poradnik uprawy kukurydzy 2017

advertisement
PORADNIK UPRAWY
KUKURYDZY 2017
www.euralis.pl
SPIS TREŚCI
str. 6/7
wymagania klimatyczno-glebowe, przedplon TREŚCI
str. 8/11
siew
str. 12/24
nawożenie
str. 25/42
BARDZO DOBRA
ZDROWOTNOŚĆ
WYSOKI PLON
WYSOKA
STABILNOŚĆ
ochrona
str. 43/47
zbiór
3
SZYBKIE DOSYCHANIE ZIARNA
WSTĘP
Kukurydza – uprawa z przyszłością
Polscy rolnicy od wielu lat uprawiają kukurydzę, a jej areał systematycznie się powiększa. W roku
2012 po raz pierwszy powierzchnia zasiewów przekroczyła 1 000 000 ha i od tego czasu utrzymuje
się na stabilnym wysokim poziomie.
Tak znaczący areał kukurydza zawdzięcza
wszechstronności jej wykorzystania m.in. jako:
– ziarno paszowe,
– cele konsumpcyjne (grys, płatki, kaszki, mąka, itp.),
– substrat dla gorzelni i produkcji bioetanolu,
– substrat do biogazowni,
– pasza z całych roślin lub kolb (kiszonka, CCM, LKS).
Do sukcesu kukurydzy w dużej mierze przyczynia się postęp hodowlany,
który umożliwił obniżenie jej potrzeb cieplnych. Staramy się dostarczyć
Państwu coraz bardziej wydajne odmiany, sprawdzające się w naszych
warunkach klimatycznych. Dzięki temu możliwe jest coraz precyzyjniejsze
dopasowanie odmian zarówno do rejonu klimatyczno-geograficznego Polski
jak i zróżnicowanego kierunku użytkowania.
Kukurydza za sprawą wszechstronności użytkowania może zagwarantować
rolnikom stabilność dochodów.
Zespół EURALIS Nasiona
5
WymaganiA
Wymagania klimatyczno-glebowe, przedplon
Do zapewnienia sobie sukcesu w uprawie kukurydzy należy odpowiednio dobrać wczesność
mieszańców. Wybór FAO przede wszystkim zależy od położenia geograficzno‑klimatycznego
plantacji oraz kierunku użytkowania.
Kukurydza może dobrze plonować na każdym rodzaju gleby, niemniej jednak
pewne problemy mogą pojawić się na stanowiskach bardzo ciężkich – zlewnych,
trudno nagrzewających się i okresowo nadmiernie wilgotnych. Z kolei na
glebach bardzo lekkich przy deficycie wody w okresach krytycznych dla
kukurydzy (kwitnienie, nalewanie ziarna) istnieje ryzyko spadku plonu ziarna na
skutek niedostatecznego wykształcenia kolb czy słabego wykształcenia ziarna.
na ziarno dojrzewają odmiany znacznie późniejsze niż w pozostałych rejonach.
Pod względem warunków pogodowych południowa Polska jest znacznie
korzystniejsza dla ziarnowego kierunku użytkowania. W rejonie Polski
północnej na ziarno uprawiane są odmiany znacznie wcześniejsze – o nieco
niższym potencjale plonowania. Aby zapewnić bezpieczny zbiór ziarna w tym
rejonie FAO mieszańców nie powinno być wyższe niż 220-230.
Kukurydza jest bardzo tolerancyjna na przedplon. Jest to modelowy przykład
gatunku do uprawy w monokulturze. W przypadku długotrwałej monokultury
należy zwrócić uwagę na aspekt ekologiczny takiej uprawy – głównie pod
kątem kompensacji chwastów oraz szkodników, a także zubożenia gleby
w mikroskładniki i jej erozję.
W użytkowaniu na kiszonkę, którą zazwyczaj zbieramy gdy zawartość s.m.
w całych roślinach wynosi ok. 32-35% (przy wilgotności ziarna ok. 35-40%)
można wybierać odmiany nieco późniejsze, które cechują się wyższą produktywnością zarówno w plonie ziarna jak i zielonej masy z ha. Schematyczne
ujęcie przydatności odmian o różnej wczesności do uprawy w różnych strefach
klimatycznych Polski przedstawia schemat zamieszczony obok (Rysunek 1).
Kukurydza z powodzeniem, może być uprawiana na terenie całej Polski,
przy czym w południowej, południowo-zachodniej i zachodniej części kraju
www.euralis.pl
6
Rejonizacja grup wczesności kukurydzy
w zależności od kierunku użytkowania
Strefa I Północna – FAO na ziarno do 230, FAO na kiszonkę do 250;
Strefa II Centralna – FAO na ziarno 220-260, FAO na kiszonkę do 280;
Strefa III – FAO na ziarno do 300, FAO na kiszonkę do 320;
Strefa IV Podgórska – FAO na ziarno do 200, FAO na kiszonkę do 220;
Rysunek 1. Schematyczne ujęcie przydatności odmian o różnej wczesności do uprawy w różnych
strefach klimatycznych Polski.
7
SIEW
Uprawa przedsiewna
Siew jest jednym z najważniejszych zabiegów warunkujących uzyskanie wysokich plonów. Dlatego
tak ważne jest, aby starannie przygotować do niego glebę. Wiosną zabiegi uprawowe należy
ograniczyć do minimum, zalecane jest wykonanie orki zimowej, gdyż młode siewki kukurydzy są
wrażliwe na osiadanie gleby.
Fundamentalną zasadą przygotowania pola pod kukurydzę jest uprawa roli
na głębokość, na którą wykonuje się siew. Dzięki temu:
–ograniczamy osiadanie gleby i uszkadzanie korzonków siewki kukurydzy,
–zachowujemy ciągłość kapilar glebowych poniżej głębokości wysiewu
nasion umożliwiając lepsze podsiąkanie wody.
www.euralis.pl
Przy doprawianiu gleby należy unikać narzędzi czynnych – rozpulchniających
glebę. W ostatnich latach kukurydza zaczęła pojawiać się na coraz większych
areałach i w związku z tym rolnicy zaczęli szukać oszczędności w nakładach
pracy. Niektóre badania wykazały znaczące obniżki plonu w uprawie uproszczonej jak i siewu bezpośredniego (Blecharczyk i in. 2004 r.).
Pojawiły się nowe metody uprawy, które łączą ze sobą możliwość aplikacji
płynnych nawozów organicznych. Badania przeprowadzone przez dra Piechotę
z UP Poznań pokazały przydatność tej technologii w naszych warunkach
klimatycznych. Najnowsze badania wykazały, że plon ziarna po pasowej
uprawie jest tylko o 0,3 t/ha niższy niż w przypadku uprawy tradycyjnej
(Piechota 2014 r.).
8
Wysoka produktywność roślin kukurydzy sprawia, że jej potrzeby wodne
i pokarmowe, pomimo oszczędnej gospodarki wodnej jak i składnikami
pokarmowymi, są wysokie. Jednak jest to gatunek tolerancyjny
zarówno jeśli chodzi o przedplon jak i wybór stanowiska. W wypadku
gleb słabszych jedynym jej ograniczeniem jest dostępność wody
w okresie kwitnienia i nalewania ziarna – czyli okresach krytycznych,
decydujących o wysokości plonu.
Fotografia 1. Pasowa uprawa roli może być dobrą alternatywą dla siewu bezpośredniego.
9
Monokultura może przyczyniać się do występowania niekorzystnych zjawisk
takich jak erozja gleby oraz kompensacja chwastów i szkodników, które mogą
być ograniczone np. poprzez stosowanie mulczów, lub wspomnianej wcześniej
technologii uprawy pasowej.
Fotografia 2. Uprawa pasowa mimo korzystniejszego wpływu na plon w stosunku do siewu
bezpośredniego nie niweluje wszystkich skutków braku orki.
SIEW
Termin siewu
Siew jest beznakładowym elementem technologii silnie wpływającym na rozwój roślin oraz ich
plonowanie. Siew kukurydzy należy wykonać najwcześniej jak to możliwe. Należy jednak pamiętać,
że o możliwości siewu decyduje temperatura gleby, a nie temperatura powietrza. Gleby lżejsze
i o wysokiej zawartości próchnicy nagrzewają się szybciej niż gleby ciężkie i podmokłe.
Dla równomiernych wschodów oraz prawidłowego rozwoju we wczesnych
stadiach kukurydza potrzebuje gleby ogrzanej do ok. 10°C. Taka temperatura
umożliwia spęcznienie nasiona oraz uruchomienie procesów enzymatycznych
umożliwiających szybki wzrost korzonka zarodkowego oraz kiełka. Z uwagi
na to, że gleba nagrzewa się w różnym stopniu w zależności od składu
granulometrycznego jak i zawartości substancji organicznej warto przy
wyznaczaniu terminu siewu posiłkować się fenologicznymi wskaźnikami
określającymi osiągnięcie przez glebę temperatury odpowiedniej dla siewu
kukurydzy. Są to: pełnia – koniec kwitnienia starca zwyczajnego, początek
kwitnienia tarniny, czereśni, porzeczki czerwonej, początek kwitnienia mniszka
lekarskiego.
Fotografia 3. Poprawnie wykonany siew jest kluczowym elementem technologii w uprawie
kukurydzy.
www.euralis.pl
10
W przekroju wielolecia dużo korzystniejsze dla plonowania kukurydzy są
jak najwcześniejsze siewy (patrz tabela poniżej). Zaletą wczesnych siewów
kukurydzy jest to, że:
Reasumując: wczesne siewy prowadzą zazwyczaj do zwyżki plonu. Przy
wczesnych siewach kukurydzy bardzo przydatna jest znajomość takich
parametrów jak:
–rośliny w większym zakresie korzystają z pozimowych zapasów wody
w glebie, a co ważniejsze przedłużają okres rozwoju wegetatywnego co
pozwala zwiększyć plonowanie,
–„cold test”, który określa procentowy udział nasion kiełkujących w temp.
4°C. Interpretacja wyników „cold testu” jest prosta – im wyższa jest jego
wartość tym większa zdolność kiełkowania nasion w obniżonej temperaturze,
–wcześniejsze wschody roślin umożliwiają lepsze rozwinięcie systemu
korzeniowego (temperatura gleby w okresie wiosennym jest wyższa niż
powietrza w czasie okresowych spadków temperatury). Ma to pierwszorzędne
znaczenie dla efektywnego pobierania składników pokarmowych z gleby
zwłaszcza w pierwszych – najbardziej newralgicznych – etapach rozwoju
kukurydzy. Umożliwiamy tym samym roślinom szybszą regenerację
ewentualnych uszkodzeń spowodowanych chłodami jak i szybszy rozwój
wegetatywny przed przejściem do etapu kwitnienia,
–„early vigour” czyli wczesny wigor siewek, określający reakcję młodych
roślin na wiosenne chłody i przymrozki.
Parametry te, jakkolwiek nie występują na opakowaniu materiału siewnego
to zazwyczaj są dostępne u hodowcy odmiany.
Za wczesnym siewem kukurydzy przemawia także fakt, że jest ona odporna na
okresowe spadki temperatur nawet -8°C. Jest tak dlatego, gdyż we wczesnych
stadiach rozwojowych stożek wzrostu kukurydzy – odpowiedzialny za wzrost
łodygi i rozwój nowych liści – umieszczony jest poniżej powierzchni gleby na
podziemnej łodydze zwanej mezokotylem.
–kluczowym argumentem przemawiającym za wczesnym siewem jest
wilgotność ziarna podczas zbioru. Nie pozbawione racji jest twierdzenie,
że „każdy dzień opóźnienia siewu wiosną to konieczność opóźnienia zbioru
jesienią o ok. tydzień”.
Tabela 1. Wpływ terminu siewu kukurydzy na plon ziarna.
Lata
Termin siewu
Średnio
1997
1998
1999
I – 10 dni wcześniej niż II
8,76 (100%)
10,22 (100%)
9,86 (100%)
9,61 (100%)
II – 3 dekada kwietnia
8,76 (100%)
9,65 (94,4%)
9,73 (98,7%)
9,28 (97,6%)
III – 10 dni później niż II
8,08 (92,2%)
8,87 (86,8%)
9,31 (94,4%)
8,75 (91,1%)
Źródło: Metodyka Integrowanej Produkcji Kukurydzy, PIORIN, Warszawa 2009 r.
11
Nawożenie
WYMAGANIA POKARMOWE KUKURYDZY
Kukurydza jest rośliną intensywnej uprawy, o dużych wymaganiach pokarmowych, w uprawie której
wszelkie ograniczenia w dostarczeniu składników pokarmowych prowadzą do zmniejszenia plonu.
Do realizacji swojego potencjału plonotwórczego, tj. do uzyskania maksymalnego plonu ziarna lub zielonki z całych roślin w danych warunkach siedliskowych, potrzebuje
bezwzględnego pokrycia wysokiego zapotrzebowania na wszystkie niezbędne składniki odżywcze (Tabela 2).
Tabela 2. Pobranie składników pokarmowych przez kukurydzę uprawianą na ziarno.
Średnie pobranie jednostkowe makroelementów, w kg/1 tonę ziarna + słoma
N
P2O5
20-30
8-10
K2O
MgO
S
CaO
22-32
4-6
3-4
4-5
Średnie pobranie jednostkowe mikroskładników, w g/1 tonę ziarna + słoma
Fe
Zn
B
Cu
Mn
Mo
200-250
40-60
20-30
10-12
35-40
1
Źródło: Grzebisz 2012 r. – modyfikacja.
–regulacji odczynu gleby,
–regulacji zasobności w przyswajalny fosfor i potas,
–odpowiednim stosowaniu składników drugoplanowych (Mg, S) (Rysunek 2),
– profilaktycznym stosowaniu mikroelementów (Zn, B).
10,5
10
Gleba średnia
9,5
Gleba lekka
9
Plon ziarna [t/ha]
Racjonalne nawożenie kukurydzy polega przede wszystkim na kontroli działania
azotu, jako głównego składnika plonotwórczego. Kontrola ta z jednej strony
sprowadza się do ustalenia optymalnej dawki nawozowej azotu (musi być ona
odpowiednio wysoka, tj. dostosowana do wysokości plonu, który zamierzamy
uzyskać), a z drugiej do poprawy efektywności jego stosowania. Poprawa
efektywności zastosowanego azotu poIega głównie na:
8,5
8
7,5
7
6,5
6
NP
NPK
Nawożenie
NPKMgS
Rysunek 2. Nawożenie podstawowe a efektywność plonotwórcza azotu. Źródło: Szczepaniak i in., 2010 r.
www.euralis.pl
12
Stąd też przystępując do nawożenia kukurydzy w pierwszej kolejności należy
rozpoznać odczyn gleby, gdyż wapnowanie ma zawsze pierwszeństwo przed
innymi zabiegami nawozowymi. Wskazane jest, aby gleba przeznaczona pod
uprawę kukurydzy charakteryzowała się uregulowanym odczynem w zakresie
pH od 5,5-7,0 (im gleba cięższa tym wyższe pH), gdyż tylko przy takim odczynie
rośliny mają optymalne warunki wzrostu (struktura), jak i dostępność składników
pokarmowych (wypadkowa dostępności makro i mikroskładników – Rysunek 3).
kwaśne
4,0
5,0
neutralne
6,0
7,0
zasadowe
8,0
9,0
10,0
pH
N
P
K
Ca i Mg
S
B
Cu i Zn
Mo
Fe i Mn
Al
Rysunek 3. Dostępność składników pokarmowych w zależności od pH gleby.
13
Nawożenie
REGULACJA ODCZYNU GLEBY
Odpowiedni odczyn pozwala roślinom na zbudowanie dużego systemu korzeniowego, który umożliwia pobieranie składników pokarmowych z głębszych
warstw gleby, a także zwiększa ich odporność na suszę. Jednocześnie trzeba
zaznaczyć, że w środowisku kwaśnym nawet bardzo wysokie nawożenie mineralne,
nie umożliwia pokrycia potrzeb pokarmowych kukurydzy, gdyż roślina nie jest
w stanie efektywnie pobierać składników z gleby. Regulację odczynu gleby należy
przeprowadzić odpowiednio wcześnie (najlepiej po zbiorze rośliny przedplonowej lub
nawet przed jej siewem). Natomiast wiosenne wapnowanie gleby pod kukurydzę
należy wykonać jak najwcześniej. Pamiętając przy tym, że nawóz wapniowy po
zastosowaniu należy dobrze wymieszać z glebą.
Poza tym trzeba pamiętać, że zabiegu wapnowania nie należy łączyć z jednoczesnym wywożeniem i przyorywaniem nawozów naturalnych (obornik, gnojowica
itp.), a także ze stosowaniem nawozów fosforowych i azotowych zawierających
azot w formie amonowej (NH4), ponieważ dochodzi do dużych strat składników
pokarmowych. Między tymi zabiegami wskazana jest przerwa, która powinna
trwać przynajmniej 4-6 tygodni. Warto mieć na uwadze, że im krótszy okres
jest od wapnowania do siewu kukurydzy tym bardziej wskazane jest stosowanie
wapna węglanowego, które niestety działa wolniej, ale przez to jest bardziej
„neutralne” od wapna tlenkowego (działa szybciej) i dlatego, gdy jest dobrze
wymieszane z glebą nie powoduje strat we wschodach kukurydzy. Określenie
potrzeb wapnowania na podstawie pH gleby oraz obliczanie dawki wapna w t CaO
na ha przedstawiono w Tabeli 3 i 4.
Tabela 3. Potrzeby wapnowania gleb mineralnych1, pH mierzone w 1 mol KCl.
1
Klasa potrzeb wapnowania
Ocena potrzeb wapnowania
V
Kategorie agronomiczne gleb
bardzo lekkie
lekkie
średnie
ciężkie
Konieczne
do 4,0
do 4,5
do 5,0
do 5,5
IV
Potrzebne
4,1-4,5
4,5-5,0
5,1-5,5
5,6-6,0
III
Wskazane
4,6-5,0
5,1-5,5
5,6-6,0
6,1-6,5
II
Ograniczone²
5,1-5,5
5,6-6,0
6,1-6,5
6,6-7,0
I
Zbędne
od 5,6
0d 6,1
od 6,6
od 7,1
wg zaleceń SCHR; ² optymalny odczyn gleby;
Źródło: ABC wapnowania, W. Grzebisz i in., Poznań 2009 r.
www.euralis.pl
14
Tabela 4. Dawka wapna w zależności od kategorii agronomicznej i potrzeb wapnowania, w t CaO/ha.
Tabela 5. Klasy zasobności przyswajalnego fosforu i potasu w glebie, mg/100 g gleby.
Przedział potrzeb wapnowania
Kategoria
agronomiczna
gleby
K 2O
konieczne
potrzebne
wskazane
ograniczone
Bardzo lekka
3,0
2,0
1,0
–
Lekka
3,5
2,5
1,5
–
b. niska
Średnia
4,5
3,0
1,7
1,0
Ciężka
6,0
3,0
2,0
1,0
Klasa
zasobności
b. lekkie
lekkie
średnie
ciężkie
<5,0
<2,5
<5,0
<7,5
<10
niska
5,1-10
2,5-7,5
5,1-10
7,6-12,5
10,1-15
średnia
10,1-15
7,6-12,5
10,1-15
12,6-20
15,1-25
wysoka
15,1-20
12,6-17,5
15,1-20
20,1-25
25,1-30
b. wysoka
>20
>17,6
>20,1
>25,1
>30,1
Źródło: ABC wapnowania, W. Grzebisz i in., Poznań 2009 r.
REGULACJA ZASOBNOŚCI GLEBY
W PRZYSWAJALNY FOSFOR I POTAS
Kategoria agronomiczna gleb
P 2O 5
240
składnik
kg/ha
220
K 2O
200
N
Jak już wspomniano kukurydza jest rośliną o bardzo wysokich wymaganiach
pokarmowych. Szczególnie względem potasu, którego ilościowo pobiera najwięcej
ze wszystkich składników (Rysunek 4).
180
O ile fosfor jest szczególnie ważny w początkowych fazach wzrostu, kiedy to
odpowiedzialny jest za rozwój systemu korzeniowego (dobre odżywienie fosforem
umożliwia szybki rozwój początkowy roślin), a następnie w fazie kwitnienia, to
potas jest ważny przez cały okres wegetacji. Rola tego składnika polega przede
wszystkim na kontroli gospodarki wodnej i azotowej rośliny. W wyniku czego
rośliny lepiej gospodarują wodą (wzrost odporności na suszę), a także efektywniej
pobierają i przetwarzają azot w plon ziarna – Fotografia 4 i 5 (–/+ K).
120
160
140
100
P 2O 5
80
60
40
MgO
20
15
dojrzewanie
odkładanie substancji
zapasowych
kwitnienie
wytwarzanie łodygi
początkowe stadia
wzrostu
Rysunek 4. Dynamika pobierania składników pokarmowych przez kukurydzę.
wschody
0
Nawożenie
Reasumując: właściwe odżywienie kukurydzy fosforem i potasem zapewnia dobre
zawiązywanie i zaziarnienie kolb, a także dostatecznie długi okres nalewania ziarna,
co zabezpiecza wysokie plony. Dlatego bardzo ważne jest, aby racjonalne nawożenie
kukurydzy było ukierunkowane na utrzymanie odpowiedniej zasobności gleby
w przyswajalne formy tych składników, gdyż zwykle niedostateczna zasobność
gleby w fosfor i potas jest główną przyczyną wystąpienia ich niedoboru (wskazane
jest, aby gleba przed siewem kukurydzy miała co najmniej średnią zasobność w te
składniki – najlepiej na pograniczu zasobności średniej i wysokiej – Tabela 5).
Fotografia 4. Rozwój kolb przy niedoborach potasu (-K) i przy prawidłowym zaopatrzeniu w potas (+K).
Tabela 6. Bilans fosforu i potasu w zmianowaniu.
Składniki pokarmowe
Elementy bilansu potasem
Fosfor P2O5
Potas K2O
Straty
Dopływ
Straty
Dopływ
346
53
815
597
Nasiona
80
21
40
–
Słoma
42
235
210
Ziarno
55
–
35
–
Słoma
24
12
120
108
Ziarno
60
–
50
–
Słoma
30
15
200
180
Ziarno
45
–
25
–
Słoma
10
5
110
Zmianowanie, suma
Rzepak ozimy 4 t/ha
Przenica 7 t/ha
Kukurydza 10,0 t/ha
Jęczmień 5t/ha
99
Saldo bilansowe
-293
-218
Potrzeby nawozowe
391
242
* wykorzystanie fosforu ze słomy w 4-letnim zmianowaniu – 50%; potasu – 90%;
** wykorzystanie fosforu z nawozów mineralnych w 4-letnim zmianowaniu – 75%; potasu – 90%;
www.euralis.pl
16
Nawożenie kukurydzy fosforem i potasem należy rozpatrywać w zmianowaniu.
Podstawą efektywnego nawożenia tymi składnikami jest właściwy sposób
zagospodarowania resztek roślinnych (słomy). W związku z faktem, że z plonem
ziarna wynosimy większość pobranego przez rośliny fosforu, a zdecydowanie
niewielką część potasu to, gdy słoma pozostanie na polu potrzeby nawozowe
w zmianowaniu względem fosforu mogą być nawet wyższe niż względem potasu
(Tabela 6). Natomiast, gdy zbieramy plon uboczny (słomę) to sytuacja jest
odwrotna. W sytuacji, gdy słoma została zebrana to zaleca się wykonanie
nawożenia fosforem i potasem pod każdą roślinę w zmianowaniu – oczywiście
zależnie od potrzeb i zasobności gleby w przyswajalne składniki pokarmowe.
W przypadku niskiej zasobności gleby w składniki pokarmowe należy
zwiększyć nawożenie pod przedplon roślin wymagających (przykładowo
kukurydzy i rzepaku), aby podnieść zasobność gleby, gdyż kukurydza należy
do roślin, które w większym stopniu reagują na poziom zasobności gleby niż
na bieżące nawożenie tymi składnikami. Natomiast, gdy słoma pozostaje na
polu to nawożenie fosforem należy przeprowadzić również pod każdą roślinę
w zmianowaniu, a nawożenie potasem w pierwszej kolejności pod rośliny
wymagające, tj. kukurydzę i rzepak (dotyczy co najmniej średniej zasobności
gleby w przyswajalny potas), a pod zboża można zastosować tylko niewielkie
nawożenie startowe tym składnikiem. Dobór nawozów jest uzależniony od
terminu i techniki ich stosowania. Można stosować zarówno nawozy pojedyncze,
jak i wieloskładnikowe. Jednakże warto mieć na uwadze, że kukurydza będąc
Znaczenie plonotwórcze fosforu...
Fotografia 5. Stan roślin przy niedoborach potasu (-K) i przy komfortowym zaopatrzeniu w potas
(+K) w czasie przedłużającego się okresu suszy (lato 2015).
Tabela 7. Plon kukurydzy w zależności od zasobności gleby i sposobu nawożenia fosforem, t/ha.
Zasobność gleby w przyswajalny fosfor
kontrola
rzutowo
rzędowo
Niska
6,90
7,84
8,72
Średnia
7,71
7,97
9,09
Wysoka
7,78
8,09
9,09
Dawka Fosforu: 30 kg P2O5/ha. Źródło: Diib 1989 r.
17
Sposób nawożenia fosforem
Nawożenie
rośliną ciepłolubną wykazuje dużą wrażliwość na niskie temperatury, co
przejawia się zmniejszonym pobieraniem składników pokarmowych, głównie
fosforu. Zatem wskazane jest, aby fosfor w nawozach był w formach dobrze
rozpuszczalnych, co zapewnia lepszą dostępność fosforu dla roślin w okresach
krytycznych. Poza tym dodatkowe zwiększenie stężenia fosforu w roztworze
glebowym można uzyskać stosując nawożenie zlokalizowane, które wykonuje
się łącznie z siewem nasion. Szczególnie dobre efekty daje zlokalizowane
nawożenie kukurydzy nawozami wieloskładnikowymi, które oprócz fosforu
zawierają azot w formie amonowej (N-NH4), która to sprzyja pobieraniu fosforu.
Jednocześnie z przeprowadzonych badań wynika, że zlokalizowane stosowanie
nawozów pozwala znacznie zwiększyć ich efektywność (nawet do 30%). Stąd
też w uprawie kukurydzy powinno być traktowane, jako standardowe (Tabela 7).
NAWOŻENIE AZOTEM
System nawożenia azotem składa się z 3 etapów:
Wapnowanie
P, K, Mg
1. Wyznaczenia dawki azotu
2. Ustalenia terminu stosowania
3. Doboru nawozu
N, P, K,
Mg, S
mikro
N, P, K,
Mg, S
mikro
Jesień
Przed
siewem
W czasie
siewu nasion
Nawożenie
N
Wschody
3-6 liści
Do obliczenia dawki N konieczne jest wykonanie analizy zawartości azotu
mineralnego (Nmin) w glebie. Uzyskany wynik stanowi podstawę do obliczenia
dawki nawozowej azotu.
A – bez nawozu naturalnego,
B – z nawozem naturalnym.
1. Bez nawozu naturalnego:
DN = P · Pj – 1,5 Nmin 0-90
2. Z nawozem naturalnym, zastosowanym jesienią:
DN = P · Pj – 2,0 Nmin 0-90
gdzie:
DN – dawka nawozowa azotu kg N ha-1,
P – założony plon ziarna t ha-1,
Pj – pobranie jednostkowe azotu kg N t-1 ziarna,
Nmin 0-90 – zawartość azotu w warstwie 0-90 cm gleby kg N ha-1.
Przykład obliczania dawki azotu:
Dane:
1. Plon ziarna = 9 t ha-1;
2. Pobranie jednostkowe azotu = 20 kg N t-1;
3. Zawartośc azotu mirelanego w glebie:
a. stanowisko po zbożu bez gnojownicy = 40 kg N ha-1;
b. stanowisko po zbożu z gnojownicą jesienią w dawce 100 kg N ha-1 = 60 kg N ha-1.
Dokarmianie
N, P, K, Mg, S,
mikroelementy
5-9 liści
Kwitnienie
Dojrzewanie
Rysunek 5. Możliwe terminy nawożenia w uprawie kukurydzy.
www.euralis.pl
18
Obliczenia:
1. Stanowisko bez nawozu naturalnego, wg równania [1]:
DN = 9 · 20 – 1,5 · 40 = 180 – 60 = 120 kg N ha-1;
2. Stanowisko z gnojownicą, wg równania [2]:
DN = 9 · 20 – 2,0 · 60 = 180 – 120 = 60 kg N ha-1.
Posługując się podanym wzorem należy mieć na uwadze szeroki zakres pobrania
jednostkowego, które w zależności od warunków może kształtować się w zakresie
od 20-30 kg N/1 t ziarna + odpowiednia masa słomy. Traktowanie kukurydzy jako
rośliny azotolubnej nie do końca ma naukowe uzasadnienie. W optymalnych
warunkach wodnych do uzyskania maksymalnego plonu wystarczy pobranie jednostkowe skalkulowane na poziomie 15 kg N na 1 t ziarna – włączając w to plon
uboczny (słomę). Dzieje się tak, dlatego, że w optymalnych warunkach pogodowych
(woda + ciepło) kukurydza rozbudowuje bardzo duży system korzeniowy, który
jest w stanie pobierać składniki pokarmowe nawet z gleby o niskiej zasobności.
Uogólniając powyższe: Pobranie N w przeliczeniu na 1 t plonu ziarna
przy optymalnych warunkach pogodowych wynosi ok. 15 kg. Natomiast
w warunkach przeciętnych m. 20-25 kg. Dane naukowe (Grzebisz, 2015 r.)
wskazują, że plony ziarna kukurydzy wzrastały aż do dawki 239 kg/ha, ale przy
stosowaniu dawki N mniejszej o 135 kg (czyli wynoszącej zaledwie 105 kg N/ha!)
uzyskano plon odpowiadający 95% wysokości plonu maksymalnego. Ponadto,
gdy oznaczamy azot mineralny w glebie przed siewem kukurydzy w stanowiskach
żyznych (bogatych w azot organiczny) oznaczoną zawartość można przemnożyć
razy współczynnik 1,5, gdyż największe tempo uwalniania tego składnika zwykle
występuje od czerwca do sierpnia (pod warunkiem, że jest ciepło i umiarkowanie
wilgotno), tj. w miesiącach największego zapotrzebowania kukurydzy na składniki
pokarmowe. W sytuacji, gdy nie oznaczamy azotu mineralnego w glebie, jego
zawartość należy oszacować. Przy czym szacując ilość azotu, jaką kukurydza
będzie miała do dyspozycji z gleby, trzeba mieć na uwadze fakt, że wahania ilości
tego składnika w glebie są stosunkowo duże, gdyż zależą zarówno od wielkości
„zapasów”, szybkości ich rozkładu, jak i ilości opadów. Przyjmuje się, że zawartość
azotu mineralnego przed siewem kukurydzy zwykle waha się od 30 do 100 kg N/ha.
Wyższe wartości dotyczą przede wszystkim stanowisk po przedplonach liściastych,
które były uprawiane na dobrych stanowiskach, a także w przypadku, gdy kukurydzę
uprawiamy na oborniku lub jesienią została zastosowana gnojowica. Natomiast
niższe na przeciętnych stanowiskach po zbożach.
Racjonalne nawożenie kukurydzy azotem, poza ustaleniem dawki, wymaga
właściwego doboru nawozu oraz terminu jego zastosowania. Standardowo zaleca
się stosowanie dawek dzielonych (Rysunek 5), tj. 50-70% dawki przedsiewnie
(im gleba lżejsza tym mniej) i pozostałą część pogłównie, najpóźniej do fazy
3-6 liścia. Ważne jest, aby zabieg pogłówny nie był spóźniony, gdyż intensywne
pobieranie składników pokarmowych przez kukurydzę rozpoczyna się od fazy
6-8 liści i trwa do końca kwitnienia. Zatem wskazane jest, aby od tej fazy rośliny
miały do dyspozycji w glebie znaczne ilości dostępnych składników pokarmowych
(w tym azotu).
Tabela 8. Zasobności gleby w magnez, w mg Mg/100 g gleby.
Klasa zasobności
19
Kategoria agronomiczna gleb
b. lekkie
lekkie
średnie
ciężkie
bardzo niska
do 1,0
do 2,0
do 3,0
do 4,0
niska
1,1-2,0
2,1-3,0
3,1-5,0
4,1-6,0
średnia
2,1-4,0
3,1-5,0
5,1-7,0
6,1-10,0
wysoka
4,1-6,0
5,1-7,0
7,1-9,0
10,1-14,0
bardzo wysoka
od 6,1
od 7,1
od 9,1
od 14,1
Nawożenie
Jednocześnie należy uważać, aby na krótko przed siewem kukurydzy nie stosować
zbyt wysokich dawek azotu w formie amonowej (NH4) a także amidowej (NH2),
gdyż formy te szczególnie w środowisku zasadowym łatwo przechodzą w amoniak
(NH3), co z jednej strony prowadzi do strat tego składnika z gleby, a z drugiej
może prowadzić do zakłócenia wschodów. Ze względu na straty azotu wymienione
formy nie powinny być stosowane powschodowo zarówno na przesuszoną glebę,
jak i w wysokich temperaturach.
Aby określić wartość nawozową składników mineralnych w nawozie naturalnym
w roku zastosowania stosowane jest tzw. Równoważnik nawozowy. Współczynniki
nawozowe pozwalają na przeliczenie całkowitej ogólnej ilości danego składnika
na formę która jest wykorzystywana przez rośliny.
NAWOŻENIE ORGANICZNE
Wartości te oznaczają, że w roku zastosowania 100 kg N w formie obornika jest
równoważne 40 kg N z nawozów mineralnych.
Kukurydza w cyklu produkcyjnym bardzo efektywnie wykorzystuje składniki
zawarte w nawozach organicznych (głównie obornika i gnojowicy), gdyż główny
okres zapotrzebowania na azot i fosfor przypada na miesiące letnie – kiedy to
warunki pogodowe (wilgotność, temperatura) sprzyjają szybkiej mineralizacji.
Współczynniki nawozowe dla obornika – bez względu na termin stosowania
wynoszą: dla azotu 40, dla fosforu i potasu 100.
Przykładowo: stosując jesienią 170 kg N/ha w formie obornika = 68 kg N/ha
(= 200 kg saletry amonowej).
Fosfor i potas w oborniku są tak samo nawozowo warte jak składniki
zawarte w nawozach mineralnych.
Zawartość składników pokarmowych w różnych nawozach organicznych zestawiono
poniżej (Tabela 9).
Tabela 9. Zawartość składników mineralnych w nawozach organicznych.
Klasa zasobności
Składniki pokarmowe kg/t lub m3
Sucha masa
N
p2O5
K2O
S
MgO
Obornik bydlęcy
20,0-25,0
4,0-6,0
3,0-4,0
6,0-7,0
0,3-0,6
1,0-2,0
Obornik świński
20,0-25,0
6,0-7,0
7,0-8,0
5,0-6,0
0,5-0,8
2,0-3,0
Obornik drobiowy (świeży)
18,0-25,0
10,0-15,0
6,0-9,0
6,0-7,0
1,0-1,5
1,5-2,5
Obornik drobiowy (suchy)
45,0-55,0
20,0-25,0
15,0-20,0
12,0-14,0
2,0-3,0
4,0-6,0
Gnojownica bydlęca
6,0-10,0
3,0-5,0
1,5-2,5
3,9-6,5
0,3-0,5
0,6-1,0
Gnojownica świńska
3,0-9,0
2,0-8,0
1,7-5,0
1,7-5,0
0,3-0,7
0,5-1,5
www.euralis.pl
20
Tabela 10. Współczynniki nawozowe (%) dla gnojowicy są uzależnione od jej rodzaju oraz terminu
i sposobu aplikacji.
Tabela 11. Wykorzystanie składników pokarmowych z obornika i gnojowicy.
ROdzaj
gnojownicy
Azot
Fosfor
potas
obornik/
gnojownica
obornik/
gnojownica
obornik/
gnojownica
bydlęca
trzody chlewnej
czas od
zastosowania
lata
termin stosowania
termin stosowania
rok aplikacji
25-40 / 35-65
30
50
2
15-20 / 10-20
20
20
3
5-10 / 0
10
10
typ gnojownicy
jesień
wiosna
jesień
wiosna
powierzchniowo, bez przykrycia
rzadka
15
35
20
40
4
0-5 / 0
10
10
rozcieńczona
20
45
25
50
Suma za 4-lecie
45-75
70
90
wymieszana z glebą
rzadka
20
50
20
55
100
rozcieńczona
20
60
25
65
90
Przykładowo: stosując jesienią 170 kg N/ha w postaci gnojowicy jej wartość
nawozowa wynosi 42,5 kg N (równoważnik 25), a wiosną już 110,5 kg N/ha
(równoważnik 65).
Zastosowanie gnojowicy w maksymalnej dawce pokrywa azotowe potrzeby
pokarmowe rośliny dla plonu ziarna na poziomie 8-9 t/ha. Jednakże ten sposób
nie jest polecany ze względu na dwa fakty:
• forma NH4 która przeważa w gnojowicy, ogranicza początkowy wzrost roślin
(Rysunek 6),
• kation NH4+ wykazuje antagonizm (ogranicza pobranie przez rośliny) względem
innych kationów podstawowych jak K+, Ca+, Mg2+.
Procentowe wykorzystanie składników pokarmowych z obornika i gnojowicy
w kolejnych latach od ich zastosowania przedstawia Tabela 11:
21
80
Frakcje azotu w nawozach naturalnych (%)
*zaw s.m. – gnojowica rzadka – 6%, rozcieńczona 2%;
70
60
50
40
30
20
10
0
obornik
świeży
obornik
przefer.
gnojownica
świńska
gnojownica
bydlęca
obornik
brojlery
Rodzaj nawozu naturalnego
N organiczny
N-Nh4
Rysunek 6. Frakcje azotu w nawozach naturalnych (%).
kwas moczowy
obornik
niski
Nawożenie
NAWOŻENIE MAGNEZEM I SIARKĄ
W praktyce przyjmuje się, że przed uprawą kukurydzy gleba powinna charakteryzować się średnią zasobnością gleby w przyswajalny magnez (Tabela 8). W takiej
sytuacji przy braku nawożenia naturalnego i organicznego należy zastosować
nawożenie tym składnikiem w wysokości 25-75% potrzeb pokarmowych (im
wyższa zawartość magnezu w tej klasie zasobności tym mniejsze nawożenie).
Nieco odmiennego podejścia wymaga nawożenie kukurydzy siarką, które zwykle
wykonuje się przy okazji nawożenia innymi składnikami pokarmowymi (między
innymi przy okazji nawożenia magnezem, gdyż składnik ten jest często nośnikiem
siarki). W praktyce przyjmuje się, że kukurydzę, którą zalicza się do grupy roślin
o średnim zapotrzebowaniu na siarkę w przeciętnych warunkach glebowych bez
nawożenia organicznego i naturalnego należy nawozić w wysokości 1/5-1/7 dawki
azotu. Przykładowo, gdy nawożenie azotem wynosi 160 kg N/ha to dawka powinna
kształtować się w zakresie 22-32 kg S/ha (1 kg S = 2,5 kg SO3).
PROFILAKTYCZNE STOSOWANIE
MIKROELEMENTÓW
Najważniejszym mikroelementem w uprawie kukurydzy jest cynk, następnie
bor, a potem miedź, mangan i molibden. W praktyce profilaktyczne nawożenie
dotyczy przede wszystkim cynku i boru (gleby w Polsce są naturalnie ubogie w ten
składnik). Cynk odgrywa zasadniczą rolę w przemianie materii, a także bierze
czynny udział w różnych procesach enzymatycznych, syntezie białek i auksyn
(reakcja systemu korzeniowego kukurydzy na stosowanie cynku – Fotografia 7).
W konsekwencji przyczynia się do zwiększenia odporności na suszę i choroby
oraz do zwiększenia efektywności nawożenia azotem (Rysunek 7).
Plonotwórcza rola cynku w uprawie kukurydzy jest następstwem lepszego
zaopatrzenia roślin w azot, przez co zwiększa się długość kolb i liczba ziarniaków
w kolbie. W praktyce cynk roślinom można dostarczyć na wiele sposobów. Wysoce
efektywne jest nawożenie w postaci oprysku, który w zależności od rodzaju
stosowanych nawozów można przeprowadzić w terminie od siewu do fazy 9 liści
kukurydzy (Rysunek 8).
Stosowanie cynku bezpośrednio po siewie czy w fazie 3-4 liści nie wyklucza
stosowania cynku w fazie 8-10 liści. Takie postępowanie zwiększa dostępność
cynku dla roślin, a jak już wspomniano dobre zaopatrzenie roślin w cynk jest
podstawą uzyskania wysokich plonów ziarna.
Fotografia 6. Niedobór magnezu może silnie ograniczać rozwój roślin.
www.euralis.pl
22
Kontrola
Zn Pogłównie
Fotografia 7. Rozwój systemu korzeniowego kukurydzy w stadium 9-liści – efekt nawożenia cynkiem.
Źródło: Potarzycki 2007 r.
23
Zn Przedsiewnie
Nawożenie / Ochrona
9,6
9,4
plon ziarna (t/ha)
9,2
9
8,8
8,6
8,4
8,2
8
0
0,5
Rysunek 7. Reakcja plonotwórcza kukurydzy na wzrost poziomu nawożenia cynkiem.
1
1,5
dawka Zn (kg/ha)
Źródło: Wrońska i in., 2007 r.
Oprysk na glebę
(siarczany lub/i tlenki)
bezpośrednio po siewie
lub/i w fazie 3-4 liści
Nawozy stałe wzbogacone w cynk
(jednoskładnikowe lub/i wieloskładnikowe)
Nawozy
stałe
Przed
siewem
W czasie
siewu nasion
Wschody
Siarczany, chelaty, inne
3-4 liście
5-9 liści
Kwitnienie
Dojrzewanie
Rysunek 8. Terminy stosowania nawozów cynkowych.
www.euralis.pl
24
Ochrona herbicydowa
Kukurydza pomimo tego, że jest rośliną intensywnej uprawy nie potrzebuje wielu zabiegów ochrony
herbicydowej, ale bez takowej nie będzie plonować na satysfakcjonującym poziomie. Ogólne zasady
chemicznego zwalczania chwastów w kukurydzy są proste i obejmują dwa podstawowe terminy:
doglebowy i nalistny.
Na rynku istnieje wiele herbicydów do ochrony plantacji kukurydzy. Wybór
preparatu (-ów) zależy głównie od zachwaszczenia plantacji, gatunkowego
i ilościowego. Herbicydy stosowane przed wschodami są „bezpieczniejsze”
dla roślin kukurydzy, a jedyne ryzyko związane z ich stosowaniem polega
na wykonaniu zabiegu w odpowiednio wilgotną glebę. Termin stosowania
herbicydów doglebowych to na ogół 1-2 dni po siewie lub 2-3 dni przed
planowanymi wschodami oraz w zależności od selektywności herbicydu (patrz
wskazania producenta), również po jej wschodach. Natomiast herbicydy
stosowane powschodowo (nalistnie) charakteryzują się zazwyczaj szerszym
spektrum zwalczanych chwastów w tym także szczególnie uciążliwych takich jak
perz, ostrożeń, rdesty czy powój. Prowadzi się również badania z zastosowaniem
tzw. dawek dzielonych. Polega to na zastosowaniu po połowie dawki w dwóch
25
nieodległych terminach (np. w fazie BBCH 12 i 16). Gołębiowska w swoich
badaniach wykazała najlepsze plonowanie kukurydzy po zastosowaniu dawek
dzielonych, niezależnie od wariantu uprawowego (Gołębiowska, Kaus 2009).
Przy wyborze preparatu należy stosować się do zaleceń producenta. Należy
też upewnić się czy wybrane odmiany są tolerancyjne na substancję aktywną
stosowanego preparatu. Uwaga ta dotyczy głównie herbicydów z grupy
suflonylo-mocznikowych oraz cykloksydymu. W świetle obowiązującej ustawy
o integrowanej ochronie ważne jest stosowanie pozachemicznych form ochrony
plantacji przed chwastami jak np.: zmianowanie oraz uprawa. Ponadto w celu
przeciwdziałania powstawaniu odporności chwastów na substancje aktywne
herbicydów zalecane jest przemienne stosowanie herbicydów o różnych
mechanizmach działania lub tworzenie mieszanin zbiornikowych tychże.
Ochrona
wrażliwość chwastów na herbicydy
Chwastnica
jednostronna
Włośnice
Perz właściwy
Owies głuchy
Bylica
pospolita
Łoboda
rozłożysta
Komosa biała
Ostrożeń polny
Przytulia
czepna
Tabela 12. Wrażliwość najbardziej uciążliwych chwastów w uprawie kukurydzy na wybrane herbicydy.
Afalon Dyspersyjny 450 SC
-
-
-
-
-
-
+++
-
O
Boreal 58 WG
++
-
-
-
-
-
+++
-
++
Adengo 315 SC
+++
+++
-
-
-
-
+++
-
+++
Click 500 SC
++
-
O
-
-
-
+++
-
+++
Lumax 537,5 SE
+++
-
O
-
-
-
+++
-
+++
Successor T 550 SE
+++
-
-
-
-
-
+++
-
+++
Wing P 462,5 EC
+++
-
-
-
-
-
+++
-
+++
Titus 25 WG + adiuwant*
+++
-
+++
-
-
-
++
-
+++
Mocarz 75 WG
O
-
-
O
-
-
+++
+
+++
Maister Power 42,5 OD
+++
+++
+++
+++
-
-
+++
+++
+++
Mustang 306 SE
O
O
O
O
-
-
+++
++
+++
Hector 53,6 WG + adiuwant*
+++
-
+++
-
-
-
++
-
-
Zeagran 340 SE
++
-
-
-
-
-
+++
O
+++
Kivi Extra 6 OD
+++
+++
+++
-
++
-
++
-
+++
Elumis 105 OD
+++
+++
+++
-
-
-
+++
+++
-
Callisto 100 SC
+++
-
-
-
-
-
+++
-
+++
Focus Ultra 100 EC + adiuwant*
+++
+++
+++
+++
O
O
O
O
O
Shado 300 SC
+++
-
O
O
-
-
+++
-
-
Stellar 210 SL
+++
-
-
-
-
-
+++
-
+++
Roślina
Herbicyd
[+++] – rośliny wrażliwe [++] – rośliny średnio wrażliwe [+] – rośliny średnio odporne [O] – rośliny odporne [-] – brak danych
www.euralis.pl
26
27
Rdest ptasi
Rdest plamisty
Powój polny
Psianka czarna
Rumian polny
Skrzyp polny
Maruna
bezwonna
Mak polny
Szarłat
szorstki
Tobołki polne
Fiołek polny
Jasnoty
Samosiewy
rzepaku
Poziewnik
szorstki
Zółtlica
drobnokwiatowa
+
++
-
-
-
-
++
-
++
+++
++
++
-
-
+++
++
-
-
-
+++
-
+++
-
+++
+++
+++
+++
+++
-
_
+++
-
-
-
+++
-
-
-
+++
-
+++
+++
+++
-
-
+++
-
-
-
-
O
+++
-
+++
+++
+++
-
-
-
-
+++
+++
-
+++
+++
-
+++
+++
+++
+++
+++
+++
-
-
-
+++
+++
-
+++
+++
-
+++
-
+++
+++
+++
+++
-
-
-
-
-
-
-
++
-
-
-
-
+++
++
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
+++
+++
++
+++
-
-
-
+
+++
-
-
+++
-
+++
++
+++
+++
++
+++
+++
-
+++
++
++
O
+++
+++
-
+++
-
+++
+++
+++
+++
+++
+++
+++
-
-
-
+++
+++
-
+++
+++
+++
+++
++
+++/+
+++
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
+++
-
-
-
+++
+++
-
+++
-
O
+++
-
+++
+++
+++
+++
-
-
-
+++
-
-
-
+++
-
-
-
+++
+++
+++
+++
-
-
+++
+++
+++
-
+++
+++
-
+++
-
+++
+++
+++
+++
+++
-
+++
-
-
-
-
+++
-
-
-
+++
+++
+++
+++
-
-
+++
O
O
O
O
O
O
O
O
O
O
O
O
O
O
O
++
-
-
+++
+++
-
-
-
+++
-
+++
+++
-
-
-
-
+++
-
+++
-
-
-
-
+++
+++
++
+++
-
-
-
Ochrona
Tabela 13A. Przykładowe herbicydy do selektywnego przedwschodowego (doglebowego) lub powschodowego odchwaszczania kukurydzy.
Nazwa
herbicydu
Substancja
aktywna
Dawka
(kg, l/ha)
Termin zabiegu
Zwalczane chwasty
Mechanizm działania wg HRAC*
gorczyca polna, gwiazdnica pospolita, komosa biała,
niezapominajka polna, pokrzywa żegawka, sporek polny,
starzec zwyczajny, tasznik pospolity, tobołki polne, wyka ptasia,
żółtlica drobnokwiatowa
C2 – inhibitor fotosystemu II
dymnica pospolita, fiołek polny, gwiazdnica pospolita,
jasnota różowa i purpurowa, komosa biała, maruna bezwonna,
rumian polny, szarłat szorstki, tasznik pospolity, tobołki polne,
samosiewy rzepaku
K3 – inhibitor biosyntezy kwasów
tłuszczowych o długich łańcuchach
F2 – inhibitor syntezy barwników
B – inhibitor enzymu ALS
F2 – inhibitor syntezy barwników
Afalon
Dyspersyjny
450 SC
linuron
1,5-2,0 l
przedwschodowo (do 3 dni
po siewie kukurydzy)
Boreal 58 WG
flufenacet,
izoksaflutol
0,75 kg
przedwschodowo,
bezpośrednio po siewie
kukurydzy
Adengo 315 SC
tienkarbazon,
izoksaflutol
0,33-0,44 l
chwastnica jednostronna, fiołek polny, gwiazdnica pospolita,
włośnice, jasnota purpurowa, komosa biała, przytulia czepna,
rdest powojowaty i ptasi, rumian pospolity, samosiewy rzepaku
(kiełkujące z nasion), szarłat szorstki, tasznik pospolity
Click 500 SC
terbutylazyna
1,5 l
chwastnica jednostronna, fiołek polny, komosa biała,
maruna bezwonna, przetacznik perski, przytulia czepna,
rdest ptasi i powojowaty
C1 – inhibitor fotosystemu II
blekot pospolity, bodziszek drobny, chaber bławatek, rdesty,
chwastnica jednostronna, dymnica pospolita, fiołek polny,
gwiazdnica pospolita, jasnota purpurowa, komosa biała,
krzywoszyj polny, kurzyślad polny, mak polny, maruna bezwonna,
przytulia czepna, przetacznik bluszczykowy, psianka czarna,
rumian polny, szarłat szorstki, tasznik pospolity, tobołki polne,
wilczomlecz obrotny
C1 – inhibitor fotosystemu II
F2 – inhibitor syntezy barwników
K3 – inhibitor biosyntezy kwasów
tłuszczowych o długich łańcuchach
blekot pospolity, bodziszek drobny, chwastnica jednostronna,
fiołek polny, gwiazdnica pospolita, rdesty, jasnota purpurowa,
komosa biała, maruna bezwonna, przytulia czepna,
psianka czarna, rumian polny, szarłat szorstki, tasznik pospolity,
tobołki polne, wilczomlecz obrotny
K3 – inhibitor biosyntezy kwasów
tłuszczowych o długich łańcuchach
C1 – inhibitor fotosystemu II
chwastnica jednostronna, przytulia czepna, komosa biała,
rdest ptasi, tobołki polne, gwiazdnica pospolita, rdest powojowy,
fiołek polny, rumian polny
K3 – inhibitor biosyntezy kwasów
tłuszczowych o długich łańcuchach
K1 – inhibitor tworzenia i funkconowania
mikrotubuli
Lumax 537,5 SE
terbutylazyna,
mezotrion,
s-metolachlor
Successor T
550 SE
petoksamid,
terbutylazyna
4,0 l
Wing P 462,5 EC
dimetanamid – P,
pendimetalina
4,0 l
www.euralis.pl
3,5-4,0 l
przedwschodowo
(bezpośrednio po siewie
kukurydzy) lub w fazie
1-2(3) liści kukurydzy
przedwschodowo,
bezpośrednio po siewie
kukurydzy
28
Tabela 13B. Przykładowe herbicydy do nalistnego, selektywnego odchwaszczania kukurydzy.
Nazwa
herbicydu
Titus 25 WG +
adiuwant*
Substancja
aktywna
rimsulfuron
Mocarz 75 WG
tritosulfuron,
dikamba
Maister Power
42,5 OD
foramsulfuron
tienkarbazon
metylu, jodosulfuron
metylosodowy
Dawka
(kg, l/ha)
60 g
200 g
1,5 l
Termin zabiegu
Zwalczane chwasty
Mechanizm działania wg
HRAC*
1-7 liści
prosowate do 4 liści, perz właściwy 5‑7 liści, samosiewy zbóż, miotła zbożowa,
blekot pospolity, bodziszek drobny, dymnica pospolita, gwiazdnica pospolita,
jasnota purpurowa, przytulia czepna, samosiewy rzepaku, szarłat szorstki,
tasznik pospolity, tobołki polne, fiołek polny, komosa biała, rdest powojowy,
wilczomlecz obrotny
B – inhibitor enzymu ALS
2-5 liści
gwiazdnica pospolita, jasnota purpurowa, jasnota różowa, komosa
biała, maruna bezwonna, przetacznik bluszczykowy, przytulia czepna,
B – inhibitor enzymu ALS
rdest kolankowy, rdest plamisty, rdest powojowy, rumianek pospolity,
O – syntetyczne auksyny – regulator
rumian polny, samosiewy rzepaku, stulicha psia, szarłat szorstki,
wzrostu
tasznik pospolity, tobołki polne, żółtlica drobnokwiatowa, bodziszek drobny,
chaber bławatek, fiołek polny, mak polny, przetacznik perski, przetacznk polny
4-6 liści
blekot pospolity, bodziszek drobny, chwastnica jednostronna, fiołek polny,
gwiazdnica pospolita, iglica pospolita, jasnota purpurowa, komosa biała,
kurzyślad polny, maruna bezwonna, ostrożeń polny, perz właściwy,
poziewnik szorstki, przytulia czepna, psianka czarna, rdest powojowaty,
rdest ptasi, rumian polny, samosiewy rzepaku, szarłat szorstki,
tasznik pospolity, tobołki polne, włośnice, przetacznik perski
B – inhibitor enzymu ALS
B – inhibitor enzymu ALS
O – syntetyczne auksyny – regulator
wzrostu
Mustang 306 SE
florasulam, 2,4 D
0,6 l
2-6 liści
chaber bławatek, gorczyca polna, gwiazdnica pospolita, komosa
biała, mak polny, mlecz zwyczajny, maruna bezwonna, miłek letni,
niezapominajka polna, ostrożeń polny, przytulia czepna, psianka
czarna, rdest plamisty i powojowy, rumian polny, rumianek pospolity,
rzodkiew świrzepa, samosiewy rzepaku, stulicha psia, szarłat szorstki,
tasznik pospolity, tobołki polne, wyka wąskolistna, żółtlica drobnokwiatowa
Hector 53,6 WG +
adiuwant*
nikosulfuron,
rimsulfuron
70 g
2-8 liści
chaber bławatek, chwastnica jednostronna, fiołek polny, gwiazdnica pospolita,
jasnota purpurowa, perz właściwy, przetacznik perski, rdest powojowy
B – inhibitor enzymu ALS
Zeagran 340 SE
terbutylazyna,
bromoksynil
2-6(8) liści
jednoliścienne prosowate (4‑6 liści), fiołek polny,
gwiazdnica pospolita, jasnota purpurowa, komosa biała, maruna bezwonna,
przytulia czepna, psianka czarna, rdesty, szarłat szorstki, tasznik pospolity,
tobołki polne
C1 – inhibitor fotosystemu II
C3 – inhibitor fotosystemu II
29
1,6-2,0 l
Ochrona
Tabela 13C. Przykładowe herbicydy do nalistnego, selektywnego odchwaszczania kukurydzy c.d.
Nazwa
herbicydu
Substancja
aktywna
Kivi Extra 6 OD
nikosulfuron
Dawka
(kg, l/ha)
0,5-0,75 l
Termin zabiegu
Zwalczane chwasty
Mechanizm działania wg
HRAC*
2-8 liści
chwastnica jednostronna, włośnice, perz właściwy, bodziszek drobny,
chaber bławatek, dymnica pospolita, fiołek polny, gorczyca polna,
gwiazdnica pospolita, iglica pospolita, jasnota purpurowa, jasnota różowa,
krzywoszyj polny, kurzyślad polny, przytulia czepna, przetacznik perski,
rdest ptasi, rumian polny, szarłat szorstki, tasznik pospolity, tobołki polne,
żółtlica drobnokwiatowa
B – inhibitor enzymu ALS
F2 – inhibitor syntezy barwników
B – inhibitor enzymu ALS
Elumis 105 OD
mezotrion,
nikosulfuron
1,0-1,5 l
2-8 liści
bodziszek drobny, dymnica pospolita, fiołek polny, fiołek trójbarwny,
gwiazdnica pospolita, jasnota różowa, jasnota purpurowa, komosa biała,
maruna bezwonna, maruna morska, przetacznik perski, przytulia czepna,
psianka czarna, rdest kolankowy, rdest plamisty, rdest ptasi, rumian polny,
rumianek pospolity, rumianek bezpromieniowy, samosiewy rzepaku,
szarłat szorstki, tasznik pospolity, tobołki polne, żółtlica drobnokwiatowa,
chwastnica jednostronna, wiechlina roczna, perz właściwy, rdest powojowaty,
ostrożeń polny, rumian polny, rumianek pospolity
Callisto 100 SC
mezotrion
1,0-1,5 l
3-5 liści
Jednoliścienne prosowate (do 4 liści) fiołek polny, gwiazdnica pospolita,
jasnota purpurowa, komosa biała, przytulia czepna, rdest powojowy,
rumian polny, szarłat szorstki, tasznik pospolity, tobołki polne,
żółtlica drobnokwiatowa
F2 – inhibitor syntezy barwników
Focus Ultra 100 EC
+ adiuwant*
cykloksydym
1,0-1,25 l
(2,5 l – perz
właściwy)
4-6 liści
jednoliścienne prosowate (od 3 liści do końca krzewienia) perz właściwy
(5‑7 liści), miotła zbożowa, owies głuchy, samosiewy zbóż
A – inhibitor enzymu ACCazy
Shado 300 SC
sulkotrion
1,5 l
4-6 liści
jednoliścienne prosowate (do 4 liści), bodziszek drobny, fiołek polny,
jasnota purpurowa, komosa biała, przetaczniki, psianka czarna, rumian polny,
szarłat szorstki
F2 – inhibitor syntezy barwników
Stellar 210 SL
dikamba, topramezon
1,25 l
2-6 liści
chwastnica jednostronna, gwiazdnica pospolita, jasnota purpurowa,
komosa biała, przytulia czepna, rdest powojowy, szarłat szorstki,
tobołki polne, fiołek polny
O – syntetyczne auksyny – regulator
wzrostu
F2 – inhibitor syntezy barwników
www.euralis.pl
30
Tabela 13D. Przykładowe mieszaniny zbiornikowe do nalistnego zwalczania chwastów w kukurydzy.
Nazwa
herbicydu
Substancja
aktywna
Hector 53,6 WG +
Zeagran 340 SE +
Trend 90 EC*
nikosulfuron,
rimsulfuron +
terbutylazyna,
bromoksynil
Elumis 105 OD +
Mustang 306 SE
mezotrion,
nikosulfuron +
florasulam, 2,4 D
Maister 310 WG +
Zeagran 340 SE +
Actirob 842 EC*
floramsulfuron,
jodosulfuron+
terbutylazyna,
bromoksynil
Elumis 105 OD +
Mocarz 75 WG +
Atpolan 80 EC*
31
mezotrion,
nikosulfuron +
tritosulfuron,
dikamba
Dawka
(kg, l/ha)
80 g + 1,8 l +
0,1%
0,8 l + 0,5 l
125 g + 1,8 l
+ 1,5 l
0,8 l+ 100 g +
1,0 l
Termin zabiegu
Zwalczane chwasty
Mechanizm działania wg
HRAC*
2-6 liści
chaber bławatek, chwastnica jednostronna, fiołek polny, gwiazdnica pospolita,
jasnota purpurowa, perz właściwy, przetacznik perski, rdest powojowy,
jednoliścienne prosowate (4‑6 liści), komosa biała, maruna bezwonna,
przytulia czepna, psianka czarna, rdesty, szarłat szorstki, tasznik pospolity,
tobołki polne
B – inhibitor enzymu ALS
C1 – inhibitor fotosystemu II
C3 – inhibitor fotosystemu II
3-6 liści
bodziszek drobny, dymnica pospolita, fiołek polny, fiołek trójbarwny, jasnota
różowa, jasnota purpurowa, komosa biała, maruna bezwonna, maruna morska,
przetacznik perski, przytulia czepna, psianka czarna, rdest kolankowy,
rdest plamisty, rdest ptasi, rumian polny, rumianek pospolity, rumianek
F2 – inhibitor syntezy barwników
bezpromieniowy, samosiewy rzepaku, szarłat szorstki, tasznik pospolity,
B – inhibitor enzymu ALS
tobołki polne, żółtlica drobnokwiatowa, chwastnica jednostronna, wiechlina
O – syntetyczne auksyny – regulator
roczna, perz właściwy, rdest powojowaty, ostrożeń polny, rumian polny,
wzrostu
rumianek pospolity, chaber bławatek, gorczyca polna, gwiazdnica pospolita,
mak polny, mlecz zwyczajny, miłek letni, niezapominajka polna, rzodkiew
świrzepa, samosiewy rzepaku, stulicha psia, wyka wąskolistna, żółtlica
drobnokwiatowa
3-4 liście
blekot pospolity, bodziszek drobny, chwastnica jednostronna, fiołek polny,
gwiazdnica pospolita, iglica pospolita, jasnota purpurowa, komosa biała,
kurzyślad polny, maruna bezwonna, ostrożeń polny, perz właściwy, poziewnik
szorstki, przytulia czepna, psianka czarna, rumian polny, samosiewy rzepaku,
szarłat szorstki, tasznik pospolity, tobołki polne, włośnice, przetacznik perski,
jednoliścienne prosowate (4‑6 liści), rdesty
3-4 liście
bodziszek drobny, dymnica pospolita, fiołek polny, fiołek trójbarwny,
gwiazdnica pospolita, jasnota różowa, jasnota purpurowa, komosa biała,
maruna bezwonna, maruna morska, przetacznik perski, przytulia czepna,
F2 – inhibitor syntezy barwników
psianka czarna, rdest kolankowy, rdest plamisty, rdest ptasi, rumian polny,
B – inhibitor enzymu ALS
rumianek pospolity, rumianek bezpromieniowy, samosiewy rzepaku, szarłat
O – syntetyczne auksyny – regulator
szorstki, tasznik pospolity, tobołki polne, żółtlica drobnokwiatowa, chwastnica
wzrostu
jednostronna, wiechlina roczna, perz właściwy, rdest powojowaty, ostrożeń
polny, rumian polny, rumianek pospolity gwiazdnica pospolita, przetacznik
bluszczykowy, stulicha psia, chaber bławatek, mak polny, przetacznk polny
B – inhibitor enzymu ALS
C1 – inhibitor fotosystemu II
C3 – inhibitor fotosystemu II
Ochrona
Tabela 13E. Przykładowe mieszaniny zbiornikowe do nalistnego zwalczania chwastów w kukurydzy c.d.
Nazwa
herbicydu
Mustang 306 SE
+ Titus 25 WG +
adiuwant*
Maister 310 WG +
Actirob 842 EC* +
Mustang 306 SE
www.euralis.pl
Substancja
aktywna
florasulam, 2,4 D +
rimsulfuron
floramsulfuron,
jodosulfuron+
florasulam, 2,4 D
Dawka
(kg, l/ha)
0,6 l + 60 g
50 g + 2 l +
0,3 l
Termin zabiegu
3-6 liści
Dawki dzielone 3-4
liście oraz 5-6 liści
Zwalczane chwasty
Mechanizm działania wg
HRAC*
chaber bławatek, gorczyca polna, gwiazdnica pospolita, komosa
biała, mak polny, mlecz zwyczajny, maruna bezwonna, miłek letni,
niezapominajka polna, ostrożeń polny, przytulia czepna, psianka
B – inhibitor enzymu ALS
czarna, rdest plamisty i powojowy, rumian polny, rumianek pospolity,
O – syntetyczne auksyny – regulator
rzodkiew świrzepa, samosiewy rzepaku, stulicha psia, szarłat szorstki,
tasznik pospolity, tobołki polne, wyka wąskolistna, żółtlica drobnokwiatowa,
wzrostu
prosowate do 4 liści, perz właściwy 5‑7 liści, samosiewy zbóż, miotła zbożowa,
blekot pospolity, bodziszek drobny, dymnica pospolita, jasnota purpurowa,
fiołek polny, wilczomlecz obrotny
blekot pospolity, bodziszek drobny, chwastnica jednostronna, fiołek
polny, gwiazdnica pospolita, iglica pospolita, jasnota purpurowa,
komosa biała, kurzyślad polny, maruna bezwonna, ostrożeń polny,
perz właściwy, poziewnik szorstki, przytulia czepna, psianka czarna,
rumian polny, samosiewy rzepaku, szarłat szorstki, tasznik pospolity,
tobołki polne, włośnice, przetacznik perski, chaber bławatek, gorczyca
polna, gwiazdnica pospolita, mak polny, mlecz zwyczajny, miłek letni,
niezapominajka polna, rdesty, rumianek pospolity, rzodkiew świrzepa,
stulicha psia, wyka wąskolistna, żółtlica drobnokwiatowa
B – inhibitor enzymu ALS
O – syntetyczne auksyny – regulator
wzrostu
32
Szkodniki
W niedługim czasie ochrona przed szkodnikami może zostać kolejnym kluczowym zabiegiem
w uprawie kukurydzy. Straty powodowane pojawem szkodników, zwłaszcza w warunkach dobrego
ich rozwoju, mogą powodować niekiedy konieczność likwidacji plantacji. Szkodniki, które mogą
powodować największe straty opisano poniżej.
Omacnica prosowianka
Jest to motyl nocny o rozpiętości skrzydeł 25‑30 mm. Przednie skrzydła
w kolorze jasnobrązowym do brunatnego z dwiema falistymi przepaskami
i ciemniejszym brzegiem. Szkodliwym stadium tego owada są dorastające do
25 mm gąsienice barwy cielistej z brązowymi plamkami na każdym segmencie
oraz ciemną przepaską na grzbiecie.
Gąsienice zimują w resztkach pożniwnych lub w łodygach chwastów takich jak
komosa, szarłat, rdest plamisty czy pokrzywa. Wiosną gąsienica przekształca
się w poczwarkę. Stadium poczwarki trwa 2-3 tygodnie. Po tym czasie
z poczwarek wylęgają się motyle.
Po kilku dniach samice rozpoczynają składanie jaj. Białe, okrągłe jaja, średnicy
około 0,5 mm, ułożone są dachówkowato, w złożach po 20-30 sztuk. Złoża
jaj widoczne jako białe tarczki. Gąsienice początkowo żywią się pyłkiem oraz
33
Fotografia 8. Omacnica prosowianka (larwa).
wgryzają się do wnętrza osi wiechy. W wyniku żerowania mogą zniszczyć cały
kłosek lub jego część, uniemożliwiając jego dalszy rozwój. Żerowanie w osi
wiechy, a głównie u jej podstawy powoduje skrócenie jej pylenia i wcześniejsze
zasychanie wiechy.
Ochrona
Po okresie żerowania na zewnątrz rośliny, gąsienice wgryzają się do łodygi, drążąc
chodniki, lub do kolby, gdzie odżywiają się miękkimi ziarniakami i osadkami.
Rolnice
Objawy żerowania najlepiej są widoczne pod koniec sierpnia w postaci otworów
o średnicy 3-4 mm i wyrzuconych z nich białych trocin z odchodami, widocznych
w kątach liści. Przez wygryzione otwory do łodygi i do kolby wnikają zarodniki grzybów
i bakterii, powodując choroby i dalsze straty w plonach. Omacnica jest jedynym
szkodnikiem kukurydzy, który uszkadza niemal wszystkie części nadziemne roślin.
Nocne motyle z rodziny sówkowatych. Szkodliwe są gąsienice, nagie, żerujące
najczęściej w nocy. Ich cechą charakterystyczną jest spiralne zwijanie się
w czasie spoczynku lub w razie zaniepokojenia. Młode gąsienice żerują na
nadziemnych częściach roślin, starsze kryją się w glebie gdzie uszkadzają
korzenie lub wychodzą w nocy na powierzchnię i podgryzają rośliny u nasady.
Uszkodzenia w okolicy szyjki korzeniowej powodują, że roślina przewraca
się i zamiera. Jedna gąsienica jest w stanie zniszczyć nawet kilkanaście
roślin w rzędzie. Stadium zimującym są gąsienice, zakopane w ziemi na
głębokości od 10 do 25 cm. Wiosną pod koniec kwietnia gąsienice kończą
żer i przepoczwarzają się pod powierzchnią gleby. Samice składają jaja do
ziemi lub na roślinie żywicielskiej.
Ploniarka zbożówka
Muchówka długości 2 mm, o lśniąco czarnym ciele, czerwonych oczach
i brązowo-żółtych odnóżach. Lot pierwszego pokolenia odbywa się od końca
kwietnia do początku czerwca. Pokolenie letnie występuje od końca czerwca
do sierpnia, a od sierpnia do końca października pokolenie jesienne. Samice
składają pojedynczo od 25 do 35 jaj. Larwy smukłe, lśniące, białe, do 5 mm,
bez nóg, z jedną parą czarnych silnych haków gębowych i dwiema małymi
brodawkami z tyłu ciała. Larwy powodują uszkodzenia młodych liści w postaci
podłużnych nadżerek utrudniających ich wzrost. Liście deformują się w różny
sposób (poskręcane, pofałdowane, zwinięte, obłamane lub splecione ze
sobą). Objawy uszkodzeń najlepiej widoczne są w fazie od 5 do 6 liści.
Średnie straty w plonach ziarna kukurydzy powodowane przez tego szkodnika
wynoszą około 10%, w poszczególnych latach wahają się od ułamka do 20%.
Fotografia 10. Rolnica – gąsienica. (fot. P. Bereś).
Zachodnia stonka kukurydziana
Fotografia 9. Ploniarka zbożówka – objawy żerowania. (fot. P. Bereś).
www.euralis.pl
Niewielki chrząszcz, którego głównym stadium szkodliwym są żerujące w glebie
larwy, dorastające do 18 mm długości. Szkodliwe są również chrząszcze
zwłaszcza, gdy licznie występują. Larwy pojawiają się na plantacjach kukurydzy
od kwietnia i żerują do sierpnia, natomiast chrząszcze od lipca do października.
Larwy występują na plantacjach kukurydzy prowadzonych w monokulturze.
34
Uszkadzają system korzeniowy, co przyczynia się do spadku plonu. Przy silnym
ogryzieniu korzeni dochodzi do wylegania roślin, przez co zebranie plonu jest
utrudnione bądź niemożliwe do przeprowadzenia. Chrząszcze zagrażają głównie
kolbom. Przegryzając świeże znamiona prowadzą do słabszego zaziarnienia
kolb i niekiedy ich deformacji. Ponadto mogą wyjadać miękkie ziarniaki
oraz uszkadzać blaszki liściowe. Dodatkowa szkodliwość gatunku polega na
zwiększaniu podatności zasiedlonych roślin na sprawców chorób.
Fotografia 11. Stonka kukurydziana – chrząszcz (samica). (fot. P. Bereś).
Fotografia 12. Stonka kukurydziana – chrząszcz (samiec). (fot. P. Bereś).
35
Tabela 14. Wybrane środki do zwalczania szkodników w kukurydzy.
Nazwa
środka
Substancja aktywna
Temperatura
działania
Zwalczany szkodnik
Arkan
050 CS
lambda-cyhalotryna – 50 g
do 20°C
omacnica prosowianka,
mszyce
Karate Zeon
050 CS
lambda-cyhalotryna – 50 g
do 20°C
omacnica prosowianka,
mszyce
LambdaCe
050 CS
lambda-cyhalotryna – 50 g
do 20°C
omacnica prosowianka,
mszyce
Mesurol
500 FS
metiokarb – 500 g
zaprawa
nasienna
–
Proteus
110 OD
tiachlopryd – 100 g,
deltametryna – 10 g
niezależny
zachodnia kukurydziana
stonka korzeniowa,
omacnica prosowianka,
ploniarka zbożówka
Rumo
30 WG
indoksakarb – 300 g
niezależny
zachodnia kukurydziana
stonka korzeniowa,
omacnica prosowianka
Runner
240 SC
metoksyfenozyd – 240 g
niezależny
omacnica prosowianka
Sakarb
30 WG
indoksakarb – 300 g
niezależny
zachodnia kukurydziana
stonka korzeniowa,
omacnica prosowianka
Sparviero
lambda-cyhalotryna –
100 g
do 20°C
omacnica prosowianka
Steward
30 WG
indoksakarb – 300 g
niezależny
zachodnia kukurydziana
stonka korzeniowa,
omacnica prosowianka
Wojownik
050 CS
lambda-cyhalotryna – 50 g
do 20°C
omacnica prosowianka,
mszyce
Ochrona
Mszyce
To pluskwiaki, które występują na plantacjach kukurydzy od kwietnia lub
maja aż do zbioru plonów ziarna (październik–listopad). W zależności od
warunków meteorologicznych w rozwoju mszyc na kukurydzy obserwuje się
od dwóch do trzech szczytów liczebności. Pierwszy (zwykle najliczniejszy)
przypada najczęściej w pierwszej połowie lipca, drugi w połowie sierpnia,
natomiast trzeci pod koniec września lub w październiku. Mszyce posiadając
kłująco-ssący aparat gębowy nakłuwają i wysysają soki ze wszystkich
nadziemnych, a niekiedy i podziemnych (bawełnica wiązowo-zbożowa)
części roślin. Pluskwiaki szczególnie licznie zasiedlają plantacje kukurydzy
przenawożone azotem. Szkodliwość bezpośrednia mszyc na wysokość plonu
ziarna jest zwykle niewielka. Wyjątkiem są okresy przedłużającej się suszy,
gdy żerowanie owadów przyczynia się do szybszej utraty wody przez rośliny,
co może negatywnie wpłynąć na plonowanie. Znacznie wyższa jest jednak
szkodliwość pośrednia, która polega na zwiększeniu podatności roślin na
porażenie przez sprawców chorób.
Fotografia 13. Występujące w dużym nasileniu na plantacji mszyce mogą w istotnej mierze
ograniczyć plonowanie.
Podstawowe znaczenie w walce ze szkodnikami ma płodozmian,
który stosowany systematycznie pozwala ograniczyć występowanie:
drutowców, pędraków, rolnic, omacnicy prosowianki, a zwłaszcza
zachodniej stonki kukurydzianej.
Ważne jest również optymalne nawożenie zwłaszcza azotem, którego nadmiar
sprzyja opanowaniu roślin przez mszyce i omacnicę prosowiankę. Kluczowe
jest także ograniczanie zachwaszczenia, gdyż na niektórych gatunkach mogą
wstępnie rozwijać się te szkodniki. W celu ograniczenia żerowania gatunków
występujących do końca okresu wegetacji wskazanym byłoby terminowe
zebranie plonu, co pozwoli ograniczyć straty w wysokości, a zwłaszcza
jakości plonów ziarna.
www.euralis.pl
36
Na plantacjach kukurydzy możliwe jest również zastosowanie metody biologicznej, która polega na zwalczaniu jaj omacnicy prosowianki (a pośrednio
także rolnic, piętnówek i słonecznicy orężówki) za pomocą pasożyta zwanego
kruszynkiem (Trichogramma spp.).
Metody niechemiczne nie są zawsze w stanie skutecznie ograniczyć liczebności
i szkodliwości najważniejszych agrofagów kukurydzy, stąd też często zachodzi
konieczność stosowania chemicznej ochrony.
W celu wykrycia obecności szkodników na plantacji kukurydzy konieczne jest
prowadzenie systematycznych obserwacji zasiewu od siewu aż po zbiór plonu.
Metoda chemicznego ograniczania najważniejszych szkodników kukurydzy
obejmuje zastosowanie zarówno insektycydowych zapraw nasiennych, jak
również preparatów aplikowanych nalistnie.
Sakarb30 WG
Runner 240 SC
Rumo 30 WG
Steward 50 WG
Wojownik 050 CS
Proteus 110 OD
Sparviero
LamdaCe 050 CS
Karate Zeon 050 CS
Arkan 050 CS
Mesurol 500 FS
W czasie
siewu nasion
Proteus 110 OD
Wschody
Rysunek 9. Możliwe terminy stosowania ochrony przed szkodnikami.
37
3-4 liście
5-9 liści
Kwitnienie
Dojrzewanie
Ochrona
Choroby
Zgnilizna korzeni i zgorzel podstawy łodygi
(sprawca: grzyby rodzaju Fusarium)
Fuzarioza kolb kukurydzy
(sprawca: grzyby rodzaju Fusarium)
Choroba potocznie nazywana jest fuzariozą łodyg. Jest to aktualnie jedna
z najgroźniejszych chorób kukurydzy w Polsce. Pierwotnym źródłem infekcji
są zarodniki znajdujące się w glebie, na resztkach pożniwnych, jak również
przenoszone przez wiatr lub wodę. Choroba często rozwija się w następstwie
wcześniejszego porażenia roślin przez zgorzel siewek lub też w wyniku
niezależnych infekcji, którym sprzyjają uszkodzenia powodowane przez
szkodniki, a w szczególności przez omacnicę prosowiankę. Pierwsze objawy
chorobowe widoczne są w lipcu w postaci więdnących i zasychających od dołu
ku górze blaszek liściowych. Z czasem całe rośliny stają się chlorotyczne
i osłabione we wzroście. W warunkach ciepłej i wilgotnej pogody szybko
następuje gnicie tkanek wewnątrz łodygi. Porażone tkanki wewnątrz łodyg
zmieniają barwę w zależności od gatunku grzyba, jaki je opanował zwykle na
kolor czerwonawy lub łososiowy. Kolby porażonych roślin charakterystycznie
zwieszają się w dół, jakby były podgryzione u nasady. Sprawcy zgnilizny korzeni
i zgorzeli podstawy łodygi obok bezpośredniego wpływu na wysokość plonu
ziarna posiadają zdolność do wytwarzania mikotoksyn.
To druga najważniejsza choroba kukurydzy w kraju. Pierwotnym źródłem infekcji
są zarodniki grzyba znajdujące się w glebie oraz na resztkach pożniwnych
kukurydzy. Pojaw choroby może być także wynikiem wcześniejszego opanowania
roślin przez zgniliznę korzeni i zgorzel podstawy łodygi, gdy grzybnia przyrasta do
kolb. Rozwojowi fuzariozy kolb sprzyjają lata ciepłe i wilgotne oraz uszkodzenia
powodowane przez szkodniki, a zwłaszcza omacnicę prosowiankę, rolnice,
piętnówki i urazka kukurydzianego. Pierwsze objawy chorobowe widoczne są
w okresie mlecznej i woskowej dojrzałości ziarna na liściach okrywowych kolb
i ziarniakach w postaci białej, różowej lub czerwonej grzybni. Przy wczesnym
porażeniu kolb dochodzi przeważnie do obumierania ziarniaków. Późniejsze
infekcje prowadzą do słabszego wypełnienia ziarna, ich matowienia i pękania,
a także porażania przez inne patogeny, m.in. grzyby rodzaju Trichoderma,
Penicillium i Trichothecium. Sprawcy fuzariozy kolb posiadają zdolność
wytwarzania mikotoksyn.
Fotografia 14. Zgnilizna korzeni i zgorzel podstawy łodygi. (fot. P. Bereś).
Fotografia 15. Silne porażenie przez fuzariozę kolb.
www.euralis.pl
38
Żółta plamistość liści kukurydzy
(sprawca: grzyb Helminthosporium turcicum)
Głownia kukurydzy (guzowata)
(sprawca: grzyb Ustilago maydis)
Pierwotnym źródłem porażenia są resztki pożniwne kukurydzy zawierające
zarodniki. Rozprzestrzenianiu się zarodników na plantacjach kukurydzy
sprzyja wiatr, a także uszkodzenia tkanek powodowane przez szkodniki,
zwłaszcza o k­ łująco-ssącym aparacie gębowym. Rozwojowi choroby sprzyja
ciepła i umiarkowanie deszczowa pogoda. Większe nasilenie występowania
helmintosporiozy obserwuje się w południowej Polsce. Pierwsze zmiany
chorobowe widoczne są na dolnych liściach, później stopniowo przesuwają
się coraz wyżej aż do liści okrywowych kolb. Mają one postać szarobrunatnych
plam otoczonych czerwonobrunatną obwódką. Przebarwienia są owalne,
wydłużone, o nieregularnych kształtach, najczęściej układające się wzdłuż
nerwów. Silnie opanowane liście zasychają, a całe rośliny są osłabione
wskutek spadku powierzchni asymilacyjnej. Przy silnym porażeniu następuje
przedwczesne dojrzewanie roślin oraz gorsze wypełnienie ziarna, prowadzące
do spadku wysokości plonu.
Źródłem porażenia są: gleba, resztki pożniwne kukurydzy lub zainfekowany materiał
siewny. W Polsce w sezonie wegetacyjnym mogą rozwinąć się trzy generacje choroby,
przypadające na okres od czwartego do siódmego liścia (1 generacja), kwitnienia
(2 generacja) oraz wypełniania i dojrzałości mlecznej ziarniaków (3 generacja). Rozwojowi
choroby sprzyjają uszkodzenia powodowane przez szkodniki takie jak ploniarka
zbożówka, mszyce, wciornaski i omacnica prosowianka. Objawy chorobowe mają
postać narośli (guzów) we wnętrzu których znajduje się masa zbitych, szaro-czarnych
zarodników. Początkowo narośla są jasne i jędrne, z czasem brunatnieją, marszczą
się i pękają. Najgroźniejsza jest pierwsza i druga generacja głowni, która niekiedy
może poważnie zdeformować lub zniszczyć rośliny. Rośliny porażone w okresie od
czwartego do siódmego liścia oraz w czasie wiechowania i pylenia mogą w ogóle nie
wytwarzać kolb. Późniejsze infekcje, wpływają głównie na spadek jakości plonu, nie
wykazano, aby sprawca głowni kukurydzy wytwarzał mikotoksyny. Szkodliwość polega
na zmniejszeniu plonu ziarna i wartości
pokarmowej paszy otrzymywanej
z porażonych roślin, która ma mniej
energii i białka oraz pogorszoną zdolność
fermentacyjną.
Dotychczas jedyną formą walki
z chorobami kukurydzy były zaprawy
nasienne oraz metody agrotechniczne,
w roku 2014 w rejestracji pojawił
się pierwszy środek do zwalczania
nalistnego takich chorób jak fuzariozy,
żółta plamistość liści i rdza kukurydzy,
w składzie którego znaleźć możemy
dwie substancje aktywne: epoksykonazol i piraklostrobine.
Fotografia 16. Roślina opanowana przez żółtą plamistość kukurydzy.
39
Fotografia 17. Głownia kukurydzy na kolbie.
Ochrona
Głownia pyląca kukurydzy
(sprawca: grzyb Sphacelotheca reiliana)
Drobna plamistość liści kukurydzy
(sprawca: grzyb Aureobasidium zeae)
Pierwotnym źródłem infekcji jest gleba (zwłaszcza na plantacjach prowadzonych
w wieloletniej monokulturze), resztki pożniwne oraz zainfekowany materiał siewny.
Patogen poraża młode rośliny kukurydzy na początku ich wegetacji, przy czym rozwija
się w ukryciu wewnątrz tkanek (przerastając je systemicznie), a pierwsze objawy
chorobowe widoczne są dopiero w lipcu. Rośliny zainfekowane są niższe od zdrowych
i bladozielone. Zmiany chorobowe widoczne są na kolbach oraz w mniejszym stopniu
na wiechach. Organy te całkowicie lub częściowo przekształcają się w ciemnobrunatną lub czarną masę grzybni i zarodników. Początkowo zarodnie otoczone
są jasnoszarą delikatną błonką,
która następnie pęka uwalniając
zarodniki. Wiechy z objawami
chorobowymi przybierają wygląd
jakby były zwęglone. Bardzo
często procent roślin opanowanych przez sprawcę choroby jest
równy wysokości strat w plonach
ziarna. Sprawca choroby niszczy
całkowicie rozwijające się ziarno
w porażonej kolbie.
Pierwotnym źródłem infekcji są resztki pożniwne kukurydzy. Większe nasilenie
drobnej plamistości liści kukurydzy obserwuje się w północnej i środkowej
Polsce. Na południu kraju choroba liczniej występuje w lata chłodne, z dużą
ilością opadów. W warunkach wysokiej wilgotności zarodniki grzyba przenoszone
są na rośliny przez wiatr lub rozpryskujące się na powierzchni gleby krople
deszczu. Aby doszło do infekcji liście muszą być wilgotne, dlatego do silnego
porażenia dochodzi w czasie deszczowej pogody lub podczas długo utrzymującej
się rosy. Pierwsze objawy porażenia roślin można zaobserwować w czerwcu
lub lipcu. Początkowo są to drobne, średnicy około 1-4 mm, chlorotyczne
i dobrze widoczne pod światło plamki na liściach, pochwach liściowych
i liściach okrywowych kolb. Później środek plam ulega nekrotyzacji, otoczony
jest czerwonobrunatnym pierścieniem i prześwitującą jasną obwódką. Objawy
chorobowe występują początkowo na liściach położonych najniżej. Choroba
przyczynia się głównie do obniżenia powierzchni asymilacyjnej roślin i spadku
jakości surowca do produkcji pasz, głównie kiszonki.
Fotografia 18.
Głownia pyląca kukurydzy – objawy
na kolbie. (fot. P. Bereś).
www.euralis.pl
Fotografia 19. Objawy porażenia drobną plamistością liści kukurydzy.
40
Tabela 15. Prognozowane znaczenie chorób wg. Instytutu Ochrony Roślin.
Choroba
Aktualnie
Prognoza
Choroba szalonych wiech (Sclerophthora macrospora)
+
+
Drobna plamistość liści kukurydzy (Aureobasidium zeae)
++
++
Fuzarioza kolb kukurydzy (Fusarium spp.)
+++
+++
Głownia kukurydzy (Ustilago maydis)
++
++
Głownia pyląca kukurydzy (Sphacelotheca reiliana)
+
++
Rdza kukurydzy (Puccinia sorghi)
+
++
Zgorzel siewek (Fusarium spp., Phytium spp.)
++
++
Żółta plamistość kukurydzy (Helminthosporium turcicum)
++
+++
Bakteryjne gnicie łodygi (Pantoea ananatis) (Enterobacter cloaceae subsp. dissolvens)
+
+
Bakteryjne gnicie łodygi kukurydzy (Enterobacter cloaceae subsp. dissolvens)
+
+
Zaraza liści i więdnięcie naczyniowe kukurydzy i sorga (Pantoea agglomerans)
+
+
Zgnilizna korzeni i zgorzel podstawy łodygi (Fusarium spp.)
+++
+++
Smugowata mozaika pszenicy na kukurydzy (Wheat streak momsaic virus, MSMV)
+
+
Mozaika kukurydzy (Maize dwarf mosaic virus, Sugarcane mosaic virus, SCMV)
+
+
Żółta karłowatość jęczmienia na kukurydzy (Barley yellow dwarf virus – MAV, BYDV-MAV, Barley yellow dwarf virus – PAV BYDV-PAV,
Cereal yellow dwarf virus – RPV, CYDV-RPV)
+
+
+ choroba o znaczeniu lokalnym ++ choroba ważna +++ choroba bardzo ważna
41
Ochrona / Zbiór
Rysunek 10. Możliwe terminy stosowania ochrony przeciw chorobom grzybowym.
Fungicyd
Zaprawy nasienne
W czasie
siewu nasion
Wschody
3-4 liście
5-9 liści
Kwitnienie
Dojrzewanie
Tabela 16. Koszty suszenia i przychód w zależności od wilgotności zbieranego ziarna kukurydzy.
Plon mokrego
ziarna (t)
5t
10 t
Wilgotność
ziarna w czasie
zbioru
Konieczny
ubytek wody
do wilgotności
15%
Tono-procenty
Zużycie oleju
opałowego (l)*
Koszt suszenia
ziarna z 1ha
Koszt suszenia
1 tony ziarna
(PLN)
Plon ziarna po
suszeniu (t/ha)*
Przychód z 1ha
***
38
23%
115
230
644
129
3,1
1526
32
17%
85
170
476
95
3,7
2114
26
11%
55
110
308
62
4,2
2632
20
5%
25
50
140
28
4,7
3150
38
23%
230
460
1288
129
6,2
3052
32
17%
170
340
952
95
7,4
4228
26
11%
110
220
616
62
8,4
5264
20
5%
50
100
280
28
9,4
6300
* przy założeniu 2 l oleju na 1 tonoprocent;
** założono wsp. Ubytku masy ziarna dla wilgotności;
<20% H2O – 1,1; 21-30% H2O –1,2; 30-37% H2O – 1,3; >38% H2O – 1,4
www.euralis.pl
*** cena skupu 700 PLN/t ziarna suchego;
Źródło: Michalski, modyfikacja.
42
Na ziarno
Zbiór kukurydzy uprawianej na ziarno jest możliwy do przeprowadzenia po osiągnięciu
przez ziarno dojrzałości fizjologicznej. Dojrzałość fizjologiczna odpowiada wilgotności
ziarna w granicach 40-38% i przejawia się pojawieniem tzw. „czarnego punktu” przy
zarodku – u nasady ziarniaka. Osiągnięcie przez ziarno dojrzałości fizjologicznej
wyznacza jedynie początek terminu, kiedy zbiór kukurydzy na ziarno jest możliwy.
W warunkach klimatycznych Polski wilgotność ziarna podczas zbioru waha się od
35-40% – w latach o niekorzystnym przebiegu pogody – do około 18-20% – w latach
o ciepłej pogodzie. Czynniki decydujące o wilgotności ziarna w czasie zbioru to
w kolejności:
–termin
wystąpienia
pierwszych przymrozków jesiennych.
Wraz z wystąpieniem pierwszych przymrozków
niszczony jest aparat asymilacyjny roślin, a więc w ciągu kilku dni
zasychają części wegetatywne (liście i łodyga). Dalsze dosychanie ziarna jest już
tylko możliwe na drodze procesów fizycznych a więc działania słońca i wiatru,
–wczesność odmiany,
–przebieg pogody. Najważniejszy jest czas wczesnej jesieni, kiedy po zakończeniu
„nalewania” ziarno zaczyna dojrzewać,
Fotografia 20. Dobrze prowadzony łan kukurydzy jest w stanie zapewnić satysfakcjonujący plon.
43
–termin siewu,
Zbiór
–nawożenie azotowe. Zagadnienie nawożenia azotowego jest często
niedoceniane przez producentów. Jednak wyniki doświadczeń
jednoznacznie wskazują, że komfortowe (nadmierne) zaopatrzenie
w azot znacznie opóźnia procesy dojrzewania całych roślin i dosychania ziarna. Nadmierne opóźnianie terminu zbioru kukurydzy
może doprowadzić do znacznego obniżenia jakości zbieranego ziarna
na skutek porażenia przez Fuzariozy a w skrajnych przypadkach
może prowadzić do wylegania plantacji i znacznych strat plonu.
W strukturze kosztochłonności uprawy kukurydzy dosuszanie ziarna stanowi
najważniejszą pozycję. Szacuje się, że ok. 40% kosztów uprawy pochłania
właśnie suszenie. Biorąc pod uwagę ciągle rosnące koszty paliw można być
pewnym, że pozycja ta nie ulegnie w najbliższym czasie marginalizacji. Dla
zobrazowania kosztów jakie ponoszone są przy dosuszaniu ziarna przedstawiono
tabelę obok (Tabela 16).
W czasie dosuszania ziarno kukurydzy traci ze swojej objętości nie tylko wodę, dlatego też przy obliczaniu ilości ziarna po suszeniu należy uwzględnić współczynnik utraty masy oraz pojawienie się zanieczyszczeń
w trakcie zbioru. Szacunkowe ilości czystego suchego ziarna (15% H2O) można odczytać z poniższej tabeli (Tabela 17).
Tabela 17. Szacunkowa ilość ziarna suchego w zależności od wilgotności początkowej i wielkości zbioru.
WIELKOŚĆ ZBIORU
WILGOTNOŚĆ
POCZĄTKOWA
WSPÓŁCZYNNIK
8
9
10
11
12
13
14
15
16
20
0,9412
7,53
8,47
9,41
10,35
11,29
12,24
13,18
14,12
15,06
21
0,9294
7,44
8,36
9,29
10,22
11,15
12,08
13,01
13,94
14,87
22
0,9176
7,34
8,26
9,18
10,09
11,01
11,93
12,85
13,76
14,68
23
0,9059
7,25
8,15
9,06
9,96
10,87
11,78
12,68
13,59
14,49
24
0,8941
7,15
8,05
8,94
9,84
10,73
11,62
12,52
13,41
14,31
25
0,8824
7,06
7,94
8,82
9,71
10,59
11,47
12,35
13,24
14,12
26
0,8706
6,96
7,84
8,71
9,58
10,45
11,32
12,19
13,06
13,93
27
0,8588
6,87
7,73
8,59
9,45
10,31
11,16
12,02
12,88
13,74
28
0,8471
6,78
7,62
8,47
9,32
10,17
11,01
11,86
12,71
13,55
29
0,8353
6,68
7,52
8,35
9,19
10,02
10,86
11,69
12,53
13,36
30
0,8236
6,59
7,41
8,24
9,06
9,88
10,71
11,53
12,35
13,18
31
0,8118
6,49
7,31
8,12
8,93
9,74
10,55
11,37
12,18
12,99
32
0,8000
6,40
7,20
8,00
8,80
9,60
10,40
11,20
12,00
12,80
33
0,7882
6,31
7,09
7,88
8,67
9,46
10,25
11,03
11,82
12,61
34
0,7765
6,21
6,99
7,77
8,54
9,32
10,09
10,87
11,65
12,42
35
0,7647
6,12
6,88
7,65
8,41
9,18
9,94
10,71
11,47
12,24
36
0,7529
6,02
6,78
7,53
8,28
9,03
9,79
10,54
11,29
12,05
37
0,7412
5,93
6,67
7,41
8,15
8,89
9,64
10,38
11,12
11,86
38
0,7294
5,84
6,56
7,29
8,02
8,75
9,48
10,21
10,94
11,67
39
0,7176
5,74
6,46
7,18
7,89
8,61
9,33
10,05
10,76
11,48
40
0,7059
5,65
6,35
7,06
7,76
8,47
9,18
9,88
10,59
11,29
www.euralis.pl
44
Na kiszonkę
W zależności od tego jaką paszę chcemy uzyskać i dla jakich zwierząt,
powinniśmy zachować właściwy termin zbioru kukurydzy, gdyż wpływa on
istotnie na jakość pozyskanej paszy. Termin zbioru związany jest z fazą
rozwojową rośliny.
Zbiór kukurydzy na kiszonkę z całych roślin powinniśmy wykonać w dojrzałości
woskowej ziarna, przy zawartości suchej masy w całych roślinach na poziomie
od 30 do 35%. Właściwą zawartość suchej masy pomoże określić poniższy
schemat.
Rysunek 11. Określenie zawartości suchej masy całych roślin na podstawie położenia linii mlecznej.
Początek nalewania ziarna
Pojawienie się linii
mlecznej na pierwszych
ziarniakach
Linia mleczna na
wysokości 1/3 ziarniaka
Linia mleczna na
wysokości 1/2 ziarniaka
Linia mleczna na
wysokości 2/3 ziarniaka
Skrobia szklista na
wysokości 1/2 ziarniaka.
Mleczna końcówka
Skrobia szklista na
wysokości 2/3 ziarniaka.
Brak mlecznej końcówki
Zawartość suchej masy w roślinach
Stabilne warunki wodne. Duże rośliny, dobre utrzymanie zieleni.
<22%
23-24%
25-26%
27-29%
31-32%
33-34%
35-37%
Możliwy do określenia
termin zbioru
Możliwy do określenia
termin zbioru
Możliwy zbiór
(nie zalecane)
Początek optymalnego
terminu zbioru
Optymalny termin zbioru
Przekroczony optymalny
termin
Ograniczony dostęp do wody. Mniejsze rośliny, lekko przyschnięte liście.
<23%
45
26-27%
28-29%
31-32%
33-34%
36-37%
>39%
Możliwy do określenia
termin zbioru
Możliwy zbiór
(nie zalecane)
Początek optymalnego
terminu zbioru
Optymalny termin zbioru
Opóźniony termin. Łodygi
i liście usychają
Przekroczony termin
Zbiór
Wartość pokarmowa kiszonki w dużej mierze zależy od udziału kolb, a więc
i plonu ziarna. Im wyższy jest ten udział, tym większa koncentracja energii,
dlatego ważne jest aby co najmniej 50% całkowitego plonu stanowiła sucha
masa kolb.
Kukurydza może być zakiszana na pryzmach lub w specjalnych zbiornikach.
Sam zbiór, układanie i uciskanie na pryzmie winno być przeprowadzone
dość szybko, sprawnie i być zakończone w ciągu 2-3 dni. Pryzmy lub silosy
z kiszonką powinny być przykryte folią i obciążone. Tak sporządzona kiszonka
jest doskonałą paszą dla bydła i może być skarmiana już po 6 tygodniach.
kolby na CCM uzyskuje się plony wyższe o 10-15% niż przy zbiorze na ziarno.
CCM jest szczególnie przydatny w żywieniu trzody chlewnej.
Kukurydza ma wysoką zawartość cukrów rozpuszczalnych i dobrze się
kisi. Pożądany jest jednak dodatek środków konserwujących w postaci
konserwantów chemicznych lub mikrobiologicznych, które zapobiegają wtórnej
fermentacji w czasie pobierania i zadawania kiszonki.
Zbiór na CCM (kiszonka z rozdrobnionych kolb) przeprowadza się w fazie
początku dojrzałości pełnej ziarna, przy zawartości suchej masy w kolbach
na poziomie 50-55%. Uzyskuje się wówczas największe plony suchej masy
i jednostek pokarmowych oraz najlepszy przebieg procesu kiszenia. Zbierając
www.euralis.pl
46
Przedstawiciele EURALIS:
1
2
3
4
5
1. Polska północno-zachodnia:
Damian Kuc
tel. 669 333 866
e-mail: [email protected]
2. Polska północno-wschodnia:
4. Polska południowo-zachodnia:
Sławomir Korytkowski
tel. 669 333 877
e-mail: [email protected]
Aldona Jabłońska
tel. 669 333 227
e-mail: [email protected]
3. Polska zachodnia i centralna:
5. Polska południowo-wschodnia:
Sławomir Markiewicz
tel. 661 999 571
e-mail: [email protected]
47
Tomasz Kluziak
tel. 885 999 020
e-mail: [email protected]
Product management:
Błażej Springer
tel. 605 424 679
e-mail: [email protected]
Michał Karwat
tel. 669 333 034
e-mail: [email protected]
EURALIS Nasiona Sp. z o.o. ul. Wichrowa 1a, 60-449 Poznań, tel./fax: +48 61 84 49 140, e-mail: [email protected]
www.euralis.pl
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards