Paulin Moszczyński

advertisement
Moszczyński Paulin
Brzesko
1
Mikroelementy
Mikroelementy
Racjonalne żywienie człowieka wymaga stałej podaży mikroelementów. Niedobory
cynku czy selenu szybciej cofają się przy jednoczesnym podawaniu witamin.
Cynk
Wiele ważnych czynności życiowych wymaga dostatecznej ilości cynku w
tkankach i narządach człowieka. Cynk jest niezbędny do prawidłowego widzenia,
odczuwania smaku i węchu oraz gojenia się ran. Niedobór tego mikroelementu w
okresie ciąży może być przyczyną poważnych wad rozwojowych płodu np. oka i
rdzenia kręgowego, oraz wpływa na rozrodczość kobiet. Brak cynku w organiźmie
wywołuje zaburzenia błędnika - narządu odpowiedzialnego za utrzymywanie
równowagi, głuchotę, zaburzenia neurologiczne i rozmiękanie kości. Jego niedobór w
ustroju może być powodem niedokrwistości i różnego rodzaju zmian zapalnych skóry
współistniejących z nadmiernym rogowaceniem naskórka. Możliwy jest związek
przyczynowy między niedoborem cynku a poważną chorobą psychiczną jaką jest
schizofrenia. U osób z tym schorzeniem poziom cynku we krwi jest niski a jego
stężenie w mózgu wynosi połowę ilości obserwowanej u ludzi zdrowych. Niedobory
cynku wśród ludzi opisano po raz pierwszy na przełomie lat pięćdziesiątych i
sześćdziesiątych wśród mieszkańców Iranu i Egiptu. Za przyczynę uznano
niedostateczną zawartość cynku w diecie oraz dużą utratę tego mikroelementu z potem.
Brak cynku w ustroju manifestował się zahamowaniem wzrostu, anemią, zmianami na
skórze, wyniszczeniem oraz powiększeniem wątroby i śledziony. Od dawna znany jest
związek pomiędzy cynkiem i witaminą A. Objawy awitaminozy A są identyczne z
tymi jakie występują przy braku cynku w ustroju. Witamina A jest niezbędna do
regeneracji naskórka, widzenia o zmroku oraz do prawidłowego funkcjonowania
mechanizmów odpornościowych.
Dzienne zapotrzebowanie na cynk wynosi 15 mg na dobę i zwiększa się o 5 mg u
dorastających dzieci, kobiet w ciąży i okresie karmienia. Podobnie jak w przypadku
żelaza, należy pamiętać o stosunkowo niewielkim wchłanianiu się cynku w przewodzie
pokarmowym. Osoba zdrowa wchłania około 15% cynku obecnego w pokarmach i
ilość ta w zależności od stopnia niedoboru w ustroju może wzrosnąć, ale maksymalnie
tylko do 45%. Wchłanianie cynku zaburza alkohol, wapń i fosforany.
Najwięcej cynku znajduje się w produktach pochodzenia morskiego (ryby, ostrygi,
kalmary) nasionach dyni i słonecznika, otrębach pszennych, cebuli, czosnku, wątrobie
oraz herbacie i wodzie pitnej. Jako źródło cynku zaleca się także niektóre gatunki
grzybów (kania, pieczarka, maślak), groch, fasolę, soczewicę, kiełki pszenicy i
drożdże.
2
Witamina A i karotenoidy
Witamina A jest nazwą przeznaczoną dla związków (retinol i retinen), obecnych
w produktach spożywczych pochodzenia zwierzęcego oraz dla karotenoidów,
znajdujących się w jarzynach i owocach pod postacią czerwonego i żółtego pigmentu.
Witamina A pochodzenia zwierzęcego jest wrażliwa na utlenianie (jełczenie
tłuszczów). Również światło słoneczne powoduje jej rozkład. Masło powinno być
zatem przechowywane w opakowaniach nie przepuszczających światła a śmietana w
ciemnych lub plastykowych butelkach. Śmietanka zawiera dość dużo witaminy A ale
krem tylko minimalne ilości. W trakcie ubijania utlenia się na skutek kontaktu z
powietrzem.
Nadmiar witaminy A (retinolu), gromadzi się w wątrobie i może być przyczyną
zatrucia, a u kobiet w ciąży może działać teratogennie. Według zaleceń FDA (Food
and Drug Administration) kobieta planująca ciążę lub będąca w ciąży nie powinna
przyjmować więcej niż 15 tys. j.m. retinolu dziennie. Limit ten dotyczy wszystkich
źródeł retinolu. Powyższe ograniczenia nie odnoszą się jednak do karotenoidów, które
magazynowane są w tkance tłuszczowej i mogą być jedynie przyczyną odwracalnego,
żółtego zabarwienia skóry.
Najbogatszymi źródłami retinolu są tłuszcze rybie, wątroba i jej przetwory,
śmietana, masło, żółtka jaj. 100 g wątroby wołowej zawiera 15 000 j.m. retinolu
podczas gdy 100 g wątroby wieprzowej tylko 5 000 j.m. Angielscy eksperci zalecają
aby ciężarne nie spożywały więcej niż 50 g wątróbki na tydzień.
Wśród karotenoidów najbardziej powszechny jest -karoten i lipen. 1 cząsteczka
-karotenu przekształca się pod wpływem enzymów jelitowych w dwie cząsteczki
witaminy A.
Zawartość -karotenu w komórkach jest jednym z czynników stabilizujących
równowagę miedzy procesami antyoksydacyjnymi osłaniającymi struktury
subkomórkowe i czynnikami utleniającymi, które mogą je uszkadzać. Należy jednak
podkreślić, ze -karoten nie może być uważany za lek przeciwrakowy, ale jest to
niewątpliwie bardzo ważny czynnik hamujący dynamikę procesów nowotworowych.
Jako źródło karotenoidów zalecane są pomidory bogate w likopen. Lepiej
wchłaniany jest likopen obecny w przetworach niż w świeżych pomidorach. Celem
lepszego przyswajania tego związku przez organizm wskazana jest konsumpcja
witaminy C i E.
Spośród ponad 600 karotenoidów najlepiej poznano:
 -karoten (marchew, brzoskwinie, dynia, mango, szpinak, koperek)
 likopen (pomidory)
 luteina (szpinak, brokuły, kukurydza)
 zeaxanthina (kukurydza)
 -karoten (marchew)
 -eryptoxanthina (owoce cytrusowe)
Fluor
3
Od dawna wiadomo, że brak fluorków w pitnej wodzie powoduje próchnicę
zębów. Ludzie, którzy pili wodę ze źródeł, o stężeniu fluorków 1 mg/l lub więcej,
mieli o 50% mniejszą liczbę zębów z próchnicą od osób korzystających z wody pitnej
zawierającej 0,1-0,3 mg/l.
W krajach o gorącym klimacie, „optymalne” stężenie fluorku wynosi poniżej
1 mg/l, podczas gdy w klimacie chłodnym stężenie to powinno dochodzić do 1,2 mg/l.
Możliwy jest, korzystny wpływ fluorków na osteoporozę.
Naturalne źródła fluoru to: fluorowana woda pitna, ryby morskie, herbata.
Jod
Prawidłowe funkcjonowanie organizmu wymaga stałego wytwarzania hormonów
tarczycowych - tyroksyny i trójjodotyroniny. Kontrolują one zużycie tlenu i procesy
energetyczne ustroju, regulują ciepłotę ciała, są potrzebne do prawidłowego
dojrzewania i różnicowania się komórek, mają wpływ na przemianę białek,
węglowodanów, tłuszczów, kwasów nukleinowych i witamin. Pierwiastkiem
niezbędnym do wytwarzania hormonów w tarczycy jest jod, dostarczany do organizmu
z pożywieniem i powietrzem. Związki jodu obecne w powietrzu, wchłaniane są przez
płuca i skórę.
Około 800 milionów ludności, a więc 1/7 całej populacji ludzkiej dotkniętych jest
skutkami niedoboru jodu.
Zapotrzebowanie na jod zwiększa się w okresie dojrzewania i przekwitania oraz
podczas ciąży i karmienia.
Niedobór jodu w organiźmie powoduje powiększenie tarczycy.
Rozmiary tzw. „wola obojętnego” są różne. Niekiedy rozrost tarczycy trudno
zauważyć, w innych przypadkach jest tak duży, że uciskając krtań i tchawicę powoduje
kaszel i duszność. Powiększona tarczyca początkowo nie wywołuje komplikacji
zdrowotnych ale po pewnym czasie powstają w niej ogniska martwicy, torbiele,
zwapnienia, guzki. Czynność gruczołu może być zwiększona albo upośledzona. Około
2,5-6% osób po 40 roku życia choruje na skąpoobjawową niedoczynność tarczycy
trudną do wykrycia bez oceny stężenia hormonów tarczycy w krwi. Niekiedy w wolu
pozornie obojętnym rozwija się rak tarczycy. Wole występują sporadycznie lub
endemicznie. O endemicznym występowaniu wola mówimy wówczas gdy w obrębie
określonego obszaru geograficznego ponad 10% osób dorosłych lub ponad 20% dzieci
ma wole.
Brak jodu jest szczególnie niebezpieczny w okresie płodowym, noworodkowym i
niemowlęcym ponieważ zaburza dojrzewanie mózgu co w konsekwencji prowadzi do
upośledzenia umysłowego i innych komplikacji neurologicznych.
Zaburzenia u płodu w wyniku niedoboru jodu
Poronienia
Porody martwych płodów
Wady i zaburzenia wrodzone
Zwiększona umieralność okołoporodowa
Zwiększona umieralność noworodków
4
Kretynizm neurologiczny:
upośledzenie umysłowe
głuchoniemota
obustronne porażenie spastyczne
zez
Kretynizm obrzękowy (z obrzękiem śluzowatym):
karłowatość
upośledzenie umysłowe
Defekty i zaburzenia psychomotoryczne
Zmniejszenie się ustrojowych zapasów jodu wywiera negatywny wpływ także na
psychikę dorosłego człowieka i może i być przyczyną szeregu zaburzeń
emocjonalnych. Na terenach endemii wola poziom inteligencji populacji tam żyjącej
jest niższy w porównaniu z mieszkańcami obszarów nie zagrożonych niedoborem tego
mikroelementu.
Profilaktyka wola obojętnego występującego endemicznie polega na zwiększeniu
ilości jodu w produktach spożywczych. Najlepszą metodą jest jodowanie soli
kuchennej. Według opinii lekarzy, ilość jodu w kilogramie soli jest jednak
niewystarczająca (jest 4-8 mg a powinno być 25-30 mg KJ). Wystarczającą ilość jodu
posiada sól kuchenna z mikroelementami z dodatkowym napisem: jodowana.
Zalecana dobowa konsumpcja jodu w g - Międzynarodowa Rada do Spraw
Kontroli Zaburzeń z Niedoboru Jodu
Kobiety w ciąży
Niemowlęta
Dzieci (przed pokwitaniem)
Dzieci (okres pokwitania)
Dorośli
200
90 - 120
50 - 100
100 - 150
150
Najwięcej jodu znajduje się w rybach morskich i produktach pochodzenia
morskiego. Ilość jodu w wodzie jest różna, na Podkarpaciu niewielka ale w innych
okolicach nawet sięga 24 g/l.
Molibden
Mało znanym mikroelementem jest molibden aktywujący enzymy kontrolujące
takie procesy biochemiczne jak np. przemiany metioniny niezmiernie ważnego
aminokwasu zawierającego siarkę. Pierwiastek odgrywa rolę w zapobieganiu
próchnicy zębów. W razie niedoboru molibdenu występuje nerwowość, przyspieszona
praca serca, łatwe męczenie, zanik szkliwa na zębach. Dzienne zapotrzebowanie na ten
mikroelement szacowane jest w granicach 0,15-0,5 mg. Głównym źródłem
pokarmowym molibdenu są warzywa, przy czym zawartość pierwiastka uzależniona
jest od jego koncentracji w glebie. Nadmierne spożycie molibdenu może być
przyczyną wystąpienia skazy moczanowej. Schorzenie to jest wynikiem wzrostu
stężenia kwasu moczowego w krwi który w postaci kryształków odkłada się w
5
tkankach. Występują dolegliwości stawowe oraz tworzą się kamienie w drogach
moczowych.
Selen
Przez długie lata selen był uważany za silną truciznę. I tak jest w rzeczywistości,
ale tylko wtedy jeżeli dawka tego biopierwiastka będzie za duża. W małej ilości
neutralizuje on wolne rodniki oraz aktywuje różne przemiany biochemiczne ustroju.
Selen jest mikroelementem, który chroni organizm przed nowotworami i starością.
Badania naukowców amerykańskich i fińskich wykazały, że chorzy na raka mieli
zaskakująco niskie stężenia selenu w krwi. Brak selenu w organiźmie wiązał się z
częstszym występowaniem nowotworów przewodu pokarmowego, nerek i pęcherza
moczowego. Selen przedłuża życie chorym na raka leczonych promieniowaniem lub
środkami cytostatycznymi. Niedobór selenu w organiźmie może być przyczyną
zaburzenia wzrostu, uszkodzenia naczyń krwionośnych, zaćmy ocznej, wypadania
włosów, zwyrodnienia mięśni, uszkodzenia trzustki, wątroby i mięśnia sercowego. Na
obszarach ubogich w ten biopierwiastek np. w Chinach i na Syberii występuje
schorzenie serca (miokardiopatia) nazywane chorobą Keshana.
Selen posiada właściwości stymulujące układ odpornościowy człowieka oraz
zapobiega zatruciom metalami ciężkimi takimi jak kadm, bismut, rtęć. Tworzy on z
nimi nietoksyczne połączenia, łatwo wydalane z organizmu.
Brak selenu w organiźmie występuje nie tylko u chorych na nowotwory ale także w
marskości wątroby i schorzeniach jelit oraz u dzieci żywionych sztucznymi odżywkami
oraz alkoholików. Zawał serca, miażdżyca czy choroba wieńcowa to kolejne
schorzenia którym może towarzyszyć zmniejszenie się rezerw selenu w ustroju.
Współczesna cywilizacja systematycznie zubaża organizm człowieka w selen. Jego
podstawowym źródłem są bowiem ziarna zbóż i rośliny pastewne. Tymczasem coraz
większy niedobór selenu w glebie, na skutek kwaśnych deszczów i skażenia metalami
ciężkimi, wpływa na niską jego zawartość w płodach rolnych.
Dobrym źródłem selenu są produkty morskie a więc ryby, kraby i krewetki oraz
nerki wołowe, wieprzowe i cielęce. Jako produkty bogatoselenowe polecane są kiełki
pszenicy, otręby pszenne, ziarna kukurydzy, pomidory, grzyby, czosnek.
Systematyczna konsumpcja pieczywa z pełnego ziarna (pieczywo razowe) pokrywa
zapotrzebowanie organizmu na selen. Bogate w selen są drożdże zarówno piekarskie
jak i piwne. Selen jest lepiej wykorzystywany w organiźmie jeżeli jest podawany
łącznie w witaminą E.
Witamina E - tokoferole i tokotrienole
Witamina E jest mieszaniną związków rozpuszczalnych w tłuszczach:
 tokoferoli obecnych w nasionach roślin oleistych, drożdżach i zielonych
częściach roślin
 tokotrienoli znajdujących się w ziarnach i kiełkach zbóż
Największą aktywnością biologiczną i chemiczną charakteryzuje się -tokoferol.
6
Witamina E neutralizuje wolne rodniki a więc chroni ustrój przed starzeniem się i
rozwojem miażdżycy oraz nowotworów. Zmniejsza ona ryzyko wystąpienia dusznicy
bolesnej i zawału serca. Podanie witaminy E krótko po zawale serca może zapobiec
rozszerzaniu się strefy uszkodzenia mięśnia. Jest pomocna w leczeniu miażdżycy
kończyn dolnych (chromania przestankowego) poprawiając ukrwienie mięśni i tym
samym zwiększając dystans jaki chory może przebyć bez bólu. Badania kanadyjskie
wykazały, że osoby używające witaminę C i E znacznie rzadziej chorują na zaćmę
oczną. Innym pozytywnym efektem stosowania witaminy E jest zmniejszenie drżeń,
sztywności mięśni, zaburzeń równowagi w chorobie Parkinsona. Przyspiesza także
regenerację nabłonka wyścielającego drogi oddechowe, ustawicznie niszczonego przez
dym tytoniowy i zanieczyszczone powietrze. Witamina E działa mobilizująco na
reakcje immunologiczne organizmu czyniąc go bardziej odpornym na różnego rodzaju
zakażenia.
Stosowanie witaminy E w prewencji miażdżycy wynika z faktu, ze wydłuża fazę
lag, tzn. czas od zadziałania stresu oksydacyjnego do powstania ox-LDL. Cząsteczki
LDL są więc bardziej odporne na utlenianie.
Witamina E zmniejsza adhezję i agregację płytek krwi oraz wpływa korzystnie na
równowagę układu tromboksan - prostacyklina.
Najbogatsze w witaminę E są oleje roślinne, kiełki pszenicy, pełne ziarna zbóż,
nasiona, zielony groszek.
Najmniejsze jej ilości znajdują się w mleku krowim, ziemniakach, smalcu.
Witamina E jest odporna na działanie wyższej temperatury, a więc gotowanie nie
niszczy jej prawie wcale, natomiast rozkłada się pod wpływem światła i tlenu.
Kardiologiczne właściwości witaminy E
Nazwa badania Grupa badana
Cambridge Heart 2002 chorych z
Antioxidant Study udokumentowaną
angiograficznie
chorobą wieńcową
Sposób leczenia
-tokoferol
(800 IU/dz
u pierwszych
546 chorych;
400 IU/dz
u pozostałych)
Cel badania
wpływ na
występowanie
zawału serca
i zgony z
powodu chorób
układu krążenia
Okres badania
ok. 510 dni
Wynik
zmniejszenie
ryzyka zawału
serca o 77%
p<0.005
Chrom
Chrom występuje w postaci związków organicznych i trój- oraz
sześciowartościowych związków nieorganicznych. Tylko związki sześciowartościowe,
które nie występują w pokarmach są toksyczne.
Chrom jest składnikiem wielu enzymów, bierze udział w metabolizmie białek
i kwasów nukleinowych. Chrom organiczny wspólnie z niacyną, glicyną, cysteiną i
kwasem glutaminowym tworzą tzw. kompleks tolerancji glukozy (GTF), który
wspomaga działanie insuliny.
Niedobór chromu w organiźmie powoduje tzw. „hipoglikemią czynnościową” i
zjawisko „cukrowej kolejki górskiej” - „roller coaster”. Kilka godzin po posiłku
występuje hipoglikemia manifestująca się uczuciem głodu, szybką akcją serca,
drżeniem rąk, wzmożoną potliwością i uczuciem zmęczenia. Wymienione objawy
ustępują po konsumpcji słodyczy, która zwiększa wydzielanie insuliny. Po
7
przejściowym więc wzroście stężenia glukozy dochodzi do kolejnego spadku jej
poziomu we krwi i w ten sposób powstaje „błędne koło”.
Powyższa sekwencja zjawisk powoduje „głód słodyczy”, prowadzący do otyłości i
innych związanych z nią chorób.
U pacjentów, którym podano drożdże browarniane tolerancja glukozy uległa
znamiennej poprawie z jednoczesnym obniżeniem poziomu insuliny w osoczu.
Stwierdzono również znamienny spadek stężenia cholesterolu i lipidów w osoczu.
Inne badania sugerują specyficzne działanie drożdży browarnianych na określone
frakcje lipoproteinowo-cholesterolowe. 18 g dziennie drożdży browarnianych
podawanych przez 8 tygodni osobom zdrowym wydatnie obniżyło poziom cholesterolu
LDL oraz wywołało wzrost zawartości HDL w krwi.
Podobne rezultaty obserwowano, kiedy 7 g/dziennie drożdży browarnianych
podawano przez 6 tygodni. Poziom cholesterolu LDL (cholesterol „zły”) obniżył się
prawie o 18%, podczas gdy cholesterol HDL (cholesterol „dobry”) wzrósł o 17,6%,
powodując obniżenie stosunku LDL/HDL o 28%.
Wskazania do suplementacji chromem to:
 hipoglikemia czynnościowa
 nadwaga
 cukrzyca
 upośledzona tolerancja glukozy
 zaburzenia lipidowe
 choroby układu sercowo-naczyniowego
RDA (recommended dietary allowance - zalecana racja żywienia) dla chromu
wynosi 50 a ESADDI 200 g. ESADDI (estimated safe and adequate daily dietary
intake - największa dawka dla której nie obserwowano skutków ubocznych).
Najbogatszym, naturalnym źródłem chromu są drożdże, szczególnie drożdże
piwne.
Ostatnio ukazało się wiele preparatów zawierających chrom, polecanych jako
środek pomagający w zapobieganiu i leczeniu nadwagi i otyłości.
Wanad
Wanad występuje we wszystkich tkankach zwierzęcych. Mimo, że jego
specyficzna funkcja biochemiczna nie została ostatecznie zidentyfikowana to wyniki
licznych badań i doświadczeń na zwierzętach sugerują, że jest niezbędnym
pierwiastkiem śladowym. Szczególnie ważny jest dla prawidłowego przebiegu
przemian lipidów, fosfolipidów i cholesterolu, ma wpływ na kształt erytrocytów,
pobudza spalanie glukozy i syntezę glikogenu w wątrobie, a jego niedobór może
powodować ograniczenie wzrostu zwierząt, zmniejszenie reproduktywności, obniżenie
ilości krwinek czerwonych, nieprawidłowe wapnienie zębów i kości, a także niekiedy
powoduje patologiczny wzrost poziomu lipidów we krwi.
Stosując dietę pozbawioną tego mikroelementu, drugie pokolenie młodych kóz
miało uszkodzone kości i umierało w ciągu trzech dni po porodzie.
Fizjologiczne stężenie wanadu w surowicy waha się w granicach poniżej 1,0-2,0
g/l, gdzie występuje jako wanadyl związany z transferyną i albuminami. W stanach
8
patologicznych wanad odkłada się w nerkach, wątrobie, śledzionie, płucach a także w
tkance tłuszczowej i sercu, natomiast głównym magazynem dla wchłoniętego przez
organizm wanadu są kości i zęby. Wydalany jest głównie z moczem, w znacznie
mniejszym stopniu z kałem.
Badania eksperymentalne nad toksycznością wanadu wykazały, że indukuje on
stres oksydacyjny i peroksydację lipidów, w tym także fosfolipidów błon
komórkowych, powodując ich uszkodzenie, co wtórnie prowadzi do uszkodzeń białek i
DNA.
Człowiek pobiera z pożywieniem ok. 2,2 mg wanadu dziennie. Szczególnie dużo
tego mikroelementu znajduje się w produktach pochodzenia morskiego, czarnym
pieprzu, nasionach kopru, grzybach, pietruszce i szpinaku.
*
*
*
Charakterystykę innych mikroelementów: miedzi, manganu
przedstawiono w poprzednich artykułach (Lider: 2001, Nr 7-8).
i
kobaltu
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards