Sytuacja ekonomiczna polskich przedsiębiorstw

advertisement
Bogusław Regulski
Izba Gospodarcza CIEPŁOWNICTWO POLSKIE
Sytuacja ekonomiczna polskich przedsiębiorstw ciepłowniczych na podstawie
wieloletnich analiz IGCP.
Początki badań sytuacji techniczno-ekonomicznej przedsiębiorstw ciepłowniczych sięgają roku 1995. W tym
właśnie czasie, w ramach działalności statutowej Izby Gospodarczej CIEPŁOWNICTWO POLSKIE, powołany
został Bank Informacji Ciepłownictwa, którego zadaniem było inicjowanie i realizowanie procesów badawczych
mających umożliwić wymianę informacji i analizowanie sytuacji poszczególnych przedsiębiorstw
ciepłowniczych – członków Izby.
Tak jak przeobrażała się działalność IGCP i przedsiębiorstwa ciepłownicze w niej zrzeszone tak ewoluował też
system zbierania i przetwarzania informacji realizowanych na rzecz członków Izby. I dlatego między innymi
dzisiejsza forma prowadzenia działalności badawczo-informacyjnej w Izbie jest w wielu elementach odmienna
od pierwowzoru. Zbierane i opracowywane dzisiaj informacje nie służą już jedynie porównywaniu się między
sobą, ale spełniają szereg innych, wcześniej niedocenianych i nie stosowanych funkcji. Dla przykładu pozwalają
na określanie pozycji poszczególnych przedsiębiorstw w obrębie Izby i branży ciepłowniczej, ustalenie
obiektywnych ocen stanu podmiotów ciepłowniczych zrzeszonych w naszej Izbie oraz zauważanych tendencji
ewentualnych zmian ( system benchmarkingu). Dzisiejsze zasoby informacyjne są również dobrym materiałem
wyjściowym dla sporządzania indywidualnych analiz sektorowych oraz podstawą do tworzenia opracowań dla
celów public-relation branży ciepłowniczej.
Właśnie dzięki prowadzonym od wielu już lat badaniom środowiska ciepłowniczego możliwa staje się
odpowiedź na zadanie postawione w tytule tegoż materiału. Dzięki zgromadzonym informacjom jesteśmy w
stanie monitorować kondycję gospodarczą podmiotów ciepłowniczych i wyciągać z tego faktu określone
wnioski. Jesteśmy też w stanie weryfikować na bieżąco pojawiające się inne informacje na ten temat, bez
względu na to z jak szacownego źródła pochodzą.
Zgodnie z obowiązującą sztuką analityczną przedstawione w niniejszym artykule informacje ujęte zostały w
sposób jak najbardziej obiektywny, aby w ten sposób możliwe było uchwycenie tworzących się tendencji.
Obecna struktura właścicielska przedsiębiorstw ciepłowniczych.
Dzisiejszy stan form organizacyjnych przedsiębiorstw ciepłowniczych to rezultat trwających od wielu już lat
procesów transformacji, zainicjowanych ponad 15 lat temu przeobrażeniami ustrojowymi naszego kraju.
Przypomnijmy pokrótce, że zmiany ustrojowe zaowocowały przesunięciem odpowiedzialności za realizacje
procesu zaopatrzenia w ciepło z poziomu państwowego na samorząd lokalny. To właśnie na początku lat
dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku stworzona została widoczna do dziś struktura polskich komunalnych
przedsiębiorstw ciepłowniczych. Wcześniej działające przedsiębiorstwa wojewódzkie zostały podzielone a
majątek ciepłowniczy został przekazany gminom, w wyniku czego powstało w kraju kilkaset podmiotów
gospodarczych zajmujących się świadczeniem usług związanych z dostawą ciepła.
Powstała więc w konsekwencji bardzo specyficzna struktura podmiotów zajmujących się profesjonalnie
zaopatrzeniem w ciepło za pomocą systemów ciepłowniczych:
1) samodzielni wytwórcy ciepła - czyli te przedsiębiorstwa, które prowadzą działalność w zakresie
produkcji ciepła, które następnie sprzedają do sieci cieplnych będących we władaniu innych
przedsiębiorstw ciepłowniczych, zajmujących się jego przesyłem i dystrybucją do odbiorców,
2) przedsiębiorstwa kupujące ciepło od wytwórców i świadczące usługi w zakresie przesyłu i dystrybucji
ciepła do odbiorców,
3) przedsiębiorstwa, które wytwarzają i przesyłają oraz dystrybuują przez siebie wytworzone ciepło do
odbiorców,
4) oraz przedsiębiorstwa zarówno wytwarzające ciepło we własnym zakresie jak również kupujące je u
wytwórców i świadczące usługi w zakresie przesyłu całego dysponowanego ciepła do odbiorców.
Taki a nie inny sposób „uporządkowania” sektora ciepłowniczego spowodował powstanie dosyć niejednorodnej
struktury podmiotów gospodarczych określonej z punktu widzenia charakteru prowadzonej przez nie
działalności, a wyrażonej poprzez ustalenie „pochodzenia” ciepła oferowanego odbiorcom, albo inaczej zakresu
działalności, jaki obejmował realizowany przez dany podmiot zakres świadczenia usług związanych z
zaopatrzeniem w ciepło. Rysunek 1 przedstawia tę strukturę. Nie obejmuje ona podmiotów zajmujących się
jedynie wytwarzaniem ciepła dla potrzeb ciepłownictwa sieciowego.
17,8%
5,5%
Ciepło produkcji
własnej
Układ mieszany
Ciepło zakupione
76,7%
Rys. 1. Struktura komunalnych przedsiębiorstw ciepłowniczych pod względem charakteru działalności .1
Ze struktury pokrywania potrzeb cieplnych w miastach wynika, że w ogólnym bilansie cieplnym systemów
ciepłowniczych najważniejszą role ilościowo odgrywa ciepło pochodzące z istniejących systemów
kogeneracyjnych elektrociepłowni zawodowych czy też przemysłowych. Patrząc z punktu widzenia ilości
istniejących komunalnych systemów ciepłowniczych, ciepło ze źródeł kogeneracyjnych dociera jedynie do mniej
niż 20% aglomeracji, wśród których znajdują się wszystkie miasta duże. Spośród ponad 250 przedsiębiorstw
ciepłowniczych zrzeszonych w Izbie Gospodarczej CIEPŁOWNICTWO POLSKIE1 jedynie 46 wykorzystuje w
systemach ciepłowniczych ciepło z elektrociepłowni, z czego w około 75 % przypadków stanowi ono
praktycznie całość oferowanego odbiorcom. W pozostałych przypadkach przedsiębiorstwa posiadają własne
źródła ciepła współpracujące z sieciami ciepłowniczymi pokrywające w całości lub w części zapotrzebowanie na
ciepło odbiorców.
Wtórnym skutkiem transformacji jest bardzo duże rozdrobnienie przedsiębiorstw ciepłowniczych. Dość
powiedzieć, że w momencie komunalizacji mienia ciepłowniczego w Polsce istniało około 50 przedsiębiorstw
ciepłowniczych. Obecnie, jak podaje Urząd Regulacji Energetyki, wydanych zostało ponad 1200 koncesji na
wytwarzanie, przesył i dystrybucje oraz obrót ciepłem, co daje w sumie kilkaset przedsiębiorstw ciepłowniczych
(jedno przedsiębiorstwo może mieć kilka koncesji). W tej liczbie są więc i przedsiębiorstwa bardzo małe, jak też
gospodarcze giganty – jak SPEC S.A. Warszawa, jeden z największych systemów ciepłowniczych w Europie.
14%
21%
<100 tys
100-250 tys
250-500 tys
500-1500 tys
>1500 tys
17%
22%
26%
Rys. 2 Struktura przedsiębiorstw ciepłowniczych pod względem wielkości rocznej sprzedaży ciepła. 1
1
Przedsiębiorstwa zrzeszone w IGCP pokrywają blisko 80% potrzeb cieplnych w systemach komunalnych
Sferą w której widać najbardziej wpływ transformacji ustrojowej w polskim ciepłownictwie jest forma
organizacyjna podmiotów prowadzących działalność ciepłowniczą i jej struktura właścicielska. Co prawda
podstawowe zróżnicowanie form prowadzenia działalności gospodarczej dokonało się zanim rozpoczęły się
zorganizowane badania przedsiębiorstw ciepłowniczych, bo na początku lat dziewięćdziesiątych wraz ze
zmianami w polskiej gospodarki, jednak z racji postępującej restrukturyzacji branży toczącej się od kilku lat,
daje się nadal zauważać zmiany w jej strukturze. Dla przykładu, w wyniku kolejnych, realizowanych procesów
komercjalizacji majątku ciepłowniczego zwiększa się grupa spółek kapitałowych a zmniejszają się ilości
zakładów budżetowych i przedsiębiorstw państwowych. Również zmieniają się relacje w grupie spółek
kapitałowych pomiędzy spółkami z ograniczoną odpowiedzialnością a spółkami akcyjnymi.
4,0%
1,0% 1,5%
8,5%
Przeds.państwowe
S.A.
Sp. z o.o.
Zakłady budż.
Inne
85,0%
Rys. 3 Struktura przedsiębiorstw ciepłowniczych wg formy organizacyjnej.1
To, co jest najbardziej zauważalne w ostatnim czasie to dynamicznie zmieniająca się struktura własności
kapitału spółek. Co prawda nadal w przytłaczającej większości funkcje właścicielskie sprawują samodzielnie
organy samorządu terytorialnego szczebla podstawowego, jednak stale rośnie ilość podmiotów, w których tenże
samorząd obniżył swój stan posiadania na rzecz pozyskanych w procesie prywatyzacji inwestorów
zewnętrznych. Już dzisiaj prawie 28% badanych przedsiębiorstw ciepłowniczych posiada niejednolitą strukturę
właścicielską, co świadczy o zaistnieniu w nich procesów prywatyzacyjnych.
Sposób prywatyzacji polskiego ciepłownictwa jest różnorodny i realizowany według kilku scenariuszy.
Najczęściej stosowana jest sprzedaż części posiadanych przez gminę udziałów lub akcji na rzecz inwestora
strategicznego. Według badań z roku 2004 (niewiele zmieniło się w roku 2005) wielkość posiadanego przez
inwestorów polskich, jak również zagranicznych majątku zawiera się w zdecydowanej większości pomiędzy 50
a 75%. Są oczywiście wśród przedsiębiorstw ciepłowniczych podmioty całkowicie prywatne, z których
ciekawym przypadkiem jest zastosowana w kilku przedsiębiorstwach forma spółki pracowniczej. Wśród
przedsiębiorstw ciepłowniczych zrzeszonych w IGCP jest też jedna spółka giełdowa. Według stanu na koniec
roku 2005 największa liczbowo sprywatyzowana grupa przedsiębiorstw ciepłowniczych to te, które posiadają
własne źródła ciepła i sprzedają rocznie od 250 – 500 tysięcy GJ ciepła.
W obszarze prywatyzacji daje się zaobserwować bardzo ciekawa tendencja. Otóż widać wyraźnie dążenia do
konsolidacji sektora zarówno poziomej jak i pionowej. Inwestorzy branżowi tacy jak Dalkia , Fortum Heat czy
Praterm prowadzą akwizycję systemów ciepłowniczych w całym kraju powiększając w ten sposób zarówno
obszar swojego oddziaływania jak też potencjał gospodarczy. To typowy przykład konsolidacji poziomej.
Spektakularnym natomiast przykładem konsolidacji pionowej jest działanie Dalkii w Poznaniu. Na razie brak
jest natomiast znaczących działań w obszarze konsolidacji regionalnych.
Mechanizmy ustalania cen za dostawę ciepła i ich wpływ na jakość działalności przedsiębiorstw.
Wprowadzenie w życie ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r Prawo energetyczne zaowocowało szeregiem bardzo
istotnych zmian w zasadach ustalania cen ciepła. Do momentu wejścia w jej życie ustawy, a dokładnie do dnia
31 grudnia 1998 r., ceny ciepła ustalane były praktycznie przez Ministra Finansów, który przez kilka lat
poprzedzających tę datę posiadał kompetencję ustalania cen ciepła, wykorzystując do tego celu narzędzie w
postaci maksymalnego wskaźnika wzrostu tych cen. Rada Ministrów, wydając rozporządzenie z dnia 18
listopada 1998r. w sprawie daty zaprzestania przez Ministra Finansów ustalania taryf oraz opłat za nielegalny
pobór ciepła, zamknęła definitywnie ten okres.
Zgodnie z zapisami ustawy Prawo energetyczne kompetencje do ustalania cen, a tym samym taryf dla ciepła,
zostały przekazane przedsiębiorstwom energetycznym, a kompetencje ich zatwierdzania, w stosunku do
przedsiębiorstw posiadających odpowiednie koncesje uzyskał Prezes Urzędu Regulacji Energetyki. Do dnia
dzisiejszego ustawa ta doczekała się kilkunastu nowelizacji, z których każda odciskała swoje piętno na
mechanizmach ustalania cen na ciepło i wpływała na sytuację przedsiębiorstw ciepłowniczych.
Generalnie przepisy prawa energetycznego wprowadziły następujące zasady kalkulacji taryf dla ciepła:
- zapewnienie pokrycia uzasadnionych kosztów działalności przedsiębiorstwa energetycznego w zakresie
zaopatrzenia w ciepło oraz kosztów modernizacji i ochrony środowiska,
- ochronę interesów odbiorców przed nieuzasadnionym poziomem cen,
- różnicowanie taryfy dla ciepła dla różnych grup odbiorców wyłącznie ze względu na uzasadnione koszty.
31,2
21,2
1996
24,39
1997
34,97 37,81
33,04 33,79
26,91 27,45 27,72
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys.4 Cena „jednoczłonowa” netto za ciepło w złotych za GJ na przestrzeni lat. 1
Podstawą do kalkulacji cen i stawek opłat za ciepło są uznane przez przedsiębiorstwo, jako uzasadnione, koszty
(najpierw historyczne a obecnie planowane) prowadzonej działalności gospodarczej związanej z zaopatrzeniem
w ciepło. Wobec braku jednolitej i bezdyskusyjnej definicji pojęcia kosztu uzasadnionego problem ten
spowodował i nadal powoduje najwięcej perturbacji w procesie zatwierdzania taryf dla ciepła. Tym bardziej, że
pojawiają się w kolejnych wcieleniach przepisów wykonawczych nowe pozycje kosztowe uznawane jako
„uzasadnione” ale nie do końca precyzyjnie określone. Wspomnieć tu należy między innymi o tzw „zysku”
kalkulowanym w odniesieniu do planowanych nakładów inwestycyjnych czy też gwarantowanym zwrocie na
kapitale zaangażowanym w działalność (efekt ostatniej nowelizacji ustawy Prawo energetyczne z 4 marca
ubiegłego roku).
Ważnym na pewno elementem, mającym istotny wpływ na kalkulację taryf było wprowadzenie obowiązku
prowadzeniu ewidencji księgowej umożliwiającej prawidłowe rejestrowanie kosztów działalności, dzięki której
możliwa jest ich bieżącą analiza w podziale na stałe i zmienne a także na poszczególne rodzaje prowadzonej
działalności energetyczne oraz w odniesieniu do poszczególnych grup odbiorców.
Nie jest tajemnicą, że zmiany w zasadach taryfikacji wprowadzone przepisami Prawa energetycznego zmieniły
w istotny sposób mechanizmy działalności przedsiębiorstw ciepłowniczych, co zaowocowało między innymi
większą dbałością o bieżącą analizę zarówno kosztów jak i przychodów. Ale przyniosły również negatywne
skutki. Przepisy taryfowe bowiem ograniczyły i nadal ograniczają możliwości elastycznego podejścia do oferty
cenowej poprzez usztywnienie reguł dotyczących struktury i wielkości poszczególnych składników taryf a także,
co jest najbardziej niepokojące na przyszłość, przyjęte w przepisach kalkulacji taryf na ciepło rozwiązania, w
nieuzasadnionej obawie przed „rozpasaniem cenowym” uniemożliwiły i nadal uniemożliwiają kalkulowanie cen
w sposób przynoszący dochody dostawcom ciepła, co między innymi skutkuje widocznym ograniczeniem
jakości ich działalności.
10,7310,1
5,95 5,5
3,77 3,5
1,74 1,9
2001
2002
2003
Wskaźnik wzrostu
1,87
0,8
2004
2005
Inflacja
Rys. 5 Średni wskaźnik wzrostu cen w % w taryfach przedsiębiorstw ciepłowniczych na tle wskaźnika RPI
będącego przedmiotem oceny wniosków taryfowych w ostatnich latach. 2
Patrząc na przedstawione powyżej suche zestawienia trudno nie oprzeć się stwierdzeniu, że generalnie chyba
przedsiębiorstwom ciepłowniczym nie działa się krzywda. Ceny usług rok po roku rosły a ich średni wskaźnik
wzrostu oscylował wokół wielkości rocznej inflacji z poprzedniego roku. Tylko, że zmiany kosztów
wpływających na działalność przedsiębiorstw ciepłowniczych nie zawsze idą w parze z dynamika zmian
wynikających z impulsu inflacyjnego. Dość tu powiedzieć o całym segmencie paliwowym : węglu, paliwach
gazowych czy też paliwach płynnych, czy też innych niezależnych od ciepłowników obciążeń kosztowych w
postaci podatków lokalnych, opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska. Nie sposób również nie
wspomnieć o dynamicznie i negatywnie zmieniającej się strukturze sprzedaży – spadkach mocy zamówionej i
ciepła sprzedawanych odbiorcom, których nie sposób było i jest skompensować tak kosmetycznymi zmianami
cen nawet przy bardzo głębokiej restrukturyzacji działalności poszczególnych podmiotów.
Tak realizowana polityka cenowa regulatora miała i ma nadal swoje określone skutki dla działalności
przedsiębiorstw ciepłowniczych, o czym w dalszej części.
Realizacja przychodów w działalności ciepłowniczej.
Efektem pracy każdego podmiotu gospodarczego jest jego przychód. W ciepłownictwie jest on wynikiem
wielkości sprzedaży ciepła, zależnej od kilku warunków. Podstawowym elementem kreującym wielkość
przychodu z działalności w ciepłownictwie jest wielkość sprzedaży ciepła, która nie zależy jedynie od zdolności
kreowania wielkości rynku lecz przede wszystkim jest wprost proporcjonalna do zewnętrznych warunków
atmosferycznych jak również w pewnym stopniu od sposobu konsumpcji ciepła przez odbiorców.
To co zaszło na przestrzeni ostatniej dekady to drastyczne „skurczenie się” wielkości rynku ciepła – rynku w
wymiarze nominalnym jak też, choć w mniejszym stopniu, w wymiarze obszaru oddziaływania. Skalę rynku
najlepiej obrazuje wielkość mocy cieplnej zamawianej przez odbiorców, której zmiana w ostatnim okresie jest
dla przedsiębiorstw ciepłowniczych bardzo istotna. Na podstawie wieloletnich badań można stwierdzić, że w
statystycznym przedsiębiorstwie ciepłowniczym wartość spadku mocy zamówionej w stosunku do roku 1996
oceniana jest średnio na około 35%. W bardzo wielu przypadkach spadek ten przekracza nawet 50%.
Przyczyn takiego stanu rzeczy jest kilka.
- w wielu przedsiębiorstwach dostarczających ciepło dla celów przemysłowych nastąpiło znaczne obniżenie
zapotrzebowania mocy cieplnej dla celów technologicznych wskutek zmian w bądź to w technologii lub
wręcz likwidacji działalności podmiotów korzystających z ciepła sieciowego, szczególnie w obszarze
dostarczania pary technologicznej ,
- postępująca racjonalizacja konsumpcji ciepła przez odbiorców, wprowadzenie procesów termomodernizacji
obiektów, prowadzącej do obniżania zapotrzebowania na ciepło ,
- okresowy – lata 1998 – 2001 – odpływ odbiorców ciepła spowodowany wprowadzeniem sztywnych reguł
taryf wieloczłonowych ( również efekt wprowadzenia mechanizmów ustawy Prawo energetyczne i jej
przepisów taryfowych) na rzecz pozyskiwania energii cieplnej z innych nośników energii.
100%
75%
50%
25%
0%
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys. 6 Tendencja zmian w wielkości mocy cieplnej zamówionej przez odbiorców na przykładzie statystycznego
przedsiębiorstwa ciepłowniczego w [MW] 1
Generalnie rzecz biorąc pierwotny stan posiadania przedsiębiorstw ciepłowniczych uległby znacznie głębszej
redukcji, jednak działanie na rzecz pozyskiwania nowych odbiorców ciepła zaowocowały złagodzeniem tej
tendencji a być może nawet jej odwrócenie, co widać na przykładzie lat 2001-2005.
Podobne zjawiska można zaobserwować na przebiegu zmian w wielkościach mocy cieplnej zamawianych dla
potrzeb ogrzewania mieszkań ( od roku 1996 spadek mocy wyniósł średnio około 33,5%) i podgrzewania ciepłej
wody użytkowej ( w analogicznym okresie obniżenie mocy sięgnęło blisko 25%).
108
101
89
86
79
70
15,8
1996
15,2
1997
13,6
1998
15,5
1999
Moc na CO
12,8
2000
72
12,2
2001
11,8
2002
70
10,8
2003
69,5
10,9
2004
70,35
11,59
2005
Moc na CWU
Rys. 7 Tendencja zmian w wielkości zamówionej mocy cieplnej na potrzeby ogrzewania i podgrzewania ciepłej
wody użytkowej (wartości sprowadzone do statystycznego przedsiębiorstwa w MW) 1
Adekwatnie do wielkości rynku następowały zmiany „redukcyjne” w obszarze sprzedaży ciepła ogółem. Tu
jednak dynamika zmian jest jeszcze większa. Na wskazaną wcześniej wielkość rynku w wolumenie sprzedaży
dodatkowo nakłada się jeszcze
przede wszystkim wpływ niekorzystnych dla ciepłownictwa zmian
meteorologicznych – „cieplejsze” okresy grzewcze ( rok 1996 był w badanym okresie okresem w
ciepłownictwie najchłodniejszym) oraz postępująca również adekwatnie do procesów termomodernizacyjnych
konsumpcja ciepła. Jednym z typowych czynników oddziaływujących na wolumen sprzedaży jest również
wprowadzenie rozliczeń za dostawę ciepła na podstawie ilości mierzonej licznikami ciepła, zastępujących
stosowane do 1998 roku systemy ryczałtowe. W niektórych grupach przedsiębiorstw spadek wielkości sprzedaży
ciepła od roku 1996 wyniósł nawet 50%.
100%
75%
50%
25%
0%
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys. 8 Tendencja zmiany wielkości sprzedaży ciepła ogółem 1
Zauważona tendencja widoczna jest również w zakresie ilości sprzedaży ciepła na potrzeby ogrzewania i
przygotowania ciepłej wody użytkowej.
950
750
590
580
480
190
1996
164
1997
132
1998
134
1999
101
2000
511
95,4
2001
480
95,7
2002
478
433
479
95
95
105
2003
2004
2005
Ciepło na CO
Ciepło na CWU
Rys. 9 Tendencja zmian w wielkości sprzedaży ciepła na potrzeby ogrzewania i podgrzewania ciepłej wody
użytkowej (wartości sprowadzone do statystycznego przedsiębiorstwa w tys GJ). 1
Przedstawione powyżej mechanizmy popytowe w korespondencji z modelem zmian cen na ciepło, o których
wspomniano w poprzednim rozdziale ukształtowały obraz tendencji w kształtowaniu się przychodów ze
sprzedaży, co obrazuje rysunek 10. Widać tu wyraźnie, że pomimo utrzymującej się tendencji wzrostu cen,
postępujący spadek wielkości sprzedaży ciepła nie był w stanie w pełni zrekompensować pojawiających się strat
w przychodach, co zaowocowało w konsekwencji utrzymywaniem się nieznacznej, praktycznie symbolicznej
tendencji wzrostowej w tym obszarze.
120%
100%
80%
60%
40%
20%
0%
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys. 10 Tendencje zmian w przychodach przedsiębiorstw ciepłowniczych. 1
Kształtowanie się kosztów działalności jako odpowiedź na kurczący się rynek ciepła
Pogarszająca się sytuacja rynkowa zmusiła przedsiębiorstwa ciepłownicze do poszukiwania rozwiązań
łagodzących skutki tych niekorzystnych zjawisk. Koniecznym stało się podjęcie kroków w kierunku
racjonalizacji kosztów działalności a także ich restrukturyzacji, aby w konsekwencji powstały warunki do
utrzymania ciągłości w procesie świadczenia usług zaopatrzenia w ciepło dla odbiorców. Najważniejszym
zadaniem stało się dostosowanie wielkości kosztów do zmieniających się bardzo dynamicznie zewnętrznych
warunków działalności przedsiębiorstw ciepłowniczych.
120%
100%
80%
60%
40%
20%
0%
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys. 11 Tendencje zmian w kosztach działalności przedsiębiorstw ciepłowniczych. 1
Jedną z dróg uzyskiwania bezinwestycyjnych korzyści płynących z restrukturyzacji kosztów była redukcja
zatrudnienia. Faktem jest, że poziom techniczny i technologiczny wielu przedsiębiorstw ciepłowniczych sprzyjał
kształtowaniu się niekorzystnych tendencji w zakresie polityki personalnej. Dlatego tę formę „dopasowywania”
kosztów działalności do sytuacji rynkowej można postrzegać jako jeden z niewielu pozytywów polskich
przeobrażeń w ciepłownictwie. Redukcja zatrudnienia jak również ograniczenia w wydatkach na remonty
urządzeń technicznych należały i nadal należą do wąskiego wachlarza tak zwanych rezerw prostych, których
wykorzystywanie ma jednak swoje granice. Zmiany w średnim zatrudnieniu w przedsiębiorstwach
ciepłowniczych sięgnęły na przestrzeni lat 1996-2005 sięgnęły ponad 50%, z czego najmniejszy wskaźnik
redukcji zanotowały przedsiębiorstwa najmniejsze – około 30%, a największy ponad 50% przedsiębiorstwa
największe pozyskujące ciepło ze źródeł obcych. Rezultat ten jest adekwatny do zdolności adaptacyjnych
poszczególnych przedsiębiorstw ciepłowniczych do zmieniających się warunków gospodarowania.
100%
75%
50%
25%
0%
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys.12 Zmiany w przeciętnym zatrudnieniu w przedsiębiorstwach ciepłowniczych. 1
Spora część kosztów zatrudnienia generowana jest przez proces produkcji ciepła, który wymaga określonej
struktury siły pracowniczej. Tu również ograniczanie kosztów pracy wiąże się z największymi nakładami
inwestycyjnymi. Inaczej jest z prowadzeniem systemów przesyłu i dystrybucji, gdzie dużo tańsze modernizacje
techniczne mogą przynosić spore oszczędności w kosztach pracy. Oczywiście dzięki takiej polityce uzyskujemy
bardzo ważny dla poprawy stanu przedsiębiorstwa wzrost efektywności zatrudnienia, co przejawia się na
przykład pozytywnym wzrostem wydajności pracy mierzonym wielkością przychodu z działalności na
zatrudnionego. Wzrost ten na przestrzeni lat 1996-2005 wyniósł średnio 94%, z czego przedsiębiorstwa małe,
posiadające swoje źródła uzyskały wskaźnik wzrostu wydajności na poziomie 95%, zaś najbardziej efektywne
okazały się znowu największe firmy świadczące usługi przesyłowe i dystrybucyjne – ponad 110%.
249
220
211
201,77
172
108
111
1996
1997
120
1998
134
1999
151
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys 13 Tendencje w wydajności pracy mierzonej wielkością przychodu na zatrudnionego ( w tys zł)1
Oceniając poziom kosztów działalności przedsiębiorstw ciepłowniczych nie sposób wskazać na jeden z
elementów, który w przeciwieństwie do racjonalizacji zatrudnienia wpływa niekorzystnie na jakość działania
podmiotów. Są to redukcje w obszarze nakładów na remonty i odtworzenie majątku trwałego. Na rysunku 14
przedstawiony został obraz udziału kosztów amortyzacji w kosztach działalności przedsiębiorstw
ciepłowniczych. Stagnacja poziomu kosztów amortyzacji od roku 2000 świadczy o niczym innym jak nie tylko o
zahamowaniu, a wręcz obniżeniu nakładów na odtworzenie majątku trwałego niezbędnego do prawidłowego
realizowania obowiązków związanych ze świadczeniem usług zaopatrzenia w ciepło. Takie właśnie działanie
jest jednym z elementów wachlarza tzw rezerw prostych służących do restrukturyzacji kosztów posiadającego
negatywne w sensie gospodarczym zabarwienie. Nietrudno w tym miejscu postawić więc tezę, że działanie to
nosi znamiona
ciepłowniczych.
bezpośredniego
działania
7,7
6,2
6,3
1996
1997
1998
dotychczasowych
mechanizmów
regulacji
przedsiębiorstw
10,3
10,3
10,5 10,8
10,8 10,9
2000
2001
2002
2004
8,8
1999
2003
2005
Rys. 14 Wielkość udziału kosztów amortyzacji w kosztach działalności przedsiębiorstw ciepłowniczych (w %)1
Skutki działalności przedsiębiorstw ciepłowniczych – czyli ich wyniki ekonomiczne.
Jeżeli można zaobserwować praktycznie identyczną skalę dostosowania się kosztów działalności do
kształtującego się poziomu przychodów, to nie oznacza to wcale możliwości utrzymania identycznego poziomu
jakości ekonomicznej, co przede wszystkim wyrażone jest w wielkościach zysku na działalności i pochodnych
od niego wskaźnikach makroekonomicznych. To dowodzi, że system prowadzenia działalności w
ciepłownictwie generowany przez obowiązujące uregulowania w pełni nie dostosowuje się do faktycznych
realiów i zmieniającego się otoczenia ekonomicznego. Przypomnijmy w tym miejscu, że w początkowym
okresie działania przepisów wykonawczych do ustawy Prawo energetyczne tj do połowy roku 2000, możliwe
było kalkulowanie zysku taryfowego w cenach energii cieplnej. Po zmianie przepisów zysk ten kształtowany
mógł być jedynie w odniesieniu do nakładów inwestycyjnych realizowanych przez przedsiębiorstwa. Jeżeli więc
wspomnimy tutaj, że nakłady te były coraz niższe, bo coraz gorszy był stan ekonomiczny przedsiębiorstw, to też
i potencjalne „zyski” kalkulacyjne były coraz niższe no i kółko się zamykało.
Obserwując coroczne informacje ekonomiczne przedsiębiorstw ciepłowniczych trudno przejść do porządku
dziennego nad utrzymującym się na dość wysokim poziomie odsetku podmiotów notujących stratę na sprzedaży.
W roku 2005 nadal ponad 22% przedsiębiorstw ciepłowniczych wykazało stratę brutto na działalności
gospodarczej. Jeszcze gorzej wygląda sytuacja pod względem osiągania prostych dochodów ze sprzedaży, gdzie
wynik ujemny uzyskało ponad 40% badanych przedsiębiorstw. Tu również najgorzej sytuacja wygląda w grupie
przedsiębiorstw państwowych, w której odsetek przedsiębiorstw deficytowych wynosi 66%, natomiast najlepiej
wypadają spółki akcyjne, gdzie działalność koncesjonowana przynosi stratę około 31% spółek.
Z analizy wyników ekonomicznych przedsiębiorstw zrzeszonych w IGCP za rok 2004 wspomnieć należy jeszcze
o kilku kolejnych obserwacjach.
Wśród przedsiębiorstw klasyfikowanych według kryterium wielkości rocznej sprzedaży najlepiej radzą sobie
przedsiębiorstwa z grupy średniaków tj 250 do 500 tys GJ rocznie. W grupie tej jedynie lekko ponad 17%
wykazuje stratę bilansową i 25% stratę na sprzedaży usług. W tej również grupie na najwyższym poziomie
układają się wskaźniki makroekonomiczne tj zyskowności i rentowności. Natomiast najgorzej dzieje się w
przedsiębiorstwach najmniejszych, czyli o sprzedaży rocznej poniżej 100 tys GJ. Tutaj odpowiednio straty
notuje 38% i 63% podmiotów.
Obraz podstawowych wskaźników makroekonomicznych na przestrzeni ostatniej dekady przedstawia się
następująco:
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
1996
1997
Zyskowność brutto
1998
1999
2000
Rentowność brutto
2001
2002
Zyskowność netto
2003
2004
2005
Rentowność netto
Rys. 15 Obraz poziomu podstawowych wskaźników makroekonomicznych przedsiębiorstw ciepłowniczych w
latach 1996 – 2005 (w %)1
Jak widać z przedstawionego zestawienia, gdyby mierzyć jakość polskich przedsiębiorstw ciepłowniczych
wskaźnikami zyskowności i rentowności to od roku 1996 stale spada ich wartość , pomimo lekkiego odwrócenia
tendencji spadkowej po dramatycznym roku 2002. Wskaźniki mierzące ekonomiczną jakość działalności
podmiotów sięgnęły w roku 2002 przysłowiowego dna, a najniekorzystniejszy przedział czasowy rozpoczyna się
od roku 2000, który zaowocował najbardziej drastycznym spadkiem wartości wszystkich wskaźników
makroekonomicznych branży. Stan ten w ewidentny sposób pokrywa się z wdrażaniem mechanizmów
regulacyjnych w ciepłownictwie.
Gdyby przyglądnąć się w jaki sposób kształtują się przedstawione powyżej wskaźniki w zależności od formy
prowadzenia działalności gospodarczej przez poszczególne przedsiębiorstwa to ich wartość jest generalnie od lat
najlepsza w spółkach akcyjnych, o czym wskazano również wcześniej , natomiast najgorsza , negatywna palma
pierwszeństwa przypada niestety przedsiębiorstwom państwowym. Jest to jeden z dowodów na to, że
komercjalizacja przedsiębiorstw ciepłowniczych a jeszcze bardziej ich prywatyzacja ma wpływ na jakość
zarządzania i efektywność działalności.
Dla pełnego obrazu tendencji ekonomicznych ukształtowanych w przedsiębiorstwach ciepłowniczych
przyjrzyjmy się kilku dodatkowym zestawieniom.
Restrukturyzacja zatrudnienia przynosi określone efekty statystyczne. Tak jak wzrasta wydajność pracy
mierzona wielkością sprzedaży na zatrudnionego, tak też poprawia się ich zdolność do generowania tzw zysków.
Chociaż wielkość nominalna masy zysków przedsiębiorstw ciepłowniczych jest niezbyt imponująca – niecałe
100 mln złotych , to w korespondencji z racjonalizacją zatrudnienia daje to określone efekty.
3,83
2,2
2,1
1,7
2,22
2
1,34
0,8
0,3
1996
1997
1998
1999
2000
2001
0,6
2002
2003
2004
2005
Rys 16 Wielkość zysku na zatrudnionego w przedsiębiorstwach ciepłowniczych (w tys zł).1
Na niskim poziomie znajduje się nadal wskaźnik inwestowania, liczony jako stosunek wielkości nakładów
inwestycyjnych do wielkości przychodów. Oscyluje on wokół 10%. Biorąc pod uwagę dzisiejszą wielkość
dekapitalizacji majątku trwałego przedsiębiorstw ciepłowniczych, sięgającą 50%, to informacja ta, biorąc pod
uwagę potrzeby inwestycyjne branży, jest bardzo niepokojąca.
12,2
11,6
12,1
10,09 10,19
9,9
7,2
6,9
1996
1997
1998
1999
2000
2001
8,5
8,42
2002
2003
2004
2005
Rys 17 Wskaźnik inwestowania (w %) 1
Ten sam trend wskazuje zestawienie wielkości nakładów inwestycyjnych w sektorze ciepłowniczych na
przestrzeni ostatniej dekady. Tu widać wyraźnie niepokojącą na dłuższą metę stagnację w inwestycjach , gdyż
praktycznie dochodzimy dzisiaj nominalnie do poziomu nakładów sprzed lat 10, czyli z okresu gdy rodziło się
nasze ciepłownictwo komunalne.
140,00%
120,00%
100,00%
80,00%
60,00%
40,00%
20,00%
0,00%
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Rys 18 Tendencje w wysokości nakładów inwestycyjnych 1
Jakie jest więc nasze ciepłownictwo ?
Dzisiejsze ciepłownictwo odeszło już bardzo daleko od stereotypu utożsamianego z jednej strony z widokiem
żeliwnego żeberkowego grzejnika, czarnym pokrętłem od wiecznie cieknącego zaworu i ceną ogrzewania
jednego metra kwadratowego natomiast z drugiej strony z dymiącymi w bliższej lub dalszej odległości od
naszych domostw kominami przeróżnej maści kotłowni, bardziej lub mniej „planowanymi” przerwami w
dostawie ciepła i powszechnym odczuciem gwarantowanej usługi realnego socjalizmu. Ten niezbyt przyjemny
obraz jest już całkowicie nieprawdziwy a zmiany, które zaszły w centralnych systemach ogrzewania, pomimo
skromnych środków będących w dyspozycji przedsiębiorstw ciepłowniczych, są ogromne.
Systemy ciepłownicze przedsiębiorstw zrzeszonych w IGCP użytkują w sumie ponad 2000 źródeł ciepła, z
czego ponad 1600 to źródła niskoparametrowe. Nadal podstawowym paliwem wykorzystywanym w polskich
źródłach ciepła jest węgiel kamienny, którego jakość jest niezwykle istotna z punktu widzenia ochrony
środowiska. Tenże sam aspekt ekologiczny powoduje, że coraz powszechniej, w ramach dywersyfikacji
nośników energii w źródłach ciepła, stosowane są inne od stałych, paliwa ekologiczne, z których
najpopularniejszy jest gaz ziemny. Trzeba wyraźnie zauważyć, że kwestia paliwowa w przedsiębiorstwach
ciepłowniczych produkujących ciepło, jest dla wytyczenia prawidłowego kierunku przeobrażeń niezwykle
istotna. Albowiem wiąże się nierozerwalnie z dostosowaniem się nie tylko do wymagań rynku, ale przede
wszystkim do wysokich wymagań w zakresie ochrony środowiska. To zaś wpłynie bezpośrednio na wysokość
kosztów produkcji i dostawy ciepła, co nie jest bez znaczenia dla odbiorców ciepła.
Poprawia się powoli udział nowoczesnych technologii w dziedzinie przesyłu i dystrybucji ciepła. W ponad 15
000 kilometrów sieci ciepłowniczych wysokich i niskich parametrów jest już ponad 35% rurociągów
preizolowanych. W ponad 100 tysiącach węzłów cieplnych istniejących w systemach ciepłowniczych prawie
100 % jest w pełni zautomatyzowanych a systemem monitoringu i elektronicznego nadzoru nad pracą systemów
ciepłowniczych, który dopiero raczkuje, objętych jest ponad 30% przedsiębiorstw ciepłowniczych.
Restrukturyzacji technicznej towarzyszy ciągła ewolucja w zakresie zarządzania przedsiębiorstwami
ciepłowniczymi. Zmienia się podejście dostawców ciepła do rzeszy odbiorców ciepła, widać wzrastającą
aktywność w zakresie pozyskiwania nowych rynków zbytu oraz dywersyfikacji działalności. Pojawiają się
zdrowe mechanizmy gry rynkowej na rynku ciepła oraz widać pozytywny wpływ konkurencji na kształtowanie
polityki zarządzania podmiotami ciepłowniczymi. Ta korzystna tendencja może jednak zostać zahamowana w
wyniku niedostosowania do sytuacji wielu zewnętrznych uwarunkowań. Najważniejsze z nich wypływają nadal
ze stanu legislacji regulującej gospodarkę ciepłowniczą w Polsce. Ta zaś powinna , w kontekście naszego
członkostwa w Unii Europejskiej, ulec generalnemu przeobrażeniu.
Podsumowując - dalsze przeobrażenia – w jakim kierunku?
Ciepłownictwo w Polsce ma za sobą kilka etapów przeobrażeń. Wraz z transformacją ustrojową
początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia stało się domeną samorządu terytorialnego. Dzięki zmianom
systemowym w gospodarce zaczęło działać zgodnie z regułami rynkowymi. Branża ta, pomimo sporych
trudności ekonomicznych, zrobiła też ogromny skok technologiczny i techniczny. Ale podnoszący się poziom
wymagań odbiorców stawia przed tą branżą kolejne wyzwania. Konieczna jest do realizacji tych celów
racjonalizacja kosztów działalności, która wymusza aktywność na polu restrukturyzacji każdego obszaru
działalności. Działania właścicielskie gminy powinny więc być nakierowane na podnoszenie jakości i
efektywności prowadzonej przez przedsiębiorstwa komunalne działalności, która w swojej wymowie ma
charakter biznesowy. Wynika to m.in. z tworzącego się równolegle rynku usług komunalnych realizowanych
przez podmioty niekomunalne.
Dzisiejsza sytuacja ekonomiczna polskiego ciepłownictwa jest daleka od normalności. Nowe obowiązki
i wyzwania sprowadzone do obecnych realiów mogą dodatkowo budzić spore niepokoje. Uczestnictwo Polski w
rodzinie europejskiej powinno przyczynić się do szybszych zmian w krajowym systemie prawnym regulującym
sprawy ciepłownictwa, co tym samym podniesie jakość i atrakcyjność tego sektora i umożliwi sprostanie
stawianym przed nim wymaganiom.
Zła jakość rozwiązań prawnych oraz niska świadomość powagi sytuacji bardzo mocno odcisnęły swoje piętno na
kondycji tej branży. Dalsze utrzymywanie takiej polityki zaprowadzi nas wprost do głębokiej zapaści a jednym z
głównych beneficjentów rezultatów tego stanu będą odbiorcy ciepła, dla których dzisiaj kreuje się jedynie wizje
„taniego dobrobytu” bez uwzględnienia realiów ekonomicznych , technicznych i społecznych w jakich działają
polskie przedsiębiorstwa ciepłownicze.
1
2
Dane IGCP wg stanu na początek 2006 r.
Dane IGCP i GUS
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards