą czuciową odpowiada za czuciowe
doświadczenie bólu (nasilenie, lokalizacja), podczas gdy inne połączenia w obrębie
mózgu odpowiadają za emocjonalny wymiar bólu. W taki oto sposób powstaje ból[8] .
1.4. Kryteria podziału bólu
Maciej Hilgier – wybitny polski anestezjolog (1950-2007) wyróżnił
następujące kryteria podziału bólu[7,9]
Według kryterium czasu ból dzielimy na:
 Ból ostry (trwa do 3 miesięcy). Początek jest nagły. Przyczyną jest objaw urazu
lub choroby. Pełni funkcję ostrzegawczo-ochronną przed uszkodzeniami ciała
np. działanie bodźca uszkadzającego tkanki i wywołującego uczucie bólu
(np. temperatura) powoduje odruchowe cofnięcie części ciała, w celu
zapobiegania uszkodzeniu skóry i tkanek leżących głębiej. Inną istotną funkcją
bólu ostrego jest funkcja obronno-zabezpieczająca, u pacjentów, u których doszło
już do uszkodzenia tkanek, np przy złamaniu kości uczucie bólu
w miejscu urazu ogranicza ruch kończyną i sprzyja gojeniu. Przykładem bólu
ostrego jest np. ból wieńcowy czy kolka nerkowa). U większości chorych, przy
prawidłowo prowadzonym leczeniu, ból ostry ustępuje po kilku, najpóźniej
kilkunastu dniach. Jednak w przypadku braku leczenia lub nieskutecznej terapii
przeciwbólowej utrzymujący się ostry ból przechodzi w przewlekły:
 Ból przewlekły (trwa dłużej niż 3 miesiące). uporczywy lub nawracający ból,
który wymaga regularnej terapii przeciwbólowej. Początek jest powolny.
Przyczyną jest cierpienie i choroba jako następstwo urazu czy choroby.
Przykładem mogą być zmiany zwyrodnieniowe czy choroba nowotworowa. Ból
nowotworowy występuje u 1/3 pacjentów w początkowym stadium choroby,
natomiast u 2/3 - w okresie terminalnym. Ból przewlekły różni się od bólu
13
ostrego patofizologią i cechami klinicznymi co powoduje, że może być uważany
za samodzielną chorobę. Wg (WHO) Światowej Organizacji Zdrowia ten rodzaj
bólu jest chorobą, wymagającą odpowiedniego i skutecznego leczenia.
Uwzględniając miejsce powstawania, ból można podzielić na:
 receptorowy (nocyceptywny) powstający w wyniku podrażnienia zakończeń
nerwowych:

fizjologiczny powstający w wyniku podrażnienia zakończeń nerwowych, ale
bez uszkodzenia tkanek.

niereceptorowy (nienocyceptywny):
 patologiczny- powstający w wyniku uszkodzenia obwodowego lub
ośrodkowego układu nerwowego, bądź zmniejszenia wrażliwości
receptorów bólowych,
 zapalny- powstający w wyniku obniżenia progu pobudliwości receptorów
związanego ze stanem zapalnym,
 neuropatyczny- powstający w wyniku obniżenia progu pobudliwości
receptorów bólowych bądź uszkodzenia obwodowego lub ośrodkowego
układu nerwowego,
 psychogenny- powstający bez uszkodzenia tkanek, ale odnoszony
do takiego uszkodzenia. [7,9]
Wg miejsca postrzegania rozróżnia się ból:
 zlokalizowany – ograniczony i dający się zlokalizować;
 rzutowany- odczuwany w miejscu innym niż miejsce powstawania;
 uogólniony –występujący w wielu miejscach z współtowarzyszącymi zmianami
psychicznymi. [7,9]
W 1995 roku Amerykańskie Towarzystwo Leczenia Bólu uznało ból za piąty
parametr życiowy (podstawowe parametry życiowe – temperatura – tętno – ciśnienie
tętnicze – oddychanie). „Parametry życiowe bierze się poważnie pod uwagę. Gdyby ból
oceniać z takim samym zapałem jak w przypadku innych parametrów życiowych, byłoby
o wiele większe prawdopodobieństwo, iż będzie prawidłowo leczony (…)” –
dr James Campbell, Przewodniczący Amerykańskiego Towarzystwa Bólu, 11 listopada
14
1995.[2]
Najważniejszym faktem stał się fakt uznania bólu za chorobę, którą należy leczyć.
Mówi o tym aktualizacja „Ustawy o prawach pacjenta i Rzecznika praw pacjenta z 6. 11.
2008r. „nowelizacja z dnia 11.05.2017r. ”:
1. Pacjent ma prawo do leczenia bólu.
2. Podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych jest obowiązany podejmować
działania, polegające na określeniu stopnia natężenia bólu, leczenia bólu oraz
monitorowaniu skuteczności tego leczenia. [11]
1.5. Skale oceny bólu
W praktyce klinicznej opracowano wiele skal i kwestionariuszy, które stały się
pomocnymi narzędziami do określenia stopnia natężenia bólu, opierając się
na subiektywnej ocenie pacjenta (nie dysponujemy badaniami umożliwiającymi
obiektywną ocenę stopnia nasilenia bólu). Pozwalają one ocenić skuteczność leczenia
oraz jego wpływ na funkcjonowanie psychofizyczne i społeczne osoby zmagającej się
z cierpieniem. [12,13,14]
Istnieją trzy podstawowe metody opisu pomiaru bólu:
 metoda samoopisu (m. in. skale, diagramy, dzienniczki bólu),
 metoda obserwacji (m. in.. kliniczna ocena sprawności, obserwacja zachowania)
 metoda pomiaru zmian czynników fizjologicznych (m. in. ciśnienia tętniczego).
Najczęściej stosowane metody mierzenia nasilenia dolegliwości bólowych
stosowane zarówno w bólu ostrym, jak i przewlekłym to:
Skala
numeryczna
(NRS)
do
monitorowania
skuteczności
leczenia
przeciwbólowego stosuje się skalę numeryczną (NRS–Numerical Rating Scale)
(ryc. 2), na której stopień nasilenia bólu określają liczby od 0 do 10. Jest ona
bardziej zrozumiała niż inne skale i mogą ją stosować także osoby
z upośledzeniem widzenia. Należy poprosić pacjenta, aby określił, jak silny jest
ból, wskazując na odpowiednią liczbę, przy czym 0 - oznacza brak bólu,
a 10 – najgorszy ból, jaki można sobie wyobrazić. W przypadku pacjentów
z bólem ostrym wskazane jest przeprowadzenie tego rodzaju badania można
je powtarzać wielokrotnie, dostarcza ono użytecznych danych.[12,13,14]
Skala wizualno-analogowa (VAS) skalę wizualno-analogową (VAS – Visual
15
Analogue Scale), zwaną po polsku także wizualną skalą analogową (ryc. 5),
tworzy odcinek, najczęściej o długości 10 cm (inaczej100mm), z zaznaczonymi
końcami. Pacjent zaznacza na odcinku punkt, który odpowiada intensywności
bólu. Na końcach odcinka 0 oznacza brak bólu, a 10 (100 w przypadku stosowania
skali w mm)– najgorszy ból, jaki można sobie wyobrazić (podobnie jak w skali
NRS). Należy pamiętać, że kiedy odcinek ma długość inną niż 10 cm (100mm),
skala traci rzetelność. (VAS). [12,13,14]
Ryc. 5. Skale oceny natężenia bólu.
A – numeryczna (NRS), B – wzrokowa skala analogowa
Skala słowna (VRS) kolejnym narzędziem służącym do samooceny natężenia
bólu jest skala słowna (VRS– Verbal Rating Scale):
Ryc. 6. Skala słowna (VRS)
Skala Wonga – Bakera - skalę Wonga- Bakera (Wong - Baker FACES Pain
Rating Scale) (ryc. 7), opartą na czytaniu wyrazu twarzy przedstawionych
na rysunkach, jako metodę określania bólu stosuje się już u małych dzieci, którym
trudno opisać własne dolegliwości, ale wykorzystuje się ją również
u osób dorosłych, z którymi utrudniona jest komunikacja werbalna [12,13,14]
16
Ryc. 7. Skala Wonga – Bakera [10]
Skala Laitinena – skala Laitinena jest kolejnym subiektywnym i punktowym
narzędziem służącym do oceny poziomu bólu. Pacjenci mają możliwość oceny
czterech wskaźników takich jak nasilenie bólu, częstotliwości występowania
bólu, częstotliwości zażywania środków przeciwbólowych, ograniczenia
aktywności ruchowej.
Każdemu ze wskaźników przypisuje się punkty od 0 do 4, gdzie 0 oznacza brak
problemu, a 4 maksymalny problem.
Skala bólu Laitinena – szczegółowy opis punktacji:
Wskaźnik:
Nasilenie bólu
Częstotliwość występowania bólu
Częstotliwość zażywania środków
przeciwbólowych:
Liczba
punktów:
Bez bólu
0
Łagodny
1
Silny
2
Bardzo silny
3
Nie do wytrzymania
4
Nie występuje
0
Okresowo
1
Często
2
Bardzo często
3
Ból ciągły
4
Brak środków przeciwbólowych
0
Doraźnie
1
Ciągle – małe dawki
2
Ciągle – duże dawki
3
Ciągle – bardzo duże dawki
4
Ocena problemu:
17
Ograniczenie aktywności ruchowej
Częściowe
Utrudniające pracę
Uniemożliwiające pracę
Uniemożliwiające samodzielne
funkcjonowanie 4
Żadne
1
2
3
0
Behawioralne oceny bólu (Behavior
Rating Scale) - stosowane u pacjentów
mających problem z werbalizacją i
przekazem swoich doznań np. osoby
starsze z zaburzeniami funkcji
poznawczych (ch. Alzheimera). Wówczas
prowadzi się obserwację zachowań oraz
reakcję na bodżce pochodzące z zewnątrz.
[13]
Skale wielowymiarowe i skale specjalne - są bardziej skomplikowane, a ich
zadaniem jest równoczesna ocena nasilenia dolegliwości bólowych wraz z jego wpływem
na różne aspekty funkcjonowania, samopoczucia i jakości życia.
Dobór odpowiedniej skali zapewnia właściwą i skuteczniejszą formę leczenia
bólu.
1.6. Ból u osób w podeszłym wieku
W domu opieki w którym pracuję i przeprowadziłam badania większa
połowa podopiecznych to osoby w podeszłym wieku. Zmagają się z wieloma
przypadłościami m. in. z dolegliwościami bólowymi różnego pochodzenia.
Ból jest zawsze indywidualny i odczuwany subiektywnie:,, Ból jest zawsze tak
silny, jak mówi pacjent i występuje wtedy, kiedy pacjent mówi, że występuje. (McCaffery
i Beebe).[15] Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podzieliła starość na trzy etapy:
1. 60-75 lat – wiek podeszły, tzw. wczesna starość.
2. 75 – 90 wiek starszy, tzw. póżna starość.
3. 90+ -wiek sędziwy, tzw. długowieczność.[16]
Wśród osób w wieku 65-74 lat na ból cierpi - 51%, 75-84 lata - 48%, powyżej 85
lat-55%.[18]
18
Badania pokazały, iż w domach opieki społecznej, gdzie najwięcej mieszkańców
stanowią osoby po 65 roku życia na ból skarży się 80% pacjentów. Są to najczęściej bóle
przewlekłe zlokalizowane w kręgosłupie, obręczy biodrowej czy w stawach kolanowych,
a jego leczenie stanowi duże wyzwanie dla lekarzy.[9]
U seniorów wskutek starzenia się układu nerwowego dochodzi do zmian
na poziomie neurochemicznym, strukturalnym oraz funkcjonalnym. Często spotykamy
się z faktem, że odczuwanie bólu jest osłabione. Przykładem może być np. „bezbólowa”
postać zawału serca, perforacja jelit, zapalenie otrzewnej, kiedy to dolegliwości bólowe
mają mniejsze nasilenie, pojawiają się z opóźnieniem i stanowią duże wyzwanie przy
diagnozowaniu choroby. [17]
Seniorzy wyrażają ból werbalnie, a w przypadku zaburzeń funkcji poznawczych
(splątanie) w sposób pozawerbalny. Mają tendencje do ukrywania bólu lub jego
pomniejszania.
Symptomy bólu:
 psychiczne (płacz, niepokój, jęki, grymas, złość, depresja, gniew),
 fizyczne (tachykardia, nadmierna potliwość, nudności wymioty, gorączka,
zaciśnięte zęby i wargi),
 społeczne (apatia wycofanie socjalne, osłabiony poziom aktywności, zaburzenia
w codziennym funkcjonowaniu).[15]
Ponieważ celem opieki geriatrycznej jest utrzymanie seniorów jak najdłużej
w zdrowiu psychofizycznym oraz utrzymanie sprawności do samoobsługi, dlatego tak
ważną rzeczą jest kwestia opanowania dolegliwości bólowych, a przez to uzyskanie
optymalnej i akceptowanej jakości życia osobom w podeszłym wieku.
1.7. Psychologiczne aspekty bólu
W dawnych czasach uważano, że ból ma wyłącznie podłoże psychiczne. Dziś
wiadomo już, iż ból jest nieprzyjemnym doznaniem somatycznym, zmysłowym
i emocjonalnym. Ujmowany jest jako proces składający się ściśle ze sobą powiązanych
czterech etapów:
 Etap I – doznanie zmysłowe przez receptory czuciowe, wywołujące reakcję
19
na II etapie.
 Etap II – to odpowiedź na ból, czyli wystąpienie przykrości jako prosta forma
reakcji emocjonalnej.
 Etap III – zwany „cierpieniem”. Składa się z reakcji uczuciowych, np. lęku,
gniewu czy depresji w zależności od doświadczeń, cech osobowości, postrzegania
bólu przez pacjenta, sposobów radzenia sobie z bólem i innych czynników.
 Etap IV – to behawiornalna ekspresja bólu, inaczej zachowania bólowe chorego
np. jego sprawność ruchowa czy codzienna aktywność. Na tym etapie możemy
zauważyć, jaki wpływ wywiera ból na pacjenta, jego rodzinę oraz bliskich.[18,19]
Bardzo istotną cechą jest poznanie czynników, które obniżają lub podwyższają
próg bólowy, gdyż to one decydują o wynikach leczenia bólu.
Czynniki obniżające próg bólowy:
 niepełne zrozumienie choroby,
 niepomyślne rokowanie,
 działania
niepożądanych
leków
przeciwbólowych
i
niska
skuteczność
analgetyczna,
 chemioterapia, radioterapia. [19]
Czynniki podwyższające próg bólowy:
 właściwe pojęcie choroby, możliwości terapeutycznych i rokowania,
 obecność bliskich,
 wsparcie personelu medycznego,
 łagodzenie dolegliwości pozabólowych:depresji, lęku itp. [19]
Z psychologicznego punktu widzenia ból jest zjawiskiem pozytywnym,
potrzebnym i motywującym organizm do działania. Nieleczony w sposób negatywny
wpływa na zdrowie fizyczne i psychiczne pacjenta, dlatego też wskazane jest prawidłowe
leczenie bólowe, uśmierzające dolegliwości bólowe poprzez metody farmakologicze
inwazyjne, nieinwazyjne, fizjoterapię, rehabilitację czy psychoterapię. Leczenie polega
m. in. na nauce radzenia sobie z bólem, zwiększeniu tolerancji na ból, motywowaniu do
właściwych zachowań oraz zmianie podejścia do stresu. Bierze się po uwagę również
efekt placebo oraz nocebo[18].
20
 Efekt placebo – pacjent nie wie, że środek, który przyjął, nie ma bezpośredniego
działania leczniczego. [19]
 Efekt nocebo – różne objawy uboczne wywołane przez negatywne nastawienie
pacjenta do terapii czy też nieakceptowany przez niego wygląd leku.[21]
Wielu lekarzy twierdzi, iż walka z bólem pomimo rozwijającej się technologii
medycznej nadal stanowi duże wyzwanie i jest niezwykle trudna. Prócz dolegliwości
bólowych pacjentowi niejednokrotnie towarzyszą zaburzenia depresyjno - lękowe,
osamotnienie czy poczucie całkowitej bezradności i w takich oto sytuacjach współpraca
wielu specjalistów m. in. rehabilitantów czy psychoterapeutów jest nieoceniona. Dobre
efekty przynosi psychoterapia poznawczo - behawioralna. Stworzono programy
terapeutyczne, które uczą życia z bólem. Ból niszczy to co dla każdego człowieka
najważniejsze czyli zdrowie, poczucie bezpieczeństwa oraz życie dlatego tak ważny jest
fakt, aby pacjenta cierpiącego nie pozostawiać samemu sobie.
1.8. Wpływ pogody i środowiska na dolegliwości bólowe
Organizm człowieka podlega nieustannemu działańiu różnych elementów
środowiska atmosferycznego, które wpływają na nasze samopoczucie i stan naszego
zdrowia. Pogoda składa się z takich czynników pogodotwórczych jak:zachmurzenie,
opady deszczu, śniegu, ciśnienia powietrza, natężenia promieniowania słonecznego
i cieplnego, temperatury, wilgotności, ruchu powietrza (wiatru) oraz czynników
niedostrzegalnych gołym okiem – promieniowanie kosmiczne, pole elektromagnetyczne
czy jonizacja powietrza. Wszystkie wymienione wyżej elementy środowiska
atmosferycznego stają się bodźcem wówczas, gdy w krótkim czasie następuje zmiana ich
parametrów.
Wówczas
układ
nerwowy
wegetatywny
wraz
z
układem
wewnątrzwydzielniczym wyzwala różne reakcje organizmu człowieka, powodując
pozytywne lub negatywne zmiany czynnościowe, metaboliczne i morfologiczne.
Działanie poszczególnych bodźców może być zwiększone przez ich współdziałanie
(synergizm) [22]. U podstaw reakcji człowieka na bodźce środowiska atmosferycznego
leży występujący powszechnie w przyrodzie meteotropizm, który przejawia się we
wrażliwości organizmu na krótkookresowe zmiany warunków atmosferycznych. Bodźce
w
zależności
od
ich
rodzaju
21
T.
Kozłowska-Szczęsna
ujęła
w trzy podstawowe grupy.
I – zespół bodźców fizycznych (radiacyjne, termiczno-wilgotnościowe, mechaniczne,
elektryczne, akustyczne);
II – zespół bodźców chemicznych (jakości powietrza - zanieczyszczenia naturalne
nieorganiczne i organiczne oraz sztuczne antropogeniczne);
III – zespół bodźców biologicznych (aeroplankton, substancje lotne) [22].
Bodźce atmosferyczne odbierają:
 skóra - głównie przez termoreceptory ciepła i zimna: skóra jest wrażliwa
na promieniowanie słoneczne, temperaturę i wilgotność powietrza, prędkość
wiatru, zanieczyszczenia chemiczne;
 drogi oddechowe- wrażliwe są na zmiany temperatury i wilgotności powietrza,
ciśnienia atmosferyczne-go, prędkość wiatru, jonizacji powietrza, a także
substancje biologiczne zawarte w powietrzu;
 narządy węchu i smaku- reagują na zanieczyszczenia gazowe powietrza
i zapachy;
 narząd słuchu- jest wrażliwy na prędkość wiatru, burze z wyładowaniami
elektrycznymi, szum fal;
 narząd wzroku- silnie reaguje na promieniowanie słoneczne, światło,
zachmurzenie, mgłę, składniki chemiczne powietrza; system nerwowy zaś
reaguje głównie na zmiany sytuacji synoptycznej [22].
Doświadczenia i obserwacje prowadzone latami przez biometerologów dowiodły,
iż kilka godzin przed pojawieniem się frontu ciepłego lub zimnego nasilają się bóle
głowy, nerwobóle, następuje zaostrzenie chorób gośćcowych. Również przed zmianą
pogody pojawiają się bóle mięśni, stawów, które wcześniej uległy urazom, ból blizn po
przebytych
operacjach
chirurgicznych
albo
też
bóle
fantomowe
po amputowanych kończynach. Znamy przypadki zaostrzenia dolegliwości bólowych
w okresie wiosenno-jesiennym u osób cierpiących na wrzody żołądka i dwunastnicy.
U chorych na wieńcówkę częściej występują bóle serca[23,24].
W taki oto sposób czynniki pogodotwórcze mogą nam uprzykrzyć codzienne
funkcjonowanie.
22
1.9. Niefarmakologiczne metody walki z bólem
Choć jesteśmy bombardowani informacjami na temat skutecznych środków
farmakologicznych zaleca się korzystanie z naturalnych metod walki z bólem. Jeżeli
zrobimy to zanim przyjmiemy pigułkę to bardo dobry znak. Niestety w polskim
społeczeństwie metoda ta jest na ostatnim miejscu, a częściej działamy dwutorowo.
I tak wśród naturalnych metod dostępnych w leczenia bólu i ośrodkach rehabilitacyjnych
są:
 Akupunktura – to metoda łagodzenia bólu wspomagająca działanie innych metod.
Polega na stymulowaniu akupunktów na ciele przy pomocy cienkich metalowych
igieł. Ma to na celu według wierzeń dalekowschodnich udrażniać meridiany czyli
kanały energetyczne. W zależności czym stymulujemy akupunkty możemy
wyróżnić następujące odmiany tradycyjnej akupunktury:

Akupresurę,

Laseropunkturę,

Magnetopunkturę,

Sonopunkturę,

Elektropunkturę,

Termopunkturę.
Metody te rozwinęły się z rozwojem techniki, ale także wyeliminowały
u
pacjentów
lęk
przed
nakłuciem
igłą.
Z
powodzeniem
stosowane
są wspomagająco w leczeniu bólów:
Tą

Migrenowych,

Mięśniowych,

Pourazowych

Kamicy nerkowej,

Dyskopatii

Kręgosłupa,

Nowotworowych.
metodę
lecznia
bólu
stosuje
się
najczęściej
w
połączeniu
z farmakoterapią, psycho oraz fizjoterapią. [11,25]
 Elektroterapia TENS (Transcataneous Electrical Nerve Stimulation) czyli
nieinwazyjna terapia przeciwbólowa stosowana powszechnie w gabinetach
23
fizjoterapeutycznych. Polega na przekazywaniu impulsów elektrycznych o małej
amplitudzie do nerwów obwodowych. Terapia jest bardzo prosta i możliwa
do zastosowania nawet w domu. Znacznie skraca czas rehabilitacji i ogranicza
komplikacje pourazowe. Zalecana jest u osób źle znoszących farmakoterapię,
a jedynym minusem jest odczyn alergiczny wywołany przez żel przewodzący
impulsy elektryczne.[11,25]
 Kinezyterapia metoda walki z bólem wykorzystująca lecznicze działanie ruchu.
Stosowana jest u pacjentów po urazach prze schorzeniach neurologicznych,
układu oddechowego, krwionośnego. Wykonywane ćwiczenia poprawiają
samopoczucie i pomagają w powrocie do pełnej samodzielności. Stosowana jest
z powodzeniem po zabiegach ortopedycznych, zawałach, a nawet u kobiet
spodziewających się dziecka. [11,25]
 Termoterapia metoda łagodzenia bólu polegająca na przykładaniu gorących
okładów lub stymulowaniu promieniami podczerwonymi miejc, gdzie wystepuje
ból, bądź skąd pochodzi. Powoduje to rozszerzanie naczyń krwionośnych,
poprawę ukrwienia i szybsze usuwanie produktów przemiany materii. Powoduje
rozluźnienie i elastycznośc połączeń stawowych11,25]
 Krioterapia jest przeciwieństwem termoterapii, ponieważ bodźcem stymulującym
jest
zimno.
Usuwa
ono
ból,
działa
przeciwzapalnie
i przeciwgorączkowo. W terapii stosuje się okłady z lodu, chlorek etylu i ciekły
azot. W przeciwieństwie do termoterapii efekt utrzymuje się znacznie dłużej.
 Masaż - metoda zmniejszająca uczucie napięcia i zmęczenia mięśni, przez co
zmniejsza bolesność. Wykonywanie określonych czynności tj: uciskanie klepanie,
pocieranie w kierunku od zewnętrznej części ciała do wewnętrznej (zgodnej z
przepływem krwi żylnej). Pomaga w leczeniu bólu układu ruchu czynnego jak i
biernego, układu nerwowego, przemiany materii. Należy wystrzegać się
stosowania tej metody jeżeli w naszym organizmie przebiega proces zapalny,
ponieważ może to spowodować porażenie i uszkodzenie tkanek. W celu lepszego
rozlużnienia mięśni w trakcie zabiegu stosuje się masaże wirowe oraz
podwodne.[11,25].
 Terapia manualna jest formą specjalistycznego masażu wykorzystującego
technikę ucisku oraz rozmaite chwyty. Jest szeroko stosowana w ortopedii
i rehabilitacji[11,25].
24
 Kąpiele w wywarach z ziół. W tej metodzie stosuje się kilkudziesięciominutowe
kąpiele, półkąpiele i kąpiele częściowe w wywarach z igliwia, jałowca, tataraku
lub mieszanek ziołowych w celu wyeliminowania dolegliwości bólowych
w rwie kulszowej, bólach występujach przy wadach postawy, a także
zaburzeniach snu. Najczęściej kąpiele ziołowe są terapią wspierającą inne metody
walki z bólem [11,25].
 Warto też wspomnieć o medytacji, technikach relaksacyjnych, jodze, korzystaniu
z basenu, ćwiczeniach pod okiem doświadczonego fizjoterapeuty, czy też
spacerach z kijkami nordic walking.
Każda inna niefarmakologiczna metoda, która przynosi ulgę w walce
z bólem zasługuje na to, aby ją wdrożyć i zawalczyć o dobre samopoczucie i tym
samym o swoje życie.
25
ROZDZIAŁ II
2.1. Leki przeciwbólowe
Statystyki pokazują, iż środki przeciwbólowe zażywamy prawie wszyscy.
Jesteśmy wręcz rekordzistami w Europie przyjmując rocznie około 2 mld tabletek
rocznie.[26]. Pochłaniamy je jak słodycze. Zatrważający jest fakt, iż nie czytamy ulotki,
którą posiada każdy farmaceutyk, nie korzystamy z fachowej pomocy lekarza czy
farmaceuty, a najlepszym doradcą zwłaszcza wśród osób młodych jest niestety Internet.
Nie znamy mechanizmu działania, dozwolonej dawki leczniczej, dlatego też nie
potrafimy skutecznie walczyć z bólem. Popełniamy wiele błędów, zwiększając ryzyko
wystąpienia niepożądanych skutków ubocznych a wszystko po to, by jak najszybciej
pozbyć się bólu bez względu na póżniejsze następstwa włącznie z zatruciem organizmu,
a co najgorsze ze śmiercią włącznie.
Wg definicji:
Leki przeciwbólowe, środki przeciwbólowe, analgetyki to substancje chemiczne
powodujące analgezję, czyli zniesienie czucia bólu o różnej budowie, sile
i mechaniżmie działania[27].
Dzielą się na dwie grupy:
1. niesteroidowe leki przeciwzapalne, niesterydowe leki przeciwzapalneNLPZ,
NSLPZ (ang. Nonsteroidal Antiinflammatory Drugs, NSAID) i paracetamol
(działa wyłącznie przeciwbólowo i przeciwgorączkowo).
W zależności od wpływu na cyklooksygenazy dzielimy je na trzy grupy:
 NLPZ I generacji (klasyczne), wśród których wyróżnia się dwie podgrupy:

hamujące preferencyjnie COX – 1, np. ketoprofen,

hamujące jednakowo (ekwipotencjalnie) oba izoenzymy, np. ibuprofen
 NLPZ II generacji hamujące COX -2 (w mniejszym stopniu COX- 1),
np. nimesulit
 NLPZ III generacji, tj. wybiórczo hamujące COX-2
Paracetamol – jako lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy. Jest słabym
inhibitorem produkcji prostaglandyn, o niejasnym mechanizmie działania[28]
26
2. opioidowe leki przeciwbólowe:
 słabe opioidy, np. tramadol, kodeina,
 silne opioidy, np. fentanyl, morfina, heroina.[27]
Mówiąc o opioidach, musimy wyjaśnić nazewnictwo:
 Opiaty – naturalne leki otrzymywane z opium.
 Opioidy
–
naturalne
i
syntetyczne
leki
wykazujące
powinowactwo
do receptorów opioidowych.
 Narkotyki – pojęcie prawne (nie medyczne!) obejmujące zarówno opiaty, opioidy
jak i inne leki (substancje) prowadzące do uzależnienia psychicznego
i fizycznego (np. w USA – tytoń). [9].
[Instrukcja MiOS, 1994r]
W każdej z tych grup znajdują się farmaceutyki o innym mechaniżmie działania,
a ich stosowanie zależy od nasilenia dolegliwości bólowych i charakteru bólu.
2.2. Farmakologiczne sposoby leczenia bólu wg WHO (Światowej
Organizacji Zdrowia)
W 1986 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) opracowała schemat,
opisujący jak i kiedy podawać leki przeciwbólowe i inne preparaty w celu opanowania
bólu tzw drabinę analgetyczną (DA).[29]
Pierwotnie miała służyć do leczenia bólu nowotworowego. Obecnie jest
powszechnie stosowana do leczenia wszystkich rodzajów bólu.
Wybierając odpowiedni lek ze schematu, lekarz kieruje się oceną natężenia bólu
jaki odczuwa pacjent, jego patomechanizmem powstawania i mechanizmem działania
danego leku z DA (drabiny analgetycznej).
27
Ryc. 8. Drabina analegtyczna WHO
Koanalgetyki (adjuwanty) – substancje pomocnicze o różnym mechanizmie
działania nasilające działanie podstawowych leków przeciwbólowych, stosowane
w leczeniu bółu przewlekłego i onkologicznego[29].
2.3. Analgetyki stosowane u podopiecznych Domu Opieki
Polski rynek farmaceutyczny rozwija się bardzo dynamicznie. Leki z grupy OTC
(ang. over the counter), czyli dostępne bez recepty, są na wyciągnięcie ręki. Kupujemy je
wszyscy bez względu na płeć, wiek (prócz dzieci), wykształcenie czy świadomość ich
szkodliwych skutków działania. Prócz apteki są również dostępne w kiosku ruchu,
supermarketach, na stacjach benzynowych itp.
28
Ryc. 9. Leki przeciwbólowe
Wyniki przeprowadzonej przeze mnie ankiety pokazują, iż najpopularniejszymi
lekami przeciwbólowymi wśród podopiecznych Domu Opieki Społecznej są:
1. APAP, Panadol, Efferalgan, Paracetamol – pochodzi z grupy leków
przeciwbólowych i przeciwgorączkowych. Substancją czynną jest paracetamol.
Lek nie powoduje podrażnienia błon śluzowych przewodu pokarmowego
zwłaszcza żołądka oraz nie wpływa na czynniki decydujące o krzepliwości krwi,
dzięki czemu może być stosowany przez osoby skłonne do krwawień. Należy
pamiętać, że farmaceutyk ten nie działa przeciwzapalnie, a jedynie leczy ból
i gorączke. Nie wolno stosować paracetamolu z innymi praparatami
zawierającymi w swoim składzie również paracetamol. Szybko i prawie
całkowicie wchłania się z przewodu pokarmowego, osiągając maksymalne
stężenie w osoczu po 30 minutach. Tabletkę należy połykać w całości popijając
dużą ilością wody. Efekt przeciwbólowy utrzymuje się średnio przez 4-6 godzin;
przeciwgorączkowy
6-8
godzin.
Stosowany
w
leczeniu
łagodnego
i umiarkowanego bólu różnego pochodzenia, np. bólach mięśni, kości, głowy,
zębów, nerwobólach, bolesnych miesiączkach.. Lek dostępny bez recepty.
Występuje w postaci tabletek, syropów, czopków, tabletek musujących[30].
29
2. Ibuprom, Ibum, Ibupar, Nurofen – lek o działaniu przeciwbólowym,
przeciwzapalnym oraz przeciwgorączkowym. Substancją czynną jest ibuprofen.
Jest lekiem działającym szybko, już po 30 minutach odczuwalny jest efekt jego
działania
i
utrzymuje
się
przez
6-8
godzin.
Nie
kumuluje
się
w organizmie. Wydalany jest z moczem w 60 do 90 procent w postaci
metabolitów, czyli związków organicznych, które nie są potrzebne do wzrostu
i rozwoju organizmu. Zażywany w przypadku bólu o słabym lub umiarkowanym
nasileniu. Stosuje się go w bólach zębów, głowy, mięśni, stawów, kości, bólach
pourazowych czy też w przebiegu grypy lub przyziębienia. Lek dostępny bez
recepty. Ma postać tabletek, syropów, drażetek, plastrów[30].
3. Pyralgina – lek o działaniu przeciwbólowym, przeciwgorączkowym. Działa
rozkurczowo na mięśnie gładkie (przy bólach menstruacyjnych). Substancją
czynną jest metamizol. Stosowany w leczeniu bólu różnego pochodzenia
o dużym nasileniu. Leku nie należy stosować dłużej niż 3-5 dni. Należy
go przyjmować podczas lub bezpośrednio po posiłkach. Wywołuje dużą ilość
objawów niepożądanych. Lek dostępny bez recepty. Ma postać tabletek
i czopków[30].
4. Ketonal
–
lek
o
działaniu
przeciwbólowym,
przeciwgorączkowym
i przeciwzapalnym. Substancją czynną jest ketoprofen. Należy do grupy
niesteroidowych
leków
przeciwzapalnych
(NLPZ).
Stosuje
się
go
w krótkotrwałym, objawowym leczeniu lekkiego do umiarkowanego bólu
różnego pochodzenia np. w bólach pourazowych, mięśni, kości, stawów, głowy,
zębów czy przy bolesnych bólach miesiączkowych. Lek dostępny na receptę
i bez recepty. Ma postać tabletek, żelu, czopków, granulatu, kapsułek, roztworów
do iniekcji dożylnej (i. v), domięśniowej (i. m).[30] .
5. Nimesil – lek o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym. Substancją czynną
jest nimesulid. Jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ) Wskazany
w leczeniu ostrego bólu. Stosowany np. w przypadku bólach kręgosłupa, zębów,
bólach miesiączkowych. Lek dostępny wyłącznie na receptę. Ma postać granulatu
do sporządzenia zawiesiny doustnej. [ulotka]
6. Zaldiar – lek przeciwbólowy stosowanyw leczeniu bólu o umiarkowanym lub
dużym nasileniu w neurologii, w bólach nowotworowych. W swoim składzie
zawiera dwie substancje złożone 37, 5mg tramadolu oraz 325 mg paracetamolu.
30
Wydawany wyłącznie na receptę. U pacjentów po 75 r. życia wydalanie tramadolu
może być opóżnione toteż nie należy stosować więcej niż 8 tab. na dobę. Tabletek
nie należy dzielić ani rozgryzać. Należy połykać w całości popijając płynem.
występuje pod postacią tabletek powlekanych i musujących.[ulotka]
Powyższa charakterystyka środków przeciwbólowych wskazuje, że leki te są do
siebie bardzo podobne w składzie i działaniu. Wszystkie wywołują bardziej lub mniej
objawy niepożądane. Niektóre można stosować długo inne zaś okresowo dlatego ważne
jest, aby przed użyciem danego leku przeciwbólowego zapoznać się z treścią ulotki bądź
skontaktować się z lekarzem lub z farmaceutą.
2.4. Działanie leków przeciwbólowych
Działanie leków przeciwbólowych jest uzależnione od substancji czynnej jaką
zawierają w swoim składzie oraz od tego z jakimi lekami mamy do czynienia – czy są to
opioidowe lub nieopioidowe leki przeciwbólowe, tzw. NLPZ.
Mechanizm działania niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) polega
na
hamowaniu
aktywności
enzymu
cyklooksygenazy-COX
odpowiedzialnego
za syntezę prostanoidów z kwasu arachidonowego, uwolnionego z fosfolipidów błon
komórkowych przez fosfolipazę A2. Wyodrębniono dwie postacie tego enzymu. COX-1
występuje zawsze w organizmie, zaś COX-2 jest indukowana przez procesy zapalne.
COX-1 jest odpowiedzialna za syntezę prostaglandyn spełniających funkcje
fizjologiczne. COX-2 jest odpowiedzialna za syntezę prostaglandyn pozapalnych
w miejscu zapalenia.[30]
Działania przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwgorączkowe klasycznych
NLPZ jest wynikiem hamowania aktywności COX-2 odpowiedzialnej za produkcję
prostaglandyn wywołujących zapalenie. Natomiast działania niepożądane NLPZ, jak
uszkodzenie błony śluzowej żołądka, zaburzenie przepływu krwi przez nerki i funkcji
trombocytów, wiązane jest z hamowaniem fizjologicznej COX-1.[30]
Większość NLPZ (np. : diklofenak, ibuprofen) w podobnym stopniu hamuje
aktywność COX-1 i COX-2. Nowo opracowane NLPZ są wybiórczymi inhibitorami
COX-2, i hamują COX-2 ponad sto razy silniej niż COX-1. Niektóre dotychczas
stosowane NLPZ jak nimesulid wykazują większe powinowactwo do COX-2, ale
31
mniejsze
niż
wybiórcze
blokery
COX-2.
Grupę
tych
leków
zaliczamy
do preferencyjnych inhibitorów (względnie wybiórcze)[30].
Paracetamol -nie hamuje syntezy prostaglandyn, nie działa w ognisku zapalnym,
ale w centralnym układzie nerwowym (CUN)[32].
Opioidowe leki przeciwbólowe
Wykazują działanie przeciwbólowe, ze względu na ich powinowactwo
do swoistych receptorów opioidowych występujących na neuronach różnych okolic
mózgu i rdzenia kręgowego. Wskutek blokowania receptorów nie następuje
przekazywanie impulsów bólowych do wyższych struktur mózgu, w wyniku czego nie
jest odczuwany ból. Silne opioidy różnią się od słabych tym, że w ich przypadku nie ma
efektu pułapowego. Wraz ze zwiększeniem dawki rośnie działanie przeciwbólowe[33]
Efekt pułapowy (ang. ceiling effec, dosłownie efekt sufitu)określa się cechę leku,
gdzie coraz większe dawki danego leku nie zwiększają efektu leczniczego. Wraz
ze wzrostem dawki rośnie ryzyko wystąpienia działań niepożądanyc[33]].
2.5. Farmakoterapia geriatryczna
W leczeniu osób w starszym wieku ważną rzeczą jest znajomość specyfiki
starzenia się oraz starości. Zmiany farmakokinetyki leków i zmiany farmakodynamiczne
zachodzące w organizmie starszego człowieka stanowi niezbędny czynnik do właściwego
doboru substancji leczniczej i ustawienia odpowiedniej dawki leku. Charakterystyczną
cechą u seniorów jest wielochorobowość, a co za tym idzie wielolekowość i
polipragmazja, co może wywołać interakcje między lekami lub lekami a chorobą w
wyniku czego może dojść do działań niepożądanych.
Polipragmazja – wg (WHO) – bezpieczne i skuteczne leczenie pacjentow
co najmniej pięcioma lekami prowadzone zgodnie z dowodami medycznymi.
U seniorow niestety stosuje się terapie złożoną bez uzasadnienia medycznego[34].
Niebezpieczeństwo stanowi również uzależnienie od leków przeciwbólowych,
dlatego też aby zapewnić osobom w podeszłym wieku skuteczne leczenie
przeciwbólowe, minimalizując ryzyko wystąpienia interakcji, uzależnienia oraz objawów
niepożądanych American Geritrics Society (AGS) opracował zasady farmakoterapii
leczenia bólu w wieku podeszłym:
32
1. wybór leku powinien zawsze zależeć od bilansu korzyści i ryzyka dla danego
pacjenta.
2. należy wybrać leki pozbawionych aktywnych metabolitów
3. celem leczenia jest uzyskanie akceptowanej jakości życia
4. należy stosować metodę start low, go slow (leczenie zaczynać od najmniejszych,
skutecznych dawek, zwiększając je powoli
5. aby uniknąć toksyczności, należy dobierać leki według profilu działań
6. należy wybrać najmniej inwazyjną drogę podawania leku
7. pacjent powinien monitorowany pod kątem skuteczności leczenia oraz
wystąpienia objawów niepożądanych
8. oczekiwania pacjenta powinny realistyczne, tzn nie powinien się spodziewać
zupełnej ulgi w przypadku bólu przewlekłego
9. przestrzegać stabilnej dawki leku, aby unikać podawania dorażnego
10. należy
rozważać
zawsze
wielokierunkowe
leczenie
bólu
(prócz
farmakologicznego również niefarmakologiczne - fizykoterapia, kinezyterapia,
psychoterapia itp.) wg wskazań)[35]
Pamiętajmy, iż leczenie przeciwbólowe u seniorów musi być rozważne,
dostosowane do ich potrzeb oraz wydolności organizmu.
2.6. Za i przeciw stosowania leków przeciwbólowych
Zdecydowanie więcej argumentów przemawia przeciw stosowaniu środków
przeciwbólowych, a niżeli za ich stosowaniem.
Jedną i niepodważalną stroną stosowania leków przeciwbólowych jest fakt,
iż zwalczają ból. Sporadycznie zażyta tabletka, np. na ból głowy nie wpłynie na nasz
organizm szkodliwie, natomiast, jeśli ból ustąpi, przywróci to nam dobre samopoczucie.
Szybkość działania leków przeciwbólowych to kolejny plus ich stosowania. Producenci
prześcigają się wręcz w wynalezieniu „idealnej" tabletki, która uśmierzy ból w kilka
minut. Na rynku farmaceutycznym, można kupić tzw. leki OTC - czyli bez recepty,
po których ból ustępuje już po 20-30 minutach. Długie działanie przeciwbólowe jest
zbawienne u osób, które cierpią w przypadku bólu przewlekłego, np. w leczeniu bólów
33
nowotworowych.
Musimy również wspomnieć o Paracetamolu, który nie zaburza krzepnięcia krwi,
dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego nie uszkadza błony śluzowej żołądka tym
samym staje się lekiem bezpiecznym dla astmatyków, cukrzyków czy nadciśnieniowców.
Największą wadą leków przeciwbólowych są ich skutki uboczne o których
informuje ulotka dołączona do każdego leku. Oto przykład najczęstszych skutków
ubocznych leków przeciwbólowych:
1. Paracetamol (APAP, Panadol, Codipar, Gripex, Fervex, Efferalgan) –
hepatoksyczność w przypadku przedawkowania leku. Bardzo rzadko występują
skutki uboczne typu:pokrzywka, rumień, wysypka, nudności, wymioty,
zaburzenia
trawienne.
Uważany
za
jeden
z
bezpiecznych
leków
przeciwbólowych. Lek dostępny bez recepty. występuje w postaci tabletek,
syropów, czopków, tabletek musujących
2. Ibuprofen (Ibum, Metafen, Ibuprom, Nurofen, Acatar) – biegunka/zaparcia,
niestrawność, wzdęcia, nudności, wymioty, zgaga, bóle brzucha, bezsenność,
obrzęki;
3. Metamizolum (Pyralgina) – nudności, bóle brzucha, skórne reakcje alergiczne,
uszkodzenie szpiku, bóle, zawroty głowy, suchość jamy ustnej, podrażnienie
żołądka. Może wywołać ciężką reakcję uczuleniową (anafilaktyczną) zagrażającą
życiu.
4. Ketoprofen (Ketonal) – biegunka/zaparcia, niestrawność, nudności, wzdęcia, bóle
brzucha, ból głowy, senność, skórne reakcje alergiczne, wymioty, brak łaknienia,
zawroty głowy, bezsenność, wrzody żołądka, krwawienie z przewodu
pokarmowego, uszkodzenie wątroby.
5. Nimesulid (Nimesil) – zapalenie jamy ustnej, niestrawność, ból brzucha, skórne
reakcje alergiczne, zgaga, wzdęcia, wymioty, obrzęki.
6. Zaldiar (Tramadol 37, 5mg + paracetamol 325mg) – wymioty, suchość jamy
ustnej, bół głowy, nadmierne pocenie, swędzenie, wysypka, pokrzywka, ból
żołądka, zaparcia/biegunka, wzdęcia, zaburzenia mowy, dreszcze, majaczenie,
uderzenie gorąca, nieostre widzenie, stan splątania, zmiany nastroju.
34
Kolejnym aspektem przeciw stosowaniu środków przeciwólowych może być
możliwość przedawkowania i zatrucia się nimi. Bez zapoznania się z ulotką leku, łykając
według
swojej
niewiedzy
kilka
tabletek
na
raz
można
doprowadzić
do wymienionych skutków, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. Długotrwałe
stosowanie leków, nie przestrzeganie zaleconej przez lekarza lub producenta dawki
i czasu trwania leczenia może wiązać się z ciężkim uszkodzeniem wątroby, nerek,
a nawet doprowadzić do zawału serca lub udaru.[36]
Środki przeciwbólowe mogą zaburzać sprawność psychofizyczną kierujących
samochodem i tym samym wpływać na zdolność bezpiecznego prowadzenia samochodu.
Do takich leków zalicza się opioidowe leki przeciwbólowe oraz analgetyki zawierające
w swoim składzie kofeinę np. Coffepirine, Efferalgan[37].
Na zakończenie warto wspomnieć o uzależniającym wpływie opioidowych leków
przeciwbólowych.
2.7. Uzależnienie od środków przeciwbólowych
„Uzależnienie jest zaburzeniem zdrowia, stan psychiczny i fizyczny zależności od
jakiegoś psychoaktywnego środka chemicznego (najczęściej leku), przejawiający się
okresowym lub stałym przymusem przyjmowania tej substancji w oczekiwaniu na efekty
jej działania, lub na uniknięcie przykrych objawów jej braku. Motywem skłaniającym się
do rozpoczęcia przyjmowania środków uzależniających jest ich działanie rozluźniające,
nasenne, przeciwlękowe czy przeciwbólowe (.. . )"[38]
Od leków przeciwbólowych można się tak samo uzależnić, jak od papierosów,
alkoholu, internetu itp. Lekomania obecnie stanowi bardzo poważny problem
społeczeństwa. Do uzależnienia dochodzi wówczas gdy, w psychice zachodzą już takie
zmiany, że poszukiwanie leku staje się głównym motywem działania osoby uzależnionej.
Objawy uzależnienia to m.in.:
 „głód” i subiektywne odczuwanie przymusu zażycia leku,
 kontynuowanie używania mimo świadomości skutków ubocznych,
 tolerancja polegająca na konieczności przyjmowania coraz większych dawek,
przy pojawieniu się objawów abstynencyjnych,
 niemożność kontrolowania używania leku, jego ilości i zaprzestania jego
przyjmowania[39,40].
35
Do najbardziej uzależniających środków przeciwbólowych należy morfina.
Należy do grupy opiatów i opioidów. Do tej grupy zalicza się również heroinę czy
kodeinę. Uzależnienie jest tym łatwiejsze, iż na początku odczuwa się pseudopozytywne
skutki działania leku tj. zniesienie bólu czy błogostan. Jest to początek tragicznych
konsekwencji. Jeśli chodzi o leki przeciwbólowe dostępne bez recepty łatwo można
wpaść przy stosowaniu Thiocodinu, Etopiryny, gdyż w swoim składzie zawierają
kodeinę, kofeinę i dlatego, zaleca się krótkotrwałe stosowanie tych leków[39,40]
Leczenie uzależnień od leków jest bardzo trudne i wiąże się dość często
z ryzykiem powrotu do nałogu z możliwością tzw. przedawkowań z następstwem utraty
życia.
2.8. Interakcje z żywnością, alkoholem i innymi lekami.
Interakcja leków, to wzajemne wpływanie jednego leku w naszym organizmie na
działanie drugiego leku.
Rodzaje interakcji:
 Farmaceutyczna – to wzajemne reagowanie ze sobą leków przed ich
wchłonięciem do organizmu,
 Farmakokinetyczna – to wpływ jednego leku na losy drugiego leku już w ustroju
człowieka,
 Farmakodynamiczna – polega na nasileniu działania jednego leku przez drugi
co doprowadza do tzw. synergizmu[41].
Wśród dużej grupy Polaków, przyjmujących leki przeciwbólowe na receptę i bez
recepty – OTC zagadnienia dotyczące interakcji z żywnością, alkoholem czy innymi
lekami najczęściej są im nieznane. Nie czytamy ulotek, a jeśli czytamy to nie wszystko
rozumiemy. Konsekwencją tego są interakcje. Mogą być dość skomplikowane
i występować na etapie wielu procesów farmakokinetycznych tj. wchłaniania, dystrybucji
czy też wydalania leku z organizmu.
Interakcja pomiędzy lekami, a żywnością
Interakcja pomiędzy lekami, a żywnością może doprowadzić do braku lub zmiany
efektu leczniczego lub też modyfikacji matabolizmu składników odżywczych. Żywność
36
oddziałuje z lekami na etapie absorpcji. Wszystkie spożywane pokarmy mają wpływ na
pracę przewodu pokarmowego. Mogą modyfikować jego motorykę, wydzielanie soku
żołądkowego i przez to wywierać niepożądane działanie na wchłanianie środków
przeciwbólowych. Leki popijane różnymi płynami mogą zmieniać też ich biodostępność.
Przykłady:
 Paracetamol (APAP) – pokarmy bogate w pektyny np. galaretki, węglowodany,
duże ilości krzyżowych warzyw typu kapusta, brokuły, brukselka mogą zaburzać
wchłanianie leku, czego skutkiem jest zmniejszenie działania paracetamolu;
 Kwas
acetylosalicylowy
(Etopiryna,
Polopiryna)
–
kofeina
i
napoje
ją zawierające - Coca-Cola, Pepsi, kawa, Red Bull zwiększają działanie
przeciwbólowe ASA (kwas acetylosalicylowy). Jeśli zażyjemy ASA z kofeiną
wówczas łatwo o skutki uboczne dla wątroby i przewodu pokarmowego.
 Jony wapnia zawarte w mleku tworzą z niektórymi lekami rozpuszczalne sole,
przez co zmniejsza się wchłanianie leków i w konsekwencji nie wykazują
właściwego działania.
 Leki przeciwbólowe nie znoszą chleba razowego, kasz, otrębów czyli produktów
zawierających błonnik. Za duża ilość błonnika w diecie powoduje,
iż organizm nie wchłania substancji uśmierzających ból.
 Sok
grejpfrutowy
i
pomarańczowy
–
hamują
działanie
enzymów
odpowiedzialnych za metabolizm leków przez co wzrasta ich poziom we krwi,
dochodzi do nadmiernego działania leku i efektu zatrucia organizmu.
To działanie furanokumaryn i flawonoidów zawartych w owocach soków.
 W przypadku przyjmowania Pyralginy należy pamiętać iż w swoim składzie
zawiera 1,5 mmol (34, 5mg) sodu co jest ważne dla osób kontrolujących skład
diety oraz mających problemy ze zmniejszoną czynnością nerek.
 Nimesil – zawiera w swoim składzie sacharozę. Jest to fakt ważny dla osób
chorych na cukrzycę oraz stosujących dietę ubogokaloryczną[42].
Interakcje leków przeciwbólowych z alkoholem
Osoby, które zażywają leki przeciwbólowe z obserwacji możemy podzielić
na tych, którzy przyjmują je przed spożyciem alkoholu, w trakcie jego spożywania
i po zakończonym spożyciu alkoholu, aby uniknąć bólów głowy przy tzw. kacu.
37
Przykłady:
 Paracetamol – podczas przewlekłego picia alkoholu następuje aktywacja
enzymów przekształcających lek w substancje toksyczne, zwiększając
prawdopodobieństwo uszkodzenia wątroby do możliwości wystąpienia żółtaczki.
Inne skutki to osłabienie, zmęczenie czy dolegliwości ze strony układu
pokarmowego
 Polopiryna, Aspirin (ASA) – alkohol wzmacnia niekorzystne działanie leków
na błonę śluzową żołądka, zmniejsza koncentrację, wywołuje zaburzenia
koordynacji ruchów.
Może doprowadzić do krwawienia z przewodu
pokarmowego.
 Etopiryna (w swoim składzie zawiera kofeinę) – w połączeniu z alkoholem
wywiera działanie psychopobudzające czego skutkiem może być złudne poczucie
pozornego wytrzeźwienia. Jest to śmiertelne połączenie w wyniku czego może
dojść do depresji oddechowej i zgonu.
 Siarczan morfiny (Morfina) – z alkoholem dochodzi do zwolnienia metabolizmu,
nasila się jego działanie uspakajające w skutek czego mogą wystąpić zaburzenia
ze
strony
układu
oddechowego,
układu
krążenia,
a w niektórych wypadkach doprowadzić do zgonu z przedawkowania[37,42]
Każdy lek może wywołać działania niepożądane, a w połączeniu z innymi
preparatami mogą wystąpić interakcje. Przyczyną są związki znajdujące się w lekach.
One to oddziałowują na siebie same, a przez to na cały organizm. Szczególnie osoby
leczące się na choroby przewlekłe, np. nadciśnienie tętnicze, choroby serca czy cukrzycę
powinny zachować szczególną ostrożność przy zażywaniu leków przeciwbólowych,
dlatego też wszelkie zmiany w leczeniu powinny być konsultowane ze specjalistą.
Przerażający jest fakt, iż prawie 50 procent Polaków nie ma świadomości zagrożeń
wynikających z interakcji leków.
Interakcje leków przeciwbólowych z innymi lekami przykłady:
 Paracetamol, ibuprofen - z lekami odwadniającymi (furosemid)- zmniejsza
działanie odwadniające.
 Paracetamol, ibuprofen - z lekami przeciwzakrzepowymi (acenocumarol) –
38
zwiększa ryzyko krwawień.
 Paracetamol z lekami przeciwpadaczkowymi (karbamazepina) – zwiększa ryzyko
uszkodzenia wątroby.
 Metamizolum (Pyralgina) – z lekami na nadciśnienie może wywołać
niebezpieczny spadek ciśnienia tętniczego.
 Nimesulid (Nimesil) – w połączeniu z lekami przeciwzakrzepowymi nasila ich
działanie[37,42]
UWAGA !!!
Każdy kto zażywa więcej niż jeden lek przed zażyciem następnego powinien
dokładnie zapoznać się ze składem leku, czy nie wchodzi w interakcję z lekiem, który
obecnie przyjmuje, aby nie doszło do tragedii.
2.9. Ważne wskazówki przy zażywaniu leków przeciwbólowych
ZAPAMIĘTAJ!
 przed zastosowaniem leku należy szczegółowo się zapoznać z treścią ulotki, która
zawiera ważne informacje, dotyczące stosowania produktu leczniczego,
 w razie jakichkolwiek wątpliwości należy zwrócić się o pomoc do lekarza bądź
farmaceuty, gdyż każdy lek niewłaściwie stosowany zagraża Twojemu życiu
i zdrowiu,
 stosuj lek zgodnie z zaleceniami producenta lub lekarza, przestrzegaj godzin
i zaleconej dawki,
 w przypadku wystąpienia objawów niepożądanych (np. zawroty, bóle głowy,
 nudności, wymioty, zaburzenia widzenia itp), należy natychmiast odstawić lek
i powiadomić o tym fakcie lekarza, pielęgniarkę czy farmaceutę,
 zawsze informuj lekarza o aktualnie przyjmowanych lekach,
 kiedy prowadzisz auto, pamiętaj, iż niektóre leki upośledzają sprawność
psychofizyczną kierowcy, szczególnie, niebezpieczne są opioidy, np. morfina,
tramadol, czy leki zawierające kofeinę np. Etopiryna,
 nie stosuj samoleczenia ;skutki mogą być tragiczne,
 leki OTC stosuj nie dłużej niż 3 -5 dni, gdyż stosuje się je wyłącznie dorażnie,
39
 nie łącz ze sobą leków zawierających w swoim składzie identyczną substancję
leczniczą np.:

(APAP = Panadol = Codipar = Paracetamol)

(Polocard = Aspirin = Acard = Proficar)

(Nurofen = Ibum = Ibuprom),
 nie pij alkoholu podczas stosowania leków ze względu na uszkodzenie wątroby,
 lek popij przegotowaną wodą o temp. pokojowej (kawą mogą popijać chorzy na
migrenę),
 leki przeciwbólowe przyjmuj po jedzeniu chyba, że zalecenia są inne,
 uważaj na interakcje z produktami spożywczymi,
 kieruj
się
rozumem,
a
nie
reklamą,
Internetem
czy
poradą
Pani
„Goździkowej”!!![37]
Pamiętajmy!
Przeciwbólowe leki rozpuszczalne (tabletki musujące, saszetki-działają szybciej i silniej
niż preparaty doustne (kapsułki, tabletki), a leki przeciwbólowe w czopkach – najszybciej
i
najsilniej
(substancja
aktywna
od
razu
trafia
do
są też skróty farmaceutyczne zawarte na opakowaniach leków:
 SR -slow release -powolne uwalnianie,
 XL -ehtended liberation – rozciągnięte uwolnienie,
 MR -modified release – modyfikowane uwalnianie,
 CR-controlled release - kontrolowane uwalnianie
 forte -dawka większa
 prolongatum, retard -przedłużone uwalnianie
 SL -sublingual - tab. Podjęzykowe [43].
ROZDZIAŁ III
3.1. Przedmiot i cel badań
40
krwioobiegu).
Ważne
Badania naukowe wymagają jasnego określenia przedmiotu i celu badań. Jest to
podstawowy krok w pracy badawczej. W. Maszke określa przedmiot badań jako
„wszelkie zjawiska, które podlegają pewnym procesom, na podstawie których
formuowane są pytania badawcze”[44]. Natomiast T. Pilch – „zadanie, które staje przed
nami w momencie uświadomienia sobie konieczności przeprowadzenia badań
empirycznych. Poza ustaleniem przedmiotu badań konieczne jest sformułowanie celu
badań, który stanowi wizytówkę poczynań badawczych, nadaje odpowiedni kierunek
badaniom, gdyż od właściwego sformułowania celu zależy powodzenie wszystkich
dalszych etapów badań”[45].
Celem badań wg. W. Dutkiewicza jest „dążenie do wzbogacenia wiedzy
o osobach, rzeczach i zjawiskach będących przedmiotem badań oraz rodzaj efektu, który
zamierzamy uzyskać w wyniku badań, a także rodzaj czynników, z którymi efekty te będą
się wiązać. ’’[46]
Kierując się powyższymi definicjami przedmiotem badań, jest zażywanie
środków przeciwbólowych wśród mieszkańców jednego z Domów Opieki Społecznej
w Krakowie.
Natomiast w związku z obranym przedmiotem badań, celem pracy była ocena
nawyków, zachowań i sposobów rozpowszechniania środków przeciwbólowych
na receptę i tych dostępnych bez recepty z grupy OTC (over-the counter drug).
3.2. Problemy i hipotezy badawcze
W literaturze naukowej możemy znaleźć wiele definicji problemu badawczego.
Nowak S. definiuje problemy badawcze, jako „pytanie lub zespół pytań, na które
odpowiedzi ma dostarczyć badanie.”[47].
Z kolei T.Pilcha T.Baumana to „zabieg nie wymagający znacznego
wysiłku,charakteryzujący się podziałem tematu pracy, na problemy czy też pytania
badawcze,opisujące nieznane zagadnienia, na bazie samego tytułu”[45].
Przy sformułowaniu problemów naukowych muszą być spełnione określone
kryteria.
 Problem ma być sformułowany jasno i jednoznacznie, koniecznie w formie
pytania, nie stwierdzenia.
41
 Problem ma wyrażać relację zachodzącą między dwiema lub więcej zmiennymi.
 Problem ma dotyczyć zmiennych dających się zbadać (zmierzyć) bowiem
pozbawiony takiej możliwości przestaje być problemem badawczym.
Problemy badawcze:
 Czy ankietowani często przyjmują leki?
 Na jakie schorzenia ankietowani przyjmują leki?
 O jakim natężeniu występuje u nich ból?
 Jakie leki przeciwbólowe przyjmują ankietowani, czy zlecone przez lekarza, czy
leki dostępne bez recepty OTC?
 Czy ankietowani prócz zażywania leków przeciwbólowych stosują inne metody
walki z bólem?
 Skąd ankietowani dostają środki przeciwbólowe?
 Jaka jest skuteczność leków przeciwbólowych i czy poprawiają one jakość życia
ankietowanych?
Efektem określenia problemów badawczych jest sformułowanie hipotez.
Hipoteza wg.A. W. Maszke jest pewnymprzypuszczeniem lub stwierdzeniem
naukowym,odnoszącym się do dających się zaobserwować faktów ,zjawisk czy
procesów
,których
prawdziwość
lub
fałszywość
roztrzygamy
na
podstawie
prowadzonych badań empirycznych”[44]. W odniesieniu do sformułowania problemów
badawczych przyjęłam następujące hipotezy:
 Ankietowani często przyjmują leki,
 Ankietowani przyjmują leki przeciwbólowe zarówno dorażnie jak też
w przebiegu chorób przewlekłych,
 Ankietowani zażywają leki przeciwbólowe na ból ostry (powyżej 7 pkt. w skali
VAS),
 Ankietowani przyjmują leki zlecone przez lekarza na receptę oraz leki
przeciwbólowe dostępne bez recepty,
 Ankietowani prócz zażywania leków przeciwbólowych stosują również inne
metody walki z bólem,
 Ankietowani otrzymują leki zlecone przez lekarza od pielęgniarki,
42
 Skuteczność środków przeciwbólowych jest duża i poprawia jakość życia
ankietowanych.
3.3 Metoda, techniki i narzędzia badawcze
Podejmując określone badania naukowe należy obrać najbardziej korzystną
i wiarygodną metodę. Nowak S. wskazuje, iż metoda badawcza jest to „właściwy sposób
szukania optymalnie zasadnych i optymalnie dokładnych odpowiedzi na pytanie
interesujące badacza.”[47].
Technikami badań wg A. Kamieńskiego są „czynności praktyczne, regulowane
starannie wpracowanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie
sprawdzonych informacji, opinii, faktów.” [45].
Narzędzie badawcze wgT. Pilcha to „przedmiot służący do realizacji wybranej
techniki badawczej”[45].
Przy doborze metody sondażu diagnostycznego jako techniką opartą
na wypowiedziach respondentów wybrałam ankietę, której kwestionariusz jest jednym
z podstawowych narzędzi badań.
Ankieta wg K. Konarzewskiego to ,,technika zbierania danych ,polegająca na
planowym wypytywaniu badanego.Podstawą ankiety jest kwestionariusz, czyli ustalona
lista pytań”[48]. Kwestionariusz opracowanej przeze mnie ankiety zawierał 26 pytań
jednokrotnego lub wielokrotnego wyboru, zostały one skierowane do mieszkańców
Domu Opieki Społecznej w Krakowie dla Przewlekle Chorych Psychicznie, w którym
jestem pielęgniarką. Ankietowanych pytano o stan zdrowia, przyczynę zażywania
środków przeciwbólowych, natężenie bólu, metody radzenia sobie z bólem i zagrożenia
jakie niosą środki przeciwbólowe. Wzór ankiety znajduje się w aneksie.
3.4. Charakterystyka terenu badań
Badania przeprowadzono w Domu Opieki Społecznej dla Psychicznie Chorych
Przewlekle w Krakowie w 2019 roku na przełomie września i października za pomocą
kwestionariusza ankiety własnego autorstwa za zgodą Dyrektora Domu Opieki. Ankieta
43
była całkowicie anonimowa i tak skonstruowana, aby była zrozumiała dla
ankietowanych. Badaniami objęto losowo wybranych mieszkańców w grupie 98 osób (IV
– 98). Podopieczni mieli zapewnione dogodne warunki, nikt nie wywierał presji na
ankietowanych. W przypadku znacznej niepełnosprawności ruchowej lub problemów z
czytaniem pomagał przeprowadzający ankietę. Otrzymane wyniki badań poddano
analizie statystycznej. Opracowanie znajduje się w IV rozdziale tej pracy.
ROZDZIAŁ IV
4.1. Interpretacja i przedstawianie wyników własnych badań
44
4.1.1. Organizacja badań – charakterystyka grupy terenu badań
Analiza statystyczna
Materiał badawczy pozyskano metodą sondażu diagnostycznego. Narzędziem
badawczym był kwestionariusz ankiety składający się z metryczki oraz części głównej
badającej podopiecznych Domu Opieki Społecznej dla Psychicznie Chorych Przewlekle
w Krakowie.
Kwestionariusz ankiety zawierał 26 pytań i były to pytania w formie zamkniętej.
Zebrany materiał na bieżąco wprowadzano do specjalnie opracowanej na
potrzebę badań bazy danych programu Excel. Wszystkie obliczenia wykonano za
pomocą pakietu statystycznego SPSS Statistics 21,0
Badania miały charakter anonimowy i dobrowolny, poddano je analizie opisowej,
graficznej oraz statystycznej. Do zbadania zależności statystycznej pomiędzy
analizowanymi cechami użyto testu chi kwadrat.
Uzyskane wyniki badań poddano analizie statystycznej testem x dla prób niezależnych.
Przyjęto 5% ryzyka błędu wnioskowania. Wartość prawdopodobieństwa p<0,05 uznano
za statystycznie istotną.
2
Opis metod badawczych
Test istotności Chi-kwadrat.
Metoda statystyczna Chi-kwadrat, opracowana przez Karla Pearsona, pozwala na
oszacowanie prawdopodobieństwa błędu hipotezy zerowej. Oblicza się przewidywany
rozkład liczebności dwóch zmiennych, zwracając uwagę na empiryczne rozkłady ich
liczebności.
Wzór testu Chi – kwadrat:
Gdzie:
- test chi-kwadrat,
Ʃ - znak sumy,
- zaobserwowana liczebność,
- teoretyczna liczebność występująca w populacji, gdy hipoteza zerowa jest prawdziwa.
Dzięki uzyskanym wynikom możemy odrzucić hipotezę zerową lub stwierdzić brak
argumentów do jej odrzucenia. Wynik testu chi – kwadrat to różnica pomiędzy rozkładem
45
łącznym zmiennych w próbie, a rozkładem wynikającym z założenia, iż zmienne te są
niezależne od siebie. Do określenia poziomu zależności pomiędzy zmiennymi zależnymi
służy standardowa tablica wartości chi – kwadrat. Do prawidłowego odczytu wyniku z
tablicy należy wyliczyć stopnie swobody:
Gdzie:
df – stopnie swobody,
kl – liczba kolumn w tabeli,
w – liczba wierszy w tabeli.
Poziom istotności jest kolejnym kryterium niezbędnym do prawidłowego odczytu
wyniku z tabeli statystycznej. W naukach medycznych najczęściej stosuje się wartość
0,05. Wynik testu chi – kwadrat porównuje się z wynikiem w tabeli.
Organizacja badań własnych
Badania przeprowadzono w okresie od września do października 2019roku.
Przed przystąpieniem do badań uzyskano pisemną zgodę Dyrektora w/w Domu Opieki.
Respondenci zostali poinformowani o celu badań i dobrowolnym w nich udziale.
Otrzymali dodatkowe informacje dotyczące zasad wypełnienia kwestionariusza ankiety i
zapewnienie o anonimowości zebranych danych.
Charakterystyka badanej grupy
Badania ankietowe zostały przeprowadzone wśród mieszkańców jednego z
Domów Opieki Społecznej dla Psychicznie Chorych Przewlekle w Krakowie. Wybrana
do badania populacja to 98 (N=98) osób, będących mieszkańcami ww. domu
opieki.Badanie przeprowadzono za pomocą metody sondażu diagnostycznego, przy
użyciu opracowanego kwestionariusza ankiety (ANKIETA - załącznik nr 1).
Kwestionariusz ankiety składał się z krótkiego wprowadzenia określającego cel badań,
zapewnienia
o
anonimowości
badania,
instrukcji
wypełnienia
oraz
sposobu
wykorzystania danych. Ankieta podzielona była na dwie części. Pierwsza część
obejmowała dane respondentów i zawierała 5 pytań zamkniętych, które pozwoliły na
scharakteryzowanie badanej populacji. Pozostała część ankiety dotyczyła stosowania
leków przeciwbólowych i zawierała 21 pytań zamkniętych. Badanie przeprowadzono w
okresie od września do października 2019 roku , w którym przekazano respondentom 98
46
kwestionariuszy ankiet. Odsetek zwrotu wypełnionych ankiet był na wysokim poziomie
i wynosił 98%.
Analizując I część ankiety należy zauważyć, że proporcja badanych mężczyzn i
kobiet była na podobnym poziomie.
. Wyniki przedstawiono poniżej na wykresach :
Wykres 1: Rozkład płci respondentów [N=98]
1. Płeć
N
Mężczyzna
Kobieta
%
50
48
51%
49%
52%
51%
51%
51%
50%
50%
49%
49%
49%
48%
48%
MĘŻCZYZNA
KOBIETA
W badaniu wzięło udział 48% kobiet oraz 50% mężczyzn .
Wykres 2: Rozkład wiekowy respondentów [N=98]
2.Wiek
N
26-45
46-60
Powyżej
60
%
17
37
17%
38%
44
45%
47
45%
45%
40%
38%
35%
30%
25%
17%
20%
15%
10%
5%
0%
26-45
46-60
POWYŻEJ 60
Wśród ankietowanych największą grupę (45%) stanowiły osoby w wieku powyżej 60
roku życia, kolejną grupą byli mieszkańcy w wieku 46-60 lat i stanowili( 38%) populacji,
natomiast najmniejszą grupą (17%) byli respondenci w przedziale wiekowym 25-45 lat.
Zestawione wyniki przedstawiono na wykresie 2.
Wykres 3: Rozkład wykształcenia [N=98]
3.Wykształcenie N
Podstawowe
Zawodowe
Średnie
Licencjat
Wyższe
50%
%
48
30
15
0
5
49%
31%
15%
0%
5%
49%
45%
40%
35%
31%
30%
25%
20%
15%
15%
5%
10%
0%
5%
0%
48
Pod względem wykształcenia najwięcej respondentów ma wykształcenie zawodowe
(49%), natomiast( 31%) badanych osób posiada wykształcenie podstawowe,( 15%)
badanej populacji stanowiły osoby ze średnim wykształceniem,(5%)
mieszkańców
deklarowało wykształcenie wyższe. Wyniki przedstawiono na wykresie 3.
Wykres 4: Rozkład długości przebywania w domu opieki [N=98]
4.
Czas
przebywania
w
Domu
Opieki:
N
0-2
powyżej 2
powyżej 5
powyżej 10
%
9
18
45
26
9%
18%
46%
27%
50%
46%
45%
40%
35%
30%
27%
25%
18%
20%
15%
9%
10%
5%
0%
0-2
POWYŻEJ 2
POWYŻEJ 5
POWYŻEJ 10
Pod względem czasu przebywania w domu opieki największą grupę stanowiły osoby
mieszkające powyżej 5 lat (46%) , powyżej 10 lat (27%), powyżej 2 lat (18 %),
natomiast( 9%) osób udzieliło odpowiedzi, że przebywa w domu opieki od 0-2 lat. Wyniki
przedstawiono na wykresie 4.
49
5.
Jak
ocenia Pan/i
swój stan
zdrowia?
N
Bardzo
dobrze
Dobrze
Średnio
Źle
Bardzo Źle
%
4
29
40
23
2
4%
30%
41%
23%
2%
Wykres 5: Ocena samopoczucia respondentów [N=98]
45%
41%
40%
35%
30%
30%
23%
25%
20%
15%
10%
4%
2%
5%
0%
BARDZO
DOBRZE
DOBRZE
ŚREDNIO
ŹLE
BARDZO ŹLE
Po względem oceny własnego stanu zdrowia respondenci określają jako średni
(41%), dobry (30%),zły (23%),bardzo dobry((4%),bardzo zły(2%). Nawet podopieczni,
którzy czują się bardzo dobrze - czasami odczuwają dolegliwości bólowe. W myśl
potocznego powiedzenia „Nie boli - nie żyjesz.” Rozkład procentowy przedstawiono na
wykresie 5.
Analiza wyników
Celem badawczym niniejszej pracy było zażywanie środków przeciwbólowych
przez mieszkańców w/w Domu Opieki w Krakowie ,ocena nawyków ,zachowań i
sposobów rozpowszechniania tych leków dostępnych na receptę i bez recepty.
W związku z powyższym ankietowanym zostały zadane pytania :
1.Czy odczuwa Pan/i dolegliwości bólowe ?
2.Jeżeli tak, to jak często ?
50
3.W jakich częściach ciała jest najczęściej umiejscowiony ?
4.Jakiego typu odczuwa Pan/i ból ?
5.Określ natężenie bólu według skali VAS;gdzie 0 – oznacza brak bólu, a 10 –
najgorszy możliwy ból.
6.Pora występowania bólu ?
7.Czy konsultuje Pan/i dolegliwości bólowe z lekarzem ?
8.Czy stosuje się Pan/i do zaleceń lekarza ?
9.Jak postępuje Pan/i w przypadku pojawienia się bólu ?
10.W przypadku przyjmowania leku - podaj nazwę.
11.Czym popijasz zażywany lek ?
12.Czy zażywane przez Pana/ą leki przeciwbólowe działają skutecznie ?
13.Po jakim czasie po zażyciu leku przeciwbólowego odczuwa Pan/i poprawę
samopoczucia?
14.Czy znasz inne sposoby radzenia sobie z bólem ?
15.Jakie działania przynoszą Panu/i ulgę w pojawiającym się bólu ?
16.Czy kiedykolwiek zauważył Pan/i u siebie skutki uboczne po zastosowaniu
leku przeciwbólowego?
17.Jeśli tak ,proszę zaznaczyć co Pan/i zrobił/a w takiej sytuacji ?
18.Od kogo otrzymuje Pan/i leki przeciwbólowe ?
19.Czy zdarza się, że w celu zmniejszenia dolegliwości bólowych stosujesz
substancje inne niż leki przeciwbólowe (alkohol,używki) lub celowo
przyjmujesz zbyt duże dawki leków przeciwbólowych ?
20.Czy uważa Pan/i , że leki przeciwbólowe poprawiły Panu/i jakość życia ?
21.Według Pana/i czy występują objawy niepożądane zażywania leków
przeciwbólowych ?
Uzyskane w trakcie analizy wyniki pozwoliły poznać opinię ankietowanych
na przedmiotowy temat.
Analiza wyników ogółem
W niniejszym
rozdziale
przedstawiono wyniki
procentowy odpowiedzi na zawarte w ankiecie pytania.
51
badań
poprzez rozkład
1. Analiza wyników
Wykres 6: Ocena dolegliwości bólowych [N=98]
6.
Czy
odczuwa
Pan/i
dolegliwości
bólowe?
N
Tak
Nie
%
83
15
85%
15%
90%
85%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
15%
20%
10%
0%
TAK
NIE
Większość,(85%)badanych mieszkańców odczuwa dolegliwości bólowe. (15%)
badanych osób nie zgłosiło w ogóle dolegliwości bólowych.
Otrzymane wyniki
przedstawiono na wykresie 6 .
Wykres 7: Częstotliwość występowania dolegliwości bólowych [N=98]
7. Jeżeli tak, to jak
często?
N
Raz w tygodniu
Kilka razy w
miesiącu
Kilka razy w roku
Rzadziej
%
44
45%
24
13
17
24%
13%
17%
52
45%
45%
40%
35%
30%
24%
25%
17%
20%
13%
15%
10%
5%
0%
RAZ W TYGODNIU
KILKA RAZY W
MIESIĄCU
KILKA RAZY W
ROKU
RZADZIEJ
Raz w tygodniu odczuwa dolegliwości bólowe (45%) badanych ,kilka razy w
miesiącu (24%),kilka razy w roku (13%), rzadziej (17%). Otrzymane wyniki
przedstawiono na wykresie 7.
Wykres 8: Miejsce odczuwania bólu [N=98]
8. W jakich
częściach ciała
jest najczęściej
umiejscowiony?
(Jeżeli ma on
miejsce)
N
Głowa
Gardło
Zęby
Brzuch
Kręgosłup
Inne
%
31
4
13
11
23
16
32%
4%
13%
11%
23%
16%
53
35%
32%
30%
23%
25%
20%
16%
13%
15%
11%
10%
4%
5%
0%
GŁOWA
GARDŁO
ZĘBY
BRZUCH
KRĘGOSŁUP
INNE
Dolegliwości występujące w przedstawionej częstotliwości to głównie bóle głowy
(32%), kręgosłupa (23%) i inne miejsca np. bóle kończyn dolnych (16%). Respondenci
zgłosili również bóle zębów w( 13%) oraz brzucha (11%), sporadycznie występowały
bóle gardła u (4%) badanych. Rodzaj odczuwania bólu zależy również od jego lokalizacji.
Zestawienie wyników przedstawiono na wykresie 8.
Wykres 9. Rodzaj odczuwanego bólu [N=98]
9.Jakie
typu
odczuwa
Pan/i ból? N
Tępy
Kujący
28
10
29%
10%
Pulsacyjny
Rwący
18
22
18%
22%
Opasający
Ciągły
Jednolity
6
6
8
6%
6%
8%
%
54
30%
29%
25%
22%
18%
20%
15%
10%
8%
10%
6%
6%
5%
0%
Respondenci najgęściej odczuwają tępy ból (29%) oraz rwący (22%) , pulsacyjny (18%)
i kłujący (10%) Najrzadziej występującym rodzajem bólu był ból jednolity(8%) oraz
opasający i ciągły wskazany przez (6%) badanych. Otrzymane wyniki przedstawiono na
wykresie 9.
Wykres 10: Ból w skali VAS deklarowany przez ankietowanych [N=98]
10.
Określ
natężenie
bólu
według
skali
VAS
;
gdzie 0 oznacza
brak bólu
, a 10 – N
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
%
0
0
0
0
0
26
43
29
0
0
0
0%
0%
0%
0%
0%
27%
44%
30%
0%
0%
0%
55
44%
45%
40%
35%
30%
30%
27%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
0%
0%
0%
0%
0
1
2
3
4
0%
0%
8
9
0%
0%
5
6
7
10
W ankiecie zapytano respondentów o ilościowe określenie bólu w skali VAS.
(27%) odczuwa ból o natężeniu VAS - 5 punktów, w granicach VAS- 6 punktów (44%)
w granicach VAS -7punktów (30%) . Zestawione wyniki przedstawiono na wykresie 10.
Wykres 11: Pora w jakiej występuje ból deklarowana przez ankietowanych [N=98]
11.
Pora
występowania
bólu?
N
Dzień
dzien i noc
Noc 31
%
50
17
31
51%
17%
32%
60%
50%
51%
40%
32%
30%
17%
20%
10%
0%
DZIEŃ
DZIEN I NOC
56
NOC 31
U (51%) badanych bół występuje tylko w dzień , natomiast w przypadku (32%)
mieszkańców pojawia się w nocy.(17%) respondentów wskazało, że ból utrzymuje się
zarówno w dzień jak i w nocy. Otrzymane wyniki przedstawiono na wykresie 11.
Wykres 12. Konsultowanie dolegliwości bólowych przez ankietowanych [N=98]
12.
Czy
konsultuje
Pan/i
dolegliwości
bólowe
z
lekarzem ? N
Tak
Nie
%
73
25
74%
26%
80%
70%
74%
60%
50%
40%
26%
30%
20%
10%
0%
TAK
NIE
(74%) badanych w przypadku odczuwania dolegliwości bólowych zgłasza się do
lekarza ,(26%) nie dostrzega takiej potrzeby.Otrzymane wyniki
wykresie 12.
57
przedstawiono na
Wykres
14.
Sposób
postępowania
w
przypadku
występowania
bólu
u
ankietowanych[N=98]
14. Jak postępuje Pan/i w
przypadku pojawienia się bólu?
n
Biorę lek przeciwbólowy bez
recepty
Leczę się domowymi sposobami
Konsultuje się z lekarzem
Inne
%
37
15
39
7
38%
15%
40%
7%
Każdy z ankietowanych odpowiedział na pytanie „Jak postępuje w przypadku pojawienia
się bólu?” . Najwięcej ankietowanych (40%) udzieliło odpowiedzi, że konsultuje się z
lekarzem, (38%)badanych bierze leki przeciwbólowe bez recepty,( 15%) respondentów
58
leczy się domowymi sposobami, natomiast( 7%) stosuje inne metody leczenia.
Otrzymane wyniki przedstawiono na wykresie 14.
Wykres
15
.
Rodzaje
leków
przeciwbólowych
zażywanych
przez
ankietowanych[N=98]
15.
W
przypadku
przyjmowania
leku – podaj
nazwę:
N
Paracetamol
Pyralgin
Ibuprofen
Ketonal
Inne………
40%
%
39
14
18
16
11
40%
14%
18%
16%
11%
40%
35%
30%
25%
18%
20%
16%
14%
15%
11%
10%
5%
0%
Najczęściej stosowanym lekiem przez badanych mieszkańców domu opieki jest
Paracetamol (40%), natomiast (18%) osób udzieliło odpowiedzi, że stosuje Ibuprofen,
Mniejsza ilość badanych stosuje Ketanol (16%), Pyralginę (14%) oraz (11%) zażywa inne
leki, np. Nimesil, Zaldiar. Otrzymane wyniki przedstawiono na wykresie 15.
Wykres 16 . Rodzaj napoju jakim ankietowani popijają zażywane leki[N=98]
16. Czym
popijasz
zażywany N
%
59
lek?
Woda
Kawa
Herbata
Inne
65
8
21
4
70%
66%
8%
21%
4%
66%
60%
50%
40%
30%
21%
20%
8%
4%
10%
0%
WODA
KAWA
HERBATA
INNE
Największa ilość badanych osób popija leki wodą (66%), mniej bo (21%) popija
herbatą,( 8%) kawą natomiast innych płynów używa (4%) badanych, np.
sokiem
pomarańczowym. Zestawienie otrzymanych wyników zaprezentowano na wykresie 16.
Wykres
17
.
Skuteczność
zażywanych
ankietowanych[N=98]
17.
Czy
zażywana
przez Pan/i leki
przeciwbólowe
działają
skutecznie?
N
Tak
Nie
Nie wiem
%
69
7
22
70%
7%
22%
60
leków
deklarowana
przez
80%
70%
70%
60%
50%
40%
30%
22%
20%
7%
10%
0%
TAK
NIE
NIE WIEM
.
W ankiecie respondenci określili skuteczność stosowanych środków przeciwbólowych.
Badania w(70%) wskazują, że stosowane przez nich leki są skuteczne, natomiast u (7 %)
nie było takiego efektu , a ( 22 %) odpowiedziało- nie wiem Otrzymane wyniki
przedstawiono na wykresie 17.
Wykres 18 . Czas w jakim ankietowani odczuwają ulgę po zażyciu leków[N=98]
18. Po jakim
czasie po zażyciu
leku
przeciwbólowego
odczuwa Pan/i
poprawę
N
po 1h
po kilku h
nie odczuwam
%
49
28
21
50%
29%
21%
61
50%
50%
45%
40%
35%
29%
30%
25%
21%
20%
15%
10%
5%
0%
PO 1H
PO KILKU H
NIE ODCZUWAM
Respondenci odpowiedzieli również na pytanie dotyczące czasu reakcji na lek i efekt
poprawy samopoczucia. Połowa badanych(50%) wskazała, że po 1 godzinie odczuwa
poprawę samopoczucia,( 29%) mieszkańców domu opieki osiąga taki efekt dopiero po
kilku godzinach od podania leku, natomiast aż( 21%) nie odczuwa poprawy swojego
stanu. Wyniki przedstawiono na wykresie 18.
Wykres 19 . Znajomość innych sposobów radzenia sobie z bólem[N=98]
19. Czy
znasz
inne
sposoby
radzenia
sobie z
bólem? N
Tak
Nie
%
36
62
37%
63%
62
Badanym mieszkańcom domu opieki zadano również pytanie dotyczące znajomości
innych, niefarmakologicznych
sposobów radzenia sobie z bólem. Większość
ankietowanych ,czyli (63%) udzieliło odpowiedzi ,że nie zna innych sposobów walki z
bólem,a( 37%) przyznało ,że korzysta z innych metod leczenia bólu. Wyniki
przedstawiono na wykresie 19.
Wykres 20. Stosowanie innych metod łagodzenia bólu deklarowana przez
ankietowanych[N=98]
20. Jakie działania
przynoszą
Panu/i
ulgę
w
pojawiającym
się
bólu , np. :
N
Spacer
Sen
Zimne okłady
Szklanka kawy
Ćwiczenia
relaksacyjne
Leki
Masaż
Inne
%
6
9
7
5
6%
9%
7%
5%
3
62
2
4
3%
63%
2%
4%
63
70%
63%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
6%
9%
7%
5%
3%
2%
4%
0%
W celu określenia sposobów radzenia sobie z bólem zadano respondentom pytanie
dotyczące podejmowanych działań przynoszących
ulgę w pojawiającym się bólu.
Pytanie to również było pytaniem kontrolnym i miało na celu weryfikację wiarygodności
udzielanych odpowiedzi na pytanie 19. Największa ilość odpowiedzi dotyczyła
stosowania leków (63%) oraz sen (9%), najmniej odpowiedzi udzielono w zakresie
aktywności sportowej (ćwiczenia relaksacyjne i spacer). Zestawienie otrzymanych
wyników zaprezentowano na wykresie 20.
Wykres 21 . Występowanie skutków ubocznych u respondentów[N=98]
21.
Czy
kiedykolwiek
zauważył Pan/i u
siebie
skutki
uboczne
po
zastosowaniu leku
przeciwbólowego? N
Tak
Nie
Nie
zwróciłem
uwagi
Trudno
powiedzieć
%
10
37
10%
38%
41
42%
10
10%
64
45%
42%
40%
38%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
10%
10%
5%
0%
TAK
NIE
NIE ZWRÓCIŁEM
UWAGI
TRUDNO
POWIEDZIEĆ
Respondenci określili również skutki uboczne jakie występują u nich po
zastosowaniu leku przeciwbólowego. Najwięcej osób badanych (42%) nie zwróciło
uwagi w tym zakresie, natomiast (38%) nie odczuło żadnych skutków ubocznych,
wystąpiły one u jedynie( 10%) badanych,(10%)respondentów nie miało zdania. Wyniki
zobrazowano na wykresie 21.
Wykres 22 . Zachowanie przy zaobserwowanych skutkach ubocznych[N=98]
22. Jeśli tak , proszę zaznaczyć
co Pan/i zrobił/a w takiej
sytuacji?
n
Zaprzestałem/am stosowania
leku
Stosowałem/am lek nadal
Zgłosiłem/am się do lekarza
Nie dotyczy
%
8
9
12
69
8%
9%
12%
70%
65
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
70%
12%
9%
8%
Ankietowani, u których wystąpiły skutki uboczne udzielili również odpowiedzi
co robili w takiej sytuacji. Największa ilość badanych zgłosiła się do lekarza (12%),
natomiast pomimo wystąpienia skutków ubocznych (9%) nadal stosowało lek. Wyniki
przestawnio na wykresie 22.
Wykres 23 . Źródło pozyskiwania leków przeciwbólowych[N=98]
23. Od kogo
otrzymuje Pan/i
leki
przeciwbólowe ? N
Kupuję
sobie
sam/a
Od rodziny
Od pielęgniarki
Inne
%
20
25
60
3
20%
26%
61%
3%
66
70%
61%
60%
50%
40%
26%
30%
20%
20%
3%
10%
0%
KUPUJĘ SOBIE
SAM/A
OD RODZINY
OD PIELĘGNIARKI
INNE
Badani najczęściej pozyskują leki przeciwbólowe od pielęgniarki zlecone przez lekarza.
(26%) pozyskuje od rodzin,(20%)podopiecznych wykupuje sobie sama .Otrzymane
wyniki przedstawiono na wykresie 23.
Wykres 24 . Stosowanie innych środków uśmierzających ból i zmiana dawek[N=98]
24. Czy zdarza
się , że w celu
zmniejszenia
dolegliwości
bólowych
stosujesz
substancje inne
niż
leki
przeciwbólowe
(Alkohol
,
używki)
lub
celowo
przyjmujesz zbyt
duże
dawki
leków
przeciwbólowych
?
N
Tak
Nie
%
13
85
13%
87%
67
90%
87%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
13%
20%
10%
0%
TAK
NIE
Na pytanie „Czy zdarza, że w celu zmniejszenia dolegliwości bólowych stosujesz
substancje inne niż leki przeciwbólowe lub celowo zmieniasz dawki leków
przeciwbólowych ?” (87%) badanych odpowiedziało nie (13%) odpowiedziało
twierdząco. Wyniki w tym zakresie przedstawia wykres 24.
Wykres 25. Poprawa jakości życia po zastosowaniu leków przeciwbólowych[N=98]
25. Czy uważa
Pani/i że leki
przeciwbólowe
poprawiły
jakość Pana/i
życia?
N
Tak
Nie
%
69
29
70%
30%
68
80%
70%
70%
60%
50%
40%
30%
30%
20%
10%
0%
TAK
NIE
Ankietowani w (70%) stwierdzili, że leki poprawiły jakość ich życia,(30%), że nie co
zobrazowano na wykresie 25.
Wykres
26.
Świadomość
ankietowanych
przyjmowanie leków przeciwbólowych[N=98]
26.Wg
Pana/i
występują
zagrożenia
z powodu
zażywania
leków
p/bólowych
?
N
Tak
Nie
Nie wiem
%
21
36
41
21%
37%
42%
69
odnośnie
zagrożeń
jakie
niesie
45%
42%
40%
37%
35%
30%
25%
21%
20%
15%
10%
5%
0%
TAK
NIE
NIE WIEM
Na podstawie otrzymanych wyników określono świadomość respondentów w kontekście
występowania zagrożeń związanych ze stosowaniem leków przeciwbólowych. Spośród
wszystkich badanych mieszkańców aż (42%) nie zna możliwych zagrożeń, (21%) jest
ich świadoma,(37%) twierdzi,iż środki przeciwbólowe nie niosą żadnych zagrożeń.
Na wykresie 26 przedstawiono otrzymane wyniki.
Badania statystyczne
10. Określ natężenie bólu według skali VAS ;
gdzie 0 -oznacza brak bólu , a 10 najgorszy
możliwy ból.
5,00
1.
Płeć
Mężczyzna n
%
Kobieta
n
%
Ogółem
n
%
6,00
17
28,0%
34,0%
12
26
25,0%
54,2%
26
43
26,5%
43,9%
p
4,79
0,091
Ogółem
7,00
14
Chi-kwadrat
Pearsona
19
50
38,0% 100,0%
10
48
20,8% 100,0%
29
98
29,6% 100,0%
Analiza statystyczna nie wykazała istotnej zależności pomiędzy płcią ankietowanych
a ich oceną natężenia bólu
20. Jakie działania przynoszą Panu/i ulgę w pojawiającym
się bólu , np. :
70
Ogółe
m
p
Spac
er
1. Mężczyz N
4
Płe na
%
ć
8,0%
Kobieta
N
%
Ogółem
9
7
18,0
%
14,0
%
5
10,0%
4,0%
0
1
0
0
4,2%
0,0
%
0,0
%
0,0%
2,1%
5
3
6
9
7
6,1%
9,2
%
7,1
%
Leki
Mas
aż
22
0
1
50
44,0
0,0%
%
2,0
%
100,0
%
2
2
N
%
Sen
Zimn
Ćwiczeni
e
Szklan
a
okła
ka
relaksacy
dy
kawy
jne
5,1%
3,1%
Chikwadra
t
Pearso
na
40
Inn
e
2
3
48
83,3
4,2%
%
6,3
%
100,0
%
2
4
98
63,3
2,0%
%
62
4,1
%
100,0
%
30,19
0,00
01
Analiza statystyczna wykazała istotną zależność pomiędzy płcią ankietowanych a
tym jakie działa przynoszą im ulgę w pojawiającym się bólu. 18% mężczyzn przyznaje
iż sen przynosi im ulgę. Natomiast 83% kobiet wskazuje iż ulgę w bólu przynoszą im
leki
23. Od kogo otrzymuje Pan/i leki
przeciwbólowe ?
1.
Płeć
Mężczyzna n
%
Kobieta
n
%
Ogółem
n
%
Kupuję sobie
sam/a20
Od
rodziny
Od
pielęgniarki
8
19
20
16,0%
38,0%
2
6
4,2%
12,5%
10
25
10,2%
25,5%
Chi-kwadrat
Pearsona
p
19,99
0,0001
Inne Ogółem
3
50
40,0% 6,0% 100,0%
40
0
48
83,3% 0,0% 100,0%
60
3
98
61,2% 3,1% 100,0%
Analiza statystyczna wykazała istotną zależność pomiędzy płcią ankietowanych
a tym od kogo otrzymują leki przeciwbólowe. 38% mężczyzn leki przeciwbólowe
otrzymuje od rodziny. Natomiast ponad 83% kobiet leki przeciwbólowe otrzymuje od
pielęgniarki
25. Czy uważa Pani/i że leki przeciwbólowe
poprawiły jakość Pana/i życia?
Tak
1.
Płeć
Mężczyzna n
%
Kobieta
n
%
Ogółem
n
%
Ogółem
Nie
33
17
66,0%
Chi-kwadrat
Pearsona
p
0,95
0,226
50
34,0% 100,0%
36
12
75,0%
48
25,0% 100,0%
69
29
70,4%
98
29,6% 100,0%
Analiza statystyczna nie wykazała istotnej zależności pomiędzy płcią ankietowanych
a ich opinią czy leki przeciwbólowe poprawiły jakość ich życia
71
14. Jak postępuje Pan/i w przypadku pojawienia się
bólu?
Leczę się
domowy
mi
Konsultuj
sposoba
e się z
mi
lekarzem
Biorę lek
przeciwbólowy bez rec
epty
1.
Płe
ć
Mężczyz
na
n
%
Kobieta
n
%
Ogółem
n
%
inne
Ogółe
m
9
9
25
7
50
18,0%
18,0%
50,0%
14,0
%
100,0
%
28
6
14
0
48
100,0
%
58,3%
12,5%
29,2%
0,0%
37
15
39
7
98
7,1%
100,0
%
37,8%
15,3%
39,8%
Chikwadrat
Pearson
a
p
20,42
0,000
1
Analiza statystyczna wykazała istotną zależność pomiędzy płcią ankietowanych
a tym jak postępują w przypadku pojawienia się bólu. Ponad 58% kobiet przyznaje, iż
bierze leki przeciwbólowe bez recepty. Natomiast 50% mężczyzn przyznaje iż
konsultuje się z lekarzem
10. Określ natężenie bólu według skali VAS ;
gdzie 0 -oznacza brak bólu , a 10 najgorszy
możliwy ból.
5,00
2.Wiek 26-45
n
%
46-60
35,3%
29,4%
13
14
Powyżej
60
35,1%
37,8%
7
24
15,9%
54,5%
Ogółem
26
43
26,5%
43,9%
n
%
n
%
p
5,92
0,205
Ogółem
7,00
5
n
%
6,00
6
Chi-kwadrat
Pearsona
6
17
35,3% 100,0%
10
37
27,0% 100,0%
13
44
29,5% 100,0%
29
98
29,6% 100,0%
Analiza statystyczna nie wykazała istotnej zależności pomiędzy wiekiem
ankietowanych a ich oceną natężenia bólu
20. Jakie działania przynoszą Panu/i ulgę w pojawiającym
się bólu , np. :
Zimn
Ćwiczeni
e
Szklan
a
Spac
okła
ka
relaksacyj
Mas Inn
er
Sen
dy
kawy
ne
Leki
aż
e
2.Wi
ek
26-45
N
2
%
11,8
%
2
1
11,8
5,9%
%
3
17,6%
2
11,8%
72
6
Chikwadra
t
Pearso
Ogółe
na
m
0
1
17
35,3
0,0%
%
5,9
%
100,0
%
22,21
p
0,07
4
46-60
N
%
Powyż N
ej 60
%
Ogółem
1
2,7%
3
6,8%
N
%
6
6,1%
5
3
2
1
13,5
8,1%
%
5,4%
2,7%
3
0
0
4,5
6,8%
%
0,0%
0,0%
7
5
3
9,2
7,1%
%
5,1%
3,1%
2
9
24
0
1
37
64,9
0,0%
%
2,7
%
100,0
%
2
2
44
72,7
4,5%
%
4,5
%
100,0
%
2
4
98
63,3
2,0%
%
4,1
%
100,0
%
32
62
Analiza statystyczna nie wykazała istotnej zależności pomiędzy wiekiem
ankietowanych a tym jakie działa przynoszą im ulgę w pojawiającym się bólu.
23. Od kogo otrzymuje Pan/i leki
przeciwbólowe ?
Kupuję sobie
sam/a20
2.Wiek 26-45
n
%
46-60
n
%
Powyżej
60
Ogółem
n
%
n
%
Od
rodziny
5
4
29,4%
23,5%
4
15
10,8%
40,5%
1
6
2,3%
13,6%
10
25
10,2%
25,5%
Od
pielęgniarki
Chi-kwadrat
Pearsona
p
20,72
0,002
Inne Ogółem
7
1
17
41,2% 5,9% 100,0%
17
1
37
45,9% 2,7% 100,0%
36
1
44
81,8% 2,3% 100,0%
60
3
98
61,2% 3,1% 100,0%
Analiza statystyczna wykazała istotną zależność pomiędzy wiekiem
ankietowanych a tym od kogo otrzymują leki przeciwbólowe. Ponad 40 badanych w
wieku 46-60 lat przyznaje iż leki przeciwbólowe otrzymuje od rodziny. Natomiast
ponad 81% badanych powyżej 60 roku życia leki przeciwbólowe otrzymuje od
pielęgniarki .
25. Czy uważa Pani/i że leki przeciwbólowe
poprawiły jakość Pana/i życia?
Tak
2.Wiek 26-45
n
%
46-60
n
%
Powyżej
60
Ogółem
n
%
n
%
Ogółem
Nie
14
3
82,4%
Chi-kwadrat
Pearsona
p
3,73
0,154
17
17,6% 100,0%
22
15
59,5%
37
40,5% 100,0%
33
11
75,0%
44
25,0% 100,0%
69
29
70,4%
98
29,6% 100,0%
73
Analiza statystyczna nie wykazała istotnej zależności pomiędzy wiekiem
ankietowanych a ich opinią czy leki przeciwbólowe poprawiły jakość ich życia
14. Jak postępuje Pan/i w przypadku pojawienia się
bólu?
Leczę się
domowy
Biorę lek
mi
Konsultuj
przeciwbólowy bez rece sposoba
e się z
pty
mi
lekarzem
2.Wie 26-45
k
46-60
n
%
n
%
Powyż
ej 60
Ogółem
n
%
n
%
inne
Ogółe
m
7
2
7
1
17
41,2%
11,8%
41,2%
5,9%
100,0
%
6
5
20
6
37
16,2%
13,5%
54,1%
16,2
%
100,0
%
24
8
12
0
44
54,5%
18,2%
27,3%
0,0%
100,0
%
37
15
39
7
98
37,8%
15,3%
39,8%
7,1%
100,0
%
Chikwadrat
Pearson
a
p
19,41
0,00
4
Analiza statystyczna wykazała istotną zależność pomiędzy wiekiem
ankietowanych a tym jak postępują w przypadku pojawienia się bólu. Ponad 41%
badanych w wieku 26-45 lat przyznaje iż bierze leki przeciwbólowe bez recepty.
Natomiast 54% badanych w wieku 46-60 lat przyznaje iż konsultuje się z lekarzem
10. Określ natężenie bólu według
skali VAS ; gdzie 0 -oznacza
brak bólu , a 10 najgorszy
możliwy ból.
5,00
8. W jakich częściach Głowa
ciała jest najczęściej
umiejscowiony?
Gardło
n
%
n
%
Zęby
n
%
Brzuch
n
%
Kręgosłup n
%
Inne
n
%
Ogółem
n
%
6,00
17
19,4%
54,8%
3
0
75,0%
0,0%
3
7
23,1%
53,8%
3
1
27,3%
9,1%
7
10
30,4%
43,5%
4
8
25,0%
50,0%
26
43
26,5%
43,9%
74
p
15,3
0,121
Ogółem
7,00
6
Chikwadrat
Pearsona
8
31
25,8% 100,0%
1
4
25,0% 100,0%
3
13
23,1% 100,0%
7
11
63,6% 100,0%
6
23
26,1% 100,0%
4
16
25,0% 100,0%
29
98
29,6% 100,0%
Analiza statystyczna nie wykazała istotnej zależności pomiędzy miejscem
umiejscowienia bólu u ankietowanych a ich oceną natężenia bólu
DYSKUSJA
Analiza badań wykonanych na przestrzeni ostatnich lat wykazały,iż zażywanie
środków przeciwbólowych tych na receptę i tych z grupy OTC(dostępne bez recepty)
w Polsce i na całym świecie jest zatrważająceStatystyki mówią same za
siebie ,łykamy dwa miliardy tabletek przeciwbólowych.
Badania własne przeprowadzono w grupie 98 podopiecznych w 2019 roku.49%
ogółu stanowiły kobiety ,mężczyżni stanowili 50 %. Najliczniejszą grupą byli badani
w wieku powyżej 60 roku życia 44%,w wieku 46-60 (37%),w wieku 26-45(17%).
Trzy czwarte badanych stosowali
leki przeciwbólowe , przy czym częściej
stosowały je kobiety.Podobny wynik uzyskał Baraniak i wsp. gdzie częstość
stosowania analgetyków wynosiła 73,7% całej badanej populacji , a kobiety częściej
sięgały po leki przeciwbólowe[].W przeprowadzonym na populacji Finlandii
badaniu
,
w
którym
oceniono
racjonalność
zażywania
leków
przeciwbólowych ,środki te zażywało aż 71% respondentów.Codziennie lub kilka
razy w tygodniu stosowało 8,8%leków OTC,na receptę 8,7% respondentów.Ogólna
częstość stosowania analgetyków wynosiła 4,6%[].Podobne wyniki uzyskał Reguła
iwsp. Na podstawie ankiety na38 tysiącach chorych.Podobnie jak w/w badaniach
częściej po leki sięgały kobiety (55%)
75
WNIOSKI
Analiza
przeprowadzonych badań pozwoliła na wyciągnięcie następujących
wniosków :
1.Większość badanych ocenia stan swojego zdrowia jako średni (bez względu na
płeć i wiek) .
2.Stosowanie leków przeciwbólowych na receptę i
OTC jest zjawiskiem
powszechnym bez względu na płeć , wiek czy wykształcenie.
3.Najczęściej używanym środkiem przeciwbólowym
był paracetamol i ibuprofen.
4.Większość respondentów korzysta z konsultacji lekarza i wykupowanych na receptę
analgetyków ;zdarzały się przypadki ,że mieszkańcy sami decydowali o wyborze
środków przeciwbólowych i kupowali je bez recepty (OTC) lub pozyskiwali od
rodziny, opiekunów prawnych lub osób postronnych.
5. Ankietowani potrafili łączyć środki przeciwbólowe z alkoholem lub innymi
lekami ,np. zawierającymi kodeinę.
6.Badania wykazały brak świadomości badanych osób bez względu na płeć, wiek
i wykształcenie jakie zagrożenia niosą nadużywanie leków przeciwbólowych
oraz stosowanie ich z używkami ,czy też stosując tzw samoleczenie.
7. Mniejszość badanych, pomimo wystąpienia objawów ubocznych nadal stosowali
analgetyk i nie zgłaszali zaistniałej sytuacji lekarzowi lub pielęgniarce.
8.Większość ankietowanych nie zna innych sposobów radzenia sobie z dolegliwościami
bólowymi prócz zażywania środków przeciwbólowych.
9.Wyniki przeprowadzonych badań .pokazują,iż należy zwrócić większą uwagę na
edukację podopiecznych , podnosząc
poziom
ich
świadomości
na
przyjmowanych środków przeciwbólowych, działań niepożądanych, interakcji
76
temat
oraz
uświadomienia istniejących niefarmakologicznych sposobów radzenia sobie z bólem.
STRESZCZENIE
Wstęp.Stosowanie
leków przeciwbólowych na receptę i tych dostępnych bez
receptyOTC(over-the-counter) przez
Polaków niezależnie od płci ,wieku oraz
wykształcenia jest zjawiskiem dość powszechnym .Główną przyczyną tego zjawiska jest
zwalczanie dolegliwości bólowych jako podstawowe wskazanie.
Cel pracy. Celem pracy była ocena nawyków i zachowań związanych ze stosowaniem
środków przeciwbólowych w jednym z Domów Opieki Społecznej dla Przewlekle
Chorych Psychicznie w Krakowie.
Materiał i metody.Badania przeprowadzono w okresie od września do października
2019 r. metodą wywiadu standaryzowanego. Narzędziem badawczym, którym posłużono
się do zebrania danych, był autorski kwestionariusz. Badaniem objęto wybranych losowo
98 podopiecznych w/w domu opieki . Wiek ankietowanych zawierał się w przedziale od
25 do powyżej 60 lat.Otrzymane wyniki badań poddano analizie statystycznej .Do
opracowania statystycznego wyników użyto arkusza kalkulacyjnego Exel.Wszystkie
obliczenia wykonano za pomocą pakietu statystycznego
SPSS
Statistics 21,0.Do
zbadania zależności statystycznej pomiędzy analizowanymi cechami użyto testu chi
kwadrat.Wartość prawdopodobieństwa p<0,05 uznano za statystycznie istotną.
Wyniki. W badanej grupie 50% stanowili mężczyżni, a 49 % kobiety.Najliczniejszą
grupą byli resondenci w wieku powyżej 60 lat( 45%),osoby w przedziale 46-60
(38 %),natomiast w wieku 26-45 (17%). 49%posiada wykształcenie podstawowe , 31%
zawodowe,średnie 15%, wyższe 5%. Pod względem oceny własnego stanu zdrowia 41%
badanych określiło swój stan zdrowia jako średni,30% dobry 23%, zły- bardzo zły 2% z
powodu zaawansowanej choroby nowotworowej. Analizie poddano nawyki i zachowania
związane ze stosowaniem środków przeciwbólowych wykupowanych na receptę i tych
dostępnych bez recepty.Trzy czwarte ankietowanych(85%) odpowiedziało, że odczuwa
ból i z tego powodu zażywa leki przeciwbólowe . Częste użycie (raz lub kilka razy w
miesiącu) leków analgetycznych deklarowano 69% ankietowanych,kilka razy w roku
13%,rzadziej 17%.Bez względu na wiek i płeć badani skarżyli się na bóle głowy
77
32%,kręgosłupa 23%,zębów 13%,brzucha 11%, bóle gardła oraz 16% inne.Dolegliwości
bólowe najczęściej odczuwali w dzień 51%, w nocy 32% oraz w dzień i noc
17%.Farmaceutyki najczęściej popijano wodą 66%,herbatą 21%, kawą 8%, inne 4% np.
sokiem pomarańczowym.Najczęściej stosowanym analgetykiem był paracetamol
40% ,ibuprofen 18 %,ketoprofen 16%.pyralgin 14%, inne 11%.W przypadku pojawienia
się dolegliwości bólowych 40% ankietowanych skorzystało z porady lekarza.Środki
przeciwbólowe w 61% otrzymywali od pielęgniarki wg zaleceń lekarza ,20% zakupiła
analgetyk bez recepty oraz 26% pozyskiwała od rodzin lub opiekunów prawnych.
Zdarzało się przyjmować leki przeciwbólowe razem z alkoholem lub innymi lekami
zawierającymi substancje odurzające. Nie było tu istotnej różnicy biorąc pod uwagę płeć.
Aż 63%podopiecznych nie zna innych metod walki z bólem, a 78% nie ma świadomości
jakie zagrożenia mogą wyniknąć z samoleczenia i nieodpowiedniego stosowania
środków przeciwbólowych.
Wnioski.Więcej niż połowa respondentów konsultowała dolegliwości bólowe z
lekarzem .Stosowali analgetyki wydawane na receptę.Leki przeciwbólowe w większości
przypadków pozyskiwali od pielęgniarki.Ze względu na dużą dostępność środków OTC
wykupowali je sami lub pozyskiwali od rodzin lub osób postronnych.Zdarzały się
przypadki przyjmowania leku przeciwbólowego z alkoholem i innymi lekami
odurzającymi.Najważniejszym powodem zażywania analgetyków było zniesienie
dolegliwości bólowych bez świadomości zagrożeń jakie za sobą niosą.Stosowali je
nawet w przypadku wystąpienia objawów ubocznych.Badani uważali ,iż w walce z bólem
najskuteczniejszą formą jest zażywanie lekow ,inne niefarmakologiczne sposoby
leczenia bólu są im raczej nieznane.
Słowa Kluczowe: Środki przeciwbólowe, podopieczni analgetyki, leki OTC.
Summary
Piśmiennictwo ;
1.https://dziennikzachodni.pl/leki-przeciebolowe-polacy-rekordzistami78
europy/ar/9482……2020-01-29.[dostęp 2020-01-29.
2.Wordliczek J, Dobrogowski J.,Zestaw szkoleniowy dla pielęgniarek ,Warszawa 2009:
s.3
3.Główczeska – Siedlecka E. ,Mądra – Gackowska K. ,Nowacka K. , Kędziora Kornatowska K.,Historia i rozwój leczenia bólu – przegląd wiedzy na temat
postępowania analgetycznego od starożytności do czasów współczesnych;s.479-487.
4. Hilgier M. ,Historia i leczenie bólu przewlekłego ,Nowa Medycyna 2/2001;Czytelnia
Medyczna[dostęp 2020-02-28]
5.Malinowski Z.,Molekuły które zmieniły świat -życie bez bólu, Łódż 2014 s.43-45
6.Wróbel E. ,Szymański
zespołów
bólu
D.Charakterystyka zjawiska bólu oraz wybranych
mięśniowego
–
mialgii
.Edukacja
Biologiczna
i
Srodowiskowa .Warszawa 2015:s.19
7.Szkutnik – Fiedler D., Sierżant M.,Madziała J. Mechanizmy powstawania
bólu.Farmacja Współczesna 2013;6:1-3
8.https://www.medme.pl/artykuly/bol-rodzaje-leczenie-bolu-leki-itabletki,69544.html[dostęp2020-02-19]
9.Hilgier M. Od bólu do bólu.Niedokończona rozmowa.Warszawa:Wydawnictwo
Lekarskie PZWL;2008;s.8; s. 57-68: s.149
10.
.Korzeniowska K. ,Szałek E. ,Ból ,Farmacja Współczesna ,Poznań 2010;3:9-14
11.Gdy
bół uniemożliwia normalne życie, Wydawnictwo JOT 2019:s.78,s.47-59
12.Kocot – Kępska M.,Szułdrzyński K. Skale oceny bólu .Medycyna Praktyczna dla
lekarzy 2014:s.1-5.
13http://analgomed.pl/blog/skale-oceny-natezenia-bolu-jak-nich-korzystac-i-doczego-…….[dostep12.04.2020]
14.Białek J.fizjotechnologia.com/ciekawostki/skala-VAS-i-skala……[dostęp 2020-0518]
15.Motzing G.,Schwarz S.,Pielęgniarstwo Geriatryczne,Urban& Partner Wrocław
2012:s.506-509.
16.https://senni.pl/pl_PL/tresc/odcienie-starosci[dostep2020-04-27].
17.Zajączkowska R.;Praktyka kliniczna-przewodnik leczenia bólu:Leczenie bólu u osób
79
w podeszłym wieku.Med.Prak.,2018:5:94-101
18.https://medycynaipasje.com.pl/a983/Leczenie-osob-w-starszym-wieku.html
19.de
Walden – Gałuszko K. Psychologiczne aspekty bólu i jego leczenia.Medycyna
Paliatywna w Praktyce 2007;1,2, 66-70
20.https://www.onkonet.pl/dp_bol_aspekt_psychologiczny.php[dostęp2020-04-15]
21.Kossobudzki P. Nocebo, czyli chorzy z przekonania.Przekrój [dostep 22.07.2009]
22.Kozłowska-Szczęsna T , Krawczyk B , Kuchcik M , Wpływ środowiska
atmosferycznego na zdrowie i życie człowieka , PAN Instytut Geografii i
zagospodarowania przestrzennego im. St Leszczyńskiego , 2004
23.
https://www.doz.pl/czytelnia/a1587-Lekarstwo na niepogodę[dostep2020-04-13]
24.https://www,tygodnikprzeglad.pl/chorzy-na-pogode[dostęp2020-04-15]
25.https://www.doz.pl/czytelnia/a2769-Naturalne
_metody_leczenia_bolu[dostep2020-02-02]
26.https://wyborcza.pl/1,75400,13249330,Łykamy_dwa_miliardy_tabletek_przeciw
bolo…[dostęp2020-05-10]
27.Kotlińska-Lemieszek A.,Łuczak J.Analgetyki nieopioidowe i opioidowe stosowane w
leczeniu
bólu
nowotworowego(http://www.czytelniamedyczna.pl/1302,analgetyki-
nieopioidowe-i-opioidowe-stosowane-w-leczeniu-bolu-nowotworowego.html).,,Nowa
Medycyna-Ból i Opieka Paliatywna: I,sierpień 2000.[dostęp2019-05-13].
28.Prusiński A.,Miejsce nowoczesnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych
(NLPZ) w leczeniu bólów głowy. Medycyna i życie”.5(3), 2012
29.de Walden-Gałuszko K.,Kaptacz A.:Pielęgniarstwo w Opiece Paliatywnej i
Hospicyjnej,Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005:s.61-75.
30.Kostkowski W., Herman Z.S. ,Farmakologia,tom 1,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,
Warszawa 2008 s.45,s.242-245.,s.227
31.Jachowicz R. ,Farmacja Praktyczna,Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa
2010 ,s.250
32.https://apteline.pl/artykuly/najpopularniejsze-na-polskim-rynku-leki-przeciwbólowe
[dostep2020-04-26].
33.Krajnik
M.,Żylicz
Z.,Polska
Medycyna
Medica,Warszawa 2003
80
Paliatywna,
Wydawnictwo
Via
34.Jankowska-Polańska B.,Uchmanowicz I.:Geriatria 2014;8:1-12
35.https://www.mp.pl/bol/wytyczne/186327,leczenie-bolu-u-osob-w-podeszlym-wieku
[dostep2020-01-29]
36.Seńczuk W.,Toksykologia,Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa 2002
37.Woroń J.,Bezpieczna Farmakologia;Wydawca CMJ.Kraków 2016;s.17.
38.Nowa Encyklopedia Powszechna PWN,t. 6Warszawa 2000,s.590
39.Vetulani
J.
,Uzależnienia
Lekowe:mechanizmy neurobiologiczne
ipodstawy
farmakoterapii.;Wydawnictwo Polskiej Akademii Medycznej ,Kraków 2007,s.8.
40.https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/uzależnienia/91662,uzależnienie
-
opioidowe[dostęp2020-04-26]
41.Danysz A. ,Farmakologia,PZWL,Warszawa 2000 ;s.21
42.Jarosz M.,Dzieniszewski J.,Uważaj ,co jesz gdy zażywasz leki :Wydawnictwo
Lekarskie PZWL,Warszawa 2007,s.9- 11,s.133-135
43.https;//biotechnologia.pl/farmacja/mr-dr-sr-xr-sl-xl-jak-rozwiklac-skrot,15730.
44.Maszke A.W.,Metodologiczne podstawy badań empirycznych ,Wydawnictwo
Uniwersytetu Rzeszowskiego ,Rzeszów 2004, s.44,s.53
45.Pilch
T.,Bauman
T.,Zasady
badań
pedagogicznych,strategie
ilościowe
i
jakościowe,Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001 ,s.36,s43-44,s.71 .
46.Dutkiewicz W.,Podstawy metodologii badań do pracy magisterskiej i licencjackiej z
pedagogiki,Kielce 2001,s.50
47 .Nowak S.,Metodologia
badań społecznych,Wydawnictwo Naukowe PWN.
Warszawa , 2007,s.22-35,s.214.
48.Konarzewski
K.,Jak
uprawiać
badania
oświatowe:metodologia
praktyczna,Warszawa,cop.2000.ISBN 83-02-07784-4
49.Łobocki M. ,Metody i techniki badań pedagogicznych,Krakow ,2000.ISBN 8388030-87-6
50.Babbie E.:Badania społeczne w praktyce .Warszawa ,2003,ISBN 83-01-14068-2
7.Kocot
– Kępska,Dobrogowski J.,Neurologia,znieczulenie regionalne i terapia
bólu,2011:239-253.
8.Korzeniowska K. ,Szałek E. ,Ból ,Farmacja Współczesna ,Poznań 2010;3:9-14
9.Hilgier M. Ból przewlekły -problem medyczny i społeczny.Przew Lek 2002;5:6-11
81
10.DienerHCH,Maier Ch. Leczenie bólu .Wrocław:Wydawnictwo Medyczne
Urban& Partner;2003
11.Wordliczek J,Dobrogowski J.Leczenie bólu.Warszawa:Wydawnictwo Lekarskie
PZWL ;2007
13.Dobrogowski J. ,Wordliczek J. Medycyna bólu .Warszawa: Wydawnictwo
Lekarskie PZWL; 2005
15.Domżał TM. Ból przewlekły – problemy kliniczne i terapeutyczne .Polski
Przegląd Neurologiczny 2008;4:1-8
16.Przeklasa – Muszyńska A.,Dobrogowski J., Wordliczek J. Patofizjologia bólu
ostrego.Terapia 2006;11:6-10
.Rowbotham DJ. Ból przewlekły. Gdańsk :Via Medica;2003
26.Parnowski T.
Farmakoterapia u osób w wieku podeszłym. W : Bilikiewicz A., Pużyński S., Robakowski J., Wiórka
J. (red). Psychiatria . t 3, Urban & Partner , Wrocław 2005
27. Woroń M,. Dobrogowski J., Wordliczek J.,Kleja J. Leczenie bólu w oparciu o
drabinę analgetyczną . Medycyna po dyplomie 2011;08
28.Woroń M.,Dobrogowski J,. Wordliczek J. Trudne sytuacje w leczeniu bólu :
działania niepożądane , interakcje , błędy w farmakoterapii bólu , zasady kojarzenia
leków przeciwbólowych . Medycyna po dyplomie 2011;
29. Dobrogowski J,. Przeklasa-Muszyńska A,. Woroń J. i wsp. Zasady kojarzenia
leków w terapii bólu . Medycyna Paliatywna w praktyce 2007 ;
30. Kostowski W,. Herman Z . Nieopioidowe leki przeciwbólowe , leki stosowane w
dnie oraz w leczeniu chorób reumatycznych. Kostowski W. (red) . Podstawy
Farmakoterapii . PZWL 2010
31. Kostowski W., Herman Z . Opioidowe leki przeciwbólowe : Kostowski W. (red)
Postawy Farmakoterapii . PZWL 2010
82
8.Korzeniowska K. ,Szałek E. ,Ból ,Farmacja Współczesna ,Poznań 2010;3:9-14
9.Hilgier M. Ból przewlekły -problem medyczny i społeczny.Przew Lek 2002;5:6-11
10.DienerHCH,Maier Ch. Leczenie bólu .Wrocław:Wydawnictwo Medyczne
Urban& Partner;2003
11.Wordliczek J,Dobrogowski J.Leczenie bólu.Warszawa:Wydawnictwo Lekarskie
PZWL ;2007
13.Dobrogowski J. ,Wordliczek J. Medycyna bólu .Warszawa: Wydawnictwo
Lekarskie PZWL; 2005
83
15.Domżał TM. Ból przewlekły – problemy kliniczne i terapeutyczne .Polski
Przegląd Neurologiczny 2008;4:1-8
16.Przeklasa – Muszyńska A.,Dobrogowski J., Wordliczek J. Patofizjologia bólu
ostrego.Terapia 2006;11:6-10
.Rowbotham DJ. Ból przewlekły. Gdańsk :Via Medica;2003
26.Parnowski T. Farmakoterapia u osób w wieku podeszłym. W : Bilikiewicz A.,
Pużyński S., Robakowski J., Wiórka J. (red). Psychiatria . t 3, Urban & Partner ,
Wrocław 2005
27. Woroń M,. Dobrogowski J., Wordliczek J.,Kleja J. Leczenie bólu w oparciu o
drabinę analgetyczną . Medycyna po dyplomie 2011;08
28.Woroń M.,Dobrogowski J,. Wordliczek J. Trudne sytuacje w leczeniu bólu :
działania niepożądane , interakcje , błędy w farmakoterapii bólu , zasady kojarzenia
leków przeciwbólowych . Medycyna po dyplomie 2011;
29. Dobrogowski J,. Przeklasa-Muszyńska A,. Woroń J. i wsp. Zasady kojarzenia
leków w terapii bólu . Medycyna Paliatywna w praktyce 2007 ;
30. Kostowski W,. Herman Z . Nieopioidowe leki przeciwbólowe , leki stosowane w
dnie oraz w leczeniu chorób reumatycznych. W;Kostowski W. (red) . Podstawy
Farmakoterapii . PZWL 2010
31. Kostowski W,. Herman Z . Opioidowe leki przeciwbólowe . W: Kostowski W.
(red) Postawy Farmakoterapii . PZWL 2010
33.Zajączkowska R. ,Przewodnik leczenia bólu.Leczenie bólu u osób w podeszłym
wieku.Kraków 2018
41.Zając J.,Holistyczna Opieka Paliatywna w zaawansowanej fazie choroby
84
nowotworowej,Wydawnictwo BIBLOS,Tarnów 2003,s.88-100.
42.Woroń J. ,Bezpieczna farmakoterapia,CMJ 2016 ,s.6-21
WYKAZ RYCIN I WYKRESÓW
Ryciny
Ryc. 1. Akupunktura ......................................................................................................... 9
Ryc. 2. Ignipunktura oraz stawianie baniek ...................................................................... 9
Ryc. 3. ............................................................................................................................. 11
Ryc. 4. Proces nocycepcji [wg Wrodliczek J. i Dobrogowski J., 2004] ......................... 12
Ryc. 5. Skale oceny natężenia bólu. ............................................................................... 16
Ryc. 6. Skala słowna (VRS) ........................................................................................... 16
Ryc. 7. Skala Wonga – Bakera [10] ................................................................................ 17
Ryc. 8. Drabina analegtyczna WHO ............................................................................... 28
Ryc. 9. Leki przeciwbólowe ........................................................................................... 29
Wykresy
Wykres 1. Rozkład płci respondentów [%] .......... Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 2. Rozkład wiekowy respondentów [%] .. Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 3. Rozkład wykształcenia [%] ................. Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 4. Czas przebywania w domu opieki ....... Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 5. Ocena samopoczucia respondentów [%] .................... Ошибка! Закладка не
85
определена.
Wykres 6. Ocena występowania dolegliwości bólowych [%] .... Ошибка! Закладка не
определена.
Wykres 7 Częstotliwość występowania dolegliwości bólowych [%] ................. Ошибка!
Закладка не определена.
Wykres 8 Miejsce odczuwania bólu [%] .............. Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 9. Rodzaj odczuwanego bólu [%] ............ Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 10. Ból w skali VAS deklarowany przez ankietowanych [%] ............... Ошибка!
Закладка не определена.
Wykres 11. Pora w jakiej występuje ból deklarowana przez ankietowanych [%]
.............................................................................. Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 12. Konsultowanie leków przez ankietowanych [%] ..... Ошибка! Закладка не
определена.
Wykres 13. Stosowanie się respondentów do zaleceń lekarza [ %] . Ошибка! Закладка
не определена.
Wykres 14. Sposób postępowania w przypadku występowania bólu u ankietowanych
.............................................................................. Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 15. Rodzaje leków przeciwbólowych zażywanych przez ankietowanych
.............................................................................. Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 16. Rodzaj napoju jakim ankietowani popijają zażywane leki .............. Ошибка!
Закладка не определена.
Wykres 17. Skuteczność zażywanych leków deklarowana przez ankietowanych
.............................................................................. Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 18. Czas w jakim ankietowani odczuwają ulgę po zażyciu leków ........ Ошибка!
Закладка не определена.
Wykres 19. Znajomość innych sposobów radzenia sobie z bólem ... Ошибка! Закладка
не определена.
Wykres 20. Stosowanie innych metod łagodzenia bólu deklarowana przez
ankietowanych ...................................................... Ошибка! Закладка не определена.
Wykres 21. Występowanie skutków ubocznych u respondentów Ошибка! Закладка не
определена.
Wykres 22. Zachowanie przy zaobserwowanych skutkach ubocznych ............. Ошибка!
Закладка не определена.
Wykres 23. Źródło pozyskiwania leków przeciwbólowych ........ Ошибка! Закладка не
86
определена.
Wykres 24. Stosowanie innych środków uśmierzających ból i zmiana dawek .. Ошибка!
Закладка не определена.
Wykres 25. Poprawa jakości życia po zastosowaniu leków przeciwbólowych .. Ошибка!
Закладка не определена.
Wykres 26. Świadomość ankietowanych odnośnie zagrożeń jakie niesie przyjmowanie
leków przeciwbólowych ....................................... Ошибка! Закладка не определена.
ANEKS
ANKIETA
87
Szanowni Państwo
Zwracam się z uprzejmą prośbą o poświecenie kilku minut na wypełnienie
poniższej ankiety. Jest ona przeprowadzona w ramach badań do pracy magisterskiej.
Dotyczy stosowania leków przeciwbólowych u mieszkańców Domu Opieki Społecznej.
Ankieta jest w pełni anonimowa. Pytania mają charakter jednokrotnego lub
wielokrotnego wyboru.
Z góry dziękuje za chęci i poświęcony czas.
1. Płeć
□ Mężczyzna
□ Kobieta
2. Wiek
□ 26-45
□ 46-60
□ Powyżej 60
3. Wykształcenie
□ Podstawowe
□ Zawodowe
□ Średnie
□ Licencjat
□ Wyższe
4. Czas przebywania w Domu Opieki:
□ 0-2
□ powyżej 2
□ powyżej 5
□ powyżej 10
5. Jak ocenia Pan/i swój stan zdrowia?
□ Bardzo dobrze
□ Dobrze
□ Średnio
88
□ Źle
□ Bardzo Źle
6. Czy odczuwa Pan/i dolegliwości bólowe?
□ Tak
□ Nie
7. Jeżeli tak, to jak często?
□ Raz w tygodniu
□ Kilka razy w miesiącu
□ Kilka razy w roku
□ Rzadziej
8. W jakich częściach ciała jest najczęściej umiejscowiony? (Jeżeli ma on miejscu
kilku częściach ciała zaznacz kilka odpowiedzi)
□ Głowa
□ Gardło
□ Zęby
□ Brzuch
□ Kręgosłup
□ Inne
9. Jakie typu odczuwa Pan/i ból?
□ Tępy
□ Kujący
□ Pulsacyjny
□ Rwący
□ Opasający
□ Ciągły
□ Jednolity
10. Określ natężenie bólu według skali VAS ; gdzie 0 – oznacza brak bólu,
a 10 –najgorszy możliwy ból.
□ 0
□ 1
89
□ 2
□ 3
□ 4
□ 5
□ 6
□ 7
□ 8
□ 9
□ 10
11. Pora występowania bólu?
□ Dzień
□ Noc
12. Czy konsultuje Pan/i dolegliwości bólowe z lekarzem?
□ Tak
□ Nie
13. Czy stosuje się Pan/i do zaleceń lekarza?
□ Tak
□ Nie
14. Jak postępuje Pan/i w przypadku pojawienia się bólu?
□ Biorę lek przeciwbólowy bez recepty
□ Leczę się domowymi sposobami
□ Konsultuje się z lekarzem
□ Inne………………………….
15. W przypadku przyjmowania leku – podaj nazwę:
□ Paracetamol
□ Pyralgin
□ Ibuprofen
90
□ Ketonal
□ Inne………………………..
16. Czym popijasz zażywany lek?
□ Woda
□ Kawa
□ Herbata
□ Inne
17. Czy zażywana przez Pan/i leki przeciwbólowe działają skutecznie?
□ Tak
□ Nie
□ Nie wiem
18. Po jakim czasie po zażyciu leku przeciwbólowego odczuwa Pan/i poprawę
samopoczucia?
□ po 1h
□ po kilku h
□ nie odczuwam
19. Czy znasz inne sposoby radzenia sobie z bólem?
□ Tak
□ Nie
20. Jakie działania przynoszą Panu/i ulgę w pojawiającym się bólu, np.:
□ Spacer
□ Sen
□ Zimne okłady
91
□ Szklanka kawy
□ Ćwiczenia relaksacyjne
□ Leki
□ Masaż
□ Inne
21. Czy kiedykolwiek zauważył Pan/i u siebie skutki uboczne po zastosowaniu leku
przeciwbólowego?
□ Tak
□ Nie
□ Nie zwróciłem uwagi
□ Trudno powiedzieć
22. Jeśli tak, proszę zaznaczyć co Pan/i zrobił/a w takiej sytuacji?
□ Zaprzestałem/am stosowania leku
□ Stosowałem/am lek nadal
□ Zgłosiłem/am się do lekarza
□ Nie dotyczy
23. Od kogo otrzymuje Pan/i leki przeciwbólowe?
□ Kupuję sobie sam/a
□ Od rodziny
□ Od pielęgniarki
□ Inne
24. Czy zdarza się, że w celu zmniejszenia dolegliwości bólowych stosujesz
substancje inne niż leki przeciwbólowe (alkohol, używki) lub celowo przyjmujesz
zbyt duże dawki leków przeciwbólowych?
□ Tak
□ Nie
25. Czy uważa Pan/i że leki przeciwbólowe poprawiły jakość Pana/i życia?
□ Tak
□ Nie
92
26. Według Pana/i występują zagrożenia z powodu zażywania leków p/bólowych?
□ Tak
□ Nie
□ Nie wiem
93
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Create flashcards