Dyktator reż. Charles Chaplin MATERIAŁY DYDAKTYCZNE DLA

advertisement
Dyktator
reż. Charles Chaplin
MATERIAŁY DYDAKTYCZNE
DLA NAUCZYCIELI
SPIS TREŚCI
1.
2.
3.
4.
Informacje o filmie. (str. 2)
Scenariusz lekcji języka polskiego. (str. 4 )
Temat: Dyktator Charlesa Chaplina, czyli rzecz o skuteczności satyry politycznej.
Słowniczek pojęć związanych z totalitaryzmem. (str. 8)
Scenariusz lekcji historii. (str. 9)
Temat: Obraz państwa totalitarnego na przykładzie III Rzeszy Niemieckiej. W oparciu o film Dyktator Charlesa Chaplina.
1
INFORMACJE O FILMIE
Opracował: Adam Trwoga
NOTA O FILMIE
Tytuł: Dyktator (The Great Dictator)
Reżyseria: Charles Chaplin
Scenariusz: Charles Chaplin
Zdjęcia: Karl Struss, Roland Totheroh
Opracowanie muzyki: Meredith Willson, Charles Chaplin
Scenografia: J. Russell Spencer
Obsada: Charles Chaplin (1. dyktator Tomanii Adenoid Hynkel; 2. żydowski fryzjer Harü Tondadoz), Paulette Goddard
(Hannah), Jack Oakie (dyktator Bacterii Benzino Napaloni), Reginald Gardiner (Schultz), Henry Daniell (minister
propagandy Garbitsch), Billy Gilbert (feldmarszałek Herring), Maurice Moscovitch (Jaeckel), Bernard Gorcey (Mann),
Eddie Gribbon (gruby szturmowiec), Emma Dunn (żona Jaekela), Paul Weigel (Agar), Chester Conklin (golony
mężczyzna), Grace Hayle (pani Napaloni), Carter DeHeven (ambasador Bacterii), George Lynn (dowódca oddziałów
szturmowych)
Produkcja: Charles Chaplin - United Artists, USA 1940
WAŻNIEJSZE NAGRODY


Nagrody Krajowej Rady Krytyków Filmowych i Nowojorskich Krytyków filmowych: Najlepszy Aktor/ Charles
Chaplin
Nominacje do Oscara 1940 r.: Najlepszy Film, Najlepszy Aktor, Najlepszy Aktor Drugoplanowy (Oakie),
Scenariusz Oryginalny, Muzyka (Chaplin/Willson).
NOTA O REŻYSERZE
Charlie Chaplin (właśc. Charles Spencer Chaplin) urodził się 16.04.1889 w Londynie, zmarł 25.12.1977 w Corsier-surVevey w Szwajcarii. Był aktorem, reżyserem, producentem, scenarzystą i kompozytorem. Należał do pierwszego
pokolenia wybitnych twórców kina, którzy przekształcili je z jarmarcznej rozrywki w sztukę, nie zamykając się
wszakże na szeroki krąg odbiorców. Po początkowych sukcesach związanych z występami w kinowych farsach
opierających się jedynie na „mechanicznych” gagach, Chaplin stworzył własną metodę twórczą, łącząc elementy
komiczne z dramatycznymi, a nawet tragicznymi, nadając swoim filmom wyraźne akcenty sentymentalne. Już w
drugim swoim filmie Charlie jest zadowolony z siebie (1914) wykorzystał komiczne elementy swego
charakterystycznego stroju trampa: czarny melonik, niedopasowane ubranie z za dużymi spodniami i przyciasną
marynarką oraz bambusową laseczką. Aby zapewnić sobie większą swobodę twórczą, razem z Mary Pickford,
Douglasem Fairbanksem i Davidem Wark Griffithem założył w 1919 roku wytwórnię United Artists. Chaplin był
czterokrotnie żonaty; jego trzecia żona Paulette Goddard wystąpiła razem z nim w Dyktatorze. Z dzieci Chaplina
jedynie córka Geraldine zdobyła sławę jako aktorka (grała m.in. w filmach Carlosa Saury i Pedro Almodóvara).
FILMOGRAFIA
Do jego najważniejszych filmów należą m.in.: Charlie włóczęga (1915), Charlie żołnierzem (1918), Brzdąc (1921),
Gorączka złota (1925), Cyrk (1928), Światła wielkiego miasta (1931), Dzisiejsze czasy (1936), Dyktator (1940).
2
O FILMIE
W latach trzydziestych XX wieku Charlie Chaplin, od wielu lat najpopularniejszy twórca kina niemego, mający
sam śmiertelnego wroga w wynalazku filmu dźwiękowego, za główne zagrożenie dla ludzkości uważał powszechną
mechanizację przemysłową, wpływającą na wiele aspektów życia społecznego. Jednym z objawów tego procesu były
zmiany polityczne w Europie i dojście do władzy w Niemczech Adolfa Hitlera. Na wprowadzenie dźwięku do swoich
filmów Chaplin musiał się zgodzić; z nazizmem natomiast postanowił rozprawić się swoją najgroźniejszą bronią, czyli
śmiechem. Tak powstał Dyktator – pierwszy w pełni dźwiękowy film Chaplina, a zarazem najlepsza satyra na
totalitarne rządy Hitlera vel Adenoida Hynkla. Chociaż trzeba dodać, że scenariusz opisujący niezwykle aktualne
wydarzenia, bo napisany w 1938 tuż po aneksji Austrii przez III Rzeszę, był też okazją do swoistej zemsty na Hitlerze,
jako „plagiatorze” wizerunku chaplinowskiego trampa z charakterystycznym wąsikiem. Dyktator III Rzeszy kontra
Dyktator Kina. Zabawną piosenkę na ten temat pod tytułem Who is This Man Who Looks like Charlie Chaplin napisał
popularny angielski aktor Tommy Handley. Neutralna polityka USA oraz naciski dyplomacji nazistowskiej i środowisk
niemieckich w Ameryce spowodowały jednak opóźnienie w realizacji projektu. Dopiero upór Chaplina doprowadził
do premiery Dyktatora w 1940, kiedy w Europie trwała już wojna.
Dyktator rozpoczyna się jak typowy film wojenny, by niepostrzeżenie przerodzić się w pełną gagów burleskę,
jakich wcześniej wiele nakręcił Chaplin, choć tutaj po raz ostatni wciela się on w postać Charliego-trampa. Mimo
planszy z ironicznym napisem otwierającym film „Wszelkie podobieństwo pomiędzy dyktatorem Hynklem
a żydowskim cyrulikiem jest przypadkowe”, widz nie ma najmniejszego problemu z rozpoznaniem postaci oraz
sympatii twórców. Prowadzona podwójnie fabuła posługuje się klasycznym chwytem komediowym – uderzającym
podobieństwem fizycznym biednego żydowskiego krawca, kombatanta z czasów I wojny światowej, do dyktatora
Tomanii Hynkla, który próbuje podbić świat swoimi absurdalnymi ideami śmierci i zniszczenia. Chaplin ośmiesza
i obnaża gwałt zadany Europie przez Hitlera-Hynkla pokazując symbole sztuki europejskiej – Wenus z Milo oraz
Myśliciela Augusta Rodina – z dorobionymi rękami w geście faszystowskiego pozdrowienia.
Farsa, która służy ośmieszeniu tyrana, nadal przy tym pozostaje farsą, czyli dobrą zabawą. Film wręcz kipi
błyskotliwymi pomysłami satyrycznymi, poczynając od zmiany nazwisk bohaterów w stosunku do ich politycznych
odpowiedników (np. minister propagandy Goebbels staje się Garbitschem, co brzmi jak angielskie słowo garbage –
ang. śmieci, bzdury), poprzez mimiczne sparodiowanie Hitlera i Mussoliniego, po wreszcie końcową sytuację
„zamiany” tyrana na żydowskiego fryzjera. Zakończenie niweczy hynklowskie „sny o potędze”, podobnie jak
wcześniej w jednej z najlepszych scen filmu – tańca Hynkla z globusem, który pęka mu w rękach. Z drugiej strony
wypada zauważyć, że Chaplin próbuje zbytnio racjonalizować nienawiść Hynkla do Żydów – poprzez ukazywanie
chęci odwetu na nich za brak pożyczki od żydowskiego bankiera, czy wręcz szatańskie podburzanie tyrana przez
ministra Garbitscha, który urasta do rangi głównego antysemity Tomanii manipulującego swym szefem. Chaplin
przyznawał, że po II wojnie światowej, kiedy dowiedział się całej prawdy o działaniach nazistów, nie miałby odwagi
do nakręcenia komedii o Hitlerze.
Dyktator nie jest jednakże filmem jednego aktora. Wspaniałe popisy daje zwłaszcza Jack Oakie jako Napaloni,
dyktator Bacterii. Pojedynek na miny dwóch polityków staje się równocześnie „walką” tego wtedy niezwykle
popularnego, a dziś już zapomnianego, komika z samym Chaplinem. Pojedynek, który kończy się remisem.
Na koniec warto wspomnieć jeszcze o jednym aspekcie filmu. Dyktator ceniony jest nie tylko ze względu na
niezwykle celne dialogi oraz mistrzostwo pastiszu i satyry, ale też za etyczne przesłanie. Mimo to wielu krytyków
i historyków kina, chwaląc zręczne gagi odegrane z baletową wirtuozerią przez pięćdziesięciojednoletniego Chaplina,
uważa kończące film sześciominutowe przemówienie za niefilmowe lub wręcz najsłabszy element akcji. Ale to
właśnie w nim zawiera się główne moralne przesłanie arcydzieła Chaplina, które pozwala wznieść się ponad
chwilową propagandę oraz błazeńską komedię, tak by zaprzeczyć czasom opętanym „szaleństwem, gdzie wolność
nie znaczyła wiele, a ludzkością boleśnie wstrząśnięto” (cytat z planszy otwierającej film).
3
SCENARIUSZ LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO
Opracowała: Wioletta Ciak
Temat: Dyktator Charlesa Chaplina, czyli rzecz o skuteczności satyry politycznej.
CELE LEKCJI
Po lekcji uczeń powinien:




rozpoznać wyznaczniki satyry politycznej i wskazać je w omawianej odmianie komedii filmowej;
znać podstawowe cechy filmowej sztuki komediowej Charliego Chaplina;
rozumieć znaczenie przełomu dźwiękowego w rozwoju kinematografii;
poszerzyć wiadomości z zakresu teorii filmu oraz teorii literatury.
METODY I FORMY PRACY





heureza
prezentacja
praca z dziełem filmowym
indywidualne korzystanie z Internetu, czasopism, zbieranie informacji
samodzielne konstruowanie notatek
ŚRODKI DYDAKTYCZNE

Dyktator, reż. Ch. Chaplin, USA 1940
POJĘCIA KLUCZOWE







satyra polityczna
parodia
pastisz
kino propagandowe
kino nieme, kino dźwiękowe
propaganda
komedia polityczna
CZAS
1 godzina lekcyjna
PRZEBIEG LEKCJI
1. Wykład: Lekcję zaczynamy od podkreślenia znaczenia twórczości Chaplina dla rozwoju sztuki filmowej oraz
roli, jaką on sam odgrywa w kulturze.
a. Charlie Chaplin – angielski aktor i reżyser filmowy, scenarzysta, producent i kompozytor muzyki do swych
filmów, jedna z najwybitniejszych postaci światowego kina, czołowy reprezentant komedii slapstickowej,
opartej przede wszystkim na gagach, jedna z niewielu gwiazd kina niemego, która odniosła sukces także
w kinie dźwiękowym.
4
b. Wprowadził do zbiorowej świadomości postać komediową, która jest znana szerokiemu odbiorcy niezależnie
od wykształcenia, statusu i pochodzenia; niepozorny człowiek z nizin społecznych utożsamiany z postacią
małego, wywołującego wzruszenie, współczucie i śmiech widza włóczęgi, w najbardziej rozpoznawalnym
kostiumie na świecie (melonik, bambusowa laseczka, zbyt obszerne spodnie, za ciasna marynarka, kaczy
chód), postać Charliego to uosobienie naiwnej wiary w porządek świata i jego sprawiedliwość.
c. Utrwalony przez kulturę typ komediowy: Charlie włóczęga – homo viator, poszukujący prawdy
i sprawiedliwości; everymen, który powtarza porządek baśniowy – wyrusza w podróż, zdobywa złoto oraz
ukochaną kobietę; reżyser wprowadzał stopniowo do swych filmów dramatyczne problemy, takie jak: nędza,
głód, bezrobocie, zagrożenie wojną.
2. Geneza Dyktatora:
a. Do nakręcenia Dyktatora skłoniły Chaplina wydarzenia lat 30. – wojna domowa w Hiszpanii, zajęcie przez
Hitlera Austrii i Czechosłowacji; produkcja ruszyła w 1937 roku, kiedy nie dostrzegano jeszcze zagrożenia
nazizmem.
b. Pomysł na film podsunął reżyserowi przyjaciel Chaplina, Aleksander Korda, który zauważył, że sceniczny
wizerunek aktora jest łudząco podobny do Adolfa Hitlera, ponadto sam Chaplin odkrył, że łączy ich wiek, ten
sam wzrost i waga, trudne dzieciństwo i wreszcie odniesiony sukces.
c. Chaplin był jedyną osobą w środowisku filmowym, która otwarcie sprzeciwiła się faszyzmowi, mimo
nacisków różnych środowisk (Hollywood zastraszane przez ambasadorów III Rzeszy, rezydujących w Stanach,
chciało zachować neutralność, pogróżki, szykany wobec reżysera, a nawet groźba śmierci), Charlie uczynił
Hitlera obiektem satyry; już sama zapowiedź filmu wywołała protesty, Niemcy zagroziły bojkotem filmów
amerykańskich.
d. Dyktatora obejrzano po raz pierwszy 15 października 1940 roku w czasie bitwy o Anglię, tuż przed
przystąpieniem Stanów Zjednoczonych do wojny.
e. Adolf Hitler zabronił projekcji obrazu na terenie całej Rzeszy i we wszystkich okupowanych państwach, ale
niemiecka publiczność miała szansę zobaczyć Dyktatora podczas jedynej projekcji na Bałkanach, gdzie
przemycono kopię do wojskowego kina, podmieniono taśmę z komediową operą. Reakcje na film były
niezwykle żywe, niektórzy niemieccy żołnierze strzelali do ekranu, inni opuścili kino (ciekawość zwyciężyła
nawet w samym Hitlerze, który obejrzał film dwa razy).
3. Praca z dziełem filmowym: Dokonujemy klasyfikacji gatunkowej filmu:
a. Zaczynamy od przypomnienia pojęcia satyry politycznej i jej podstawowych środków wyrazu:


Pastisz – utwór świadomie naśladujący inne dzieło sztuki, styl epoki, prąd artystyczny lub postać, forma
zbliżona do parodii, lecz nieco łagodniejsza, jej głównym celem jest naśladowanie,
Satyra – utwór pokazujący krytyczne stanowisko autora wobec rzeczywistości społecznej, piętnujący
wady i ośmieszający zarówno zjawiska społeczno–obyczajowe, jak i charakterystyczne wady i przywary
ludzkie, do XVIII w. była osobnym gatunkiem literackim o wyznaczonych rygorach kompozycyjnych,
strukturalnych i stylistycznych, szczególnie popularna w oświeceniu; ze względu na bieżącą
problematykę staje się gatunkiem z pogranicza publicystyki, jej podstawowe środki wyrazu to: parodia,
groteska, ironia, deformacja obrazu rzeczywistości, hiperbola; dzisiaj satyra jako gatunek literacki wydaje
się być martwa, natomiast rośnie jej popularność w publicystyce radiowej, telewizyjnej (zwłaszcza
odmiana satyry politycznej).
b. Prosimy uczniów o omówienie warstwy politycznej dzieła i określenie jej funkcji:


Chaplin stworzył odmianę komedii, będącej satyrą polityczną, opowieść o dyktatorze, w której
wykorzystał klasyczny chwyt komediowy – przypadkowe fizyczne podobieństwo biednego żydowskiego
fryzjera do władcy Tomanii Hynkela – czyli parodię Hitlera.
Warstwa liryczna filmu wytłumiona została przez ostrą satyrę polityczną; w parodystycznym świetle
oglądamy „sny o potędze”, Hynkela, jego dyktaturę podszytą kompleksami i strachem, nienawiść do
Żydów, do wszelkiej opozycji, ale też obozy koncentracyjne (więźniowie protestujący przeciwko jedzeniu
chleba z trocin), bojówki faszystowskie (napadają na zakład fryzjerski), żydowskie getto, inwazję Hynkela
na sąsiednie państwo po uzgodnieniu planów strategicznych z innym dyktatorem.
5


Parodystyczne chwyty komediowe w nazwiskach rządzących – ucharakteryzowany na Goebbelsa,
starający się manipulować samym dyktatorem, minister propagandy, oschły, przebiegły Garbitsch, czyli
Śmieć; odpowiednik Goeringa – marszałek Herring, czyli Śledź, Benzino Napaloni, czyli Mussolinii.
Obraz wojny w konwencji satyrycznej, ale też wiarygodnej; Niemcy w fazie upadku, wadliwy sprzęt,
komizm sytuacyjny, pociski wystrzelone we własną załogę, wreszcie zakończenie wojny, tytułowy
dyktator u władzy, a fałszywy Hynkel wygłasza płomienne przemówienie w obronie wolności i pokoju
(„Żołnierze! W imię demokracji łączcie się!”).
4. Sposób wykreowania bohaterów komediowych i jego znaczenie dla rozwoju sztuki komediowej:
a. Koncept, na którym opiera się Dyktator, czyli zamiana ról – Chaplin gra równocześnie rolę Charliego
i Hynkela, pełni rolę służebną wobec głównego zadania filmu – zjadliwej krytyki dyktatora. Chaplin wciela się
w dwie postacie: groźnego, groteskowego bufona i satrapę Adenoida Hynkela oraz poczciwego żydowskiego
fryzjera, którego z dyktatorem Tomanii łączy jedynie łudzące podobieństwo fizyczne, ten sam wzrost,
identyczny wąsik.
b. Represjonowany żydowski fryzjer, tramp, który zakochuje się w Żydówce Hanah i wraz z nią zostaje osadzony
w obozie koncentracyjnym, dzięki podobieństwu do Hynkela, ucieka z obozu i jako ten przeżywa w Tomanii
wiele przygód, ostatecznie na wiecu wygłasza pokojowe przemówienie (według krytyków najsłabszy moment
filmu).
c. Charlie Chaplin wcielił się w postać charyzmatycznego dyktatora, który ze strachu przed samym sobą trzyma
się zasłony, a gdy nikt nie patrzy tańczy z globusem – paradoksalnie komik nie potrzebował praktycznie
żadnej charakteryzacji, aby stać się lustrzanym odbiciem jednego z najbardziej okrutnych i ogarniętych
rządzą władzy przywódców.
d. Za pomocą pastiszu i parodii wydobyto z postaci kompleks niższości, infantylizm, na potrzeby filmu Chaplin
stworzył sztuczną, naśladującą język niemiecki mowę – do przemówień i nerwowych tyrad Hynkla,
mistrzostwem politycznej satyry, oddanej za pomocą mimiki, jest scena, w której dyktator obejmuje globus,
kulminacyjny moment to spotkanie Hynkela z Napalonim, które przeradza się w chłopięce psoty dwóch
starych klaunów: małego i dużego, chudego i grubego.
e. Chaplin wyszydza podniosłe mowy tyrana, jego kabotyństwo, wydobywa z Hynkela całą śmieszność i głupotę,
to nie tylko rozprawienie się z ideologią faszystowską i ośmieszenie przywódcy poprzez utożsamienie go
z przedstawicielem rasy, którą pogardza, ale też w pewien sposób ofiarowanie swojego filmowego wizerunku
- sobowtóra, utożsamionego z Hitlerem.
5. Funkcja śmiechu w komedii Chaplina. Próba odparcia zarzutu o trywializowanie problemu:
a. Znaczenie propagandowe filmu, satyra na nazistowskie Niemcy, alegoria rządów Hitlera, mimo że Dyktator
zrobiony jest w konwencji komediowej, niesie ze sobą głębsze przesłanie, obronę wartości humanitarnych.
b. Chaplin w prześmiewczy, a zarazem tragiczny sposób ukazuje istotę hitleryzmu i dramatu Żydów na
przykładzie Tomanii (Germanii) i jej przywódcy Hynkela (Hitlera).
c. Skompromitowanie charyzmatycznego przywódcy oraz zbrodniczej ideologii; Chaplin niszczy autorytet
poprzez demaskatorską funkcję śmiechu, pokazanie groteskowości, absurdu zachowań, (anegdota tłumaczy
zjadliwość tej krytyki zemstą Chaplina za „splagiatowanie” przez Hitlera jego wizerunku scenicznego –
słynnych wąsików),
d. Dydaktyzm obrazu – Dyktator to odezwa przejętego humanisty, słynna, choć najsłabsza artystycznie, scena
końcowa, w której Chaplin odrzucił fikcyjny kostium, fabularną nadbudowę, zwracając się bezpośrednio do
widza z patetycznym apelem, przeciwstawiającym się zmowie milczenia wobec prześladowanych, wystąpił
w obronie trwałych wartości; wreszcie uniwersalizm problematyki i postaci, stanowiących jak gdyby dwie
strony duszy człowieka (scena z globusem).
6. Wnioski:
a. Dla samego mistrza film miał charakter przełomowy, po raz pierwszy skorzystał z możliwości, jakie stworzył
dźwięk w kinie.
b. Do czasu Dyktatora Chaplin był znany w zasadzie tylko z jednej roli – romantycznego włóczęgi o gołębim
sercu, w tym filmie zobaczyliśmy inną twarz Chaplina – genialnego parodystę.
c. W tej niezwykłej komedii pomyłek aktor wcielił się w dwie łudząco podobne do siebie postaci
i nieoczekiwanie odsłonił również własną twarz.
6
d. Stworzył najważniejszy i najodważniejszy obraz w swojej karierze, zadbał o odpowiednio rozłożone akcenty
komediowe i dramatyczne, (scena golenia klienta w rytm tańca węgierskiego nr 5 Brahmsa, taniec
z globusem, jako ciekawostka – Hitler miał podobny w swym gabinecie).
e. Z drugiej strony warta zauważenia jest odwaga w pokazywaniu warstwy realistycznej – ucisk w getcie
żydowskim, poniżanie, rasizm, antysemityzm.
f. Podwójna satyra i podwójna porcja sztuki mimicznej, przypadkowe podobieństwo zwykłego obywatela do
dyktatora i szereg wynikających z tego nieporozumień, dwie różne sylwetki zagrane przez tego samego
aktora.
Praca domowa: Na przykładzie wybranego artykułu bądź programu telewizyjnego, będącego przykładem satyry
politycznej, dokonaj analizy języka, nazwij zastosowane środki wyrazu i określ funkcję.
7
SŁOWNICZEK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z TOTALITARYZMEM
Opracowała: Małgorzata Wiśniewska
(na podstawie książki Jana Józefa Szczepańskiego Maleńka encyklopedia totalizmu)
JEDNOSTKA – zwykła, przeciętna jednostka jest niczym; Jednostkę-wodza, „ojca narodu” otacza boski kult, zaś jej
autorytet ufundowany jest na strachu.
NOWY CZŁOWIEK – doskonały obywatel totalitarnego państwa; cechują go absolutne posłuszeństwo i całkowita
bezwzględność w dążeniu do wytkniętych mu celów, poddawany próbom, np. własnoręczne zabicie ulubionego
pieska (Hitlerjugend), złożenie donosu na rodziców (Komsomoł). Umysł Nowego Człowieka to tabula rasa, na której
władza wypisuje własne cele i dążenia. Odmiany Nowego Człowieka: demagog, propagandysta, biurokrata, policyjny
oprawca, strażnik więzienny, szpicel, aparatczyk.
MASY – legitymizują władzę totalitarną dzięki swej anonimowości i liczebności. Masy wyrażają „wolę ludu”.
MŁODZIEŻ – jest obiektem indoktrynacji i manipulacji od najwcześniejszych lat. Jest przyszłością systemu, zapewni
jego ciągłość i skuteczność, zasilając kadry wojskowo-urzędnicze. Pedagogika utrwala w młodych postawy rutyny,
konformizmu i zastoju.
SZKOŁA – likwiduje analfabetyzm, by utorować drogę indoktrynacji. Stosuje intelektualną tresurę, kształcąc
techników i administratorów, żołnierzy, policjantów i propagandzistów. Eliminuje nauki humanistyczne i skupia się
na kształceniu zawodowym. Jest szkołą fałszu i cynizmu, bowiem narzucane przez nią wzory nie zgadzają się ani
z doświadczeniem, ani z tradycją.
JĘZYK – skonstruowany na potrzeby państwa i panującej ideologii – nowomowa. Charakteryzuje ją zamiana znaczeń
– ustalone nazwy pojęć i rzeczy zostają arbitralnie przydzielone pojęciom i rzeczom przeciwstawnym, np.
Orwellowskie Ministerstwo Miłości zajmuje się szerzeniem terroru i nienawiści, zaś Ministerstwo Pokoju planuje
wojny. Nowomowa posługuje się eufemizmami, upraszcza słownictwo i reguły gramatyczne, służy propagandzie
i indoktrynacji.
PROPAGANDA – znajduje się w rękach władzy, która ma monopol na informacje. Wspomaga ją cenzura, oświata
i policja. Nie liczy się z żadnymi ograniczeniami i staje się skutecznym narzędziem utrwalania systemu. Szermuje
hasłami samouwielbienia i nienawiści: „ nasze” jest wspaniałe i słuszne, „obce” jest wrogie i obmierzłe. Kreuje wzór
wroga, który odpowiada za wszystkie niepowodzenia i klęski władzy.
CENZURA – jest świadectwem władzy państwa nad słowem i myślą. Cenzor to funkcjonariusz państwowy
o nieograniczonych kompetencjach, minister kłamstwa. Podlegają mu wszystkie sfery życia. Buduje wirtualną,
zafałszowaną rzeczywistość słów.
HISTORIA – staje się narzędziem polityki państwa. Pole swobodnych dociekań i starć różnych opinii zastąpione
zostaje jedyną, opartą na założeniach doktryny, wykładnią: nacjonalistyczną, klasową lub religijną. Prowadzi to do
zafałszowania wizji historii, zmienności jej wersji w zależności od aktualnych sojuszy i politycznych potrzeb.
SPISEK – władza totalitarna przyjmuje na siebie rolę uzdrowiciela chorego, zdegenerowanego świata. Pierwszym
krokiem w terapii staje się wykrycie wroga i zdemaskowanie spisku. Nosicielami zarazy są: Żydzi, masoni, burżuje,
komuniści, socjaldemokraci, czarni, żółci, Słowianie itp. Idea spisku podtrzymuje społeczny terror i buduje atmosferę
strachu i zagrożenia. Legitymizuje wszelkie nieprawne działania władzy. Napędza program zbrojeń, rozbudowując
system policyjno-wojskowy.
POLICJA – broni interesów partii, strzeże ideologicznych podstaw władzy, która utrzymuje dzięki niej ład i porządek w
społeczeństwie. Policja stanowi prawo, sama zaś ustawia się ponad prawem. Gwarantuje bezpieczeństwo reżimu,
dlatego cieszy się licznymi przywilejami.
PRAWO – pojmowane jest jako narzędzie realizacji polityki państwa oraz ideologicznych celów rządzącej partii. Nie
respektuje międzynarodowych konwencji praw człowieka i obywatela (hitlerowskie ustawy norymberskie, czystki
i procesy pokazowe Stalina).
DEMOKRACJA – stanowi przykrywkę dla ustrojów totalitarnych, które chętnie powołują się na interes i wolę ludu,
szermują hasłami swobód i wolności obywatelskich (wolne wybory, system wielopartyjny). Ten kamuflaż pozwala
skuteczniej i bezpieczniej wprowadzać własne rządy.
NIEPODLEGŁOŚĆ – staje się prawdziwą wartością, gdy stoi na straży wolności oraz poszanowania godności i praw
każdego obywatela. W państwie totalitarnym niepodległość dotyczy państwa, a nie jego obywateli.
MORALNOŚĆ – w systemach totalitarnych sprowadza się do posłuszeństwa, dyscypliny i gotowości do ofiar.
Tradycyjne cnoty zwykłych ludzi, wyrastające z nakazów wiary, sumienia, konwencji społecznych i obyczajowych są
tolerowane o tyle, o ile nie wchodzą w konflikt z interesem partii i jej ideologią.
RELIGIA – uznawana za „opium dla ludu”, sprzeczna z materialistycznym światopoglądem zastąpiona zostaje „kultem
jednostki” (Stalin, Hitler) i apoteozą ateizmu (pseudoreligie rozumu i wolności, kulty pogańskie). Stanowi zagrożenie
8
dla systemów totalitarnych, które dążą do podporządkowania sobie człowieka w całości, we wszystkich sferach jego
życia.
KULTURA – stworzona na nowo, zgodnie z wymogami panującej ideologii i polityki – socrealizm. Miała wyrażać
optymizm i krzepę, zachęcać do produkcyjnych i militarnych wysiłków, nobilitować ludową tradycję i nowego
człowieka. Ujęta w skodyfikowane formy i treści raziła schematyzmem, hasłowością i deklaratywnością.
GOSPODARKA – kolektywistyczna, centralistycznie zarządzana, niewydolna ekonomicznie i społecznie (kryzysy
zwane eufemistycznie przejściowymi trudnościami, system kartkowy, niedobory na rynku, kolejki, czarny rynek).
SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII
Opracował: Adam Rębacz
Temat: Obraz państwa totalitarnego na przykładzie III Rzeszy Niemieckiej. W oparciu o film Dyktator
Charlesa Chaplina
CELE LEKCJI
Po lekcji uczeń powinien:




wymienić i scharakteryzować podstawowe wyznaczniki państwa totalitarnego;
wiedzieć na czym polega satyra ( w tym polityczna);
umieć odczytywać sens satyry jako jednego ze sposobów przedstawiania rzeczywistości;
znać sylwetkę i twórczość Charlesa Chaplina.
METODY I FORMY PRACY



wykład
heureza
notatka z treści filmu lub karta pracy do filmu
ŚRODKI DYDAKTYCZNE


film Dyktator, reż. Ch. Chaplin, USA 1940
karta pracy lub notatki uczniów
POJĘCIA KLUCZOWE



totalitaryzm
satyra
satyra polityczna
CZAS
1 godzina lekcyjna
PRZEBIEG LEKCJI
Przed przystąpieniem do oglądania filmu należy rozdać uczniom kartę pracy lub wyjaśnić, jakie cytaty i sytuacje
z filmu będą przydatne podczas lekcji.
9
1. Wykład. Na początku lekcji nauczyciel krótko przedstawia postać Charlesa Chaplina, akcentując wątki potrzebne
do analizy filmu i tematu lekcji. Wyjaśnia również pojęcie satyra.
Charles Chaplin ur. 1889 roku, zm. w 1977. Aktor i reżyser okresu kina niemego, później również twórca filmów
dźwiękowych. Twórca postaci zabawnego lecz niegłupiego trampa, obecnej w prawie wszystkich jego filmach.
Zdobywca Oskara za całokształt twórczości w 1972 roku. Jego najważniejsze filmy: Włóczęga 1915, Brzdąc 1921,
Gorączka złota 1925, Cyrk 1928, Dyktator 1940, Światła rampy 1952.
Film Dyktator (Great Dictator) powstał w 1940 roku, choć pomysł sparodiowania Adolfa Hitlera przyszedł Chaplinowi
do głowy już przed wojną. Kiedy za ocean zaczęły docierać informacje o wydarzeniach w Niemczech i wreszcie
o wybuchu wojny w Europie, Chaplin z niepokojem obserwował rozwój sytuacji. Zauważył że on sam i postać
wykreowanego przez niego trampa, jest podobna do Hitlera, mało tego, urodził się cztery dni wcześniej od führera
i jest tego samego wzrostu!
Stworzył fikcyjny świat, w którym postaci do złudzenia przypominają te rzeczywiste (Hitler, Mussolini, Goering,
Goebbels) i za pomocą środków satyrycznych przedstawił niebezpieczeństwa ówczesnej sytuacji politycznej.
Film w 1940 roku miał swoją premierę tylko w USA, w Europie zaczął być znany dopiero po wojnie.
Satyra to sposób przestawiania rzeczywistości w literaturze, filmie, kabarecie za pomocą przesadnego
eksponowania, wyolbrzymiania cech, karykaturalnego przedstawiania postaci, tak aby widz patrząc na świat
przedstawiony w krzywym zwierciadle, podkreślony śmiesznymi sytuacjami i gagami miał świadomość powagi
tematu i był skłonny do refleksji. Satyra to forma typowa dla twórczości Chaplina i charakterystyczna dla czasów
dwudziestolecia międzywojennego.
2. Karta pracy lub heureza. Nauczyciel informuje, że zasadniczym tematem lekcji są cechy państwa totalitarnego na
przykładzie III Rzeszy Niemieckiej. Odwołując się do filmu, z użyciem karty pracy lub notatek własnych uczniów,
należy przedstawić podstawowe wyznaczniki totalitaryzmu, zestawiając fakty historyczne z obrazem autorstwa
Chaplina.
Cechy państwa totalitarnego:
a) kult wodza
 tytuł führera (niem. wódz) obrany przez Adolfa Hitlera po śmierci prezydenta Hindenburga w 1934
roku symbolizował całkowitą władzę nad państwem i narodem, w myśl wcześniejszych ustaw dawał
monopol na prawdę i podporządkowywał przywódcy wszystkie instytucje i środki masowego
przekazu, w których był opisywany i pokazywany jako mądry, ambitny wódz prowadzący naród do
zwycięstwa; elementem totalitaryzmu jest działanie polegające na utożsamianiu państwa z twarzą
wodza – portrety Hitlera musiały wisieć w każdym urzędzie i innych miejscach publicznych
w Niemczech
 kult wodza w filmie, przykładowe obserwacje: powszechny szacunek obywateli w stosunku do
Hynkela, otaczanie się dostojnymi gośćmi, wizerunek męża stanu np. w scenie tańca z globusem, ale
też strojenie min, impulsywność, kapryśność i niepewność w zachowaniu
b) terror, dyscyplina, rozbudowany aparat przymusu bezpośredniego
 mnożenie nakazów i zakazów dotyczących obywateli, tworzenie specjalnych oddziałów policji i wojska
(SA, SS, Gestapo), akcji militarnych takich jak „noc długich noży” 30 czerwca 1934 roku, stosowanie
przepustek, pozwoleń, legitymacji, mandatów, kontyngentów
 w filmie: obecność policji i wojska na ulicach w Tomanii, pościgi, kontrole uliczne, aresztowania, parady
wojskowe
c) cenzura
 zakaz publikowania treści komunistycznych w Rzeszy, tekstów stawiających w złym świetle wodza,
krytykujących historię i bieżące decyzje polityczne w Rzeszy, zamykanie redakcji gazet socjalistycznych
bądź żydowskich lub będących w rękach innych mniejszości np. katolików
 film: obawa przed głośnym mówieniem na ulicy, gazety tylko z odpowiednio wyeksponowaną treścią
d) propaganda, indoktrynacja
 tworzenie licznych organizacji paramilitarnych np. Hitlerjugend, gospodarowanie czasem wolnym,
organizowanie rozrywki obywatelom i przemycanie treści ideologicznych
 w filmie: dialogi między bojówkarzami
e) łamanie praw człowieka
10

teoria ras, wyraźna selekcja ludzi, uprzedmiotowienie człowieka, tworzenie gett i obozów, powszechne
stosowanie przemocy idącej aż do masowej likwidacji ludności
 film: losy fryzjera w getcie i obozie
f) teoria wroga wewnętrznego-antysemityzm
 Hitler po przejęciu władzy najpierw zajął się likwidacją komunistów jako elementu najbardziej mu
zagrażającego (oskarżył ich o spalenie Reichstagu), później społecznością żydowską; Żydzi przez Hitlera
byli traktowani jako podludzie, rasa nieczysta, szkodząca Niemcom aryjskim, przeznaczona do likwidacji;
ustawy norymberskie z 1935 roku wyraźnie mówiły, o tym kto może zostać obywatelem Rzeszy, według
jakich kryteriów ocenia się pochodzenie żydowskie i jakie ograniczenia dotyczą Żydów w życiu
publicznym ( np. zakaz zajmowania stanowisk, wchodzenia w związki małżeńskie z Niemcami )
 w filmie: bieda na ulicach, malowanie napisów na murach i sklepach żydowskich, bicie Żydów, ale także
ludzie śpiewający i tańczący w getcie
g) monopartyjność
 ustawa z 1933 roku delegalizowała w Niemczech wszystkie partie poza NSDAP, a wszystkie organizacje
społeczne musiały być podporządkowane tej partii i posiadać w swoich strukturach komórkę partyjną
 obraz w filmie: powtarzające się znaki graficzne partii na ścianach i na mundurach żołnierzy
h) ekspansywność, militaryzm, teoria wroga zewnętrznego
 jednym z postulatów programowych Hitlera i NSDAP była weryfikacja granicy z Polską ustanowionej na
konferencji wersalskiej w 1919 roku. Inny kierunek ekspansji to włączenie Austrii do Rzeszy jako
terytorium odwiecznie niemieckiego; propaganda nazistowska wpajała Niemcom, że są rasą nadludzi
(Ubermenschen) przeznaczoną do panowania nad resztą ludzkości i w związku z tym potrzebującą
lebensraumu, czyli przestrzeni życiowej; teoria ta służyła uzasadnieniu działań wojennych i militaryzacji
państwa
 w filmie: duża ilość scen masowych z udziałem żołnierzy, wątek włączenia Austerlich do Tomanii
Uwagi:
Do zobrazowania rzeczywistości w czasach nazizmu filmu Dyktator Ch. Chaplina można użyć zarówno na lekcji
historii, jak i wiedzy o społeczeństwie przy realizowaniu tematu wyjaśniającego istotę reżimu totalitarnego.
11
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards