Postępujący proces starzenia się społeczeństwa

advertisement
Politechnika Gdańska
Wydział Zarządzania i Ekonomii
Postępujący proces
starzenia się społeczeństwa
– przyczyny, wyzwania,
skutki
Redakcja naukowa
Anita Richert-Kaźmierska
Marzena Grzesiak
Monografia
Gdańsk 2014
Postępujący proces starzenia się społeczeństwa – przyczyny, skutki, wyzwania
ISBN 978-83-62157-05-7
Redakcja naukowa: dr inŜ. Anita Richert-Kaźmierska, dr inŜ. Marzena Grzesiak
Recenzenci
dr hab. Julita Wasilczuk, prof. nadzw. PG
dr hab. Małgorzata Gawrycka
dr Agata Cichocka
dr Katarzyna Stankiewicz
dr Małgorzata Zięba
Projekt okładki
Paweł Górski
Monografia wydana w ramach realizacji projektu #107 BSR Best Agers Lighthouses–
Strategic Age Management for SME in the Baltic Sea Region
Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach
Programu Regionu Morza Bałtyckiego 2007–2013 oraz ze środków finansowych na naukę
w latach 2013–2014 przyznanych na realizację
projektu międzynarodowego
współfinansowanego
 Copyright by Wydział Zarządzania i Ekonomii Politechnika Gdańska, Gdańsk 2014
Wydział Zarządzania i Ekonomii Politechnika Gdańska
Wydanie I. Ark. wyd. 7,2
Spis treści
Wstęp
5
Projekt Best Agers Lighthouses – strategie zarządzania
wiekiem w MSP w Regionie Morza Bałtyckiego
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności
według płci i wieku w Polsce na tle wybranych krajów
Unii Europejskiej
Izydor Sobczak
Sytuacja demograficzna Warmii i Mazur w latach
2003–2012
Anetta Waśniewska
Starzenie się społeczeństwa a konkurencyjność
gospodarki Unii Europejskiej
Hanna Kruk
Innowacje społeczne w perspektywie zmian
demograficznych
Marzena Grzesiak
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów
internetowych
Monika Szyda
Uwarunkowania rynku pracy osób starszych w
Regionie Morza Bałtyckiego – wybrane aspekty
Katarzyna Skrzeszewska
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej
osób w wieku 45+
Bogumił Czerwiński
Elastyczne formy zatrudnienia jako instrument
stymulowania aktywności zawodowej osób starszych
Katarzyna Bałandynowicz, Ewa Patra
O Autorach
7
13
33
45
59
75
91
103
119
133
Wstęp
Postępujący proces starzenia się społeczeństwa to jeden z kluczowych obecnie tematów
podejmowanych w dyskusjach i debatach w gronie demografów, ekonomistów, socjologów
i polityków społecznych. Temat o tyle waŜny, Ŝe starzenie się społeczeństwa oznacza
konkretne konsekwencje w wymiarze społecznym i dla gospodarki, w szczególności dla
sektora finansów publicznych, rynku pracy, systemu opieki zdrowotnej oraz edukacji.
Analiza procesu starzenia się jest moŜliwa w wielu wymiarach i na wielu poziomach, m.in.:
 na poziomie jednostkowym (osobniczym, obejmującym biologiczne, fizyczne
i mentalne zmiany zachodzące w człowieku wywoływane upływem czasu, zmiany
potrzeb i zachowań, w tym zachowań konsumenckich),
 na poziomie organizacyjnym (np. w perspektywie starzejących się kadr
przedsiębiorstwa i rosnącego zagroŜenia pojawienia się luki kompetencyjnej),
 na poziomie lokalnym (np. zjawisko wyludniania się niektórych miejscowości na
skutek migracji osób młodych i starzenia się, czy wreszcie wymierania społeczności
lokalnych),
 na poziomie regionalnym (moŜe dotyczyć m.in. nierównowagi na regionalnym rynku
pracy, dostępności usług medycznych i opiekuńczych dla rosnącej liczby osób
starszych),
 na poziomie krajowym (np. konstrukcja systemu emerytalnego, polityka migracyjna,
polityka prorodzinna),
 na poziomie ponadnarodowym (np. transfer dobrych praktyk w zakresie wydłuŜania
aktywności fizycznej, społecznej i ekonomicznej osób starszych, wymiana wiedzy
i doświadczeń na temat przyczyn i skutków starzenia się społeczeństwa, oraz
moŜliwości zapobiegania im lub co najmniej łagodzenia skali występowania).
Ze względu na złoŜoność przyczyn i istoty zjawiska starzenia się społeczeństwa, a takŜe
zróŜnicowany charakter jego skutków, monografia którą oddajemy w ręce Czytelników
prezentuje jedynie wycinek wiedzy z zakresu tematu. W opracowaniu podjęto trzy
zasadnicze wątki: zakres i tempo zachodzących zmian demograficznych wpływających na
pogłębianie się zjawiska starzenia się, konsekwencje jakie proces starzenia się wywołuje
w polskiej gospodarce, w tym na rynku dóbr konsumpcyjnych i w zachowaniu
przedsiębiorstw, a takŜe zmiany wywołane rosnącą liczbą osób w wieku niemobilnym
i poprodukcyjnym na rynku pracy.
Monografia została podzielona na osiem rozdziałów. W rozdziale pierwszym dr hab. Izydor
Sobczak prześledził przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku
w Polsce. Autor poza wskazaniem podstawowych uwarunkowań procesu starzenia się
w Polsce, zidentyfikował takŜe wyzwania przed jakimi stoi krajowa gospodarka. Do
podstawowych zaliczył: konieczność pojawienia się nowych rozwiązań w zakresie systemu
emerytalnego, rozwój opieki społecznej i opieki lekarskiej, poradnictwa, profilaktyki
i lecznictwa geriatrycznego, czy wreszcie rozwój infrastruktury i róŜnego rodzaju usług
związanych z ludźmi starymi. W rozdziale drugim dr inŜ. Anetta Waśniewska dokonała
analizy struktury demograficznej ludności województwa warmińsko-mazurskiego. Autorka
wskazała na szczególnie niekorzystne warunki demograficzne regionu i ich moŜliwy
wpływ na dalsze, powolne tempo rozwoju gospodarczego regionu. W kolejnym rozdziale
dr Hanna Kruk rozwinęła tematykę znaczenia struktury demograficznej (ze szczególnym
uwzględnieniem grupy osób starszych) w kształtowaniu konkurencyjności gospodarki
i konkurencyjności przedsiębiorstw. W rozdziale czwartym dr inŜ. Marzena Grzesiak takŜe
odniosła się do kwestii wykorzystywania potencjału osób starszych przez przedsiębiorstwa
w kształtowaniu ich konkurencyjności. Zaprezentowała doświadczenia wybranych
przedsiębiorstw w zakresie angaŜowania osób starszych w procesy rozwojowe i tworzenia
innowacji społecznych. Mgr Monika Szyda podjęła temat rynku dóbr konsumpcyjnych
w kontekście starzenia się społeczeństwa. Zwróciła uwagę na perspektywy rozwoju tego
rynku. Równocześnie odniosła się do problemu niskiej aktywności osób starszych w Polsce
w zakupach przez Internet. W rozdziale podjęto próbę wskazania przyczyn takiego stanu
rzeczy i określenia dalszych perspektyw rozwoju zakupów internetowych w populacji osób
w wieku 55+. Trzy ostatnie rozdziały poświęcone są udziałowi osób starszych w rynku
pracy. Dr Katarzyna Skrzeszewska przeanalizowała czynniki wpływające na decyzje
o przechodzeniu na emeryturę obywateli państw Regionu Morza Bałtyckiego, dr Bogumił
Czerwiński zajął się kwestią bierności zawodowej osób w wieku 45 lat i więcej, natomiast
dr Katarzyna Bałandynowicz-Panfil i mgr Ewa Patra podjęły się diagnozy poziomu
wykorzystania atypowych form zatrudnienia jako narzędzia umoŜliwiającego wzrost stopy
aktywności zawodowej osób starszych w Polsce.
KsiąŜka ma charakter publikacji naukowej – na potrzeby jej opracowania autorzy
poszczególnych rozdziałów dokonali przeglądu najnowszej literatury naukowej w zakresie
demografii i statystyki społecznej, kierunków i tempa zachodzących zmian społecznoekonomicznych wywołanych postępującym procesem starzenia się, konkurencyjności
i innowacyjności przedsiębiorstw (w tym innowacji społecznych). Zaprezentowano analizy
ilościowe i jakościowe zjawisk towarzyszących procesowi starzenia się społeczeństwa.
Podano takŜe przykłady dobrych praktyk, które mogą posłuŜyć jako inspiracja do działań
w przedsiębiorstwach i organizacjach publicznych – słuŜących ograniczaniu negatywnych
konsekwencji procesu starzenia się społeczeństwa.
KsiąŜka adresowana jest do wszystkich zainteresowanych problematyką starzenia się
społeczeństwa, społecznych i ekonomicznych konsekwencji tego procesu oraz wyzwań,
jakim w związku ze starzeniem się społeczeństwa będą musiały sprostać przedsiębiorstwa
i władza publiczna w kolejnych dekadach.
Anita Richert-Kaźmierska
Marzena Grzesiak
Projekt Best Agers Lighthouses – strategie zarządzania wiekiem w MSP
w Regionie Morza Bałtyckiego (Best Agers Lighthouses – Strategic Age
Management for SME in the Baltic Sea Region)
Uzasadnienie podjęcia tematyki projektu
W związku z zachodzącymi w ostatnich dekadach w skali globalnej zmianami
demograficznymi, jednym z kluczowych zagadnień makro– i mikroekonomicznych staje
się odpowiednie zagospodarowanie potencjału rosnącej liczby osób starszych [Prognoza
ludności 2009] oraz działania na rzecz łagodzenia ekonomicznych i społecznych skutków
starzenia się społeczeństwa [The 2009 Ageing Report 2009, s. 190].
Wielu przedsiębiorców obawia się wystąpienia luki kompetencyjnej [Twardowski 2011,
s. 7–18] i bezpowrotnej utraty wiedzy organizacyjnej [Zbiegień–Maciąg 2002, s. 13],
związanych z rosnącą liczbą doświadczonych pracowników wycofujących się trwale
z rynku pracy na skutek osiągnięcia formalnego wieku emerytalnego [Struktura wysokości
emerytur 2012; Fandrejewska 2009, s. 2]. Ponadto, coraz częściej pojawia się kwestia
dostępności wykwalifikowanych i doświadczonych kadr menadŜerskich [Zarządzanie
talentami 2006] oraz problemów związanych z sukcesją w firmach rodzinnych
[Kowalewska 2009].
Wobec tego typu zmian i wyzwań, zarówno w literaturze przedmiotu, debatach publicznych
oraz na poziomie poszczególnych przedsiębiorstw, obserwuje się intensywny rozwój
koncepcji zarządzania wiekiem oraz poszukiwania praktycznych rozwiązań słuŜących
zachowaniu aktywności zawodowej osób starszych.
Zarządzanie wiekiem to według Liwińskiego i Sztanderskiej [2010, s. 3] metoda
zarządzania zasobami ludzkimi. Polega ona na realizacji róŜnorodnych działań, które
pozwalają na bardziej racjonalne i efektywne wykorzystanie zasobów ludzkich
w przedsiębiorstwach, dzięki uwzględnianiu potrzeb i moŜliwości pracowników z róŜnych
grup wiekowych. Według Ilmarinena [2006], zarządzanie wiekiem pojmowane jest szerzej
i oznacza, Ŝe w całym procesie zarządzania przedsiębiorstwem uwzględnia się czynniki
zaleŜne od wieku, które mają wpływ na pracowników, aby kaŜdy niezaleŜnie od wieku miał
przeświadczenie, Ŝe umoŜliwiono mu realizację celów organizacyjnych i osobistych.
W Skandynawii oraz Europie Zachodniej przedsiębiorstwa chętniej niŜ w Polsce oraz
innych państwach Europy Środkowo–Wschodniej sięgają po instrumentarium zarządzania
wiekiem. Częściej robią to przedsiębiorstwa duŜe niŜ przedsiębiorstwa reprezentujące
sektor MSP. Tymczasem, właśnie dla tej grupy kluczowe znaczenie w utrzymaniu
konkurencyjności rynkowej moŜe mieć zdolność zatrzymywania doświadczonych
pracowników i efektywnego wykorzystywania potencjału ich wiedzy. Badania w tym
zakresie prowadzili m.in. G. Beaver i K. Hutchings [2005, s. 592–604].
Geneza projektu
Cele projektu, jego zakres merytoryczny, wewnętrzna struktura oraz metodyka wdraŜania
odpowiadają na następujące wyzwania zdiagnozowane w Regionie Morza Bałtyckiego:

postępujący proces starzenia się społeczeństwa i rosnącą liczbę osób w wieku
niemobilnym i poprodukcyjnym na europejskim rynku pracy,

deficyt rozwiązań z zakresu zarządzania wiekiem odpowiednich dla przedsiębiorstw
sektora MSP,

potrzebę wymiany wiedzy i doświadczeń odnośnie uwarunkowań i metodyki
wykorzystywania potencjału starszych pracowników, pomiędzy przedsiębiorstwami
i organizacjami działającymi w państwach Skandynawskich i państwach Europy
Środkowo–Wschodniej.
Idea projektu Best Agers Lighthouses – Strategic Age Management for SME in the Baltic
Sea Region (Best Agers Lighthouses) została wypracowana w oparciu o rezultaty projektu
Best Agers – Using the knowledge and experience of professionals in their primes to foster
business and skills development in the Baltic Sea Region (Best Agers) realizowanego
w okresie 2010–2012.
Bazując na doświadczeniach swojego poprzednika, projekt Best Agers Lighthouses
koncentruje się na wypracowaniu konkretnych rozwiązań w zakresie zarządzania wiekiem
w przedsiębiorstwach sektora MSP, w szczególności metod i narzędzi umoŜliwiających
diagnozowanie i wykorzystywanie potencjału wiedzy i doświadczenia pracowników
w wieku 55 lat i więcej.
Projekt jest współfinansowany ze środków Europejskiego
Regionalnego w ramach Programu Morza Bałtyckiego 2007–2013.
Funduszu
Rozwoju
Cele projektu
Celem głównym projektu jest wypracowanie praktycznych rozwiązań w zakresie
zarządzania wiekiem na poziomie przedsiębiorstw sektora MSP i organizacji
niegospodarczych, oraz ich promocja jako swego rodzaju dobrych praktyk. Chodzi
o pokazanie przedsiębiorcom i menadŜerom jakie mogą być koszty i korzyści
(konsekwencje) wdraŜania i niewdraŜania idei zarządzania wiekiem. Tylko rzeczywiście
wdroŜone rozwiązania, dobrze opisane i zaprezentowane mogą przekonać przedsiębiorców
i menadŜerów do realizacji podobnych działań w swoich organizacjach.
Cele szczegółowe projektu:
― skuteczna implementacja rozwiązań w zakresie zarządzania wiekiem w dziewięciu
lokalnych partnerstwach zarządzania wiekiem (LAMPs);
― realizacja badań wstępnych, umoŜliwiających wdroŜenie odpowiednich dla danego
podmiotu działań z zakresu zarządzania wiekiem, oraz ewaluacji ex–post pozwalającej
na ocenę efektywności podjętych interwencji;
― wykorzystanie wyników badań realizowanych przez partnerów naukowych do
opracowania planów działania odnośnie wdraŜania zarządzania wiekiem przez
podmioty uczestniczące w projekcie, oraz przygotowania rekomendacji o charakterze
ogólnym, dotyczących metodologii i instrumentarium zarządzania wiekiem,
przydatnych w podejmowaniu decyzji przez przedsiębiorców i menedŜerów firm
sektora MSP oraz organizacji niegospodarczych;
― skuteczna promocja wypracowanych rozwiązań wśród przedsiębiorstw i organizacji
publicznych;
― dostarczenie argumentów (w postaci wyników z przeprowadzonych interwencji
w przedsiębiorstwach uczestniczących w projekcie) i ich promocja, Ŝe wdraŜanie
zarządzania wiekiem daje organizacji wdraŜającej wymierne korzyści ekonomiczne;
― promocja pozytywnych postaw pracodawców wobec starszych pracowników,
promocja współpracy i dialogu międzypokoleniowego w przedsiębiorstwach oraz
przeciwdziałanie zachowaniom dyskryminacyjnym wobec osób starszych w miejscu
pracy.
Partnerzy Projektu
Projekt Best Agers Lighthouses realizowany jest w partnerstwie 12 instytucji z 6 krajów.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
PP 1 Wirtschaftsakademie Schleswig–Holstein GmbH (Academy of Economics) (Lead
Partner, Niemcy)
PP 2 Arbeit und Leben DGB/VHS Hamburg e.V. (Work and Life Hamburg) (Niemcy)
PP 3 Bildungswerk der Wirtschaft Hamburg e.V. (Education and Training Service for
Hamburg Businesses, BWH) (Niemcy)
PP 4 Forschungsverbund Mecklenburg–Vorpommern e.V. (Research Association
Mecklenburg–Vorpommern (Niemcy)
PP 5 Aalto–yliopiston kauppakorkeakoulu, Pienyrityskeskus (Aalto University School
of Business, Small Business Center) (Finlandia)
PP 6 Prizztech Oy (Prizztech Ltd) (Finlandia)
PP 7 Politechnika Gdańska (Gdansk University of Technology) (Polska)
PP 8 Rīgas Ekonomikas augstskola (Stockholm School of Economics in Riga) (Łotwa)
9.
PP 9 Šiaulių prekybos, pramon÷s ir amatų rūmai (Siauliai Chamber of Commerce,
Industry and Crafts) (Litwa)
10. PP 10 Nacionalin÷ regionų pl÷tros agentūra Šiaulių filialas (Siauliai Branch of the
National Regional Development Agency) (Litwa)
11. PP 11 KTU regioninis mokslo parkas (KTU Regional Science Park) (Litwa)
12. PP 12 Norrbottens Läns Landting (County Council of Norrbotten) (Szwecja)
Udział Politechniki Gdańskiej w Projekcie
Politechnika Gdańska (Gdansk University of Technology – GUT) jako Partner naukowy
Projektu bierze udział m.in. w:
 opracowaniu metodologii badania pracowników przedsiębiorstw i organizacji
publicznych uczestniczących w projekcie dotyczącego ich oceny sposobu zarządzania
pracownikami, oraz wykorzystywania w miejscu pracy instrumentarium z zakresu
zarządzania wiekiem (metoda badania kwestionariuszowego),
 opracowaniu metodologii badania kadry menedŜerskiej podmiotów uczestniczących
w projekcie, w zakresie ich nastawienia do starszych pracowników oraz moŜliwości
i uwarunkowań wdroŜenia w tych przedsiębiorstwach koncepcji zarządzania wiekiem
(metoda wywiadu pogłębionego),
 opracowaniu metodologii oraz koordynacja badania towarzyszącego wdraŜaniu
rozwiązań z zakresu zarządzania wiekiem w podmiotach uczestniczących w projekcie
(metoda diary),
 opracowaniu metod liczenia kosztów i korzyści wykorzystywania instrumentów
z zakresu zarządzania wiekiem w przedsiębiorstwach sektora MSP,
 opracowanie i publikacja wyników badań,
Zadania projektowe realizuje doświadczony zespół pracowników naukowych Wydziału
Zarządzania i Ekonomii Politechniki Gdańskiej, w którym kluczowe role odgrywają: dr inŜ.
Anita Richert-Kaźmierska (kierownik projektu), dr hab. Julita Wasilczuk, prof. nadzw. PG,
dr Katarzyna Stankiewicz oraz dr inŜ. Marzena Grzesiak.
W realizację wybranych zadań projektowych ze strony Politechniki Gdańskiej byli
włączeni takŜe: dr Katarzyna Tubielewicz, dr inŜ. Krzysztof Zięba oraz dr inŜ. Artur
Ziółkowski.
Bibliografia
1.
2.
3.
4.
5.
Zarządzanie talentami: wyzwania, trendy, przykłady rozwiązań (2006), Raport badawczy
E0011–06RR, The Conference Board Europe, Warszawa.
Prognoza ludności na lata 2008–2035 (2009), GUS, Warszawa.
The 2009 Ageing Report: Economic and budgetary projections for the EU–27 Member States
(2008–2060) ( 2009), Forthcoming European Economy 2/2009, The European Comminssion
(DG ECFIN) and The Economic Policy Committee (AWG).
Struktura wysokości emerytur i rent wypłacanych przez ZUS po waloryzacji w marcu 2012 roku
(2012), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Departament Statystyki i Prognoz Aktuarialnych
Warszawa.
Beaver G., Hutchings K. (2005), Training and developing an age diverse workforce in SMEs:
The need for a strategic approach, “Education and Training” Vol. 47.
6.
7.
Fandrejewska A. (2009), Wkrótce 5 mln emerytów, „Rzeczpospolita” z dnia 24.09.2009.
Ilmarinen J. (2006), Towards a longer worklife! Ageing and the quality of worklife in the
European Union, Finnish Institute of Occupational Health, Ministry of Social Affairs and
Health, Helsinki.
8. Kowalewska A. (red.) (2009), Firmy rodzinne w polskiej gospodarce – szanse i wyzwania,
PARP, Warszawa.
9. Liwiński J., Sztanderska U. (2010), Zarządzanie wiekiem w przedsiębiorstwie, Uniwersytet
Warszawski, Warszawa.
10. Twarowski B. (2011), Metody redukowania luki kompetencyjnej – charakterystyka, klasyfikacja
i wykorzystanie, „Organizacja i zarządzanie”, Kwartalnik Naukowy, Politechnika Śląska,
Gliwice Nr3 (15).
11. Zbiegień-Maciąg L. (2002), Kultura w organizacji, PWN, Warszawa.
PRZYCZYNY I SKUTKI ZMIAN W STRUKTURZE
LUDNOŚCI WEDŁUG PŁCI I WIEKU W POLSCE
NA TLE WYBRANYCH KRAJÓW UNII
EUROPEJSKIEJ
Izydor Sobczak1
Streszczenie
W rozwoju społeczno gospodarczym istotne znaczenie ma nie tylko dynamika
liczby ludności, lecz takŜe i jej struktura według płci i wieku. W Polsce w badanych latach
1988–2013, czyli w ciągu 25 lat ludność zwiększyła się z 37 884,7 tys. do 38 495,6 tys.
osób, czyli w stopniu znikomym, bo zaledwie o 1,6%, podczas gdy w poprzednim
analogicznym okresie o 22,4%. Trzeba zaznaczyć, Ŝe w ostatnich dwóch latach: 2012
i 2013 nie obserwuje się juŜ naszym kraju wzrostu, lecz ubytek liczebny populacji.
Małe zmiany wystąpiły takŜe w relacjach liczbowych męŜczyzn i kobiet.
Współczynnik feminizacji (liczba kobiet przypadająca na 100 męŜczyzn) wzrósł tylko ze
105,1 w 1988 r. do 106,6 w 2002 r. i na tym poziomie pozostał do końca 2013 r. Wartość
tego wskaźnika jest zbliŜona do tych jakie występują w wielu krajach Unii Europejskiej.
Inne, bardziej zasadnicze i głębsze, wywołujące wiele następstw zmiany
obserwuje się w strukturze ludności według wieku. Dokonywały się one pod wpływem
procesu urodzeń, zgonów i migracji. Dane wynikające z analizy populacji według wieku
typu biologicznego informują o stopniowym spadku liczby dzieci w wieku 0–14 lat,
a zarazem wskazują na szybki wzrost ludności w wieku 65 lat i więcej. Malejące udziały
populacji w wieku 0–14 lat w liczbie ludności ogółem w 1988 r., 2013 r., a według
prognozy GUS i w 2035 r. wynosiły odpowiednio: 25,5%, 15,0% i 12,5%. Z kolei rosnące
w tych samych latach udziały populacji w wieku 65 lat i więcej potwierdzają wskaźniki:
9,8%, 14,7% i 23,2%. Wymienione wskaźniki starości porównane z odpowiednimi danymi
krajów Unii Europejskiej upowaŜniają by kraj nasz zaliczyć do jednych z najmłodszych
demograficznie państw.
Ludność w wieku 15–64 lata (będąca podstawą kształtowania się liczby i struktury
populacji w wieku produkcyjnym) w latach 1988–2010 nieprzerwanie zwiększała swą
liczebność. Fakt ten skutkował wzrostem jej udziału względnego w liczbie ludności ogółem
z 64,7% do 71,3%. JednakŜe obserwowany w latach 2012–2013 w tej grupie wieku spadek
liczebności spowodował skurczenie się jej udziału do 70,3%.
Ukazane uprzednio dwie przeciwstawne tendencje rozwoju liczebnego dotyczące
najmłodszej i najstarszej generacji – wywierają obecnie negatywny wpływ na wielkość
i strukturę bilansu ludności w wieku produkcyjnym. W badanym okresie 1988–2013, tylko
do 2009 r. najmłodszy wiek produkcyjny, czyli 18 lat osiągały generacje, które swą
liczebnością przewyŜszały zbiorowość osób, które wychodziły z wieku produkcyjnego,
1
Gdańska Szkoła WyŜsza
14
Izydor Sobczak
czyli męŜczyzn po ukończeniu 65 roku Ŝycia i kobiet po ukończeniu 60 roku. Nawet po
odjęciu zgonów i ujemnego salda migracji zagranicznych jakie wystąpiły w populacji
w wieku produkcyjnym tzw. przyrost netto wynosił jeszcze 44 tys. osób. Począwszy od
2010 r. ludności w wieku produkcyjnym w Polsce juŜ nie przybywa lecz ubywa.
Przykładowo w 2012 r. sama tylko wymiana generacji przyniosła wartości ujemne, czyli
wystąpiła nadwyŜka osób opuszczających wiek produkcyjny nad zbiorowością osób
wstępujących. Wynosiła one –23 tysiące. Po uwzględnieniu zgonów i ujemnego salda
migracji zagranicznych, które miały miejsce w populacji w wieku produkcyjnym
ukształtowała się w bilansie ludności wartość ujemna stanowiąca –133 tys. osób. Oznacza
to, Ŝe zbiorowość osób w wieku produkcyjnym stopniowo maleje. Dla rynku pracy nie jest
to zjawisko pozytywne, sprzyja jedynie ograniczeniu bezrobocia.
Negatywne skutki zmian w strukturze wieku ludności nie ograniczają się do rynku
pracy. Wspomnieć naleŜy o malejącym obecnie i przyszłości potencjale kobiet w wieku
rozrodczym, co przy niskiej ich płodności spowoduje nieuchronny spadek liczby urodzeń.
Z kolei nasilający się proces starzenia ludności pociągnie za sobą wzrost liczby zgonów.
Procesy te juŜ obecnie doprowadziły do zerowego przyrostu naturalnego ludności,
a najbliŜszych latach liczba zgonów będzie przewyŜszać liczbę urodzeń. Jeśli uwzględni
się, Ŝe saldo migracji zagranicznych obecnie i nadchodzących latach będzie ujemne –
rezultat tych procesów będzie oczywisty – spadek liczby ludności w Polsce. Według
prognozy GUS jej stan w 2035 r. – w stosunku do 2013 r. – zmniejszy się o 2 503,0 tys.
osób.
Mówiąc o skutkach zmian w strukturze ludności według wieku w Polsce
wspomnieć trzeba, Ŝe w nadchodzących latach do przedszkoli, szkolnictwa podstawowego,
średniego i wyŜszego wstępować będą sukcesywnie mniejsze liczebnie – niŜ obecnie –
generacje dzieci i młodzieŜy.
Zaznaczyć naleŜy takŜe, Ŝe szybko rosnąca – obecnie i w przyszłości – liczba
ludności w starszym wieku stwarza wiele następstw. Przede wszystkim obciąŜenie budŜetu
państwa róŜnymi formami emerytur i rent, zwiększy zapotrzebowanie na miejsca
w domach opieki społecznej, spotęguje zadania z zakresu pomocy społecznej i opieki
lekarskiej. Rozszerzeniu będzie musiało ulec poradnictwo, profilaktyka i lecznictwo
geriatryczne. Rozwój infrastruktury i róŜnego rodzaju usług związanych z ludźmi starymi
będzie w nadchodzących latach wciąŜ pozostawał pod silną presją czynnika
demograficznego.
Słowa kluczowe: Zmiany w strukturze wieku ludności – wyzwaniem dla gospodarki
Wstęp
Kształtowanie się liczby i struktury ludności według płci i wieku to
kluczowe ogniwo procesów demograficznych. Ma ono istotny wpływ na róŜne
dziedziny Ŝycia społeczno-gospodarczego, a takŜe na wiele zjawisk
demograficznych, takich jak zawieranie małŜeństw, natęŜenie urodzeń, zgonów
czy migracji. Do liczby ludności – jej wzrostu lub spadku – podchodzić trzeba
z naleŜytą uwagą.
Podkreślając znaczenie liczby ludności nie moŜna nie dostrzegać skutków
wynikających ze zmian w jej strukturze. Liczba ludności w danym kraju moŜe
przez dłuŜszy okres, na przykład przez 15–20 lat, pozostawać niezmienna, co
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
15
wcale nie oznacza, Ŝe w tym samym czasie nie będą nasilać się lub maleć
róŜnorakie skutki wynikające z procesów demograficznych.
W Polsce w latach 1990–2012 liczba ludności zamykała się w granicach
38,0–38,5 miliona osób [Rocznik Demograficzny 2013, s. 30 i 32], a w Niemczech
od 1995 r. do 2012 r. oscylowała wokół 82 milionów. [Rocznik Demograficzny
2013, s. 528] MoŜna powiedzieć, Ŝe mieliśmy do czynienia ze stabilną populacją.
Mimo tego negatywne skutki dla rozwoju wielu dziedzin Ŝycia społecznogospodarczego, wynikające z procesów demograficznych są bardzo odczuwalne.
Taki stan rzeczy uwarunkowany został głębokimi zmianami w strukturze wieku
ludności wymienionych krajów, a ściślej mówiąc niekorzystnymi relacjami między
liczbą dzieci, liczbą ludności dorosłej i liczbą ludzi starych.
1. Zmiany w relacjach liczbowych męŜczyzn i kobiet
Bardzo waŜnymi właściwościami jednostki ludzkiej, a szerzej ujmując
zbiorowości ludzkich, wynikającymi z przesłanek biologicznych jest płeć i wiek.
Płeć – jeśli pominie się sporadyczne przypadki – nie zmienia się przez całe Ŝycie,
wyznacza jednak odmienne role i funkcje dla męŜczyzn i kobiet w Ŝyciu
rodzinnym i społeczno-gospodarczym. Struktura ludności według płci – zarówno
w populacji ogółem, jak i w poszczególnych grupach wiekowych – warunkuje
w duŜej mierze bieŜące jak i przyszłe procesy demograficzne, w tym zwłaszcza
liczbę urodzeń i zgonów. Odgrywa takŜe waŜną rolę w społeczno-gospodarczym
rozwoju kraju.
Ludność płci męskiej i Ŝeńskiej w Polsce ogółem, w miastach i na wsi oraz
występujące między nimi relacje liczbowe w poszczególnych grupach wieku
zmieniają się w czasie i są róŜne w przestrzeni.
Strukturę ludności według płci kształtują, z jednej strony, naturalne procesy
biologiczne, takie jak stale występująca wśród noworodków przewaga liczby
chłopców nad liczbą dziewcząt (na 100 dziewczynek rodzi się w Polsce 105–107
chłopców) oraz większa częstość zgonów męŜczyzn niŜ kobiet (tzw.
nadumieralność męŜczyzn), z drugiej zaś uwarunkowane procesami społecznogospodarczymi ruchy wędrówkowe ludności. Jedne regiony częściej przyciągają
męŜczyzn, inne zaś – kobiety. Czynnikiem szczególnym, deformującym strukturę
ludności według płci, ale tylko w pewnych okresach czasu, są wojny. Przykładem
moŜe być II wojna światowa, która spowodowała duŜe straty w liczbie ludności
w Polsce, głównie wśród młodych męŜczyzn, zniekształcając relacje liczbowe
ludności według płci. [Zob. Rocznik Demograficzny 1945–1966, s. 5]
Zmiany w liczbie męŜczyzn i kobiet w Polsce oraz współczynniki
feminizacji dla dwudziestopięcioletniego okresu przedstawione zostały na
podstawie danych trzech spisów powszechnych ludności z lat: 1988, 2002 i 2011.
Dane dla 2013 r. są wynikiem szacunku GUS. Przedstawiono je w tabeli 1. Łatwo
w niej dostrzec wyraźną przewagę liczebną kobiet – w dniu 31.XII.1988 r.
wynosiła ona 950,5 tys. osób. Współczynnik feminizacji, czyli liczba kobiet
przypadająca na 100 męŜczyzn, wyniósł wówczas 105,1. W miarę upływu czasu
16
Izydor Sobczak
nadwyŜka liczby kobiet nad liczbą męŜczyzn powoli rosła. W dniu 31 XII 2013 r.
osiągnęła 1236,6 tys. osób, powodując zwiększenie się współczynnika feminizacji
do 106,5. Tej wielkości współczynnik feminizacji świadczy o lekko
niezrównowaŜonej relacji liczbowej męŜczyzn i kobiet. Jeśli jednak uwzględnimy,
Ŝe kobiety Ŝyją dłuŜej niŜ męŜczyźni, wskutek czego ich przewaga liczebna po 60
roku Ŝycia wyraźnie się zwiększa, wartość tego współczynnika staje się oczywista.
Relacje liczbowe męŜczyzn i kobiet w miastach i na wsi wyraźnie się róŜnią.
Istnieje i wzrasta przewaga liczebna kobiet w miastach. W 1988 r. na 100
męŜczyzn przypadało tu 108,4 kobiet. W 2013 r. współczynnik ten wzrósł do
110,8. PowyŜsze dane świadczą o niekorzystnych relacjach liczbowych męŜczyzn
i kobiet w środowisku miejskim. Inne wartości współczynników feminizacji
występują na wsi. W 1988 r. na 100 męŜczyzn przypadało tam 100,2 kobiet;
a w końcu 2013 r. 100,6. Jak widać, w całej populacji wiejskiej moŜna mówić
o niemalŜe idealnej relacji liczbowej ludności według płci. DuŜa przewaga
liczebna kobiet w miastach i prawie równowaga liczebna obu płci to głównie
rezultat odpływu kobiet, zwłaszcza młodych, ze wsi do miast w minionych latach.
Tabela 1. Ludność według płci w Polsce w latach 1988–2013.a/ Stan w dniu 31 XII
Rok
Ogółem
MęŜczyźni
Kobiety
NadwyŜka
kobiet
Na 100 męŜczyzn
przypada kobiet
w tysiącach
Ogółem
1988
37 884,7
18 467,1
19 417,6
950,5
105,1
2002
38 218,5
18 506,8
19 711,7
1 204,9
106,5
2011
38 538,5
18 654,6
19 883,9
1 229,3
106,6
2013
38 495,6
18 629,5
19 866,1
1 236,6
106,6
Miasta
1988
23 186,8
11 126,4
12 060,4
934,0
108,4
2002
23 571,2
11 211,4
12 359,8
1 148,4
110,2
2011
23 385,8
11 100,2
12 285,6
1 185,4
110,7
2013
23 257,9
11 032,7
12 225,2
1 192,5
110,8
1988
14 697,9
7 340,7
7 357,2
16,5
100,2
2002
14 647,3
7 295,4
7 351,9
56,5
100,8
2011
15 152,7
7 554,4
7 598,3
43,9
100,6
2013
15 237,7
7 596,8
7 640,9
44,1
100,6
Wieś
a/ Dane spisów powszechnych z dnia: 7 XII 1988 r., 20 V 2002 r., 31 III 2011 r. oszacowane przez
GUS na dzień 31 XII danego roku na podstawie sprawozdawczości bieŜącej
Źródło: [Rocznik demograficzny 1990; Ludność według płci, wieku, województw,
podregionów, powiatów, miast i gmin. 2003; Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny
w przekroju terytorialnym w 2011 r. 2012; Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny
w przekroju terytorialnym w 2013 r.2014]
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
17
Przedstawione w Tabeli 1 współczynniki feminizacji dla ogółu ludności
w Polsce są zbliŜone do wartości współczynnika wieku „starych” krajów Unii
Europejskiej. Przykładowo w 2012 r. współczynnik ten wyniósł: w Austrii 105, we
Francji 106, we Włoszech 106. NiŜsze współczynniki feminizacji wystąpiły
w Belgii i Niemczech 104, w Wielkiej Brytanii 103. NajniŜszy współczynnik
wykazuje Szwecja, bo tylko 101. [Rocznik Demograficzny 2013, s.520 i 521]
2. Zmiany w strukturze ludności według biologicznych grup wieku
Struktura ludności według wieku – podobnie jak struktura ludności według
płci – zmienia się w czasie i jest zróŜnicowana w przestrzeni. Taki stan rzeczy
kształtują trzy czynniki: liczba urodzeń, liczba zgonów oraz liczebność i struktura
migrantów. Ten ostatni czynnik moŜe powodować zarówno starzenie się, jak
i odmładzanie społeczeństwa w zaleŜności od tego, w jakim wieku jest migrująca
ludność. W migracjach częściej uczestniczy ludność młodsza, dlatego teŜ migracje
wpływają na odmłodzenie społeczeństw tych terenów, na które przybywają
migranci, i starzenie się ludności obszarów, z których migranci wybywają.
W przypadku zgonów ich wpływ na odmładzanie czy teŜ starzenie ludności
sprowadza się w tym wypadku do problemu, w jakich grupach wieku – dziecięcych
i młodzieŜowych czy teŜ w starszych – pozostaje przy Ŝyciu więcej osób dzięki
zmniejszeniu się umieralności. JednakŜe głównym czynnikiem powodującym
przeobraŜenia w strukturze ludności według wieku są urodzenia; to dzięki wysokiej
częstości urodzeń rośnie szybko liczba dzieci i zwiększa się ich udział procentowy
w ogólnej liczbie ludności, i odwrotnie. Spadek poziomu urodzeń zmniejsza liczbę
dzieci, a tym samym powiększa względny udział populacji w starszym wieku.
Wiek jednostki ludzkiej trwa od niemowlęctwa, czyli wieku zerowego do
dziewięćdziesięciu lat i więcej. Granice wieku ludzkiego są więc zakreślone dość
szeroko. Aby więc dokonać analizy zmian w strukturze ludności według wieku,
trzeba ją podzielić na określone, odpowiadające praktyce Ŝycia społecznogospodarczego i celom naukowo-badawczym grupy wiekowe. Najczęściej stosuje
się tu podział na trzy duŜe grupy wiekowe, czyli tzw. podział trójdzielny oraz
podział szczegółowy prezentujący ludność w wąskich grupach wiekowych.
Zarówno trójdzielny, jak i szczegółowy podział ludności według wieku moŜe być
podziałem typu biologicznego bądź społeczno-ekonomicznego.
W podziale trójdzielnym typu biologicznego wyodrębnia się trzy grupy
wieku: 0–14 lat, 15–64 oraz 65 lat i więcej. Podział ten pozwala określić, jaki
odsetek ogółu ludności stanowią dzieci (umownie określane jako wnukowie), jaki
ludność dorosła (umownie określana rodzicami), a jaki ludzie starzy (umownie
określani dziadkami) i
w konsekwencji wskazać stopień zaawansowania
demograficznej starości ludności danego kraju lub regionu.
Zmiany w liczbie i strukturze ludności według wieku w ujęciu trójdzielnym
typu biologicznego w Polsce w latach 1988–2013 ukazuje Tabela 2.
Wymienione wcześniej czynniki, a mianowicie urodzenia, zgony i migracje,
spowodowały w Polsce w okresie 1988–2013 głębokie przeobraŜenia w strukturze
18
Izydor Sobczak
ludności według wieku. Jak wynika z tablicy 2, wyraŜają się one w znacznym
spadku liczby dzieci i duŜym wzroście populacji w starszym wieku. Zbiorowość
dzieci w wieku 0–14 lat zmalała w latach 1988–2013, czyli w ciągu dwudziestu
pięciu lat, z 9672,8 tys. do 5771,4 tys. osób, to jest o 3901,4 tys. osób, czyli
o 40,3 procent; przy czym w większym stopniu w miastach, bo o 40,3 procent,
w mniejszym zaś na wsi – o 35,6 procent. Tak duŜy spadek liczby dzieci
uwarunkowany został trwającym od wielu lat malejącym poziomem urodzeń, jaki
obserwowano w tych środowiskach. Liczba urodzeń skurczyła się bowiem z 589,9
tys. w 1988 r., do 433,1 tys. w 1995 r. i 353,8 tys. w 2002 r. W tych samych latach
stosowne współczynniki urodzeń Ŝywych – na 1 000 ludności – kształtowały się
następująco: 15,6; 11,3; 9,3. [Rocznik Demograficzny 2004, s. 28, 29, 30 i 31]
A więc nie tylko liczby bezwzględne, ale i współczynniki świadczą, Ŝe poziom
urodzeń w okresie dwudziestu pięciu lat zmalał radykalnie.
Tabela 2. Ludność Polski według biologicznych grup wieku w latach 1988–
2013.a/Stan w dniu 31 XII
W wieku
Ogółem
Rok
0–14
15–64
W wieku
65 i w.
Ogółem
w tysiącach
0–14
15–64
65 i w.
w odsetkach
Ogółem
1988
37 884,7
9 672,8
24 507,4
3 704,5
100,0
25,5
64,7
9,8
2002
38 218,5
6 804,3
26 526,6
4 887,6
100,0
17,8
69,4
12,8
2011
38 538,5
5 819,0
27 394,5
5 325,0
100,0
15,1
71,1
13,8
2013
38 495,7
5 771,4
27 051,7
5 672,6
100,0
15,0
70,3
14,7
Miasta
1988
23 186,8
5 727,0
15 467,6
1 992,2
100,0
24,7
66,7
8,6
2002
23 571,2
3 747,8
16 913,2
2 910,2
100,0
15,9
71,8
12,3
2011
23 385,8
3 239,1
16 775,1
3 371,6
100,0
13,9
71,7
14,4
2013
23 257,9
3 231,9
16 384,8
3 641,2
100,0
13,9
70,4
15,7
Wieś
1988
14 697,9
3 945,8
9 039,8
1 712,3
100,0
26,8
61,5
11,7
2002
14 647,3
3 056,5
9 613,4
1 977,4
100,0
20,9
65,6
13,5
2011
15 152,7
2 579,9
10 619,4
1 953,4
100,0
17,0
70,1
12,9
2013
15 237,8
2 539,5
10 666,9
2 031,4
100,0
16,7
70,0
13,3
a/ Dane spisów powszechnych z dnia: 7 XII 1988 r., 20 V 2002 r., 31 III 2011 r.
oszacowane przez GUS na dzień 31 XII danego roku na podstawie sprawozdawczości
bieŜącej
Źródło: [Rocznik demograficzny 1990; Ludność według płci, wieku, województw,
podregionów, powiatów, miast i gmin. 2003; Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny
w przekroju terytorialnym w 2011 r. 2012; Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny
w przekroju terytorialnym w 2013 r. 2014]
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
19
Trzeba zaznaczyć, Ŝe w 2002 r. liczba urodzeń nie była w stanie
zrekompensować liczby zgonów skutkując ubytkiem naturalnym ludności
wynoszącym –5,7 tys. Osób [Rocznik Demograficzny 2004, s.30] (tzw. ujemnym
przyrostem naturalnym). Liczba zgonów górowała nad urodzeniami takŜe w 2003,
2004 i 2005 r. Dopiero w latach 2006–2010 – wskutek nieznacznego wzrostu
liczby urodzeń – dostrzega się nieduŜy przyrost naturalny. JednakŜe w 2012 r.
liczba urodzeń ponownie obniŜa się i zrównuje się z liczbą zgonów stanowiąc
prawie zerowy przyrost naturalny ludności. [Rocznik Demograficzny 2013, s.32
i 33] W 2013 r. nadwyŜka liczby zgonów jest juŜ bardzo wyraźna kształtując
ubytek naturalny ludności (ujemny przyrost naturalny) wynoszący –17,7 tys. osób
(na 1 000 ludności: –0,5). [Dane Głównego Urzędu Statystycznego] Oznacza to, Ŝe
kraj nasz powrócił do ujemnego przyrostu naturalnego ludności z lat 2002–2005.2
Zmiany w ruchu naturalnym ludności w Polsce w sposób wymowny ukazuje
Wykres 1.
Wykres 1. Ruch naturalny ludności
Źródło: [Rocznik Demograficzny 2013]
Malejąca zbiorowość dzieci w wieku 0–14 lat zmieniła znacząco ich
udziały względne w ogólnej liczbie ludności. Udział ten stanowiący w 1988 r. 25,5
procent obniŜył się w 2013 r. do 15,0 procent, zmalał więc o 10,5 punktu
procentowego; przy czym prawie w takim samym stopniu w miastach, jak i na wsi
(Tabela 2). Mimo tego spadku udział omawianej populacji w liczbie ludności
ogółem był w 2013 r. wyraźnie wyŜszy na wsi (16,7 procent), niŜszy zaś w mieście
(13,9 procent) (Tabela 2).
2
W artykule pominięto przyczyny zmian w poziomie urodzeń, zgonów i przyrostu naturalnego
ludności.
20
Izydor Sobczak
Kolejną, tym razem wyraźnie większą liczebnie zbiorowością określoną
trójdzielnym podziałem ludności według wieku typu biologicznego stanowi
ludność w wieku 15–64 lata. Obejmuje ona aŜ pięćdziesiąt roczników tworząc
populację zwaną umownie ludnością dorosłą. W latach 1988–2010 zbiorowość ta
charakteryzowała się nieprzerwanie rosnącą tendencją, zaś w latach 2011–2013
obserwuje się jej spadek liczebny. Oto dane (stan w dniu 31 XII): 1988 r. 24 507,4
tys. osób, 2010 r. 27483,7 tys. osób i w 2013 r. 27 051,7 tys. osób (Tabela 2).
Liczby te są rezultatem wskazanego wcześniej procesu urodzeń, zgonów
i migracji, jakie zaistniały w omawianych latach. Szczególną rolę odegrały tu
urodzenia. Liczebność osób w wieku 15–64 lata w 1988 r., 2002 i 2010 r.
utworzyły liczne generacje z lat 50, czyli z okresu wielkiego powojennego wyŜu
urodzeń3, mniej liczne roczniki niŜu urodzeń z lat 60; znajduje się tu takŜe
stosunkowo liczna populacja dzieci, która przyszła na świat w latach 70, czyli
w okresie ponownego, ale juŜ znacznie mniejszego wyŜu urodzeń.4 Liczne i mniej
liczne generacje wywodzące się z niŜów i wyŜów urodzeń łatwo dostrzec
w kształtach piramid demograficznych prezentowanych na Wykresie 2.
W pierwszej połowie lat 80. częstość urodzeń była bardzo zbliŜona do
poziomu z drugiej połowy lat 70. Były więc – w miarę upływu czasu – korzystne
uwarunkowania wynikające z liczby urodzeń stymulujące wzrost liczby ludności
w starszym wieku. Trzeba nadmienić, Ŝe takie czynniki jak zgony [Rocznik
Demograficzny 2013, s.32]5 i migracje [Rocznik Demograficzny 2013, s.33]6 nie
przyczyniały się do zwiększania omawianej populacji, lecz pomniejszały jej
liczebność.
DuŜy – jak uprzednio zaznaczono spadek liczby urodzeń po 1995 r. –
skutkował ciągłym zmniejszaniem się liczby dzieci i wraz z upływem lat takŜe
spadkiem populacji w wieku 15–64 lata. Jej liczebność w ciągu trzech lat zmalała
z 27 257,0 tys. w 2010 r. [Rocznik Demograficzny 2011, s.74] do 27 051,7 tys.
w 2013 r. [Dane Głównego Urzędu Statystycznego], czyli o 205,3 tys. osób.
Skurczył się w związku z tym jej udział względny w liczbie ludności ogółem
w tych samych latach z 71,3 procent do 70,3 procent (Tabela 2). Przedstawione
dane świadczą, Ŝe do malejącej od wielu lat liczby dzieci w wieku 0–14 lat
dołączyła obecnie spadkowa tendencja populacji w wieku 15–64 lata. Jest to
z pewnością zjawisko niekorzystne dla rozwoju społeczno-gospodarczego naszego
kraju.
3
4
5
6
W 1950 r. przyszło na świat 763,1 tys. Ŝywych dzieci, a w 1955 r. 793,8 tys. Liczba urodzeń
Ŝywych na 1 000 ludności wynosiła odpowiednio 30,7 i 29,1 (Rocznik Demograficzny 2004
s. 28 i 29).
W 1970 r. urodziło się 547,8 tys. Ŝywych dzieci, w 1975 r. 646,4 tys., a na 1 000 ludności
odpowiednio 16,8 i 19,0 (Rocznik Demograficzny 2004, s.28 i 29).
Liczba zgonów – na 1 000 ludności – kształtowała się następująco: w 1988r. 9,9; w 1995r. 10,1;
w 2012r. 10,0.
Ujemne saldo migracji zagranicznych – na 1 000 ludności – wynosiło w 1988r. -0,9; w 1995r.
-0,5; w 2012r. -0,2.
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
6 XII 1960 a/
31 XII 2011 c/
21
31 XII 2003 b/
31 XII 2035 d/
Wykres 2. Piramidy wieku ludności w Polsce
Źródło: [a/ Według danych spisu powszechnego ludności z 6 XII 1960 r. W wykresie nie
uwzględniono 23,0 tys. osób, dla których nie ustalono roku urodzenia oraz 369,8 tys.
ludności, która przy opracowywaniu wyników spisu z 1960 roku nie została podzielona na
miasto – wieś, województwa oraz według płci i wieku. b/ Według danych szacunkowych
GUS na 31 XII 2003 r. c/ Według spisu ludności z 31 III 2011 r. oszacowanych na 31 XII
2011 r. d/ Według prognozy ludności Polski na lata 2008–2035 Głównego Urzędu
Statystycznego w Warszawie]
Trzecia grupa ludności wyodrębniona w ramach podziału biologicznego, to
zbiorowość osób w wieku 65 lat i więcej. Poznanie stanu liczebnego, tempa
wzrostu i struktury tej populacji jest niezbędne w kształtowaniu polityki społecznej
i ludnościowej. Udział procentowy omawianej zbiorowości w liczbie ludności
ogółem to podstawowy wskaźnik wykorzystywany w ocenie stopnia starości
demograficznej danego kraju.
Rozwój liczebny ludności w wieku 65 lat i więcej i jej udział w liczbie
ludności ogółem przedstawiono w tabeli 2. Zwraca uwagę ciągły i szybki wzrost
liczebny tej zbiorowości. W końcu 1988 r. liczyła ona 3704,5 tys. osób, zaś
w końcu 2013 r. 5672,6 tys.; w okresie dwudziestu pięciu lat powiększyła się
o 1968,1 tys. osób, czyli o 53,1 procent. Trzeba zaznaczyć, Ŝe tak znaczny
wskaźnik tempa przyrostu ludności to rezultat głównie procesów demograficznych
w miastach, tu bowiem populacja w wieku 65 lat i więcej wzrosła o 82,8 procent,
podczas gdy na wsi tylko o 18,6 procent (Tabela 2).
ZróŜnicowany rozwój liczebny omawianych populacji zmienił wyraźnie ich
udziały względne w liczbie ludności ogółem. Między rokiem 1988 a 2013
wskaźniki struktury wzrosły bowiem ogółem z 9,8 procent do 14,7 procent, przy
czym w miastach z 8,6 procent do 15,7 procent, na wsi natomiast z 11,7 procent do
13,3 procent (Tabela 2). Dane ukazujące tempo wzrostu liczby ludności w wieku
22
Izydor Sobczak
65 lat i więcej, jak i stale zwiększający się jej udział procentowy w całej populacji
świadczą o nasilaniu się procesu starzenia demograficznego społeczeństwa
polskiego. Podkreślić jednak trzeba, Ŝe obszarem, w którym starość [Rosset 1959,
s. 13]7 demograficzna jest bardziej zaawansowana, są miasta, a nie wieś. Kilka lat
temu było odwrotnie (zob. Tabelę 2). Jest to rezultat utrzymującego się od wielu lat
wyŜszego poziomu urodzeń w środowisku wiejskim niŜ miejskim. DuŜa –
w ostatnich latach – dynamika liczby ludności w starszym wieku to efekt
oddziaływania dwóch czynników:
―
wstępowania do grupy wiekowej 65 lat i więcej licznych generacji
urodzonych w latach 20. ubiegłego wieku [Mały Rocznik Statystyczny 1939,
s.43]8 oraz w pierwszych latach po II wojnie światowej w tzw. fazie
kompensacyjnej [Mały Rocznik Statystyczny 1939, s.28 i 29]9;
―
wydłuŜania przeciętnego trwania Ŝycia [GUS 2013, s. 14 i 15]10.
Inną miarą procesu starzenia demograficznego ludności jest relacja między
liczbą dzieci i liczbą ludzi starszych. Wskazuje ona, ile osób w wieku 65 lat
i więcej przypada na 1 000 dzieci będących w wieku 0–14 lat. Stosowne dane w
tym względzie dla Polski przedstawiono w tabeli 3.
Tabela 3. Relacje między liczba dzieci i liczbą ludzi starych w Polsce w latach
1988–2013 (na 1 000 dzieci w wieku 0–14 lat przypada osób w wieku 65 lat
i więcej). Stan w dniu 31.XII
Wyszczególnienie
1988
2002
2011
2013
Ogółem
383,0
718,3
915,1
982,9
Miasta
347,9
776,5
1040,9
1126,6
Wieś
434,0
646,9
757,2
799,9
Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych Tabeli 2
7
8
9
10
Edward Rosset wyróŜnia dwa zbliŜone, ale nie identyczne pojęcia: starość i starzenie się. Pisze
on: „starość jest pojęciem statycznym, starzenie się pojęciem dynamicznym”. Wiedząc, jaką treść
kryją słowa statyczny i dynamiczny, moŜna uzupełnić pojęcia przedstawione przez
wymienionego autora: otóŜ o starości mówi się wówczas, jeśli analizuje się strukturę wieku –
jednego lub kilku krajów – w danym momencie (np. w dniu 31 XII danego roku) i na podstawie
stosownych wskaźników demograficznych ustala stopień ich starości lub młodości
demograficznej. Opisuje się w tym przypadku zjawisko jakościowe i zarazem statyczne.
Natomiast ze starzeniem się mamy do czynienia wtedy, gdy bada się strukturę wieku ludności jednego lub kilku krajów – w danym okresie (np. w latach 2000-2013) i na podstawie
odpowiednich wskaźników określa się zakres zmian zachodzących w sferze starzenia lub
odmładzania demograficznego ludności. Tym razem wartościuje się zjawisko dynamiczne
wynikające z ilościowych przekształceń populacji.
Liczba urodzeń Ŝywych na 1 000 mieszkańców wynosiła w Polsce: w 1922 r. 35,3; w 1925 r.
35,2; w 1928 r. 32,3; podczas gdy w 1935 r. 26,2, a w 1938 r. 24,6.
W Polsce na 1 000 ludności urodziło się Ŝywych dzieci: w 1947 r. 28,7; w 1949 r. 29,7, podczas
gdy w 1960 r. 22,6, a w 1965 r. 17,4 (Zob. Rocznik Demograficzny 2004, s.28 i 29).
Przewidywane przeciętne trwanie Ŝycia noworodka płci męskiej w Polsce ma wynosić:
urodzonego w 1950 r. 56,1 lat, w 1980 r. 66,0 lat, a w 2012 r. 72,7 lat. Odpowiednie liczby dla
noworodka płci Ŝeńskiej w tych samych latach obrazują dane: 61,7 lat, 74,4 lata i 81,0 lat.
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
23
W 1988 r. wskaźnik ten wyniósł 383,0, a w końcu 2013 r. jego wartość była
juŜ o dwa i pół raza wyŜsza, wynosiła bowiem 982,9. W tym względzie miasta
wyraźnie górowały nad wsią, odpowiednie wskaźniki wynosiły bowiem 1 126,6
i 799,9.
Dane w tabeli 3 pokazują, Ŝe w ciągu dwudziestu pięciu lat znacznie
pogorszyły się liczbowe relacje międzypokoleniowe między dziadkami i wnukami
oraz babciami i wnuczkami. Jest to kolejny fakt świadczący o postępującym
procesie starzenia się ludności w Polsce.
W analizie struktury wieku ludności wykorzystywana jest takŜe średnia
wartość pozycyjna zwana medianą, inaczej mówiąc wartość przedstawiająca wiek
środkowy danej populacji.11 Zmiany wartości tego wskaźnika w Polsce
przedstawiono w tabeli 4.
Wynika z niej, Ŝe w latach 1988–2012 mediana wieku zwiększyła się z 32,4
lat do 38,7 lat, czyli o 6,3 lata. A zatem i ten wskaźnik pokazuje, ze kraj nasz
wstępuje w coraz to wyŜsze stadium starości demograficznej.
Tabela 4. Mediana (wiek środkowy) ludności w Polsce w latach 1988–2012. Stan
w dniu 31 XII
Wyszczególnienie
Ogółem
1988
2002
2011
2012
32,4 lata
35,9 lat
38,4 lat
38,7 lat
męŜczyźni
31,1 lat
33,9 lata
36,7 lat
37,0 lat
kobiety
33,8 lat
38,0 lat
40,2 lata
40,5 lat
32,9 lat
37,2 lat
39,6 lat
39,9 lat
męŜczyźni
31,5 lat
34,7 lata
37,4 lat
37,8 lat
kobiety
34,3 lata
39,5 lat
42,0 lata
42,2 lata
31,5 lat
34,0 lata
36,6 lat
36,9 lat
męŜczyźni
30,4 lat
32,7 lata
35,5 lat
35,9 lat
kobiety
32,9 lata
35,3 lat
37,7 lat
38,1 lat
Miasta
Wieś
Źródło: [Dane GUS]
Trzeba nadmienić, Ŝe w 2012 r. wyŜszą wartość mediany zanotowano
w populacji kobiet (40,5), niŜszą natomiast w populacji męŜczyzn (37,0 lat). Jest to
rezultat dłuŜszego przeciętnego trwania Ŝycia kobiet niŜ męŜczyzn. Dostrzec
moŜna takŜe róŜnice w wartości mediany w miastach i na wsi. W końcu 2012 r.
wyniosła ona w populacji miejskiej 39,9 lat, w wiejskiej natomiast 36,9 lat (Tabela
4). Taki stan rzeczy spowodowany jest wyŜszym poziomem urodzeń, jaki
charakteryzuje od wielu juŜ lat środowisko wiejskie.
11
Szerokie zastosowanie mediany w analizie struktury wieku ludności wynika stąd, Ŝe moŜna ją
obliczać przy otwartym dolnym i górnym przedziale szeregu rozdzielczego, na który podzielona
jest badana populacja. Jeśli jej wartość rośnie, oznacza to, Ŝe dana populacja starzeje się, jeśli zaś
mediana się zmniejsza, świadczy to, Ŝe dana społeczność się odmładza.
24
Izydor Sobczak
3. Zmiany w strukturze ludności według ekonomicznych grup wieku
Do badania uwarunkowań demograficznych rozwoju społecznogospodarczego kraju lub regionu i określenia jego perspektyw rozwojowych
podział ludności na trzy duŜe grupy wiekowe typu biologicznego jest
niewystarczający. Niezbędny jest takŜe podział ludności według wieku oparty na
przesłankach społeczno-ekonomicznych, w ramach którego wyodrębnia się takŜe
trzy duŜe grupy wiekowe: wiek przedprodukcyjny, produkcyjny i poprodukcyjny.
To drugie ujęcie poznawcze umoŜliwia ustalenie w danym okresie liczby osób
wkraczających w wiek produkcyjny i liczby tej populacji, która wychodzi z tego
wieku i w rezultacie określenie potencjalnych zasobów rąk do pracy. Znajomość
ich wielkości jest nieodzowna w analizie podaŜy i popytu na rynku pracy.
Stosowne dane w tym podziale dla badanego okresu ukazuje Tabela 5.
Tabela 5. Ludność ogółem w Polsce według ekonomicznych grup wieku w latach
1988–2013.a/Stan w dniu 31 XII
Ludność w wieku
Wyszczególnienie
Ogółem
przedprodukcyjnym (0–
17 lat)
produkcyjnym
(męŜczyźni 18–64,
kobiety 18–59 lat)
poprodukcyjnym
(męŜczyźni 65 lat
i więcej, kobiety
60 lat i więcej)
1988
37 884,7
11 352,0
21 821,6
4 711,1
2002
38 218,5
8 663,7
23 789,8
5 765,0
2011
38 538,4
7 146,6
24 738,5
6 653,4
2013
38 495,7
6 995,4
24 422,1
7 078,2
Przyrost, ubytek (–) ludności
w okresie 1988 – 2013
w tysiącach
w procentach
611,0
– 4 356,6
2 600,5
2 367,1
1,6
–38,4
11,9
50,2
a/ ograniczone ramy artykułu skłoniły autora do pominięcia w klasyfikacji ludności
według wieku typu ekonomicznego w przekroju miasto-wieś
Źródło: [jak w tabeli 2 oraz obliczenia własne]
Z danych przedstawionych w tabeli 2 i 5 wynika, Ŝe występują znaczne
róŜnice w liczbach bezwzględnych, a takŜe i w wielkościach przyrostu względnego
między ludnością w wieku produkcyjnym, produkcyjnym i poprodukcyjnym
wyodrębnioną w ramach trójdzielnego podziału typu ekonomicznego,
a liczebnością populacji prezentowaną w trójdzielnym podziale według wieku typu
biologicznego ukazującą liczebność dzieci, ludności dorosłej i ludzi starych.
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
25
RóŜnice te wynikają z niejednakowej rozpiętości przedziałów klasowych, na które
dzielona jest ludność według wieku typu biologicznego i ekonomicznego.
Jeśli jednak spojrzy się na kierunek rozwoju liczebnego poszczególnych
populacji – okaŜe się, Ŝe w obu klasyfikacjach jest on taki sam. Stosowne
wskaźniki obliczone na podstawie liczb bezwzględnych zamieszczonych w Tabeli
2 i 5 wskazują, Ŝe w okresie 1988–2013 zbiorowość dzieci w wieku 0–14 lat,
wydzielona w podziale biologicznym, zmniejszyła się o 40,3 procent, zaś
populacja w wieku przedprodukcyjnym (0–17 lat) określona w podziale drugim,
czyli w podziale typu ekonomicznego, zmalała o 38,4 procent. Ludność dorosła
w wieku 15–64 lata (podział pierwszy) zwiększyła swą liczebność o 10,4 procent,
zaś ludność w wieku produkcyjnym (podział drugi) o 11,9 procent. Trzecią
zbiorowość, czyli ludność w najstarszych grupach wieku, charakteryzuje
największa dynamika. Odpowiednie wskaźniki wzrostu wynosiły: dla populacji
w wieku 65 lat i więcej 53,3 procent, natomiast dla ludności w wieku
poprodukcyjnym 50,2 procent. Jak widać tendencja rozwoju liczebnego
poszczególnych populacji – zarówno w podziale ludności według wieku typu
biologicznego, jak i ekonomicznego jest jednoznacznie malejąca lub rosnąca,
a przyrosty względne zbliŜone do siebie.
Wymienione fakty upowaŜniają, by stwierdzić, Ŝe rozwój liczebny ludności
i zmiany w jej strukturze według wieku wynikające z klasyfikacji typu
ekonomicznego były w latach 1988–2013 kształtowane tymi samymi czynnikami,
o których mówiono wcześniej charakteryzując dynamikę i strukturę ludności
według wieku typu biologicznego. Nie ma więc potrzeby, aby je powtarzać.
ZróŜnicowany rozwój liczebny poszczególnych grup wiekowych
w omawianych podziałach zmienił wyraźnie ich udziały względne w liczbie
ludności ogółem.
W Polsce między rokiem 1988 a 2013, czyli w ciągu dwudziestu pięciu lat
udziały względne poszczególnych populacji w podziale typu ekonomicznego,
w liczbie ludności ogółem zmieniły się następująco:
―
w wieku przedprodukcyjnym zmalały z 30,0 procent do 18,2 procent
―
w wieku produkcyjnym wzrosły z 57,6 procent do 63,4 procent
―
w wieku poprodukcyjnym wzrosły z 12,4 procent do 18,4 procent.12
Dane powyŜsze świadczą, Ŝe w strukturze wieku ludności typu
ekonomicznego zachodzą niekorzystne zmiany. Maleje udział procentowy
populacji w wieku przedprodukcyjnym, rośnie w wieku poprodukcyjnym.
Niedobry to znak dla aktualnego i perspektywicznego kształtowania się liczby
ludności w wieku produkcyjnym. Wprawdzie w okresie 1988–2013 jej udział
zwiększył się, ale jak wynika z danych w tabeli 5, od 2011 r. (a z prognoz wynika,
Ŝe i w kolejnych latach) następował będzie spadek liczebny tej populacji, co
z pewnością przełoŜy się i na jej malejący udział względny.
W miarę upływu czasu zmienia się nie tylko bezwzględna liczba, ale
i struktura wieku poszczególnych zbiorowości zawartej w klasyfikacji typu
12
Obliczenia własne na podstawie liczb bezwzględnych zawartych w Tabeli 5.
26
Izydor Sobczak
ekonomicznego. Zmienia się struktura populacji w wieku przedprodukcyjnym, jak
i w wieku poprodukcyjnym uwarunkowana niejednakowym tempem wzrostu lub
spadku młodszych bądź starszych generacji wchodzących w ich skład. Przekształca
się takŜe struktura populacji w wieku produkcyjnym. Młode generacje wstępujące
w wiek produkcyjny i najstarsze, wychodzące z tej grupy wieku zmieniają relacje
pomiędzy liczba osób w młodszym wieku produkcyjnym, w tzw. wieku mobilnym
(18–44 lata) i starszym wieku produkcyjnym, w tzw. wieku niemobilnym (45–64
lata męŜczyźni i 45–59 lat kobiety).
W Polsce w latach 1988–2013 dynamika liczby wymienionych populacji
róŜniła się radykalnie. Jak pokazują dane w tabeli 6, ludność w wieku
produkcyjnym-mobilnym zwiększyła się zaledwie o 1 procent, podczas gdy
w wieku produkcyjnym-niemobilnym o 36,9 procent.
Tabela 6. Liczba i struktura ludności w wieku produkcyjnym w Polsce w latach
1988–2013. Stan w dniu 31 XII
Ludność w wieku produkcyjnym
Wyszczególnienie
razem
a/
mobilnym b/
niemobilnym c/
w tysiącach
1988
21 821,6
15 188,3
6 633,3
2002
23 789,8
15 257,0
8 532,8
2011
24 738,5
15 418,4
9 320,1
2013
24 422,2
15 337,9
9 084,3
Przyrost ludności w okresie
1988–2013
w tysiącach
w procentach
2 600,6
149,6
2 451,0
11,9
1,0
36,9
a/ męŜczyźni w wieku 18–64 lata, kobiety 18–59 lat; b) męŜczyźni i kobiety w wieku 18–
44 lata; c) męŜczyźni w wieku 45–64 lata, kobiety 45–59 lat.
Źródło: [jak w Tabeli 5 oraz obliczenia własne]
Tak duŜe rozpiętości w tempie przyrostu omawianych populacji musiały
zmienić ich udziały procentowe w ogólnej liczbie ludności w wieku
produkcyjnym. W latach 1988–2013 udział populacji w wieku produkcyjnymmobilnym w całości zbiorowości w wieku produkcyjnym skurczył się z 69,6
procent do 62,8 procent, czyli o 6,8 punktu procentowego, natomiast populacja
w wieku produkcyjnym-niemobilnym – odwrotnie – powiększyła swój udział
względny z 30,4 procent do 37,2 procent, czyli o 6,8 punktu procentowego.13
NaleŜy zaznaczyć, Ŝe jeśli w ogólnej liczbie ludności w wieku
produkcyjnym rośnie udział procentowy populacji w starszym wieku, czyli
13
Obliczenia własne na podstawie danych Tabeli 5.
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
27
w wieku niemobilnym, a maleje odsetek osób w młodszym wieku, czyli w wieku
mobilnym, oznacza to, Ŝe ludność produkcyjna się starzeje. Jeśli obserwuje się
zjawisko odwrotne, oznacza to odmłodzenie tej populacji. Wymienione uprzednio
wskaźniki świadczą, Ŝe w Polsce starzeje się nie tylko ogół ludności, lecz takŜe
i zasoby pracy. Jest to niekorzystny sygnał dla rynku pracy.
Zmiany w liczbie i strukturze ludności w wieku przedprodukcyjnym,
produkcyjnym i poprodukcyjnym w Polsce, które ukazano wcześniej, miały istotny
wpływ na kształtowanie się bilansu ludności w wieku produkcyjnym. Składniki
tego bilansu i stosowne liczby dla wybranych lat ukazuje tabela 7.
Zwraca uwagę wynik wymiany generacji, czyli róŜnica między liczba osób
osiągającą wiek produkcyjny i liczbą osób wychodzącą z tego wieku. Dane
w tabeli 7 pokazują, Ŝe w miarę upływu czasu jest on coraz mniej korzystny. W
2002 r. nadwyŜka pierwszej zbiorowości nad drugą wynosiła 337,0 tys. osób,
a w 2010 r. obniŜyła się do 97,8 tys. osób, zaś w 2012 r. było juŜ odwrotnie, miała
ona juŜ wartość ujemną –22,6 tys. osób. Jeśli od tych liczb odejmie się ubytek
ludności w wieku produkcyjnym z powodu zgonów i ujemnego salda migracji
zagranicznych, to przyrost netto omawianej populacji stanowił: w 2002 r. 219,9
tys. osób, zaś w 2012 r. przekształcił się w wartość ujemną wynoszącą –132,9 tys.
osób.
Tabela 7. Bilans ludności w wieku produkcyjnym w Polsce w latach 1970 – 2012
Ludność osiągająca wiek
Wynik
Lata
poproduk-
Stan w
dniu 1 I
produkcyjny
cyjny
(18 lat)
(65 lat m.)
wymiany
generacji
(+) (–)
(60 lat k.)
Ubytek z powodu
zgonów i
Przyrost
ujemnego salda
(ubytek – )
migracji
netto
Stan w dniu
31 XII
zagranicznych
Ogółem w tysiącach
2002
23 041,1
667,6
330,6
+337,0
117,1
219,9
23 261,0
2007
24 481,7
553,6
366,4
+187,2
123,6
63,6
24 545,3
2010
24 624,4
503,4
405,6
+97,8
107,0
-9,2
24 615,2
2012
24 738,5
464,8
487,4
-22,6
110,3
-132,9
24 605,6
Źródło: [Rocznik Demograficzny 2010, Rocznik
Demograficzny 2013 oraz obliczenia własne]
Demograficzny
2011,
Rocznik
Wniosek z tych liczb płynie jasny. Rynek pracy w Polsce w ostatnich latach
zasilany był przez coraz mniejsza liczebnie młodą generację, a w 2012 r. więcej
osób opuściło juŜ rynek pracy, niŜ na niego wstąpiło. Oznacza to, Ŝe
uwarunkowania demograficzne – obecne i w najbliŜszych latach – będą
czynnikiem przeciwdziałającym bezrobociu, a w perspektywie mogą wystąpić
braki na rynku pracy.
28
Izydor Sobczak
4. Starość demograficzna Polski na tle krajów Unii Europejskiej
RóŜnic w strukturze ludności według wieku upatrywać naleŜy nie tylko
w ramach jednego kraju (np. w przekroju wojewódzkim), lecz takŜe między
poszczególnymi państwami. Przykładem moŜe tu być Polska, której poziom
starości demograficznej wyróŜnia się na tle krajów Unii Europejskiej, kraj nasz
naleŜy bowiem do jednych z najmłodszych.14
Stosowne wskaźniki w tym względzie prezentuje tabela 8.
Jak wykazują dane tej tabeli, w dniu 1 stycznia 2013 r. udział ludności
w wieku 65 lat i więcej wynosił w Polsce 13,8 procent. W zespole dwunastu
„nowych” krajów UE niŜszy wskaźnik wykazywała tylko Słowacja, a w gronie
piętnastu „starych” krajów tylko Irlandia. Najstarszymi demograficznie państwami
były Niemcy i Włochy, w których omawiany wskaźnik osiągnął 20,6 procent
(Tabela 8).
Tabela 8. Ludność według biologicznych grup wieku w piętnastu „starych”
i dwunastu „nowych” krajach Unii Europejskiej. Stan w dniu 1 I 2013 r
Ludność w wieku lat
„Stare”
kraje
Ogółem
0–14
15–64
65 i w.
Ludność w wieku lat
„Nowe”
kraje b/
Ogółem
0–14
w procentach
15–64
65 i w.
w procentach
Austria
100,0
14,5
67,7
17,8
Bułgaria
100,0
13,4
67,8
18,8
Belgia
100,0
17,0
65,7
17,3
Estonia
100,0
15,5
67,3
17,2
Dania
100,0
17,7
65,0
17,3
Litwa
100,0
14,9
67,0
18,1
Finlandia
100,0
16,5
65,4
18,1
Łotwa
100,0
14,3
67,1
18,6
Francja
100,0
18,4
64,3
17,3
Malta
100,0
Grecja
100,0
14,4
65,9
19,7
Polska
100,0
15,1
71,1
13,8
Hiszpania
100,0
15,2
67,4
17,4
Republika
Czeska
100,0
14,7
64,1
16,2
Irlandia
100,0
21,6
66,5
11,9
Rumunia
100,0
15,0
70,0
15,0
Luksemburg
100,0
Słowacja
100,0
15,4
71,8
12,8
Niderlandy
100,0
17,3
66,5
16,2
Słowenia
100,0
14,3
68,9
16,8
Niemcy
100,0
13,2
66,2
20,6
Węgry
100,0
14,5
68,6
16,9
Portugalia
100,0
14,8
65,8
19,4
14
18,0 a/
68,0 a/
14,0 a/
15,9 b/
70,0 b/
14,1 b/
Szerzej na ten temat zob. I. Sobczak, Zmiany w stanie liczebnym, ruchu naturalnym
i wędrówkowym oraz w strukturze ludności według wieku w krajach Unii Europejskiej (w:)
Demografia i bezpieczeństwo społeczne krajów Unii Europejskiej, Prace naukowe WyŜszej
Szkoły Bankowej w Gdańsku, tom 25/2013, s.11-31.
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
Szwecja
100,0
16,7
64,5
18,8
Wielka
Brytania
100,0
17,5
65,6
16,9
Włochy
100,0
14,0
65,4
20,6
29
a/ 2009 r. baza danych Eurostatu, b/ bez Cypru
Źródło: [Rocznik Demograficzny 2013]
Zakończenie (sugestie i konkluzje)
W Polsce w latach 1988–2013, czyli w ciągu dwudziestu pięciu lat, zaszły
głębokie zmiany w liczbie i strukturze ludności według wieku, w małym zaś
stopniu w strukturze ludności według płci. Jak wykazano wcześniej, współczynnik
feminizacji (liczba kobiet przypadająca na 100 męŜczyzn) wzrósł tylko ze 105,1
w 1988 r. do 106,6 w 2002 r. i na tym poziomie pozostał do 2013 r. Te nieduŜe
zmiany w relacjach liczbowych kobiet i męŜczyzn nie wywołały tych skutków,
które obserwuje się w przypadku głębokich zniekształceń w strukturze ludności
według płci.
Inaczej rzecz ma się, gdy rozpatruje się strukturę ludności według wieku. Jak
wykazały wcześniejsze rozwaŜania, duŜy spadek liczby dzieci w wieku 0–14 lat –
i jak wykazują prognozy – kontynuacja tego trendu w nadchodzących latach przy
jednoczesnym intensywnym wzroście liczebnym populacji w wieku 65 lat i więcej,
pociągnie ze sobą wiele niekorzystnych następstw zarówno dla procesów
demograficznych, jak i gospodarczych.
W sferze demografii zmniejszająca się w przeszłości liczba dzieci – skutkuje
obecnie, a takŜe skutkować będzie w nadchodzących latach – malejącą liczbą
kobiet w wieku rozrodczym (15–49 lat). Potencjał rozrodczy kobiet będzie się
kurczył (zob. wykres 2), na świat przychodzić będzie coraz mniejsza liczba dzieci;
tendencji tej sprzyjać będzie niska płodność kobiet.
W 2013 r. urodziło się w Polsce 369,6 tys. Ŝywych dzieci [Dane GUS],
według prognozy GUS w 2025 r. liczba ta wyniesie 314,7 tys., a w 2035 r. tylko
272,5 tys. Stosowny współczynnik urodzeń Ŝywych na 1 000 ludności spadnie
z 9,6 w 2012 r. do 7,6 w 2035 r. [GUS 2009, s.320 i 323] Z liczb tych wnioskować
naleŜy, Ŝe w nadchodzących latach do przedszkoli, szkolnictwa podstawowego,
średniego i wyŜszego wstępować będą sukcesywnie mniejsze liczebnie – niŜ
obecnie – generacje dzieci i młodzieŜy.
Wiadomo powszechnie, ze na rozwój liczebny ludności – obok urodzeń –
istotny wpływ wywierają takŜe zgony. Oceniając zmiany w poziomie umieralności
naleŜy wyjaśnić, czy są one rezultatem przekształceń w strukturze ludności według
płci i wieku, czyli czynnika demograficznego, czy teŜ efektem oddziaływania
czynników pozademograficznych.
W Polsce od kilku dziesiątków lat czynniki pozademograficzne przyczyniają
się do spadku umieralności, co znajduje swój wyraz w malejących, cząstkowych
30
Izydor Sobczak
(obliczanych dla pięcioletnich grup wiekowych) współczynnikach zgonów. Mimo
tej korzystnej tendencji w ostatnich latach liczba zgonów (na 1 000 ludności)
zwiększyła się z 9,5 w 2004 r. do 10,1 w 2013 r. [Dane GUS] i w nadchodzących
latach zjawisko to będzie się nasilać. Prognoza GUS przewiduje, Ŝe w 2025 r.
współczynnik ten wzrośnie do 11,3, a w 2035 r. do 12,5 zgonów. [GUS 2009,
s. 323] Główną przyczyną tego stanu rzeczy będą niekorzystne zmiany w
strukturze wieku ludności wyraŜające się we wzroście udziału procentowego
populacji w wieku 65 lat i więcej w ogólnej liczbie ludności, inaczej mówiąc
proces starzenia demograficznego społeczeństwa.
Malejąca liczba urodzeń i rosnąca liczba zgonów stopniowo kurczyły
przyrost naturalny ludności. Współczynnik przyrostu naturalnego – na 1 000
ludności – z dodatnich wartości w minionych latach, zmalał w 2012 r. i 2013 r.
prawie do zera, a w przyszłości – według prognozy GUS – zgony będą górować
nad urodzeniami. Współczynnik przyrostu naturalnego – na 1000 ludności
charakteryzować będzie wartość ujemna: w 2025 r. –2,9, a w 2035 r. –5,0 zgonów.
[GUS 2009, s. 323]
Malejący przyrost naturalny, przy utrzymującym się obecnie, a takŜe
i w przyszłości ujemnym saldzie migracji zagranicznych spowoduje w Polsce
spadek ogólnej liczby ludności. Zmniejszy się ona z 38 496,0 tys. w końcu 2013 r.
do około 35 993,0 tys. w końcu 2035 r. [GUS 2009, s. 191], a więc o 2 503,0 tys.
osób.
Spadek ogólnej liczby ludności w Polsce przy jednoczesnych niekorzystnych
zmianach w jej strukturze wieku stwarza korzystne uwarunkowania dla procesu
starzenia się ludności. W wielkim wyŜu urodzeń w latach 1946–1959, czyli
w ciągu czternastu lat przyszło na świat prawie 11 milionów dzieci. Polska była
wówczas jednym z najmłodszych demograficznie krajów w Europie. Obecnie
generacja ta (pomniejszona o zgony i ujemne saldo migracji zagranicznych, które
miały miejsce w minionych latach) wstępuje – część tej populacji w starszy wiek
produkcyjny, tak zwany niemobilny, najstarsze zaś roczniki powojennego wyŜu
urodzeń w wiek poprodukcyjny. Natomiast na ich miejsce, czyli w wiek
produkcyjny wkraczają i wkraczać będą coraz mniej liczne generacje. Jak
wcześniej wykazano, fakt ten niekorzystnie wpływa na kształtowanie się bilansu
ludności w wieku produkcyjnym.
Liczba ludności w wieku 65 lat i więcej w naszym kraju szybko rośnie
i proces ten będzie trwał przez kilkanaście najbliŜszych lat. Populacja w wieku 65
lat i więcej zwiększy się z 5 672,6 tys. w końcu 2013 r. do 8 358 tys. osób w 2035
r., a jej udział w ogólnej liczbie ludności stanowić będzie 23,2%, wobec 14,7%
w 2013 r. [Dane GUS] Zmniejszy się natomiast udział dzieci w wieku 0–14 lat
z 14,7% w 2013 r. do 12,5 procent w 2035 r. [Dane GUS] Liczby te świadczą, Ŝe
nastąpi duŜa zmiana w liczbowych relacjach międzypokoleniowych. Trzeba
nadmienić, Ŝe starzenie się społeczeństwa to takŜe rezultat pozytywnego zjawiska,
jakim jest wydłuŜanie przeciętnego trwania Ŝycia poszczególnych osób.
DuŜy wzrost liczby ludności w starszym wieku stwarza wiele następstw.
Przede wszystkim spowoduje obciąŜenie budŜetu państwa róŜnymi formami
Przyczyny i skutki zmian w strukturze ludności według płci i wieku w Polsce …
31
emerytur i rent, zwiększy zapotrzebowanie na miejsca w domach opieki
społecznej, spowoduje wzrost zadań z zakresu pomocy społecznej i opieki
lekarskiej. Rozszerzeniu będzie musiało ulec poradnictwo, profilaktyka
i lecznictwo geriatryczne. Rozwój infrastruktury i róŜnego rodzaju usług
związanych z ludźmi starymi będzie w nadchodzących latach wciąŜ pozostawał
pod silną presją czynnika demograficznego.
Bibliografia
1.
Ludność według płci, wieku, województw, podregionów, powiatów, miast i gmin, Stan w dniu
31 XII 2002 r. (2003), GUS, Warszawa.
2. Prognoza ludności na lata 2008–2035 (2009), GUS, Warszawa.
3. Rocznik Demograficzny 1990.
4. Rocznik Demograficzny 2004.
5. Rocznik Demograficzny 2010.
6. Rocznik Demograficzny 2012.
7. Rocznik Demograficzny 2013.
8. Rosset E. (1959), Proces starzenia się ludności, Polskie Wydawnictwa Gospodarcze, Warszawa.
9. Sobczak I. (2013), Zmiany w stanie liczebnym, ruchu naturalnym i wędrówkowym oraz struktura
ludności według wieku w krajach Unii Europejskiej (w:) Sobczak I., Wyrzykowska-Antkiewicz
M. (red. nauk.), Demografia i bezpieczeństwo społeczne krajów Unii Europejskiej, Prace
naukowe WyŜszej Szkoły Bankowej w Gdańsku, tom 25/2013, ss. 11–32.
10. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2011 r. Stan w dniu
31 XII (2012), GUS, Warszawa.
11. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2013 r. Stan w dniu
31 XII (2014), GUS, Warszawa.
12. Trwanie Ŝycia w 2012 r. (2013), GUS, Warszawa.
CAUSES AND EFFECTS OF THE CHANGES IN THE STRUCTURE
OF THE POPULATION BY SEX AND AGE IN POLAND IN THE
EUROPEAN CONTEXT
Abstract
In the paper author analyzed the causes and effects of changes in the population structure
by sex and age in Poland and in European Union countries. In addition to indicate the
fundamental determinants of the aging process in Poland, had also identified the challenges
facing the national economy. The basic included by the author: the need of new solutions in
the pension system, the development of social welfare and medical care, geriatric
counseling, prevention and treatment, and finally the development of infrastructure and
various services customized with old people. To formulate the conclusions, author used the
results of multi quantitative analyzes carried out on the statistical data released by the
Central Statistical Office.
Keywords: structural demographic changes, challenges to the economy
SYTUACJA DEMOGRAFICZNA WARMII I
MAZUR W LATACH 2003–2012
Anetta Waśniewska15
Streszczenie
Województwo warmińsko-mazurskie naleŜy do regionów biednych Polski Wschodniej.
Dochody ludności są poniŜej średniej krajowej, a stopa bezrobocia naleŜy do jednych
z największych w kraju. Region tej charakteryzuje równieŜ niski poziom gęstości
zaludnienia.
W artykule zostaną przeanalizowane wybrane determinanty wpływające na sytuację
demograficzną województwa warmińsko-mazurskiego w latach 2003–2012 ze szczególnym
uwzględnieniem potencjału społecznego regionu. Do czynników tych zalicza się między
innymi: liczbę ludności, gęstość zaludnienia, ruch naturalny, migracje ludności, stopę
bezrobocia, poziom dochodów oraz liczbę ludności z podziałem na wiek przedprodukcyjny,
produkcyjny i poprodukcyjny.
Celem artykułu jest przedstawienie sytuacji demograficznej na Warmii i Mazurach w latach
2003–2012. Analiza oparto o dane uzyskane z Banku Danych Lokalnych Głównego Urzędu
Statystycznego w Warszawie.
Słowa kluczowe: liczba ludności, demografia.
Wstęp
Sytuacja demograficzna w województwa warmińsko-mazurskiego w latach
2003–2012 zostanie przeanalizowana na podstawie danych uzyskanych
z Głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie. Problematyczny jest okres
między latami 2010–2012, gdyŜ liczba ludności została zaktualizowana na
podstawie przeprowadzonego przez GUS Narodowego Spisu Powszechnego
w 2011 roku. Dzięki uzyskanym danym GUS ponownie przeliczył liczbę ludności
– uaktualnił jej stan. Na tej podstawie w województwie warmińsko-mazurskim
w 2010 roku przybyło około 26 tysięcy osób.
Zakłada się w ujęciu demograficznym, Ŝe liczba ludności moŜe ulec zmianie
jedynie w wyniku działania trzech czynników. NaleŜy do nich zaliczyć [Holzer
2003]:
―
liczbę urodzeń, którą najczęściej wyraŜa się za pomocą współczynnika
urodzeń, czyli liczby urodzeń Ŝywych przypadających na 1000 mieszkańców
danego obszaru w określonym roku;
15
Akademia Morska w Gdyni
34
Anetta Waśniewska
liczbę zgonów, którą określa współczynnik zgonów rozumiany jako liczba
zgonów przypadająca na 1000 mieszkańców danego obszaru w danym roku;
―
migracje – przemieszczenia się ludności, której celem jest zmian miejsca
pobytu. Migracje najczęściej dzieli się na migracje wewnętrzne, czyli
przemieszczanie się osób w danej jednostce administracyjnej, np. w gminie,
powiecie, województwie, czy kraju lub migracje zewnętrzne – przemieszczanie
się osób między róŜnymi jednostkami administracyjnymi.
Liczbę urodzeń i liczbę zgonów najlepiej charakteryzuje współczynnik
przyrostu naturalnego. Współczynnik przyrostu naturalnego stanowi róŜnicę
między liczbą osób urodzonych i zmarłych osób w danym roku na danym
obszarze. Przyrost naturalny moŜe osiągać wartości dodatnie, ujemne lub równe
zero. W przypadku, gdy przyrost naturalny osiąga wartości dodatnie mówi się
o wzroście liczebnym populacji zamieszkującej dany obszar. JeŜeli wartości są
ujemne wówczas liczba ludności zamieszkująca obszar w danym roku maleje.
Wartość przyrostu naturalnego na poziomie zero świadczy o równowadze między
liczbą urodzeń i zgonów występującą na danym obszarze.
―
1. Potencjał demograficzny Warmii i Mazur w latach 2003–2012
Województwo warmińsko-mazurskie jest piątym pod względem
powierzchni województwem w Polsce i obejmuje obszar 24173 kilometrów
kwadratowych. W jego skład wchodzi 19 powiatów ziemskich i dwa powiaty
grodzkie – miasta Olsztyn i Elbląg, które jednocześnie są największymi miastami
województwa, ośrodkami przemysłowymi, usługowymi i kulturalnymi. Olsztyn
w latach 2003–2012 zamieszkiwało średnio 175 tys. osób, a Elbląg 126 tys.
Najsłabiej zaludnionymi powiatami ziemskimi województwa są powiaty
węgorzewski oraz gołdapski. Natomiast największa liczba osób zamieszkuje
powiaty ziemskie olsztyński i ostródzki. Liczbę ludności w województwie
warmińsko-mazurskim w analizowanym okresie przedstawiono na Wykresie 1.
Wykres 1. Liczba ludności w województwie warmińsko-mazurskim w latach
2003–2012
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gov.pl (05.06.2014)]
Sytuacja demograficzna Warmii i Mazur w latach 2003-2013
35
Na jeden kilometr kwadratowy przypadało w latach 2003–2009 59 osób,
a od 2010 roku przypada 60 osób. Przy średniej krajowej dla Polski w tych samych
latach na poziomie 122 i 123 osoby przypadające na kilometr kwadratowy.
Warmińsko-mazurskie wraz z województwem podlaskim naleŜy do obszarów
o najniŜszej gęstości zaludnienia.
Średnio w miastach w Polsce w 2003 roku przypadało na kilometr
kwadratowy 1109 osób, aby w 2012 roku wskaźnik ten osiągnął poziom 1082, gdy
w województwie odpowiednio wielkości te przyjęły wartości 1442 i 1441.
Natomiast na wsi w Polsce przypadało na jeden kilometr kwadratowy
w 2003 roku 50 osób, a w 2013 roku 52 osoby. W przypadku Warmii i Mazur
odpowiednio 24 i 25 osób na kilometr kwadratowy.
Sytuację demograficzną w województwie równieŜ przedstawia
współczynnik feminizacji, który przedstawia liczbę kobiet przypadającą na 100
męŜczyzn (Wykres 2).
NajwyŜsze wartości współczynnik feminizacji przyjął w 2008 roku.
Wówczas na 100 męŜczyzn przypadało 105,2 kobiety. NajniŜsze wartości
współczynnik przyjął w 2010 roku i wyniósł on 104,1 kobiet na 100 męŜczyzn.
Najwięcej kobiet przypada na 100 męŜczyzn w powiatach grodzkich. W mieście
Olsztynie współczynnik w całym analizowanym okresie przyjął wartości
z przedziału między 114–116 kobiet na 100 męŜczyzn. Równie wysokie wartości
odnotowano dla miasta Elbląga, gdzie jego wartość mieściła się w przedziale 108–
109 kobiet.
NajniŜsze wartości współczynnik feminizacji przejmuje w powiecie piskim,
gdzie liczba kobiet i męŜczyzn w analizowanym okresie jest względem siebie
równa.
Wykres 2. Współczynnik feminizacji w województwie warmińsko-mazurskim
w latach 2003–2012
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gov.pl (05.06.2014)]
W 2009 roku urodziło się w województwie najwięcej dzieci, bo aŜ 16 538.
Najwięcej dzieci w analizowanym okresie rodziło się w mieście Olsztynie.
Natomiast najmniej dzieci w województwie przyszło na świat w 2012 roku tylko
36
Anetta Waśniewska
14 330. Najmniej dzieci w analizowanym okresie 2003–2012 urodziło się w
powiecie węgorzewskim, co zostało przedstawione w Tabeli 1.
Tabela 1. Liczba urodzeń w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2003–
2012
Powiaty
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
bartoszycki
609
627
587
652
654
678
664
663
581
580
braniewski
481
444
431
408
446
492
501
462
430
454
działdowski
719
729
739
758
796
811
864
777
726
752
elbląski
661
614
670
614
673
668
661
662
628
597
ełcki
869
884
895
900
954
1011
1038
978
885
862
giŜycki
550
564
580
581
598
618
644
567
538
510
iławski
1032
1040
1042
1074
1118
1161
1136
1098
1066
1016
kętrzyński
661
651
620
651
665
721
713
666
691
614
lidzbarski
435
401
401
432
455
474
453
479
401
404
mrągowski
508
514
524
537
585
564
566
544
469
513
nidzicki
378
393
401
380
385
430
399
349
351
369
nowomiejski
523
512
457
552
525
601
574
623
548
550
olecki
388
381
427
413
377
438
392
396
373
386
olsztyński
1139
1134
1274
1291
1271
1356
1349
1329
1244
1190
ostródzki
1116
1138
1136
1157
1197
1276
1223
1225
1103
1089
piski
648
609
615
626
651
634
696
609
580
534
szczycieński
793
752
806
775
790
833
845
819
773
695
gołdapski
294
293
306
288
353
355
347
330
319
331
węgorzewski
221
221
227
213
228
232
265
217
245
207
m. Elbląg
1098
1105
1104
1173
1175
1197
1306
1170
1080
1043
m. Olsztyn
1373
1507
1534
1619
1720
1789
1902
1808
1719
1634
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gow.pl (05.06.2014)]
Najwięcej osób zmarło w województwie w 2012 roku, a najmniej zgonów
odnotowano dla 2003 roku. NajwyŜszą umieralnością charakteryzują się powiaty
grodzkie, co związane jest z największą liczbą osób je zamieszkującą. Wśród
powiatów ziemskich największą liczbę zgonów odnotowano w powiecie
ostródzkim.
NajniŜszą liczbę zgonów odnotowano dla powiatów ziemskich:
gołdapskiego i węgorzewskiego, co równieŜ związane jest z najniŜszą liczbą
ludności zamieszkującą te obszary w województwie.
Tabela 2. Liczba zgonów w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2003–
2012
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
bartoszycki
Powiaty
558
576
562
582
618
647
627
579
609
572
braniewski
378
414
390
415
405
400
437
417
408
418
działdowski
527
564
571
644
598
586
596
591
624
634
Sytuacja demograficzna Warmii i Mazur w latach 2003-2013
37
elbląski
492
541
530
530
563
557
565
551
533
538
ełcki
662
710
657
697
733
676
711
665
706
686
giŜycki
514
547
545
549
517
568
556
530
569
518
iławski
697
717
720
727
737
726
765
773
764
851
kętrzyński
670
663
669
670
698
716
742
655
689
664
lidzbarski
435
409
454
461
449
439
407
434
424
476
mrągowski
409
409
386
430
408
427
443
424
433
442
nidzicki
278
313
298
322
328
345
336
329
297
352
nowomiejski
380
379
365
349
397
414
409
414
367
431
olecki
307
313
316
314
336
315
301
321
320
341
olsztyński
957
947
997
1005
996
950
1047
998
1025
968
ostródzki
933
844
928
890
960
919
1012
1013
949
1040
piski
467
428
435
464
491
511
512
506
537
547
szczycieński
611
649
598
567
626
594
680
627
595
667
gołdapski
235
223
251
225
264
245
221
270
214
260
węgorzewski
220
236
219
267
241
255
256
236
245
274
m. Elbląg
1084
1218
1202
1235
1233
1202
1197
1214
1222
1281
m. Olsztyn
1211
1172
1328
1257
1322
1319
1367
1395
1410
1455
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gow.pl (05.06.2014)]
Liczbę ludności moŜna równieŜ przeanalizować pod względem przyrostu
naturalnego, czyli róŜnicy między liczbą urodzeń a zgonów. Wówczas do
powiatów, które odnotowały najwyŜsze przyrosty ludności naleŜy zaliczyć powiat
grodzki Olsztyn oraz powiaty ziemskie iławski i olsztyński. Powiaty, które
w analizowanym okresie odnotowały największe ubytki ludności względem
przyrostu naturalnego to: miasto Elbląg i powiaty ziemskie kętrzyński oraz
węgorzewski.
Ogólnie w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2003–2012
odnotowano wzrost liczby ludności. NajwyŜszy przyrost naturalny miał miejsce
w 2008 roku i wyniósł 3528, najniŜszy przyrost odnotowano dla 2012 roku
i osiągnął on tylko 915 osób (Wykres 3).
Wykres 3. Urodzenia Ŝywe i zgony ogółem w województwie warmińskomazurskim w latach 2003–2013
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gow.pl (05.06.2014)]
38
Anetta Waśniewska
Liczbę ludności moŜna takŜe przeanalizować pod względem salda migracji:
wewnętrznej i zewnętrznej. Najczęściej w województwie migrowali mieszkańcy
w 2006 roku, a najrzadziej w 2003 roku. Najczęściej w analizowanym okresie
przemieszczali się mieszkańcy powiatu olsztyńskiego (saldo migracji miało
dodatnie wartości). Natomiast najwięcej osób opuściło powiaty ostródzki,
kętrzyński i bartoszycki. Migracje wewnętrzne związane są poszukiwaniem pracy,
czy dotyczą wyjazdów, których celem jest podnoszenie kwalifikacji, wiedzy, czy
wykształcenia. Szczegółowe dane dotyczące salda migracji wewnętrznych
przestawiono w Tabeli 3.
Tabela 3. Saldo migracji wewnętrznych w województwie warmińsko-mazurskim
w latach 2003–2012
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
bartoszycki
Powiaty
–268
–299
–383
–504
–455
–381
–373
–339
–383
2012
–397
braniewski
–156
–229
–295
–313
–249
–209
–217
–339
–386
–365
–151
działdowski
–202
–212
–167
–217
–240
–163
–238
–175
–234
elbląski
–131
–153
–163
–151
–211
–151
–111
4
–38
–22
–16
–13
9
–27
29
94
109
99
202
190
giŜycki
–63
–110
–149
–228
–232
–161
–156
–68
–56
–25
iławski
–200
–132
–266
–373
–288
–208
–112
–168
–158
–132
ełcki
kętrzyński
–307
–332
–437
–602
–420
–364
–300
–273
–301
–319
lidzbarski
–127
–141
–119
–282
–229
–138
–118
–187
–144
–138
mrągowski
–144
–210
–200
–172
–186
–173
–113
–176
–129
–67
nidzicki
–228
–130
–165
–165
–211
–217
–205
–204
–187
–156
nowomiejski
–151
–83
–98
–145
–54
–84
–98
–115
–124
–186
olecki
–154
–88
–146
–175
–168
–118
–118
–120
–92
–126
olsztyński
444
512
648
296
643
770
758
966
759
604
ostródzki
–331
–276
–411
–607
–488
–490
–387
–307
–312
–287
–206
piski
–311
–220
–142
–304
–282
–266
–330
–203
–239
szczycieński
–223
–169
–177
–427
–232
–195
–153
–110
–149
–202
–46
–86
–88
–207
–147
–109
–102
–157
–147
–102
gołdapski
węgorzewski
91
–113
–42
–134
–100
–75
–110
–101
–117
–41
m. Elbląg
–126
–258
–381
–317
–278
–314
–243
–326
–484
–423
m. Olsztyn
466
224
74
–13
6
–147
–167
–407
–277
–36
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gow.pl (05.06.2014)]
RównieŜ zmiany liczby mieszkańców województwa moŜna rozpatrzyć
poprzez wielkości salda migracji zewnętrznej, czyli wyjazdów mieszkańców poza
województwo warmińsko-mazurskie. Najczęściej mieszkańcy Warmii i Mazur
migrują do województw pomorskiego i mazowieckiego. Natomiast wyjazdy
zagraniczne to przede wszystkim Niemcy i Anglia. Wyjazdy do Niemiec związane
są z uwarunkowaniami historycznymi tych obszarów. Przed II wojną światową
tereny te zamieszkiwane były przez Niemców lub ludność pochodzenia
niemieckiego. Po wojnie część z tych osób wyjechała zagranicę. Obecne wyjazdy
Sytuacja demograficzna Warmii i Mazur w latach 2003-2013
39
związane są z moŜliwością odwiedzenia rodziny i jednoczesnym zarobkiem. Wiele
z tych osób nie wraca do miejsca zamieszkania (Tabela 4).
Tabela 4. Saldo migracji zewnętrznych w województwie warmińsko-mazurskim
w latach 2003–2012
Powiaty
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
bartoszycki
–17
–12
–28
–62
–25
–42
–
7
17
braniewski
–8
9
–
–21
–6
–8
6
13
6
–29
–1
działdowski
–16
4
–8
–49
–23
–5
3
7
–2
–5
elbląski
–11
–14
–12
–61
–58
–30
14
1
–10
–10
ełcki
–39
–55
–81
–134
–96
–45
14
86
90
64
giŜycki
–25
1
–13
–32
–23
–10
–17
5
23
19
iławski
–43
–17
–61
–138
–35
–15
–9
–11
–5
–14
kętrzyński
–63
–77
–72
–115
–65
–72
–2
–1
–25
–36
lidzbarski
–11
3
10
–67
–25
–7
11
–3
7
–2
mrągowski
–13
–44
–76
–130
–93
–40
17
1
7
18
–
1
–14
–4
–16
–8
2
1
–
–3
nidzicki
nowomiejski
4
3
2
–31
1
–10
7
7
–12
–1
–4
–2
–7
–44
31
–6
19
13
5
13
olsztyński
–127
–149
–175
–224
153
–77
–33
11
4
–3
ostródzki
–73
–90
–109
–277
–136
–135
–34
–33
54
–60
piski
–59
–27
–21
–84
–85
–28
–3
4
7
–
olecki
szczycieński
–7
–16
–51
110
–42
–33
30
–
–7
–23
gołdapski
7
–4
2
–34
–9
–11
1
–10
–6
–7
węgorzewski
6
–4
10
–1
1
–10
–3
2
12
7
m. Elbląg
–40
–33
–26
–4
18
–2
5
–7
–43
–46
m. Olsztyn
–64
–19
–107
–305
–150
–145
–38
–78
–58
–55
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gow.pl (05.06.2014)]
Kwestie dochodów ludności Warmii i Mazur moŜna przedstawić jako
przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w relacji do średniej krajowej przy
załoŜeniu, Ŝe wartości dla Polski są równe 100 (Wykres 4).
Na Warmii i Mazurach we wszystkich powiatach ziemskich dochody
ludności są poniŜej średniej krajowej. Wahają się w przedziale między 65,3
w powiecie gołdapskim w 2007 roku do poziomu maksymalnego 87,9 w 2003 roku
w powiecie piskim. Jedynie w mieście Olszynie w analizowanym okresie dla
siedmiu lat (2003–2007, 2009–2010) dochody ludności były wyŜsze od średniej
krajowej i mieściły się w przedziale między 100,2–104,0. W mieście Elblągu
dochody powyŜej średniej krajowej odnotowano tylko w analizowanym okresie
w 2003 roku i wyniosły one 101,1.
40
Anetta Waśniewska
Wykres 4. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w relacji do średniej
krajowej w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2003–2012
(Polska=100)
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gow.pl (05.06.2014)]
Województwo warmińsko-mazurskie naleŜy do województw o niskim
poziomie dochodów przypadających na jednego mieszkańca. Na tym obszarze
występuje równieŜ najwyŜsza stopa bezrobocia, a co za tym idzie takŜe największa
liczba osób Ŝyje z zasiłków i zapomóg [Strategia rozwoju społecznogospodarczego województwa warmińsko-mazurskiego do roku 2025 2013].
Procentowy udział osób bezrobotnych w stosunku do osób w wieku
produkcyjnym przedstawiono w Tabeli 5. NajwyŜszą stopą bezrobocia
charakteryzują się powiaty leŜące w bezpośrednim sąsiedztwie z Obwodem
Kaliningradzkim. Do tych powiatów naleŜy zaliczyć powiaty: bartoszycki,
braniewski, kętrzyński, węgorzewski i gołdapski. W powiatach tych co czwartapiąta osoba w wieku produkcyjnym w latach 2003–2006 pozostawała bez pracy.
Od 2007 roku odnotowuje się tendencję malejącą, która jest wynikiem między
innymi wyjazdów osób młodych do pracy lub na. RównieŜ spadek stopy
bezrobocia moŜna powiązać ze starzeniem się społeczeństwa Warmii i Mazur.
Liczba osób w wieku zdolności do pracy wzrosła w analizowanym okresie, ale
nieznacznie. DuŜa grupa osób w wieku produkcyjnym nie stara się znaleźć pracy.
Często charakteryzują się oni tzw. zjawiskiem zapamiętywania zachowania
pokoleń, gdzie młoda osoba postępuje tak jak jej rodzice. RównieŜ sytuację tą
moŜna powiązać z duŜą liczbą funkcjonujących na tym obszarze byłych
państwowych gospodarstw rolnych, słabą komunikacją drogą, złą dostępnością
pociągów i autobusów. Słabe skomunikowanie nie zachęca ludzi do poszukiwania
rozwiązań trudnej sytuacji Ŝyciowej. Ludzie młodzi, którzy wyjeŜdŜają
z województwa najczęściej po uzyskaniu wykształcenia, czy znalezieniu lepiej
płatnej pracy nie wracają w swoje rodzinne strony [Strzelecki 2003].
Od 2010 roku zauwaŜalny jest napływ w okolice Mazur osób w wieku
poprodukcyjnym przede wszystkim z województwa mazowieckiego. Dotyczy to
osób majętnych, które stwierdziły, Ŝe resztę Ŝycia chcą spędzić na „łonie natury”.
Postanawiają się tu osiedlić, budują domy i doŜywają późnej starości.
Sytuacja demograficzna Warmii i Mazur w latach 2003-2013
41
Tabela 5. Stopa bezrobocia w województwie warmińsko-mazurskim w latach
2003–2012
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
bartoszycki
Powiaty
25,2
24,2
23,6
20,1
17,7
17,3
19,3
16,7
16,7
2012
16,6
braniewski
24,4
23,8
23,2
20,7
18,7
15,6
16,9
15,2
15,3
16,1
działdowski
22,1
20,9
17,8
13,3
10,7
11,7
14,9
13,5
13,5
15,0
elbląski
23,7
22,3
199
16,6
12,1
11,9
14,6
14,4
13,9
14,8
ełcki
19,3
18,1
16,6
14,8
11,8
10,9
13,6
13,4
13,6
14,7
giŜycki
21,3
21,2
19,7
17,5
13,2
8,6
10,8
10,0
8,6
9,6
iławski
17,9
16,3
15,6
12,9
7,7
6,1
6,9
6,6
7,5
7,7
kętrzyński
19,9
19,6
18,8
16,3
12,7
11,3
14,3
13,7
14,4
15,0
lidzbarski
22,8
23,0
21,5
19,6
16,0
13,2
15,8
14,1
13,8
13,6
mrągowski
23,0
20,7
18,4
15,4
13,3
11,1
12,7
12,3
12,1
13,1
nidzicki
20,0
19,9
16,7
13,4
10,5
9,6
10,4
9,6
10,2
11,4
nowomiejski
18,4
17,6
17,7
15,2
11,1
7,6
11,2
11,4
12,6
13,0
14,4
olecki
20,9
19,1
18,2
15,7
11,7
13,7
14,4
13,1
13,5
olsztyński
17,8
16,0
14,6
12,2
9,1
7,1
9,9
9,5
9,7
10,5
ostródzki
22,1
20,1
18,7
16,0
12,2
10,1
13,2
11,2
11,8
12,8
15,5
piski
22,5
23,4
22,6
17,8
15,0
14,0
16,8
16,2
16,8
szczycieński
20,1
18,5
17,9
15,3
12,4
11,4
14,3
14,3
13,9
14,0
gołdapski
28,3
26,6
23,7
19,5
14,0
13,2
14,4
11,7
12,3
13,6
węgorzewski
24,5
23,7
22,0
20,3
16,7
13,5
14,6
13,6
14,1
15,1
m. Elbląg
15,5
14,1
12,1
9,8
7,0
6,0
8,3
9,2
8,9
9,6
m. Olsztyn
8,4
7,6
6,4
4,7
3,1
3,0
5,1
5,0
5,3
6,3
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gow.pl (05.06.2014)]
Niska stopa bezrobocia występuje w powiatach ziemskich sąsiadujących
z województwami ościennymi. Ludność zamieszkująca te powiaty często migruje
do pracy np. do Warszawy, czy Trójmiasta (na stałe mieszkając w województwie
warmińsko-mazurskim), tam zarabia, by otrzymane pieniądze wydać na Warmii
i Mazurach [Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego województwa
warmińsko-mazurskiego do roku 2025 2013].
NajniŜsza stopa bezrobocia występuje w powiatach grodzkich. Związane jest
to z ich uprzemysłowieniem i funkcjami usługowymi jakie pełnią dla powiatów
ościennych.
Sytuację demograficzną w województwie moŜna rozpatrzyć względem
wieku mieszkańców (Wykres 5).
42
Anetta Waśniewska
Wykres 5. Liczba ludności województwa warmińsko-mazurskiego z podziałem na
wiek przedprodukcyjny, produkcyjny i poprodukcyjny w latach 2003–2012
Źródło: [dane GUS, Bank Danych Lokalnych, www.stat.gov.pl (05.06.2014)]
Województwo
warmińsko-mazurskie
w
analizowanym
okresie
zamieszkiwało najwięcej osób w wieku produkcyjnym. Liczba tych osób
w analizowanym okresie miała tendencję wzrostową z poziomu 970 tysięcy
w 2003 roku do 995 tysięcy w 2012 roku (wzrost o 25 tysięcy osób).
Budząca niepokój jest sytuacja wśród osób w wieku przedprodukcyjnym
i poprodukcyjnym. Wzrasta liczba osób w wieku poprodukcyjnym z poziomu 189
tysięcy w 2003 roku do 228 tysięcy w 2013 roku (wzrost o 39 tysięcy osób).
Natomiast maleje udział osób w wieku przedprodukcyjnym w ciągu całego
analizowanego okresu. W 2003 roku Warmię i Mazury zamieszkiwało około 270
tysięcy osób w wieku przedprodukcyjnym, by w 2013 roku osiągnąć poziom 228
tysięcy osób (spadek o 42 tysiące osób). Tak znaczące róŜnice wynikają ze wzrostu
średniej długości Ŝycia Polaków, spadku liczby urodzeń przypadających na kobietę
w wieku reprodukcyjnym, zmianą modelu Ŝycia z 2+2, który obowiązywał jeszcze
w ubiegłym wieku, na 2+1 lub 1+1, który dominuje obecnie. Jak równieŜ
podniesieniem średniego wieku kobiet rodzących pierwsze dziecko, który zbliŜa
się w Polsce do poziomu 30 lat. Zakłada się, Ŝe im kobieta później rodzi swoje
pierwsze dziecko, tym spada prawdopodobieństwo urodzenia kolejnych dzieci.
Spadkiem liczby dzieci w rodzinach wśród osób zamieszkujących wsie. RównieŜ
wśród społeczności widoczny jest wzrost świadomości zapobiegania niechcianym
ciąŜą. Co przekłada się na sytuację demograficzną.
Podsumowanie
Województwo warmińsko-mazurskie naleŜy do najsłabiej zaludnionych
województw w Polsce. Liczba ludności w okresie od 2003 roku do 2012 roku na
Warmii i Mazurach wykazywała tendencję wzrostową. Na wzrost ten nie tylko
wpłynęły dodatnie wartości przyrostu naturalnego, ale równieŜ przeliczenie liczby
ludności, które miało miejsce po Narodowym Spisie Powszechnym Ludności
Sytuacja demograficzna Warmii i Mazur w latach 2003-2013
43
w 2011 roku. Na podstawie analizy danych za lata 2003–2009 moŜna byłoby
spodziewać się dalszego spadku liczby osób zamieszkujących analizowany obszar.
Niekorzystną sytuacją, która ma miejsce nie tylko w województwie
warmińsko-mazurskim, ale równieŜ na obszarze Polski, jest wzrost udziału
ludności w wieku poprodukcyjnym do liczby ludności w wieku
przedprodukcyjnym, co moŜe w przyszłości przynieść niekorzystne konsekwencje
związane z wypłatami np. emerytur. RównieŜ niekorzystny jest wzrost liczby osób
w wieku produkcyjnym i przedłuŜenie wieku zdolności do pracy, co w przypadku
i tak wysokiej stopy bezrobocia w województwie moŜe przynieść w konsekwencji
w najbliŜszych latach jej dalszy wzrost.
Bibliografia
1. Holzer J.Z. (2003), Demografia, PWE, Warszawa.
2. Strategia rozwoju społeczno-gospodarczego województwa warmińsko-mazurskiego do roku
2025 (2013), Urząd Marszałkowski w Olsztynie
3. Strzelecki Z. (2003), Problemy demograficzne Polski przed wejściem do Unii Europejskiej,
PWE, Warszawa.
4. Bank Danych Lokalnych, Główny Urząd Statystyczny w Warszawie.
DEMOGRAPHIC SITUATION OF WARMIA AND MASURIA IN
2003–2012 YEARS
Abstract
The province of Warmia and Masuria belongs to poor regions of Eastern Poland. Incomes
of the population are below the national average, and the unemployment rate is one of the
largest in the country. This region is also characterized by low population density.
In the paper will be analysed chosen determinants affecting the demographic situation of
the Warmia-Masuria province in years 2003–2012 with special taking into account the
social potential of the region. Such factors include, among others: the population, the
population density, the natural move, migrations of the population, the unemployment rate,
the income level and the population with the division into the pre–production, production
and industrial age.
The purpose of this article is to present the demographic situation in Warmia and Masuria
in 2003–2012. The analysis is based on data obtained from the Local Data Bank Central
Statistical Office in Warsaw.
Keywords: population, demography
STARZENIE SIĘ SPOŁECZEŃSTWA A
KONKURENCYJNOŚĆ GOSPODARKI
EUROPEJSKIEJ
Hanna Kruk16
Streszczenie
Dla krajów UE w ostatnich latach typowy jest relatywnie niski przyrost naturalny
w połączeniu wydłuŜaniem się czasu trwania Ŝycia – społeczeństwa tych państw starzeją
się. Zmiany te postępują w róŜnym tempie (w zaleŜności od kraju). Postępująca zmiana
struktury demograficznej moŜe mieć teŜ wpływ na konkurencyjność gospodarek
narodowych. Powszechnie przyjmuje się, Ŝe konkurencyjność państw (która jest
utoŜsamiana z produktywnością i efektywnością gospodarki) jest silnie powiązana
z konkurencyjnością funkcjonujących w nich przedsiębiorstw. Ta z kolei zaleŜy m.in. od
pracowników w nich zatrudnionych. Dlatego teŜ, zarówno z punktu widzenia
konkurencyjności przedsiębiorstw, jak i państw europejskich, istotne jest zwiększanie
aktywności zawodowej osób powyŜej 55 roku Ŝycia, co pozwoli na wykorzystanie ich
wiedzy i doświadczenia w osiąganiu przewagi konkurencyjnej. Z uwagi na prawdopodobne
zmniejszanie się liczby ludności w Europie, umiejętność wykorzystania potencjału tej
grupy wiekowej pracowników moŜe się okazać jednym z kluczowych elementów
pozwalających na utrzymanie (lub nawet powiększenie) przewagi konkurencyjnej państw
UE. Celem artykułu jest przedstawienie obecnej sytuacji demograficznej w krajach Unii
Europejskiej oraz działań podejmowanych na poziomie UE mających na celu podniesienie
konkurencyjności jak i rozwiązanie problemu starzenia się społeczeństwa.
Słowa kluczowe: konkurencyjność, zmiany demograficzne, Unia Europejska.
Wstęp
Unia Europejska (UE) dąŜy do tego, aby stać się najbardziej konkurencyjną,
dynamicznie rozwijającą się gospodarką świata. DuŜy nacisk kładziony jest na
innowacyjność i rozwój nowoczesnych technologii. Jednak te załoŜenia naleŜy
skonfrontować ze zmianami demograficznymi zachodzącymi w Europie, które
(jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie działania) mogą negatywnie wpłynąć na
stan gospodarki europejskiej.
W unijnych opracowaniach zwracano juŜ uwagę na problem starzenia się
społeczeństwa europejskiego: coraz niŜszą dzietność połączoną ze zwiększaniem
się oczekiwanej długości Ŝycia i niskim poziomem śmiertelności (skutek poprawy
16
Akademia Morska w Gdyni
46
Hanna Kruk
jakości Ŝycia i postępu w naukach medycznych). Częściowo tę tendencję moŜe
złagodzić napływ imigrantów z krajów pozaunijnych, lecz nie zniweluje on
wszystkich niekorzystnych zmian demograficznych [Świętoniowska 2009, s. 87–
89].
Zarówno władze poszczególnych państw, jak i Komisja Europejska
dostrzegły problem starzejącego się społeczeństwa i juŜ od pewnego czasu starają
się mu zaradzić. Jednym z wielu rozwiązań jest wykorzystanie potencjału osób
starszych (ich aktywizacja zawodowa oraz podwyŜszanie wieku emerytalnego).
W artykule podjęto próbę przedstawienia zachodzących zmian
demograficznych w krajach UE, ich wpływu na konkurencyjność oraz analizę
wybranych dokumentów unijnych, których celem jest przedstawienie priorytetów
i działań zapobiegających niekorzystnym zmianom liczby i struktury ludności
państw UE.
1. Teoretyczne załoŜenia konkurencyjności przedsiębiorstw i państw
Konkurencyjność jest definiowana jako zdolność do skutecznego
konkurowania lub współzawodniczenia podmiotów na rynku [Gaczek, Rykiel
2000, s. 51] albo teŜ jako umiejętność do osiągania sukcesu w procesie
gospodarczej rywalizacji [Winiarski 1999, s. 9]. Konkurencyjność moŜe dotyczyć
przedsiębiorstw, branŜ, regionów lub całych gospodarek narodowych, zawsze
jednak jest pewną właściwością (zdolnością, cechą) badanego podmiotu do
prowadzenia walki konkurencyjnej i osiągania pewnej pozycji wśród
rywalizujących z sobą jednostek [Adamkiewicz-Drwiłło 2002, s. 91–92].
Na poziomie przedsiębiorstw konkurencyjność jest definiowana jako
zdolność do:
1. trwałego rozwoju, zwiększania produktywności i rozwijania rynków zbytu
w warunkach ciągłej konkurencji [Adamkiewicz-Drwiłło 2002, s. 128],
2. sprostania konkurencji, uzyskiwania zysków i zwiększania udziałów rynkowych
[M.K. Nowakowski, podano za: Olczyk 2008, s. 14],
3. uzyskiwania zysków z prowadzonej działalności a takŜe skutecznego,
efektywnego realizowania przyjętych celów [Stankiewicz 2002, s. 36],
4. zaplanowania, wyprodukowania i sprzedania dóbr (usług) lepszych od tych,
które mogą zaoferować konkurenci oraz kompetencja w zakresie wykorzystania
zasobów [J.M. Stamer, podano za: Grabowiecki, Wnorowski 1999, s. 169–170].
Kompleksową definicję konkurencyjności (dotyczącą wielu poziomów
działalności) przyjęła OECD. Konkurencyjność jest zdolnością przedsiębiorstw,
branŜ, regionów czy gospodarek państw do sprostania konkurencji w skali
międzynarodowej, uzyskiwania pewnej, wysokiej stopy zwrotu z prowadzonej
działalności oraz relatywnie wysokiego poziomu zatrudnienia [Skawińska 2002,
s. 74; Stankiewicz 2002, s. 36].
Na poziomie makroekonomicznym (państwa) konkurencyjność jest
utoŜsamiana z:
Starzenie się społeczeństwa a konkurencyjność gospodarki…
47
1. produktywnością, która pozwala na uzyskiwanie wysokiego poziomu Ŝycia
obywateli; a sama z kolei zaleŜy od umiejętnego wykorzystania krajowych
zasobów pracy i kapitału [Porter 2008, s. 176],
2. zdolnością danego kraju do uzyskania szybkiego wzrostu gospodarczego [WEF,
podano za: Skawińska 2002, s. 75],
3. zdolnością gospodarki krajowej do jej ciągłego rozwoju, skutecznego
utrzymywania (lub zwiększania) poziomu produktywności [AdamkiewiczDrwiłło 2002, s. 127–128],
4. zdolnością kraju do wytwarzania dóbr, zdolnych do konkurowania z innymi na
rynkach międzynarodowych, a takŜe do zagwarantowania obywatelom
wysokiego poziomu Ŝycia [S. Charnovitz, podano za: Reboud 1999, s. 36–37],
5. konkurencyjnością przedsiębiorstw działających w danym państwie oraz
sektorów tworzących gospodarkę krajową [Pierścionek 2003, s. 165].
Badacze zajmujący się zagadnieniem konkurencyjności wiąŜą ją z sobą na
róŜnych poziomach: konkurencyjność przedsiębiorstw wpływa na konkurencyjność
gospodarki narodowej. Kluczowym elementem łączącym oba poziomy jest
produktywność. Według M.E. Portera zdolność przedsiębiorstw do uzyskiwania
wysokiego poziomu produktywności (m.in. poprzez podnoszenie jakości
produktów, opracowywanie nowych technologii czy zwiększanie efektywności
produkcji) przekłada się na zwiększanie konkurencyjności państwa poprzez
poprawę jakości Ŝycia jego obywateli [Porter 2008, s. 176].
Autorzy wymieniają wiele czynników konkurencyjności przedsiębiorstw
i państw. W odniesieniu do konkurencyjności przedsiębiorstw moŜna wymienić
następujące determinanty związane z pracownikami i ich potencjałem:
1. M.J. Stankiewicz wymienia kompetencje pracowników (wiedzę, doświadczenie,
zdolności), relacje między pracownikami (w tym stosunki interpersonalne),
postawy (kulturę, wartości, normy, zachowania) [Stankiewicz 2002, s. 93, 104–
109],
2. J.B. Barney wymienia kapitał ludzki (pracownicy i ich wiedza, umiejętności,
doświadczenie i specjalizacje oraz wzajemne relacje między nimi) [Stankiewicz
2002, s. 98–99],
3. H.G. Adamkiewicz-Drwiłło wśród czynników konkurencyjności wymienia
kwalifikacje pracowników [Adamkiewicz-Drwiłło, 2002, s. 131],
4. Z. Pierścionek mówi o konkurencyjności siły roboczej; uwzględnia takŜe
konkurencyjność wiedzy, doświadczenia oraz umiejętności personelu
zarządzającego a takŜe konkurencyjność dotyczącą naboru, motywowania,
szkolenia i wykorzystania potencjału pracowników [Pierścionek 2003, s. 166–
167].
Natomiast konkurencyjność gospodarek narodowych zaleŜy od wielu
czynników, w tym równieŜ czynniki związane z kapitałem ludzkim. Przykładowo:
1. M.E. Porter wśród uwarunkowań czynnikowych wymienia wykwalifikowaną
siłę roboczą [M.E. Porter 2008, s. 182–183],
2. zgodnie z ujęciem WEF przedstawionym w The Global Competitveness Report,
istotne są determinanty związane z systemem edukacji i kształcenia oraz
48
Hanna Kruk
efektywnością
rynku
pracy
[http://www.weforum.org/reports/global–
competitiveness–report–2013–2014].
3. Z.
Pierścionek
wśród
czynników
konkurencyjności
uwzględnia
konkurencyjność siły roboczej [Pierścionek 2003, s. 167].
NiezaleŜnie od rozpatrywanego poziomu (mikro– lub makroekonomicznego)
moŜna przyjąć, Ŝe jednym z czynników determinujących konkurencyjność są
pracownicy. W odniesieniu do przedsiębiorstw mówi się o pracownikach, ich
wiedzy, wykształceniu, doświadczeniu, umiejętnościach czy inteligencji.
Natomiast w wypadku kraju mówi się o zasobach pracy (siły roboczej) czy kapitału
ludzkiego, czyli uwzględnia się dodatkowo kwestie demograficzne i związane
z rynkiem pracy. Jest to więc istotny czynnik determinujący produktywność
i konkurencyjność w skali mikro– i makroekonomicznej.
2. Pracownicy jako czynnik konkurencyjności przedsiębiorstw i
gospodarek narodowych
Rolę pracowników w zwiększaniu konkurencyjności moŜna rozpatrywać na
poziomie mikro– i makroekonomicznym.
Większość opracowań koncentruje się na roli pracowników w zwiększaniu
konkurencyjności przedsiębiorstw. Część autorów zwraca uwagę na fakt, Ŝe
znaczenie pracowników w budowaniu przewagi konkurencyjnej jest niedoceniane.
Najczęściej akcentuje się rolę kadry zarządzającej, pomijając pozostałą grupę
zatrudnionych, mimo Ŝe to kwalifikacje, umiejętności i doświadczenie wszystkich
pracowników (produkcyjnych i administracyjnych, w tym menedŜerów) wpływają
znacząco na ich kreatywność, wydajność pracy, poprawę jej warunków,
produktywność, a więc i tym samym na konkurencyjność przedsiębiorstwa
[Adamkiewicz-Drwiłło 2010, s. 348–352, 357–359].
Badacze wymieniając kapitał ludzki jako czynnik wpływający na
konkurencyjność przedsiębiorstw, uwzględniają kwalifikacje, kreatywność
i wydajność poszczególnych pracowników a takŜe jakość kadr (badawczorozwojowych, technicznych, finansowych i menedŜerskich) [Skawińska 2002,
s. 65].
Pracownicy (oraz ich wiedza, kreatywność i doświadczenie) mają wpływ na
wiele istotnych elementów determinujących poziom konkurencyjności
przedsiębiorstw. MoŜna tutaj wymienić: organizację pracy, kreatywność
i innowacyjność, relacje z otoczeniem.
Kwestie wieku pracowników są rzadko rozpatrywane. Na ogół zwraca się
uwagę na poziom ich wykształcenia i kwalifikacje zawodowe. MoŜna przyjąć, Ŝe
wraz z wiekiem rośnie poziom umiejętności, ogólnej wiedzy i doświadczenia
pracowników. Dlatego teŜ w niektórych przedsiębiorstwach starsi pracownicy
pełnią rolę mentorów pomagając nowozatrudnionym we wdroŜeniu się w ich
obowiązki. Rola starszych pracowników jest równieŜ waŜna ze względu na ich
znajomość starszych produktów i technologii, których nie znają juŜ młodsi
Starzenie się społeczeństwa a konkurencyjność gospodarki…
49
pracownicy. Z drugiej jednak strony, nie wszystkie osoby starsze są w stanie
nadąŜać za rozwojem nowych technologii, co moŜe powodować ich dyskryminację
na rynku pracy.
Badania przeprowadzone przez M. Gawrońskiego i jego zespół
w woj. pomorskim wskazują, Ŝe w wypadku starszych pracowników (50+) cenione
jest ich duŜe doświadczenie, sumienność, lojalność, wiedza fachowa,
odpowiedzialność i dyspozycyjność. Natomiast przyjmuje się takŜe, Ŝe tej grupy
dotyczą problemy zdrowotne, rutyna, brak nowych pomysłów czy niska wydajność
pracy. Same osoby starsze uwaŜają, Ŝe w porównaniu z młodszymi pracownikami
mają mniejsze szanse na rynku pracy [Gawroński i wsp., 2009, s. 19, 22–23].
Podobne badania przeprowadziły takŜe A. Richert-Kaźmierska
i K. Stankiewicz: analizowały one opinie młodszych pracowników
o kompetencjach osób starszych (55+). Ankietowani pozytywnie ocenili wiedzę
i doświadczenie starszych pracowników, ich chęć współpracy i dzielenia się
wiedzą oraz korzyści wynikające z pracy w zespole międzypokoleniowym
[Richert-Kaźmierska, Stankiewicz, 2013].
Zgromadzone dane nie dowodzą jednak, iŜ osoby starsze są mniej
produktywne i mniej innowacyjne mimo pewnego, postępującego spadku
zdolności fizycznych i umysłowych (jest to kwestia indywidualna i moŜe zostać
złagodzona dzięki tzw. zdrowemu stylowi Ŝycia), natomiast przyjmuje się, Ŝe mają
one m.in. większe doświadczenie i potrafią efektywnej wykorzystywać technologie
informacyjne [Komunikat Komisji – Demograficzne przyszłość Europy – od
wyzwania do moŜliwości (COM/2006/0571)].
Umiejętność wykorzystania wiedzy i doświadczenia pracowników starszych
wiekiem róŜni się w zaleŜności od przyjętego stylu zarządzania. W wypadku
modelu japońskiego zakłada się długookresowe zatrudnienie pracowników. Nawet
po osiągnięciu wieku emerytalnego pracownicy dalej zostają w przedsiębiorstwie
lub pracują u kontrahentów. Taka sytuacja dość rzadko pojawia się w modelu
amerykańskim. Natomiast model europejski stanowi pośrednie ogniwo między
wymienionymi, ale bliŜszy jest japońskiemu [Rozkwitalska 2008, s. 87–94].
Na poziomie makroekonomicznym moŜna wyróŜnić dwa kluczowe elementy
związane z zasobami ludzkimi: strukturę demograficzną społeczeństwa oraz
sytuację na rynku pracy (trendy w zatrudnieniu i bezrobociu). Kolejne elementy
łączone z tymi dwoma wymienionymi to: system edukacji, który wpływa na
produktywność pracowników oraz prowadzona polityka gospodarcza
(np. prorodzinna) [Mokrogulski 2007, s. 109–111].
W wypadku kwestii demograficznych istotna jest liczba ludności i czynniki
wpływające na jej zmiany, struktura wiekowa, poziom wykształcenia (oraz
moŜliwość kształcenia się przez całe Ŝycie), poziom bezrobocia (takŜe
rozpatrywany w odniesieniu do wieku osób pozostających bez pracy) czy poziom
wynagrodzeń [Mokrogulski 2007, s. 111–118].
50
Hanna Kruk
3. Zmiany struktury demograficznej w krajach UE i ich konsekwencje
dla gospodarki europejskiej
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0
04
la
t
5- a
9
10 lat
-1
4
15 la
-1 t
20 9 l
-2 at
4
25 lata
-2
30 9 l
-3 at
4
35 lata
-3
40 9 l
-4 at
4
45 lata
-4
50 9 l
-5 at
4
55 lata
-5
60 9 l
-6 at
4
65 lata
-6
70 9 l
-7 at
4
7 la
80 5-7 ta
iw 9l
ię at
ce
j la
t
odsetek populacji
Liczba osób w wieku poprodukcyjnym rośnie i będzie rosła w UE.
Jednocześnie będzie malała liczba dzieci (Rysunek 1), co stanowi jeden
z głównych problemów demograficznych. Według prognoz ta tendencja będzie się
utrzymywać do 2060 roku: w Europie będzie coraz więcej osób starszych (średni
czas trwania Ŝycia równieŜ ma się wydłuŜać), natomiast zmaleje liczba osób
w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym [Europe in figures 2012, s. 114–116;
Giannakouris 2008, s. 3; Świętoniowska 2009, s. 87–88].
2005
2010
2013
Rysunek 1. Zmiany w strukturze wiekowej populacji państw Unii Europejskiej
(UE–28)
Źródło: [Eurostat data dostępu: 06.06.2014]
Projekcja liczebności populacji krajów UE przygotowana wykazuje, Ŝe do
2035 roku liczba mieszkańców będzie rosła, a od 2035 – będzie się zmniejszać.
Średni wiek obywateli UE wydłuŜy się o ponad 7 lat [Giannakouris 2008, s. 1–3].
NaleŜy przy tym pamiętać, Ŝe współczynnik osób w wieku poprodukcyjnym (ang.
old age dependency ratio: współczynnik obciąŜenia ludności w wieku
produkcyjnym ludnością wieku poprodukcyjnym) w krajach UE zwiększa się
i tendencja ta będzie się nadal utrzymywać (Rysunek 2). WydłuŜa się takŜe czas
trwania kariery zawodowej i coraz później obywatele UE przechodzą na emeryturę
[Eurostat].
Starzenie się społeczeństwa a konkurencyjność gospodarki…
51
60
50
40
30
20
10
0
2001
2005
2010
2013
2020
2030
2040
2050
2060
Rysunek 2. Zmiany współczynnika osób w wieku poprodukcyjnym w UE–28
Źródło: [Eurostat data dostępu: 06.06.2014]
Co istotne, bezrobocie wśród osób po 50 roku Ŝycia utrzymuje się na
relatywnie niskim poziomie (Rysunek 3). Znacznie większym problemem
w krajach UE jest bezrobocie wśród osób młodych.
stopa bezrobocia
25,0
20,0
15,0
10,0
5,0
0,0
15-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64
lata
lat
lata
lat
lata
lat
lata
lat
lata
wiek
2005
2010
2013
Rysunek 3. Stopa bezrobocia w krajach Unii Europejskiej (UE–28) w róŜnych
kategoriach wiekowych
Źródło: [Eurostat data dostępu: 06.06.2014]
Ze względu na relatywnie niską liczbę urodzeń (współczynnik dzietności
kobiet w 2012 roku w krajach UE wyniósł 1,58) i wydłuŜający się czas Ŝycia
Europejczyków, niektórzy autorzy prognozują, Ŝe od 2015 w krajach UE liczba
zgonów znacznie przewyŜszać liczbę urodzeń [Giannakouris 2008, s. 5].
Analiza współczynnika aktywności zawodowej i wskaźnika zatrudnienia
wykazuje, Ŝe potencjał osób starszych nie jest wykorzystywany (Tabela 1).
W porównaniu z poprzednim okresem aktywności (wiek 25–54 lata) widoczny jest
52
Hanna Kruk
znaczący spadek wartości tych wskaźników. Co więcej znacznie niŜszą aktywność
zawodową odnotowano w wypadku kobiet [Eurostat].
Tabela 1. Zmiany współczynnika aktywności zawodowej i wskaźnika zatrudniania
dla krajów Unii Europejskiej (UE–28)
Płeć
Kobiety
MęŜczyźni
Wiek
15–24
lata
25–54
lata
55–64
lata
15–24
lata
25–54
lata
55–64
lata
Współczynnik
aktywności zawodowej
2005
2010
2013
Wskaźnik zatrudnienia
2005
2010
2013
40,5
39,6
39,3
32,9
31,6
30,4
75,6
78,1
79,1
68,9
71,2
71,0
35,7
41,0
46,5
33,5
38,5
43,4
47,4
46,1
44,9
38,8
36,1
34,2
91,7
91,6
91,4
85,1
83,8
82,5
55,2
58,9
62,7
51,5
54,5
57,5
Źródło: [Eurostat data dostępu: 14.06.2014]
PowyŜsze dane dotyczące zmian demograficznych w krajach UE
jednoznacznie wskazują na konieczność lepszego wykorzystania potencjału osób
w wieku 55 lat i wyŜszym. Brak jakichkolwiek działań w tym zakresie wpłynie
negatywnie na stan gospodarki europejskiej oraz na finanse publiczne (konieczność
wypłaty świadczeń emerytalnych przy malejącej liczbie osób w wieku
produkcyjnym, a rosnącej – w wieku poprodukcyjnym).
Autorzy zajmujący się badaniem wpływu zmian demograficznych w UE
zwracają uwagę na następujące ich skutki dla krajów europejskich:
1. coraz słabszy wzrost gospodarczy spowodowany brakiem pracowników
[Świętoniowska 2009, s. 97; Komunikat Komisji – Demograficzne przyszłość
Europy – od wyzwania do moŜliwości (COM/2006/0571), http://eurlex.europa.eu],
2. rosnące obciąŜenia dla europejskich systemów emerytalnych (zagraŜające ich
stabilności) oraz wydatków pomoc społeczną i na słuŜbę zdrowia (te ostatnie są
największe w grupie osób po 50 roku Ŝycia) [Chłoń-Domińczak 2003, s. 36–40;
Świętoniowska 2009, s. 88–89, 99–101; Komunikat Komisji – Demograficzne
przyszłość Europy – od wyzwania do moŜliwości (COM/2006/0571)
i Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego
Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – sprostanie
wyzwaniom związanym ze skutkami starzenia się społeczeństwa w UE
(COM/2009/0180), http://eur-lex.europa.eu],
3. rodziny nie zawsze będą sobie w stanie poradzić z długookresową opieką nad
osobami starszymi (w wieku 80+) i nieco młodszymi, ale przewlekle chorymi,
co wiąŜe się z koniecznością dalszej pomocy ze strony [Zielona Księga: Wobec
Starzenie się społeczeństwa a konkurencyjność gospodarki…
53
zmian
demograficznych:
nowa
solidarność
między
pokoleniami
(COM/2005/0094) i Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady,
Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów –
sprostanie wyzwaniom związanym ze skutkami starzenia się społeczeństwa
w UE (COM/2009/0180), http://eur-lex.europa.eu],
4. osoby starsze często są w swoisty sposób „wykluczone społecznie” – nie
zawsze są samodzielne, często mają relatywnie niskie dochody czy poruszają
się w wąskim kręgu rodziny i znajomych, w miejscu pracy mogą być
dyskryminowane ze względu na wiek [Błędowski 2003, s. 7–9; RichertKaźmierska 2012, s. 108–109],
5. konieczne będą wydatki na dostosowanie przestrzeni publicznej, środków
transportu, instytucji itp. do potrzeb osób starszych [Błędowski 2003, s. 6–9;
Komunikat Komisji – Demograficzne przyszłość Europy – od wyzwania do
moŜliwości (COM/2006/0571), http://eur-lex.europa.eu],
6. z drugiej strony ta grupa osób staje się coraz bardziej znaczącymi
konsumentami na rynku europejskim dóbr i usług, więc producenci zaczynają
dostosowywać swoją ofertę do ich potrzeb [Demunter 2012, s. 1–6;
Świętoniowska 2009, s. 101; Zielona Księga: Wobec zmian demograficznych:
nowa solidarność między pokoleniami (COM/2005/0094), http://eurlex.europa.eu],
7. co istotne, osoby starsze cieszą się coraz lepszym zdrowiem, Ŝyją dłuŜej –
generalnie, ich jakość Ŝycia ulega poprawie, więc przewiduje się, Ŝe liczba
pracowników w wieku 60+ będzie rosła aŜ do 2030 roku [Komunikat Komisji
do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów – sprostanie wyzwaniom związanym ze
skutkami starzenia się społeczeństwa w UE (COM/2009/0180), http://eurlex.europa.eu].
Unia Europejska, aby zapobiec negatywnym zmianom, postuluje m.in.
promocję aktywności zawodowej kobiet i osób starszych, zachęca do inwestowania
w kapitał ludzki, reform gospodarczych, prac badawczo-rozwojowych i innowacji,
których celem jest zwiększenie produktywności [Komunikat Komisji do
Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów – sprostanie wyzwaniom związanym ze skutkami
starzenia się społeczeństwa w UE (COM/2009/0180), http://eur-lex.europa.eu].
4. MoŜliwości wykorzystania potencjału osób starszych – dokumenty i
działania na poziomie UE
Aby wykorzystać potencjał osób w wieku 55+ część krajów europejskich
wydłuŜyła okres aktywności zawodowej ustawowo opóźniając moment przejścia
na emeryturę. Kolejne kraje zastanawiają się nad takim rozwiązaniem. Jednak
konieczne są takŜe inne rozwiązania (np. polityka prorodzinna, migracyjna), gdyŜ
przy obecnych trendach demograficznych takie działania będą niewystarczające.
54
Hanna Kruk
Zadania w tym zakresie zostały juŜ sformułowane w 2000 roku w tzw.
Strategii Lizbońskiej. Przyjęto wtedy m.in., Ŝe zwiększanie konkurencyjności
gospodarki europejskiej ma nastąpić poprzez tworzenie nowych miejsc pracy,
modernizację systemów ochrony socjalnej, w tym emerytalnych [Świętoniowska
2009, s. 90–91]. Konieczne jest więc m.in. prowadzenie polityki aktywnego
zatrudnienia i podejmowanie działań na rzecz rozwoju umiejętności [Komunikat
Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu
Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – wspólne zobowiązanie na rzecz
zatrudnienia COM/2009/0257: http://eur-lex.europa.eu/]. Jednak wiele załoŜeń
przyjętych w Strategii Lizbońskiej nie zostało zrealizowanych. Ponadto sytuacja
w Europie (równieŜ na rynku pracy) pogorszyła się w trakcie kryzysu (od 2008
roku).
W kolejnej strategii, „Europa 2020” (z 2010 roku), przyjęto, Ŝe gospodarka
europejska ma dąŜyć do inteligentnego, zrównowaŜonego wzrostu gospodarczego
i walki z wykluczeniem społecznym m.in. poprzez tworzenie nowych miejsc pracy.
Ten ostatni priorytet ma zostać osiągnięty przez modernizację rynku pracy
i zwiększenie wskaźnika zatrudnienia do 75% zwiększenie wydajności pracy oraz
zapewnienie lepszego poziomu edukacji. W strategii zwrócono uwagę na fakt, Ŝe
przeciętny Europejczyk pracuje krócej niŜ Amerykanin czy Japończyk, a takŜe
podkreślono zachodzące w krajach UE niekorzystne zmiany demograficzne
[http://ec.europa.eu/
europe2020/index_pl.htm].
Dokumenty unijne generalnie dotyczą dwóch podstawowych problemów:
1. sytuacji demograficznej i sposobach zapobiegania niekorzystnym zmianom
(polityka prorodzinna, migracyjna, ułatwianie łączenia Ŝycia rodzinnego
z karierą zawodową),
2. sytuacji na rynku pracy, tworzenia nowych miejsc pracy, aktywizacji
zawodowej (ze szczególnie osób młodych, kobiet i osób starszych).
Często zwracano takŜe uwagę na niekorzystny wpływ rosnących wydatków
(na słuŜbę zdrowia i zabezpieczenie socjalne) związanych ze starzeniem się
społeczeństwa na równowagę finansów publicznych. Uznano, Ŝe konieczne są
działania związane ze stabilizacją finansów państwa i reformą europejskiego
modelu społecznego [http://eur-lex.europa.eu]. W niektórych dokumentach
powyŜsze problemy były łączone.
Kwestia niekorzystnych zmian demograficznych (starzenia się
społeczeństwa europejskiego) i działania pozwalające na ograniczenie ich
niekorzystnego wpływu na gospodarkę europejską były uwzględniane m.in.:
1. podczas spotkania Rady Europejskiej w Sztokholmie w 2001 roku
[Świętoniowska 2009, s. 110–101],
2. w Komunikacie Komisji Europejskiej z 2005 roku Zielona Księga: Wobec zmian
demograficznych: nowa solidarność między pokoleniami (COM/2005/0094)
[http://eur-lex.europa.eu],
Starzenie się społeczeństwa a konkurencyjność gospodarki…
55
3. w Komunikacie Komisji: Demograficzne przyszłość Europy – od wyzwania do
moŜliwości (COM/2006/0571) z 2006 roku [http://eur-lex.europa.eu],
4. w Komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego
Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – promując
solidarność między pokoleniami (COM/2007/0244) z 2007 roku [http://eurlex.europa.eu],
5. w Komunikacie Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego
Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – sprostanie
wyzwaniom związanym ze skutkami starzenia się społeczeństwa w UE
(COM/2009/0180) [http://eur-lex.europa.eu].
W odniesieniu do moŜliwości wykorzystania potencjału osób starszych
w powyŜszych dokumentach zwracano uwagę na konieczność realizacji
następujących działań: zachęcania tej grupy do pozostania na rynku pracy (tzw.
aktywne starzenie się), tworzenia nowych miejsc pracy, opracowywania nowych
produktów i usług skierowanych do tej grupy odbiorców, zapewnienia równowagi
między pokoleniami, w tym integracji osób starszych z młodszymi (integrację
międzypokoleniową i wewnątrzpokoleniową). W wypadku osób starszych
podkreślano takŜe, Ŝe one chętnie biorą udział w Ŝyciu społecznym (np. jako
wolontariusze) i często chcą kontynuować pracę po przejściu na emeryturę
[http://eur-lex.europa.eu].
Natomiast sytuacji na rynku pracy (co wiąŜe się równieŜ z aktywizacją
zawodową osób starszych) dotyczą następujące unijne dokumenty:
1. wspomniany juŜ Komunikat Komisji: Demograficzne przyszłość Europy – od
wyzwania do moŜliwości (COM/2006/0571) [http://eur-lex.europa.eu],
2. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego
Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – wspólne
zobowiązanie na rzecz zatrudnienia (COM/2009/0257) [http://eurlex.europa.eu],
3. Europejska strategia zatrudnienia opracowana w oparciu o strategię „Europa
2020” [http://ec.europa.eu/social],
4. opracowany w 2012 roku Pakiet dotyczący zatrudnienia (ang. employment
package) [http://ec.europa.eu/social].
W wypadku tych dokumentów poruszane są najczęściej następujące kwestie:
wykształcenie pracowników (a ściślej: zgodność kierunków kształcenia
z obecnymi i przyszłymi potrzebami rynku), tworzenie nowych, lepszych miejsc
pracy oraz zwiększania dynamiki rynku pracy. Grupa osób starszych rzadko była
wyróŜniana. MoŜna przyjąć, Ŝe dotyczą jej następujące przyjęte priorytety
i podejmowane działania: wspomniane juŜ poprzednio wydłuŜanie okresu
aktywności zawodowej, zwiększenie elastyczności i bezpieczeństwa zatrudnienia
(ang. flexicurity), poprawa jego jakości, wspieranie przedsiębiorczości,
samozatrudnienia, finansowanie szkoleń, zachęcanie do ustawicznego kształcenia
i podnoszenia kwalifikacji zawodowych, uczenie się przez całe Ŝycie (ang. lifelong
learning), utrzymanie osób juŜ będących na rynku pracy i przyciągnięcie nowych
56
Hanna Kruk
(m.in. poprzez ograniczenie moŜliwości korzystania z wcześniejszych emerytur)
[http://eur-lex.europa.eu, http://ec.europa.eu/social].
Podsumowanie
Zmiany demograficzne zachodzące w krajach Unii Europejskiej – starzenie
się społeczeństwa – będą wymuszały zmiany w polityce gospodarczej
poszczególnych państw. WydłuŜany jest okres aktywności zawodowej
i przesuwany w czasie moment przejścia na emeryturę (podwyŜszany jest
ustawowy wiek emerytalny i – jak w wypadku Polski – zrównywany jest wiek
emerytalny kobiet i męŜczyzn). Jednak te działania mogą okazać się
niewystarczające wobec zmian na europejskim rynku pracy. Wśród osób w wieku
55 i starszych duŜo osób nie jest aktywnych zawodowo. Konieczna są działania,
aby zwiększyć poziom zatrudnienia w tej grupie osób oraz integracja osób
starszych z tymi z młodszych pokoleń. Istotne jest równieŜ wprowadzenie
elastycznych form zatrudnienia (moŜliwość pracy na odległość, w niepełnym
wymiarze godzin) ułatwiających osobom starszym aktywność zawodową a takŜe
uczenie się przez całe Ŝycie.
Unia Europejska prowadzi działania, których celem jest zapobieganie
negatywnym skutkom starzenia się społeczeństwa oraz poprawa sytuacji na rynku
pracy. Oba typy działań muszą się uzupełniać, aby poprawić konkurencyjność
gospodarki europejskiej.
Wiele zaleŜy od ustalenia priorytetów i realizacji zadań nie tylko przez
poszczególne państwa członkowskie, ale i na poziomie Unii Europejskiej. Część
podjętych działań przynosi rezultaty: moŜna to zaobserwować analizując
współczynnik aktywności zawodowej i wskaźnik zatrudnienia (Tabela 1).
Widoczny jest wzrost tych wskaźników szczególnie w wypadku osób po 55 roku
Ŝycia. Konieczne są jednak dalsze działania, aby osiągnąć załoŜone cele, zatrzymać
odpływ starszych, najbardziej doświadczonych pracowników z rynku pracy
i zapobiec spowolnieniu wzrostu gospodarczego, którego przyczyną byłyby
niekorzystne zmiany demograficzne.
Bibliografia
1. Adamkiewicz-Drwiłło H.G. (2002), Uwarunkowania konkurencyjności przedsiębiorstw, WN
PWN, Warszawa.
2. Adamkiewicz-Drwiłło H.G. (2010), Konkurencyjność przedsiębiorstw w świetle uwarunkowań
współczesnej gospodarki, TNOiK, Toruń.
3. Błędowski P. (2003), Polityka społeczna wobec ludzi starych w Polsce a w Unii Europejskiej,
[w:] Starzenie się populacji wyzwaniem dla polityki społecznej. Materiały konferencyjne, (red.)
M. Szlązak, ROPS w Krakowie, Kraków.
4. Chłoń-Domińczak A. (2003), Wpływ starzenia się ludności na wydatki socjalne, [w:] Starzenie się
populacji wyzwaniem dla polityki społecznej. Materiały konferencyjne, (red.) M. Szlązak, ROPS
w Krakowie, Kraków.
Starzenie się społeczeństwa a konkurencyjność gospodarki…
57
5. Demunter Ch., Europeans aged 65+spent a third more on tourism in 2011 compared with 2006,
Statistics in focus, Eurostat, nr 43/2012.
6. Europejska strategia zatrudnienia, Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia, Pakiet
dotyczący zatrudnienia: http://ec.europa.eu/social/ (14.06.2014)
7. Eurostat – dane statystyczne: epp.eurostat.ec.europa.eu (06.06.2014).
8. Gaczek, W.M., Rykiel Z. (2000), Konkurencyjność regionów a regionalizm ekonomiczny,
[w:] Polityka regionalna i jej rola w podnoszeniu konkurencyjności regionów, (red.) M. Klamut,
L. Cybulski, Wyd. AE im. O. Langego we Wrocławiu, Wrocław.
9. Gawroński M., Kulig A., Niklas G., Pawłak D., Sarrazin H., Zieliński P. (2009), Równi na rynku
pracy? Analiza sytuacji absolwentów i osób w wieku 50+ w województwie pomorskim. Wyniki
badań, WSB w Gdańsku, CRSW TEB Akademia sp. z o.o., Gdańsk.
10. Giannakouris K., Ageing characterises the demographic perspectives of the EUropean societes,
Statistics in focus, Eurostat, nr 72/2008.
11. Grabowiecki J., Wnorowski H. 1999, Increase of competitivness in peripherial regions. The case
of the north-eastern region of Poland, [w:] Increasing regional competitiveness. Polish and
British experience, (red.) B. KoŜuch, TNOiK, Toruń.
12. Komisja Europejska: http://ec.europa.eu/social (06.06.2014).
13. Komunikat Komisji – Demograficzne przyszłość Europy – od wyzwania do moŜliwości
(COM/2006/0571), http://eur-lex.europa.eu (14.06.2014).
14. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów – promując solidarność między pokoleniami
(COM/2007/0244), http://eur-lex.europa.eu (14.06.2014).
15. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów – wspólne zobowiązanie na rzecz zatrudnienia
(COM/2009/0257), http://eur-lex.europa.eu (14.06.2014).
16. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów – sprostanie wyzwaniom związanym ze skutkami starzenia się
społeczeństwa w UE (COM/2009/0180), http://eur-lex.europa.eu (14.06.2014).
17. Mokrogulski M. (2007), Zasoby ludzkie, [w:] Polska. Raport o konkurencyjności 2007, (red.)
M.A. Weresa, SGH w Warszawie, Warszawa.
18. Olczyk M (2008)., Wybrane definicje konkurencyjności, [w:] Konkurencyjność. Poziom makro,
mezo i mikro, (red.) N. Daszkiewicz, WN PWN, Warszawa.
19. Pierścionek Z. (2003), Strategie konkurencji i rozwoju przedsiębiorstwa, WN PWN, Warszawa.
20. Porter M.E. (2008), On competition, Chapter 6: The competitive advantage of nations, A Harvard
Business Review Book.
21. Reboud L (1999)., Ekologia i konkurencyjność. Raport wstępny, [w:] Wspólnota Europejska
a środowisko naturalne. Konferencja w Angers, (red.) J. C. Masclet. Źródła i Monografie nr 182,
Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin.
22. Richert-Kaźmierska A. (2012), Problemy aktywizacji zawodowej osób starszych,
[w:] Ekonomiczne i społeczne aspekty funkcjonowania współczesnego rynku pracy, (red.)
D. Kotlorz, Studia Ekonomiczne, Zeszyty Naukowe Wydziałowe UE w Katowicach, Katowice.
23. Richert-Kaźmierska A., Stankiewicz K., Kompetencje pracowników 55+ w opinii pracowników
z młodszych grup wiekowych, E-mentor nr 1/2013, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul
/index/numer/48/id/984 (13.06.14).
24. Rozkwitalska M (2002)., Zarządzanie międzynarodowe a modele zarządzania: amerykański,
azjatycki, europejski, globalny, Organizacja i Kierowanie, nr 2/2008.
25. Skawińska E., Reakcje na zmiany a konkurencyjność przedsiębiorstw, [w:] Konkurencyjność
przedsiębiorstw – nowe podejście, (red.) E. Skawińska. WN PWN, Warszawa.
26. Stankiewicz M.J. (2002), Konkurencyjność przedsiębiorstwa. Budowanie konkurencyjności
przedsiębiorstwa w warunkach globalizacji, TNOiK, Toruń.
27. Strategia “Europa 2020”: http://ec.europa.eu/europe2020/index_pl.htm (14.06.2014).
28. Świętoniowska J., Starzenie się społeczeństwa europejskiego w kontekście kryzysu światowego.
Czy UE nadal ma szansę stać się najbardziej konkurencyjną gospodarką światową?, Zeszyty
Naukowe Zakładu Europeistyki, WSIiZ w Rzeszowie, nr 3/2009.
58
Hanna Kruk
29. The Global Competitveness Report: http://www.weforum.org/reports/global-competitivenessreport-2013-2014 (31.05.2014).
30. Winiarski B. (1999), Konkurencyjność: Kryterium wyboru czy kierunek strategii i cel pośredni
polityki regionalnej? [w:] Konkurencyjność regionów, (red.) M. Klamut, Wyd. AE im.
O. Langego we Wrocławiu, Wrocław.
31. Zielona Księga: Wobec zmian demograficznych: nowa solidarność między pokoleniami
(COM/2005/0094), http://eur-lex.europa.eu (14.06.2014).
SOCIETY AGEING AND COMPETITIVENESS OF EUROPEAN
ECONOMY
Abstract
For European Union, relatively low natural increase of population has been typical in the
recent years in connection with longer life time – societies ageing. These changes have
different pace (it depends on the country). However such demographic changes also
influence on competitiveness of national economies. Competitiveness of the nations
(identifies with productivity and effectiveness of the economy) is strictly related to
competitiveness of the enterprises. The last one depends (among others) on their workers.
Therefore, to increase competitiveness (in case of enterprises and countries), it is important
to improve and enhance economic activity of people over 55. It would allow to use their
skills and experience to reach competitive advantage. Considering decreasing number of
European citizens, ability to exploit potential of older workers may be one of crucial factors
enabling maintenance (or even improvement) of EU competitveness. The aim of the paper
is to present current European demographic state and main documents and actions (at EU
level) to increase competitiveness and solve the problem of ageing.
Keywords: competitveness, demographic changes, European Union
INNOWACJE SPOŁECZNE W PERSPEKTYWIE
ZMIAN DEMOGRAFICZNYCH
Marzena Grzesiak17
Streszczenie
Zmiany demograficzne zmuszają władze poszczególnych państw, jak równieŜ Unii
Europejskiej do poszukiwania sposobów rozwiązania pojawiających się w związku z nimi
problemów. Konkretne działania zostały zdefiniowane m.in. w strategii Europa 2020.
W wielu krajach, szczególnie będących liderami innowacyjności, wykorzystuje się
rozwiązania, które mogą być wykorzystane w innych regionach, po odpowiedniej ich
analizie i ewentualnej adaptacji.
W rozdziale są przedstawione przykłady innowacji społecznych, które mogą być
wykorzystane w innych krajach/ przedsiębiorstwach jako dobre praktyki.
Słowa kluczowe: zmiany demograficzne, innowacje społeczne
Wstęp
Funkcjonowanie w warunkach globalizacji, narastającej konkurencji oraz
presji na zwiększanie innowacyjności zmusza organizacje do poszukiwania coraz
to nowych sposobów pobudzenia przedsiębiorczości i kreatywności pracowników.
Obserwowane i prognozowane w krajach europejskich zmiany
demograficzne niosą ze sobą zagroŜenia, ale teŜ mogą otworzyć nowe moŜliwości
dla instytucji, organizacji i osób prywatnych w obszarze tworzenia i wdraŜania
innowacji społecznych.
W rozdziale przedstawione zostaną kierunki działań określone w strategii
Europa 2020 odpowiadające pośrednio lub bezpośrednio na skutki zmian
demograficznych. Podane zostaną takŜe przykłady dobrych praktyk dotyczące
wdraŜania rozwiązań umoŜliwiających zagospodarowania potencjału osób
starszych i kobiet w wybranych krajach Regionu Morza Bałtyckiego,
zapobiegające wykluczeniu społecznemu.
1. Konsekwencje zmian demograficznych – wybrane działania w
strategii Europa 2020
Skutki zmian demograficznych zostały przedstawione w rozdziale
1 niniejszego opracowania [Sobczak], poniŜej zatem zamieszczone zostaną tylko
17
Politechnika Gdańska, Wydział Zarządzania i Ekonomii
60
Marzena Grzesiak
główne konkluzje wynikające z prognoz demograficznych przedstawionych
w załączniku 1 tego rozdziału. Prezentowane dane18 dotyczą krajów Regionu
Morza Bałtyckiego oraz krajów Skandynawskich.
Analizując dostępne dane moŜna zauwaŜyć, Ŝe:
1. Wzrost populacji spodziewany jest w krajach Skandynawskich: Danii,
Finlandii, Norwegii i Szwecji.
2. Procentowy udział męŜczyzn w populacji będzie niŜszy niŜ kobiet niemal we
wszystkich badanych krajach, z wyjątkiem Szwecji i Norwegii.
3. Udział osób w wieku przedprodukcyjnym w populacji będzie systematycznie
malał. Największy spadek jest prognozowany dla Polski. MoŜe to powodować
problemy w szeroko pojętym systemie edukacji.
4. RównieŜ systematycznie maleć będzie udział w populacji osób w wieku
produkcyjnym, co moŜe m.in. powodować zagroŜenia systemów
emerytalnych przez wzrost liczby świadczeniobiorców przy jednoczesnym
zmniejszeni liczby osób odprowadzających składki do systemu, a takŜe wzrost
obciąŜenia systemu opieki zdrowotnej.
5. W badanych krajach spodziewany jest wzrost populacji w wieku
poprodukcyjnym, największy w Polsce i na Łotwie. W roku 2060 udział
w populacji osób powyŜej 65 roku Ŝycia będzie wynosił od 26 do 39%.
Kwestie starzenia się społeczeństw są podnoszone na róŜnych forach.
RównieŜ podczas opracowywania strategii Europa 2020 zwrócono uwagę na
szereg potencjalnych problemów, z którymi kraje europejskie będą się zmagać
w związku ze zmianami demograficznymi. Określono zatem działania do
zrealizowania w poszczególnych obszarach słuŜące pobudzaniu potencjału
w dziedzinie zrównowaŜonego rozwoju oraz konkurencyjności. Zostały dla
kaŜdego z krajów europejskich przygotowane zalecenia w odpowiedzi na
przygotowane programy reform. Dla Polski dotyczyły one m. in. [Komisja
Europejska 2013, ss.6–8]:
―
„zwiększenia wysiłków na rzecz obniŜenia bezrobocia osób młodych
―
przyjęcia projektu strategii na rzecz uczenia się przez całe Ŝycie
―
zwalczania ubóstwa pracujących oraz segmentacji rynku pracy
―
kontynuowania wysiłków na rzecz zwiększenia udziału kobiet w rynku
pracy
―
przygotowania do ogólnej reformy emerytalnej za pomocą środków
zwiększających szanse starszych pracowników na zatrudnienie, tak aby
podnieść wiek dezaktywizacji zawodowej”.
Pomimo wielu wysiłków podejmowanych przez rządy, państwa czy
organizacje międzynarodowe równieŜ problem ubóstwa i wykluczenia społecznego
nadal stanowi bolączkę wielu państw. Badania przeprowadzane w tym obszarze
wskazują na złoŜoność i wielowymiarowość zagadnienia, co sprawia, Ŝe działania
18
Przedstawione w dalszej części rozdziału dobre praktyki zaczerpnięte zostały z krajów
Skandynawskich pozostających od lat liderami innowacyjności. Natomiast moŜliwości transferu
dobrych praktyk były analizowane w odniesieniu do południowych krajów bałtyckich.
Innowacje społeczne w perspektywie zmian demograficznych
61
mające prowadzić do zmniejszenia skali zjawiska powinny być podejmowane
przez róŜne podmioty, na róŜnych szczeblach. Często teŜ wymagają
zintegrowanego podejścia.
Głębokie zróŜnicowanie regionalne stanowi nie tylko przeszkodę dla
osiągnięcia spójności społeczno-ekonomicznej w Europie, ale teŜ niejednokrotnie
niweczy wysiłki podejmowane na rzecz rozwoju przez poszczególne kraje.
Wykluczenie społeczne, ściśle związane z pojęciem ubóstwa, równieŜ stało
się waŜną kategorią społeczną i polityczną Unii Europejskiej. Uznano je za istotną
barierę wzrostu ekonomicznego i zrównowaŜonego rozwoju, ale takŜe zwrócono
uwagę na zagroŜenia, jakie niesie ono ze sobą dla społeczeństw. [np.
http://ec.europa.eu/europe2020/pdf/themes/33_poverty_and_socil_inclusion_02.pdf]
W ramach działań społecznych w Unii Europejskie, a przedtem we
Wspólnocie Europejskiej realizowano szereg programów umoŜliwiających
aktywizację grup zagroŜonych wykluczeniem. [szerszej na ten temat: Grzesiak,
Richert-Kaźmierska 2014]
Na szczeblu europejskim podjęto takŜe szereg inicjatyw zmierzających do
osiągnięcia celów określonych w strategii Europa 2020, a dotyczących kwestii
społecznych i/ lub demograficznych.
W 2010 roku uruchomiono Europejską Platformę Współpracy w Zakresie
walki z ubóstwem i wykluczeniem społecznym. Jest to jedna z inicjatyw
przewodnich strategii Europa 2020. Jej zadaniem jest pomoc krajom Unii
Europejskiej w osiągnięciu jednego z nadrzędnych celów zdefiniowanych
w strategii, a mianowicie walki z ubóstwem i wykluczeniem około 20 mln ludzi.
W ramach platformy realizowany jest szereg działań w obszarze:
―
dostarczania narzędzi umoŜliwiających formułowanie i wdraŜanie rozwiązań
systemowych (politycznych) do walki z ubóstwem;
―
stanowienia funduszy UE umoŜliwiających osiągnięcie spójności społecznej
zdefiniowanej w strategii Europa 2020;
―
rozwoju podejścia opartego na udokumentowanych przykładach wdroŜeń
innowacji społecznych;
―
propagowaniu partnerstwa oraz ekonomii społecznej;
―
poprawy koordynacji działań podejmowanych przez państwa członkowskie
UE.
Inną inicjatywą Komisji Unii Europejskiej jest Program na rzecz nowych
umiejętności i zatrudnienia [Komisja Europejska (2011)a; Komisja Europejska
(2011)b]. Ma ona przede wszystkim umoŜliwić osiągnięcie wskaźnika zatrudnienia
osób w wieku produkcyjnym na poziomie 75% (w Polsce – 71%). Ponadto
oczekuje się, Ŝe proponowane w ramach przedsięwzięcia działania przyczynią się
do osiągnięcia innych celów strategii Europa 2020, jakimi są: obniŜenie wskaźnika
osób przedwcześnie kończących naukę, zwiększenie odsetka studentów
(politechnik oraz uniwersytetów) czy teŜ zmniejszenie odsetka osób zagroŜonych
ubóstwem i wykluczeniem społecznym. W związku z tym podejmowane kroki
powinny przede wszystkim:
62
Marzena Grzesiak
zmierzać do przyspieszenia reform słuŜących zwiększaniu elastyczności
i bezpieczeństwa zatrudnienia;
―
umoŜliwiać dostosowanie kwalifikacji pracowników do zidentyfikowanych
potrzeb rynku pracy (zachęcanie do inwestowania w szkolenia);
―
poprawiać jakość i warunki pracy;
―
tworzyć warunki do kreowania nowych miejsc pracy.
―
Nieco węŜszy zakres działań obejmuje zapoczątkowana w 2008 roku inicjatywa Nowe
umiejętności
w
nowych
miejscach
pracy.
Stanowi
ona
jeden
z czterech głównych obszarów omawianego powyŜej programu i ma przede wszystkim
zapewnić:
―
―
―
„lepsze przewidywanie przyszłych potrzeb w zakresie kwalifikacji;
lepsze dostosowanie kwalifikacji do potrzeb rynku pracy;
uwzględnienie potrzeb rynku pracy na etapie kształcenia.”
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=568&langId=pl]
[za:
W tym celu mają być wykorzystane m. in.: prognozy Europejskiego Centrum
ds. Rozwoju Kształcenia Zawodowego (CEDEFOP), analizy nowych tendencji na poziomie
sektora oraz tworzenie rad ds. umiejętności sektorowych, badania prowadzone przez
międzynarodowe organizacje zajmujące się rynkiem pracy (takŜe OECD), opracowywane
Europejskie ramy odniesienia dla kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez
całe Ŝycie19, Europejska klasyfikacja umiejętności, kompetencji i zawodów (ESCO)20 oraz
Europejskie ramy kwalifikacji21.
W Polsce równieŜ są podejmowany inicjatyw dotyczące innowacji społecznych, np.
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju ogłosiło w 2013 roku konkurs w ramach Programu
Innowacji Społecznych22. [Program Innowacji Społecznych 2013]
2. Innowacje społeczne jako odpowiedź na problemy pojawiające się
wraz z rozwojem gospodarczym
Pojęcie innowacji doczekało się wielu definicji, ale dla wielu inspiracją była
zaproponowana przez J. A. Schumpeter’a [Schumpeter 1934] określająca
innowację jako specyficzną kombinację wiedzy i innych zasobów wdroŜoną
w praktyce. W swoim opracowaniu Schumpeter zdefiniował pięć typów
innowacji: produktowe, procesowe, modelu biznesowego model, źródła dostaw
oraz fuzje i przejęcia. Istotne jest takŜe odróŜnienie innowacji od pomysłu,
19
Określające osiem kompetencji potrzebnych w społeczeństwie opartym na wiedzy.
(ang. European Skills/Competences, qualifications and Occupations, ESCO) - opisujące
najwaŜniejsze umiejętności, kompetencje i kwalifikacje.
21
Określające kwalifikacje w oparciu o wyniki nauczania, aby moŜna było zrozumieć, co oznaczają
one w praktyce.
22
Jest to program wsparcia sektora nauki, otoczenia gospodarczego oraz sektora organizacji
pozarządowych w zakresie podejmowania i realizacji innowacyjnych działań i inicjatyw społecznych,
bazujących na osiągnięciach nauki i techniki. Skierowany jest do jednostek podejmujących działania
stymulujące rozwój społeczny oraz poprawę jakości Ŝycia społeczeństwa, ze szczególnym
uwzględnieniem tych grup i obszarów, w których istnieje wyjątkowa potrzeba innowacyjnych
rozwiązań i podejmowania nowych inicjatyw społecznych.
20
Innowacje społeczne w perspektywie zmian demograficznych
63
poniewaŜ innowacja związana jest z konkretną aktywnością społeczną dotyczącą
komercjalizacji. Zatem wdraŜanie innowacji jest takŜe przejawem
przedsiębiorczości/ działań przedsiębiorcy. Definicje innowacji ewoluowały od
czysto schumpterowskiego kojarzenia innowacji z działalnością przedsiębiorstw
przemysłowych do akcentowania aspektów społecznych. Innowacje bowiem, we
współczesnym rozumieniu, nie muszą mieć materialnej postaci.
W związku z róŜnorodnością definicji, w literaturze moŜna spotkać wiele
podziałów klasyfikacyjnych innowacji. W zaleŜności od przyjętych kryteriów czy
celu, zidentyfikowane innowacje mogą być przypisane do róŜnych grup.
[Zastempowski 2010, p. 55–71]
W ostatnich latach zainteresowanie teoretyków i praktyków wzbudziły
innowacje społeczne. Są one rezultatem przede wszystkim zachodzących zmian
cywilizacyjnych. Innowacje społeczne są definiowane jako wprowadzanie nowych
pomysłów w odpowiedzi na potrzeby społeczne oraz tworzenie nowych relacji
i obszarów współpracy. Ich celem jest przede wszystkim poprawa poziomu
i jakości Ŝycia ludzi. Zwykle te innowacje dotyczą usług. Innowacje społeczne
powstają w ramach procesu składającego się z czterech podstawowych etapów
[Guide to social innovation 2013, p. 6–9]:
―
identyfikacja niezaspokojonych potrzeb społecznych,
―
rozwój nowych rozwiązań w odpowiedzi na te potrzeby,
―
ocena skuteczności proponowanych rozwiązań,
―
dopasowanie innowacji społecznej, aby osiągnąć najwyŜszą efektywność.
Model innowacji społecznych przedstawia poniŜszy rysunek.
Rysunek 1. Spiralny model innowacji społecznych
Źródło: [Guide to social innovation 2013, s. 9]
Organizacja Bureau of European Policy Advisors proponuje spojrzenie na
innowacje społeczne z trzech perspektyw [BEPA 2011, p. 36–40]:
―
zapotrzebowania społecznego – innowacje kierowane do słabszych grup
w społeczeństwie;
―
wyzwania społecznego – innowacje kierowane do społeczeństwa jako
całości;
―
zmian systemowych – innowacje ukierunkowane na zmiany systemowe
(w postawach, systemie wartości, strategii czy polityce).
64
Marzena Grzesiak
Innowacje społecznie nie są jeszcze ujęte w klasyfikacji proponowanej przez
Oslo Manual [Oslo Manual OECD 2005]23. MoŜna je natomiast rozwaŜać
w kontekście moŜliwości i wyzwań pojawiających się wskutek zmian
obserwowanych w ostatnich latach we współczesnych gospodarkach w dziedzinie:
―
demografii – w związku z migracją i starzeniem się społeczeństw
europejskich;
―
środowiska – zmiany klimatu, kurczące się zasoby wody, nowe źródła
pozyskiwania energii;
―
komunikacji –
budowanie społeczeństwa cyfrowego dzięki nowym
rozwiązaniom IT;
―
ubóstwa – w związku z zagroŜeniem wykluczeniem społecznym;
―
zdrowia i samopoczucia – występujące nierówności w dostępie do usług
zdrowotnych czy opieki;
―
etyki – uczciwy handel i wspieracie lokalnych producentów.
W innowacjach społecznych istotne są trzy kluczowe ich cechy [Mulgan,
Tucker, Sandersi and Rushanara 2007]:
―
stanowią one niespotykaną dotychczas kombinację istniejących wcześniej
elementów;
―
wdroŜenie ich związane jest z przekraczaniem granic organizacyjnych,
dziedzinowych czy sektorowych;
―
pozwalają na utworzenie nowych relacji pomiędzy zaangaŜowanymi w ich
wdroŜenie jednostkami, co często otwiera nowe moŜliwości, czy inicjuje
tworzenie kolejnych innowacji.
Z kolei Murray, Caulier-Grice i Mulgan [Murray, Caulier-Grice, Mulgan
2010] wymieniają sześć faz umoŜliwiających wdroŜenie innowacji społecznej:
potrzeba, pomysły i ocena, prototypowanie i wdroŜenia pilotaŜowe, utrzymanie,
dopasowanie i dyfuzja.
Natomiast w przewodniku innowacji społecznych [Guide to social
innovation 2013, s. 59] wyróŜniono trzy obszary i dziesięć kroków niezbędnych do
wdroŜenia innowacji społecznych24:
I.
Zmiana świadomości, kreowanie strategii specjalizacji.
1.
Uczenie się oraz zbieranie wiedzy o innowacjach społecznych.
2.
Usprawnienie działań w kierunku innowacji społecznych.
3.
Pozyskanie wewnętrznej wiedzy dotyczącej sposobu, miejsca wdroŜenia
oraz przewidywania efektów innowacji.
4.
Rozwijanie strategii specjalizacji oraz planów obejmujących innowacje
społeczne.
II Działania przyspieszające wdroŜenie
23
W podręczniku Oslo wyróŜnione zostały cztery podstawowe typy innowacji: procesowe,
produktowe, organizacyjne i marketingowe.
24
Wygrubioną czcionką oznaczono kroki uznane przez autorów za kluczowe.
Innowacje społeczne w perspektywie zmian demograficznych
65
5.
Rozwijanie narzędzi komunikacji z zaangaŜowanymi organizacjami/
społecznościami.
6.
Przejście do platformy innowacji.
7.
Opracowanie ścieŜki realizacji dedykowanej dla innowacji społecznej.
8.
Klaster innowacji społecznej/ laboratorium.
III Dopasowywanie, wymiana międzyregionalna oraz zmiany systemowe
9.
Budowa specjalnych stref ekonomicznych dla innowacji społecznych;
10. Międzyregionalny i międzynarodowy handel i wymiana innowacji
społecznych w ramach sieci innowacji.
WdraŜanie innowacji społecznych, jak kaŜde przedsięwzięcie, związane jest
z duŜym ryzykiem. Ten rodzaj innowacji wymaga jednak szczególnego
zaangaŜowania, wytrwałości, tworzenia partnerstwa i zaufania w rozwijaniu,
a potem wprowadzaniu nowego rozwiązania.
Charakter współczesnego procesu innowacyjnego dobrze opisują cechy
innowacji wymienione przez Guinet’a [Guinet 1995 in Zastempowski 2010]:
―
innowacja tylko niekiedy zaleŜy wyłącznie od wiedzy technologicznej;
―
innowacja jest interakcyjna i multidyscyplinarna;
―
innowacja jest zlokalizowana;
―
innowacja jest procesem integracji;
―
innowacja jest procesem uczenia się;
―
innowacja jest zjawiskiem o wymiarze społecznym;
―
innowacja jest procesem kreatywnej destrukcji;
―
innowacje jest kosztowna i ryzykowna.
Rozwiązania proponowane w omawianych w podrozdziale 1 obszarach
bardzo często mają nowatorski, innowacyjny charakter. SłuŜyć mają przede
wszystkim włączeniu społecznemu i włączeniu w rynek pracy osób nieaktywnych
zawodowo.
3. Przykłady dobrych praktyk związanych z aktywizacją grup
zagroŜonych wykluczeniem społecznym
O dobrej praktyce moŜemy mówić wtedy, gdy zmiana sposobu czy techniki
wykonania pozwoli na osiągnięcie lepszych wyników niŜ w przypadku
wykorzystania sposobu traktowanego jako wyjściowy. Dobre praktyki mogą być
oparte na samoocenie lub benchmarkingu. Natomiast transfer dobrej praktyki jest
złoŜonym procesem w obszarze zarządzania, często wymagającym eksperta
z zewnątrz. Jest on definiowany jako proces identyfikacji i uczenia się dobrej
praktyki oraz wdroŜenia jej w nowej konfiguracji lub innym miejscu. Kluczowym
problemem jest uświadomienie sobie przez menedŜera potrzeby implementacji
lepszego rozwiązania. [Jarrar, Zari 2000]
American Productivity and Quality Center wymienia szereg barier
w transferze dobrych praktyk oraz wymienia warunki sukcesu ich wdroŜenia.
[więcej na ten temat: Jarrar, Zari 2000] Wielu ekspertów nazywa fenomen dobrych
66
Marzena Grzesiak
praktyk „cudem korporacyjnym” ze względu na fakt, Ŝe coraz więcej firm adaptuje
tą koncepcję.
Nic nie stoi na przeszkodzie, aby dobre praktyki opisywać i wdraŜać nie
tylko w obszarze produkcji, ale takŜe w polityce społecznej czy usługach, co
uwidacznia się w dokumentach strategicznych – wymienionych wcześniej –
sporządzanych na szczeblu europejskim czy teŜ poszczególnych państw.
Jednym z zadań realizowanych w ramach projektu QUICK IGA25 była
selekcja dobrych praktyk w zakresie wzmacniania aktywności zawodowej kobiet
i osób starszych w kontekście budowania konkurencyjności i innowacyjności
sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Potencjalnych rozwiązań poszukiwano
głównie wśród państw skandynawskich, ze względu na znaczne doświadczenie
tamtejszych przedsiębiorstw i organizacji w tym zakresie. Następnie analizowano
moŜliwości transferu wybranych praktyk w pozostałych państwach Regionu Morza
Bałtyckiego, a szczególnie w Niemczech, Polsce, na Litwie oraz Łotwie.
Pogłębiona analiza rozwiązań stosowanych głównie przez skandynawskie
przedsiębiorstwa i organizacje publiczne na rzecz łączenia kwestii aktywności
zawodowej kobiet i osób starszych z innowacyjnością przedsiębiorstw oraz
konsultacje z pozostałymi partnerami projektu, pozwoliły na wyselekcjonowanie
11 dobrych praktyk: 6 dotyczących aktywności kobiet, 5 – prezentujących
rozwiązania stosowane wobec starszych pracowników (por. Tabela 1).
Tabela 1. Dobre praktyki wybrane do transferu
Zorientowane na
potencjału kobiet
wykorzystanie
Zorientowane na wykorzystanie
potencjału osób starszych
Female future
Women into Technology
Pay Equity Action Plan
Fuuturi: Women entrepreneurs and management future
[email protected]
Ambassadors for Women’s entrepreneurship
Senior policy in working life
Senior enterprises – experience never ages
Age management programme
Flexible work practices
Higher Vocational Education
Źródło: opracowanie na podstawie [Grzesiak, Richert-Kaźmierska 2013]
W celu diagnozy moŜliwości i uwarunkowań transferu wybranych dobrych
praktyk przeprowadzono wśród partnerów projektu badanie kwestionariuszowe,
które pozwoliło na uwzględnienie specyfiki danego kraju, uwarunkowań
kulturowych, organizacyjnych, finansowych oraz formalno-prawnych. Arkusz
25
Projekt QUICK IGA (realizowany w latach 2012-2014) był współfinansowany z Europejskiego
Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Regionu Morza Bałtyckiego oraz ze środków
finansowych na naukę w latach 2012-2014 przyznanych na realizację projektu międzynarodowego
współfinansowanego.
Innowacje społeczne w perspektywie zmian demograficznych
67
składał się z 20 pytań zamkniętych obejmujących wymienione wyŜej obszary
warunkujące implementację w wybranym kraju. Z kolei w pytaniach otwartych,
respondenci mieli moŜliwość wypowiedzenia się na temat innych, podobnych
projektów/praktyk realizowanych w państwach ich pochodzenia, określenia
działań, jakie mogłyby się przyczynić do wzrostu zainteresowania realizacją
proponowanego rozwiązania lub teŜ zaproponowania formy wsparcia, jakie byłyby
konieczne w przypadku podjęcia decyzji o wdroŜeniu dobrej praktyki.
KaŜde rozwiązanie było oceniane przez respondentów oddzielnie. Analiza
uzyskanych odpowiedzi pozwoliła na sformułowanie ogólnych wniosków
dotyczących barier implementacji, z których najwaŜniejsze wydają się podane
poniŜej.
1. Niedobór środków finansowych (tak środków własnych jak niska dostępność
środków zewnętrznych).
2. Niska świadomość społeczna na temat konieczności aktywizacji zawodowej
grup dotychczas tradycyjnie marginalizowanych na rynku pracy.
3. Brak wsparcia ze strony władz krajowych/ regionalnych.
4. Niedostateczne doświadczenie, wiedza, umiejętności podmiotów realizujących
proces implementacji.
5. Niska motywacja róŜnych podmiotów (przedsiębiorstw/ organizacji/instytucji)
do podejmowania próby wdroŜenia dobrej praktyki.
Bardziej szczegółowa analiza uwarunkowań transferu dobrych praktyk
opisanych poniŜej znajduje się w wydanym raporcie sporządzonym w ramach
realizacji projektu QUICK IGA. [Grzesiak, Olczyk, Richert-Kaźmierska,
Starnawska 2014]
Podsumowanie
Problem starzenia się społeczeństw i zachodzące w związku z nim zmiany
na rynkach pracy są przedmiotem dyskusji zarówno na szczeblu Unii Europejskiej,
jak i w poszczególnych państwach, szczególnie zagroŜonych niedoborem osób
w wieku produkcyjnym. Ze zmianami demograficznymi wiąŜą się teŜ kwestie
wykluczenia społecznego, takŜe będące w centrum zainteresowania władz.
Sposobem na rozwiązanie, przynajmniej niektórych problemów
demograficznych poprzez aktywizację osób starszych pozostających dłuŜej
w rynku pracy czy pobudzanie przedsiębiorczości kobiet (jako grupy zagroŜonej
wykluczeniem społecznym) są metody stosowane w krajach Skandynawskich.
Szwecja26, Norwegia, Finlandia to od lat liderzy innowacyjności, zatem warto
26
Przykładem moŜe być tutaj Vatenfall - duŜa szwedzka firma energetyczna posiadająca swój oddział
w Polsce. Firma ma świadomość, Ŝe w związku z nabyciem przez prawie 50% załogi uprawnień
emerytalnych do 2017 roku trzeba podjąć kroki zapobiegające ubytkowi wiedzy i doświadczenia.
Konieczne działania naleŜało podjąć jak najszybciej, poniewaŜ wyszkolenie nowego pracownika
w branŜy energetycznej trwa ok. 1,5 roku. Bardziej szczegółowy opis podjętych inicjatyw moŜna
znaleźć
na
stronie:
http://www.zysk50plus.pl/?module=Companies&action=GetCompany
&companyId=144&sectionId=.
68
Marzena Grzesiak
sięgnąć po sprawdzone sposoby rozwiązywania problemów (takŜe społecznych)
i w formie innowacji zaimplementować je – oczywiście, po wcześniejszym
dostosowaniu do warunków danego kraju.
Bibliografia
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
Bogan C.E., English M.J., Best Practices, LLC (1994). Benchmarking for Best Practices:
Winning Through Innovative Adaptation. New York, McGraw-Hill.
European Commission (2010a). Communication, Europe 2020 A strategy for smart, sustainable
and inclusive growth, COM(2010) 2020 final, 3.3.2010.
European Commission (2010b). Communication, Europe 2020 Flagship Initiative Innovation
Union, COM(2010) 546 final, 6.10.2010.
Grzesiak M., Olczyk M., Richert-Kaźmierska A., Starnawska M. (2014), Women and elderly on
the BSR labour market-good practices' analysis and transfer, Baltic Sea Academy e.V.,
Hamburg.
Grzesiak M., Richert-Kaźmierska A. (2013), The analysis of the conditions for best practices’
transfer, Politechnika Gdańska Wydział Zarządzania i ekonomii, Gdańsk (raport projektu #73
BSR QUICK IGA).
Grzesiak M., Richert-Kaźmierska A. (2014), Civilizational changes and the competitiveness of
modern enterprises, Baltic Sea Academy e.V., Hamburg.
http://ec.europa.eu/europe2020/pdf/themes/33_poverty_and_social_inclusion_02.pdf [dostęp dn.
1.08.2014]
http://www.zysk50plus.pl/?module=Companies&action=GetCompany&companyId=144&sectio
nId= [dostęp 14.12.2013]
Jarrar F.Y., Zairi M., Best practice transfer for future competitiveness: A study of best practices,
Total Quality Management 07/2000.
Komisja Europejska (2011) a, Program na rzecz nowych umiejętności i zatrudnienia: europejski
wkład w pełne zatrudnienie, Luksemburg, Urząd Publikacji Unii Europejskiej.
Komisja Europejska (2011) b, Inicjatywa na rzecz przedsiębiorczości społecznej Budowanie
ekosystemu sprzyjającego przedsiębiorstwom społecznym w centrum społecznej gospodarki
i społecznych innowacji, Bruksela, dnia 25.10.2011 KOM(2011) 682 wersja ostateczna.
Komisja Europejska (2013), Zalecenie Rady w sprawie krajowego programu reform Polski
z 2013 r. oraz zawierające opinię Rady na temat przedstawionego przez Polskę programu
konwergencji na lata 2012–2016, Bruksela, dnia 29.5.2013 COM(2013) 371 wersja ostateczna.
Mulgan G., Tucker S, Rushanara, Sanders B. (2007), Social Innovation. What it is, why it
matters and how it can be accelerated, Skoll Centre for Social Entrepreneurship, working paper
Murray R., Caulier-Grice J., Mulgan G.: The open book of social innovation, The Young
Foundation, March 2010.
OECD and European Communities (2005), Oslo Manual. Guidelines for collecting and
interpreting innovation data. 3rd Edition, OECD Publishing, ParyŜ.
Program Innowacje Społeczne (2013), Uchwała nr 37/2012 Rady NCBR z dnia 28 listopada
2012 r. – załącznik http://www.ncbir.pl/gfx/ncbir/userfiles/_public/programy_krajowe/inno
wacje_spoleczne/opis_programu_is_1.pdf [dostęp dn. 1.08.2014]
Schumpeter J.A. (1934) The Theory of Economic Development, Cambridge, Mass: Harvard
University Press.
Zastempowski M. (2010), Uwarunkowania potencjału innowacyjnego polskich małych
i średnich przedsiębiorstw, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.
Innowacje społeczne w perspektywie zmian demograficznych
69
ZAŁĄCZNIK 1
Trendy demograficzne w przyszłości – prognozy populacji dla
wybranych krajów europejskich
Tabela 1. Prognozy liczebności populacji do roku 2060
Państwo/
Rok
Dania
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
5 629 468
5 720 332
5 811 158
5 892 997
5 953 827
5 991 954
6 017 076
6 037 836
6 057 758
6 079 838
Niemcy
80 953 582
80 098 347
79 077 629
77 871 675
76 478 036
74 814 316
72 913 997
70 807 016
68 571 346
66 360 154
Łotwa
2 194 382
2 141 315
2 083 063
2 021 890
1 962 672
1 908 552
1 854 005
1 796 968
1 736 755
1 671 729
Litwa
3 246 156
3 179 986
3 114 641
3 043 919
2 977 137
2 921 836
2 868 599
2 811 782
2 747 487
2 676 297
Polska
38 369 400
38 395 403
38 121 117
37 564 978
36 856 824
36 112 044
35 343 356
34 542 704
33 671 215
32 710 238
Finlandia
5 474 652
5 577 269
5 654 603
5 704 485
5 725 434
5 727 038
5 724 041
5 726 934
5 733 912
5 744 452
Szwecja
9 732 212
10 071 521
10 354 529
10 577 959
10 745 871
10 898 366
11 060 433
11 231 198
11 391 111
11 525 240
Norwegia
5 135 483
5 379 920
5 594 156
5 787 755
5 954 599
6 101 189
6 237 169
6 365 895
6 483 438
6 587 061
Źródło: EuroStat [18.06.2012]
Tabela 2. Udział męŜczyzn w populacji ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
49,7%
49,7%
49,7%
49,7%
49,7%
49,7%
49,7%
49,7%
49,8%
49,9%
Niemcy
49,2%
49,2%
49,3%
49,3%
49,3%
49,3%
49,2%
49,2%
49,2%
49,3%
Łotwa
46,2%
46,4%
46,6%
46,7%
46,9%
47,1%
47,3%
47,5%
47,7%
47,9%
Litwa
46,4%
46,5%
46,6%
46,7%
46,8%
47,0%
47,2%
47,4%
47,7%
48,0%
Polska
48,3%
48,2%
48,2%
48,2%
48,2%
48,2%
48,3%
48,4%
48,5%
48,6%
Finlandia
49,1%
49,2%
49,2%
49,2%
49,2%
49,2%
49,3%
49,4%
49,5%
49,6%
Szwecja
49,9%
50,0%
50,0%
50,0%
50,0%
50,0%
50,1%
50,1%
50,1%
50,1%
Norwegia
50,1%
50,2%
50,2%
50,2%
50,1%
50,1%
50,1%
50,0%
50,0%
50,0%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 3. Udział kobiet w populacji ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
50,3%
50,3%
50,3%
50,3%
50,3%
50,3%
50,3%
50,3%
50,2%
50,1%
Niemcy
50,8%
50,8%
50,7%
50,7%
50,7%
50,7%
50,8%
50,8%
50,8%
50,7%
Łotwa
53,8%
53,6%
53,4%
53,3%
53,1%
52,9%
52,7%
52,5%
52,3%
52,1%
Litwa
53,6%
53,5%
53,4%
53,3%
53,2%
53,0%
52,8%
52,6%
52,3%
52,0%
Polska
51,7%
51,8%
51,8%
51,8%
51,8%
51,8%
51,7%
51,6%
51,5%
51,4%
Finlandia
50,9%
50,8%
50,8%
50,8%
50,8%
50,8%
50,7%
50,6%
50,5%
50,4%
Szwecja
50,1%
50,0%
50,0%
50,0%
50,0%
50,0%
49,9%
49,9%
49,9%
49,9%
70
Norwegia
Marzena Grzesiak
49,9%
49,8%
49,8%
49,8%
49,9%
49,9%
49,9%
50,0%
50,0%
50,0%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 4. Udział osób w wieku przedprodukcyjnym w populacji ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
17,4%
17,0%
16,7%
16,9%
16,9%
16,7%
16,4%
16,1%
16,0%
16,1%
Niemcy
12,9%
12,6%
12,6%
12,5%
12,3%
12,1%
12,0%
12,1%
12,3%
12,5%
Łotwa
14,6%
15,0%
14,1%
13,1%
12,2%
11,9%
12,1%
12,3%
12,2%
11,9%
Litwa
15,2%
16,2%
16,3%
15,2%
13,9%
13,3%
13,5%
14,0%
14,1%
13,8%
Polska
15,2%
15,6%
15,1%
13,7%
12,6%
12,1%
12,2%
12,5%
12,5%
12,1%
Finlandia
16,6%
16,9%
16,9%
16,6%
16,2%
15,9%
15,9%
16,1%
16,1%
16,0%
Szwecja
17,3%
17,9%
18,0%
17,7%
17,0%
16,5%
16,5%
16,8%
16,9%
16,8%
Norwegia
18,5%
18,6%
18,6%
18,3%
17,8%
17,4%
17,2%
17,2%
17,2%
17,1%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 5. Udział męŜczyzn w wieku przedprodukcyjnym w populacji męŜczyzn ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
18,0%
17,6%
17,4%
17,5%
17,5%
17,3%
17,0%
16,7%
16,6%
16,6%
Niemcy
13,4%
13,2%
13,1%
13,0%
12,8%
12,6%
12,6%
12,6%
12,8%
13,0%
Łotwa
16,1%
16,5%
15,5%
14,3%
13,3%
12,9%
13,1%
13,2%
13,1%
12,7%
Litwa
16,8%
17,9%
18,0%
16,8%
15,3%
14,5%
14,7%
15,2%
15,2%
14,8%
Polska
16,1%
16,5%
16,0%
14,6%
13,4%
12,8%
12,9%
13,2%
13,1%
12,7%
Finlandia
17,3%
17,6%
17,6%
17,3%
16,9%
16,6%
16,6%
16,7%
16,8%
16,6%
Szwecja
17,8%
18,4%
18,5%
18,2%
17,5%
17,0%
17,0%
17,3%
17,4%
17,2%
Norwegia
19,0%
19,1%
19,1%
18,8%
18,3%
17,9%
17,7%
17,7%
17,8%
17,6%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 6. Udział kobiet w wieku przedprodukcyjnym w populacji kobiet ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
16,8%
16,4%
16,1%
16,2%
16,3%
16,1%
15,8%
15,5%
15,5%
15,5%
Niemcy
12,3%
12,1%
12,0%
12,0%
11,8%
11,6%
11,5%
11,6%
11,8%
12,0%
Łotwa
13,3%
13,7%
12,9%
12,0%
11,2%
11,0%
11,2%
11,4%
11,4%
11,2%
Litwa
13,8%
14,7%
14,8%
13,8%
12,7%
12,2%
12,4%
12,9%
13,1%
12,9%
Polska
14,3%
14,7%
14,2%
12,9%
11,8%
11,4%
11,6%
11,9%
11,9%
11,5%
Finlandia
15,9%
16,2%
16,1%
15,8%
15,5%
15,2%
15,3%
15,4%
15,5%
15,4%
Szwecja
16,7%
17,4%
17,5%
17,1%
16,5%
16,0%
16,0%
16,3%
16,4%
16,3%
Norwegia
18,1%
18,2%
18,2%
17,8%
17,3%
16,9%
16,7%
16,7%
16,7%
16,6%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Innowacje społeczne w perspektywie zmian demograficznych
71
Tabela 7. Udział osób w wieku produkcyjnym w populacji ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
64,1%
63,2%
62,2%
60,7%
59,3%
58,7%
58,7%
59,2%
59,1%
58,5%
Niemcy
65,8%
64,4%
62,4%
59,5%
56,9%
56,2%
56,1%
55,6%
55,0%
54,7%
Łotwa
67,4%
66,0%
64,9%
63,8%
63,1%
61,5%
59,6%
56,9%
53,8%
52,4%
Litwa
68,2%
66,2%
64,2%
62,7%
62,0%
61,2%
60,2%
58,4%
56,2%
55,0%
Polska
69,7%
66,5%
64,1%
63,8%
63,9%
62,9%
60,4%
57,2%
54,7%
53,4%
Finlandia
63,5%
61,1%
59,5%
58,4%
58,1%
58,6%
58,5%
57,9%
57,5%
57,0%
Szwecja
63,0%
61,5%
60,6%
60,0%
59,6%
59,4%
59,3%
58,7%
57,8%
56,9%
Norwegia
65,2%
63,9%
62,5%
61,4%
60,4%
59,6%
59,4%
59,0%
58,5%
58,0%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 8. Udział męŜczyzn w wieku produkcyjnym w populacji męŜczyzn ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
65,1%
64,1%
63,1%
61,7%
60,4%
59,9%
60,1%
60,7%
60,7%
60,1%
Niemcy
67,6%
66,2%
64,0%
61,0%
58,4%
57,7%
57,7%
57,3%
56,6%
56,3%
Łotwa
71,1%
69,7%
68,8%
67,8%
67,1%
65,4%
63,3%
60,3%
57,0%
55,5%
Litwa
71,3%
69,3%
67,4%
66,3%
65,8%
65,1%
64,0%
61,9%
59,5%
58,0%
Polska
71,8%
68,8%
66,6%
66,5%
66,7%
65,8%
63,4%
60,1%
57,5%
56,2%
Finlandia
65,3%
62,8%
61,2%
60,2%
60,0%
60,5%
60,3%
59,7%
59,2%
58,6%
Szwecja
64,2%
62,5%
61,6%
61,0%
60,6%
60,6%
60,4%
59,9%
59,0%
58,1%
Norwegia
66,3%
64,8%
63,2%
62,2%
61,1%
60,4%
60,2%
59,9%
59,5%
59,1%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 9. Udział kobiet w wieku produkcyjnym w populacji kobiet ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
63,2%
62,3%
61,3%
59,7%
58,2%
57,5%
57,4%
57,6%
57,5%
56,9%
Niemcy
63,9%
62,6%
60,7%
57,9%
55,4%
54,7%
54,5%
54,0%
53,4%
53,3%
Łotwa
64,3%
62,8%
61,6%
60,3%
59,6%
58,0%
56,3%
53,8%
50,8%
49,6%
Litwa
65,5%
63,5%
61,3%
59,6%
58,7%
57,7%
56,8%
55,2%
53,3%
52,3%
Polska
67,7%
64,4%
61,8%
61,3%
61,3%
60,2%
57,7%
54,5%
52,1%
50,8%
Finlandia
61,7%
59,4%
57,8%
56,7%
56,3%
56,8%
56,7%
56,3%
55,9%
55,4%
Szwecja
61,9%
60,5%
59,6%
59,0%
58,5%
58,3%
58,1%
57,6%
56,7%
55,7%
Norwegia
64,1%
63,0%
61,7%
60,6%
59,6%
58,8%
58,5%
58,1%
57,4%
56,9%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 10. Udział osób w wieku poprodukcyjnym w populacji ogółem
Państwo/ Rok
Dania
2015
18,5%
2020
19,9%
2025
21,1%
2030
22,5%
2035
23,8%
2040
24,6%
2045
24,9%
2050
24,7%
2055
24,9%
2060
25,5%
72
Marzena Grzesiak
Niemcy
21,4%
23,0%
25,1%
28,1%
30,8%
31,7%
31,9%
32,3%
32,7%
32,8%
Łotwa
18,0%
19,0%
20,9%
23,1%
24,7%
26,6%
28,3%
30,8%
34,0%
35,7%
Litwa
16,6%
17,6%
19,5%
22,1%
24,1%
25,6%
26,3%
27,6%
29,6%
31,2%
Polska
15,2%
17,9%
20,8%
22,5%
23,6%
25,1%
27,3%
30,3%
32,8%
34,5%
Finlandia
19,9%
22,1%
23,7%
25,0%
25,7%
25,5%
25,6%
26,0%
26,3%
27,0%
Szwecja
19,7%
20,6%
21,4%
22,3%
23,4%
24,0%
24,2%
24,5%
25,3%
26,3%
Norwegia
16,3%
17,5%
18,9%
20,3%
21,8%
23,0%
23,4%
23,8%
24,3%
24,9%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 11. Udział męŜczyzn w wieku poprodukcyjnym w populacji męŜczyzn ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
16,9%
18,3%
19,5%
20,8%
22,1%
22,8%
22,9%
22,6%
22,7%
23,3%
Niemcy
18,9%
20,7%
22,9%
26,0%
28,8%
29,7%
29,8%
30,1%
30,6%
30,8%
Łotwa
12,8%
13,8%
15,7%
17,9%
19,6%
21,7%
23,6%
26,5%
30,0%
31,7%
Litwa
11,9%
12,8%
14,5%
17,0%
18,9%
20,4%
21,3%
22,9%
25,3%
27,2%
Polska
12,1%
14,7%
17,4%
18,9%
19,9%
21,4%
23,7%
26,8%
29,4%
31,1%
Finlandia
17,4%
19,6%
21,2%
22,4%
23,1%
22,9%
23,1%
23,6%
24,0%
24,8%
Szwecja
18,1%
19,1%
19,9%
20,8%
21,8%
22,4%
22,6%
22,9%
23,7%
24,7%
Norwegia
14,7%
16,1%
17,6%
19,0%
20,5%
21,6%
22,0%
22,3%
22,7%
23,3%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Tabela 12. Udział kobiet w wieku poprodukcyjnym w populacji kobiet ogółem
Państwo/ Rok
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Dania
20,0%
21,4%
22,6%
24,1%
25,5%
26,4%
26,9%
26,8%
27,0%
27,6%
Niemcy
23,8%
25,3%
27,2%
30,1%
32,8%
33,7%
34,0%
34,4%
34,8%
34,8%
Łotwa
22,4%
23,6%
25,5%
27,7%
29,2%
31,0%
32,5%
34,8%
37,8%
39,3%
Litwa
20,7%
21,8%
23,9%
26,5%
28,6%
30,1%
30,8%
31,9%
33,6%
34,9%
Polska
18,0%
20,9%
24,0%
25,8%
26,9%
28,5%
30,7%
33,6%
36,1%
37,7%
Finlandia
22,4%
24,5%
26,1%
27,5%
28,3%
28,0%
28,1%
28,3%
28,5%
29,2%
Szwecja
21,4%
22,1%
22,9%
23,9%
25,0%
25,7%
25,9%
26,1%
26,9%
27,9%
Norwegia
17,8%
18,9%
20,2%
21,5%
23,1%
24,3%
24,7%
25,2%
25,8%
26,5%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EuroStat [18.06.2012]
Innowacje społeczne w perspektywie zmian demograficznych
73
SOCIAL INNOVATION IN THE DEMOGRAPHIC CHANGES
PERSPECTIVE
Abstract
Functioning in the global economy with the increasing competition and pressure on
innovativeness growth forcing organizations to seek newer and newer ways to stimulate
entrepreneurship and creativity of the employees.
Observed and forecasted changes in European demographics carry risks, but also can open
up new opportunities for institutions, organizations and individuals in the development and
implementation of social innovation.
The chapter will present the courses of action set out in the Europe 2020 strategy
corresponding directly or indirectly to the effects of demographic change. Are given as
examples of good practices on the implementation of solutions to development potential of
older people and women in selected countries in the Baltic Sea Region, to prevent social
exclusion.
Keywords: ageing of societies, social innovations
STARSZY KONSUMENT NA RYNKU
DETALICZNYCH ZAKUPÓW INTERNETOWYCH
Monika Szyda27
Streszczenie
Ponad dziesięcioletni rozwój handlu internetowego w Polsce oceniany jest jako
dynamiczny. Nieustannie wzrasta liczba kupujących, która moŜe być jednym z mierników
rozwoju handlu internetowego. MoŜna zadać sobie pytanie o to, jaką rolę w tym rozwoju
pełni starszy konsument, czyli taki w grupie wiekowej 55+? Czy ta grupa ma jakikolwiek
wpływ na rozwój handlu internetowego w Polsce, czy raczej w zakupach w sieci jest mało
dostrzegalna? W niniejszym opracowaniu Autorka na podstawie badań rozwoju handlu
internetowego w Polsce w latach 2005–2013 chce wykazać, Ŝe starsi konsumenci byli
i niestety wciąŜ są marginalną grupą w populacji kupujących w Internecie. Mimo
programów aktywizujących tę grupę wiekową do korzystania ze zdobyczy cywilizacyjnej
jaką jest Internet, starszy konsument rzadko kiedy kupuje w sieci. W niniejszym
opracowaniu podjęto takŜe próbę wskazania przyczyn takiego stanu rzeczy i określenie
dalszych perspektyw rozwoju zakupów internetowych w populacji 55+.
Słowa kluczowe: handel internetowy, osoby starsze
Wstęp
Handel internetowy jest jedną ze zdobyczy cywilizacyjnych, które dobrze
przyjęły się w polskim społeczeństwie. Rozwój tej formy handlu określany jest
mianem dynamicznego. Dzieje się tak w związku z gwałtownymi zmianami
społecznymi i gospodarczymi, które przeobraziły takŜe i zwyczaje konsumpcyjne.
Współczesny konsument, kojarzony jest z osobą młodą, dynamiczną, nowoczesną,
lubiącą eksperymenty i wyzwania. Stąd wzrasta takŜe liczba osób, którzy zakupy
dokonują za pośrednictwem Internetu. Interesującym jest to, jak wśród tej nowej
rzeczywistości handlowej odnajduje się starszy konsument.
Celem niniejszego opracowania jest zbadanie roli starszego konsumenta
(w wieku 55–74 lata) w rozwoju handlu internetowego w Polsce i wykazanie, Ŝe
mimo prób mobilizacji seniorów do aktywności w sieci, pozostają oni wciąŜ
marginalną grupą kupujących za pośrednictwem Internetu. Dokonano analizy
danych statystycznych dotyczących struktury starszych e-konsumentów pod
względem płci, wykształcenia, nabywanego asortymentu czy wielkości wydatków
dokonywanych na zakupy internetowe. RozwaŜane są takŜe przyczyny niskiej
27
Akademia Morska w Gdyni
76
Monika Szyda
frekwencji osób starszych w zakupach on–line. Podjęto równieŜ próbę wskazania
perspektyw dla tej grupy kupujących w sieci.
1. Współczesna konsumpcja a Internet i osoby starsze
Globalizacja przyczynia się do istotnych i szybko postępujących zmian
społeczno-gospodarczych, które mają takŜe nieodzowny wpływ na konsumpcję
i zachowania konsumentów. PrzeobraŜenia w zachowaniach konsumentów
zachodzą zasadniczo w strukturze potrzeb nabywców, ich systemie wartości,
postawach i stylu Ŝycia, otoczeniu rynkowym konsumentów i warunkach
zaspokajania ich potrzeb oraz sposobach zaspokajania tych potrzeb, zwyczajach
zakupowych, zachowaniach nabywczych i konsumpcyjnych konsumentów
[Szepieniec-Puchalska D. 2012, s. 80]. Zmianom zachowań konsumenckich
towarzyszy takŜe dynamiczny rozwój handlu internetowego, co moŜe być
zarówno przesłanką jak i odpowiedzią na przeobraŜenia w konsumpcji.
We współczesnej gospodarce wiedzy wykształca się współczesny
konsument (homo informaticus), który [Małysa-Kaleta A. 2009, s. 290]:
―
poszukuje autentyczności zamiast wygody,
―
podkreśla indywidualność, zamiast dostosowywać się do rynku,
―
jest zaangaŜowany i niezaleŜny,
―
jest dobrze poinformowany,
―
posiada duŜą świadomość konsumencką,
―
postępuje zgodnie z etyką.
Wobec powyŜszego opisu, starszy konsument jest raczej konsumentem
tradycyjnym. Zdolność absorpcji technologii informatyczno-telekomunikacyjnych,
będąca podstawą rozwoju społeczeństwa informacyjnego, właściwego dla
gospodarki opartej na wiedzy, intuicyjnie takŜe nie wydaje się być domeną osób
starszych. Tymczasem być moŜe nie tylko wiek, ale takŜe właśnie styl Ŝycia,
zainteresowania konsumentów mogą o poziomie tej absorpcji świadczyć
[porównaj: Frączkiewicz E, b.r.]. Starsi konsumenci nie są jak pokolenie Y28 [patrz
szerzej: Feldy M. 2012, s. 85 oraz Tapscott D. 2010, s. 50–84] – nie dorastali
w obecności nowych technologii, które mogłyby się dla nich stać naturalną częścią
otoczenia [Feldy M., 2012., s. 85–86].
Starzenie się społeczeństw jest wynikiem oddziaływania czynników
demograficznych, ekonomicznych i społeczno-kulturowych, wśród których moŜna
wymienić m.in.: starzenie się pokolenia powojennego (1945–1965), wzrost
długości Ŝycia w starszym wieku, znaczny spadek urodzeń, zmianę stylu Ŝycia
ludzi młodych czy zmianę modelu kariery wśród kobiet [Frączkiewicz E., b.r.].
Szacuje się, Ŝe populacja osób starszych osiągnie w 2030 roku około 25%
ogółu mieszkańców Polski, zatem stanowić ona będzie waŜną część rynku
28
Osoby urodzone od stycznia 1977 do grudnia 1997, w Polsce tym terminem określane są osoby
urodzone po 1980 roku. Z tego pokolenia wywodzi się największa liczba kupujących w sieci.
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych
77
konsumenckiego. Jako, Ŝe systematycznie wzrasta odsetek starszych osób
w populacji Polaków, w handlu internetowym winno się tę grupę obierać za
równieŜ istotny target. Jak pisze E. Frąckiewicz, osoby z populacji 55+ posiadają
unikalne cechy takie jak siłę nabywczą (choć niekiedy ukrytą) oraz unikalne cechy
psychologiczne i behawioralne, w tym: solidność, słowność, poczucie obowiązku,
rzetelność i – duŜo wolnego czasu [patrz szerzej: Frączkiewicz E., b.r.].
Dodatkowo F. Bylok zauwaŜa, Ŝe dotychczasowy stereotyp starszej osoby oparty
na tradycyjnym postrzeganiu jej jako biednej, schorowanej, skupionej jedynie na
zaspokojeniu Ŝyciowych potrzeb – stopniowo ulega zmianie. Starsi ludzie
dysponują coraz większym dochodem rozporządzalnym stając się grupą
konsumentów o rosnących moŜliwościach. Oprócz tego coraz dłuŜej Ŝyją
i preferują zdrowy styl Ŝycia – jest to najszybciej rosnący segment osób z rosnącą
świadomością prowadzenia aktywnego Ŝycia. Niektórzy wciąŜ są czynni
zawodowo. Jednak z drugiej strony, wciąŜ duŜą grupę stanowią starsze osoby,
które ze względów finansowych wegetują w ekonomicznej niszy i są
konsumentami biernymi [Porównaj: Bylok F. 2013, s. 140 oraz 142].
Słaba frekwencja starszych w zakupach internetowych, co zostanie
wykazane w dalszej części opracowania, znajduje swe naukowe potwierdzenie
takŜe w teoriach koncentrujących się na wyjaśnieniu przyczyn korzystania
z określonych technologii przez jednostki. Subiektywne normy i postawy oraz
przekonania dotyczące konsekwencji zakupów online oddziałują w znaczący
sposób na intencję uŜytkownika, aby kupować przez Internet, co jest
potwierdzeniem teorii planowego zachowania konsumenta (theory of planned
behavior – TPB), której autorem był I. Ajzen. Teoria ta wykorzystana była do
badania wpływu róŜnych czynników na intencje i zachowania dotyczące
internetowego handlu. Według autora tej teorii, intencja jest głównym, ale nie
jedynym, predyktorem zachowania. Innym istotnym czynnikiem jest spostrzegana
kontrola behawioralna, która odnosi się do tego, jak ludzie oceniają stopień
trudności danego działania. Konsumenci, którzy przypisują pewną wiarygodność
środowisku Internetu oraz wierzą we własne moŜliwości w zakresie dokonywania
zakupów online, są bardziej skłonni do korzystania ze sprzedaŜy internetowej
[Patrz szerzej w: Szmigielska B. i inni 2012, s. 17–18 oraz Limayem W. i inni,
2000]. Szczególnie wydaje się to sprawdzać w przypadku osób starszych – nieufna
postawa wobec handlu w sieci, poczucie niepewności, przywiązanie do
tradycyjnych zakupów, niechęć do zmian i nowości staje się przeszkodą
w dokonywaniu zakupów w Internecie.
Uogólniona teoria akceptacji technologii i korzystania z nich (unified theory
of acceptance and use of technology – UTAUT), której autorami byli
V. Venkatesh, M.G. Morris, G.B. Davis i F.D. Davis, mająca na celu wyjaśnienie
intencji korzystania z technologii informacyjnych oraz zachowań wynikających
z tej intencji, pozwala oszacować prawdopodobieństwo sukcesu uŜytkowania
nowej technologii oraz pomaga zrozumieć czynniki warunkujące jej akceptację
[Szmigielska B. i inni 2012, s. 22–24 oraz Venkatesh V. i inni 2003, s. 425–478].
W przypadku ludzi starszych właśnie wiek jest silną determinantą intencji
78
Monika Szyda
zakupowych w sieci. Dodatkowym czynnikiem moderującym jest doświadczenie
zawodowe – dla osób z mniejszym doświadczeniem oczekiwany wysiłek odgrywa
większą rolę, a takŜe wpływ społeczny, oznaczający stopień pewności, Ŝe decyzja
konsumenta o zakupach w sieci zostałaby poparta przez osoby znaczące. Czwartą
determinantą intencji zakupowych są sprzyjające okoliczności, definiowane jako
stopień, w jakim jednostka jest przekonana, Ŝe istnieje organizacyjna i (lub)
techniczna infrastruktura, która będzie stanowić wsparcie podczas korzystania
z danej technologii – starsi konsumenci przywiązują większą wagę do
otrzymywanego wsparcia [Szmigielska B. i inni, 2012, s. 22]. Tak więc starsi
konsumenci kupują w Internecie wtedy, kiedy np. w swej pracy zawodowej mieli
styczność z komputerem i Internetem, jeśli mają wsparcie w osobach z otoczenia,
które do tych zakupów motywują i wspierają podczas korzystania z infrastruktury
sprzedaŜowej w sieci oraz jeśli odpowiednio prosty, logiczny i wspierający jest
sam system składania zamówień.
Reasumując, mimo upowszechniania się nowych technologii, takŜe w sferze
konsumpcji, starszy konsument zdecydowanie gorzej je absorbuje. Zmiany
w sposobie dokonywania zakupów, wynikające z implementacji medium jakim jest
Internet w procesy sprzedaŜy, mimo, Ŝe znajdują coraz więcej zwolenników, nie są
źródłem entuzjazmu osób starszych, co ma takŜe swoje naukowe podwaliny.
2. Rozwój handlu internetowego w Polsce a konsumenci internetowi
Rozwój handlu internetowego w Polsce moŜe być mierzony wieloma
wskaźnikami, na przykład liczbą klientów dokonujących zakupów tą drogą, liczbą
sklepów internetowych, wartością rynku e-commerce czy udziałem handlu
internetowego w sprzedaŜy ogółem. W Tabeli 1 rozwój handlu internetowego
w latach 2005–2013 zobrazowano liczbą kupujących w sieci. W analizowanym
okresie, widać, Ŝe bezwzględna liczba e-konsumentów wzrosła prawie
pięciokrotnie z 2 mln w 2005 roku do prawie 10 mln w 2013 roku. Odnosząc liczbę
kupujących przez Internet do populacji osób w wieku 16–74 lat takŜe widać
dynamiczny wzrost zwolenników nowoczesnej metody dokonywania zakupów.
W 2005 roku zaledwie 7% osób w wieku 16–74 lat deklarowało przynajmniej
jednokrotne w ciągu roku zakupy w sieci. W 2013 roku, takie zakupy robił juŜ co
trzeci Polak. Popularność tej formy handlu widać jeszcze lepiej jeśli
e-konsumentów szukać wśród tzw. internautów, czyli osób deklarujących
codzienne, regularne uŜytkowanie Internetu. Tu w latach 2005 – 2013 odsetek
kupujących wzrósł ponad dwukrotnie – z 24 do 53%.
Tabela 1. Kupujący przez Internet
2005
liczba kupujących przez
Internet w ciągu
ostatnich 12 miesięcy
(w wieku 16–74 lat)
odsetek kupujących
przynajmniej raz w ciągu
ostatniego roku w
populacji 16–74 lat
odsetek kupujących
przynajmniej raz w ciągu
ostatniego roku wśród
internautów
2.059.970
7
24
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych
79
2006
3.597.499
12
32
2007
4.608.895
16
37
2008
5.232.745
18
38
2009
6.726.985
23
39
2010
8.356.128
29
53
2011
8.639.046
30
52
2012
9.225.838
30
52
2013
9.697.967
32
53
Źródło: [obliczenia własne na podstawie: GUS, 2005–2013]
Zastanawiające jest to, jak w tracie rozwoju handlu internetowego w Polsce,
w tej licznej populacji kupujących w sieci znajduje się polski senior, czyli osoba,
która przekroczyła 55 rok Ŝycia. W Tabeli 2 przedstawiono odsetek osób
dokonujących zakupów w sieci w poszczególnych grupach wiekowych populacji
16–74 lat. Wyraźnie widoczne jest, Ŝe do zakupów internetowych entuzjastycznie
podchodzi część społeczeństwa, która nie przekroczyła 45 roku Ŝycia. W 2005
roku zaledwie 4% osób w wieku 16–54 lat dokonywało zakupów on-line, w grupie
wiekowej 55–74 lat tylko co setna osoba takich zakupów doświadczyła.
Największy odsetek kupujących występował wówczas w grupie wiekowej 16–24
oraz 25–34 lat. Odpowiednio 13 i 11% populacji w tej grupie wiekowej było
e-konsumentami. W 2013 roku, 43% osób w wieku 16–54 lat robiło zakupy
z wykorzystaniem Internetu, odsetek ten względem roku 2005 zwiększył się 10
krotnie. Wśród osób starszych (55+) w 2013 roku e-konsumentów było 9%, czyli
ich odsetek zwiększył się dziewięciokrotnie. Tempo wzrostu jest porównywalne
wśród osób starszych (55–74 lat) i młodszych (16–54 lat), jednak młodsi ponad
czterokrotnie częściej niŜ starsi dokonywali zakupów w sieci. W populacji
seniorów warto zauwaŜyć, Ŝe od początku badanego okresu, zakupy on-line
zachęcały większą liczbę osób w wieku 55–64 niŜ 65–74 lat. Trzykrotnie większy
odsetek osób dokonujących w sieci miały osoby z tego pierwszego przedziału
wiekowego.
Tabela 2. Odsetek osób dokonujących zakupów internetowych w poszczególnych
grupach wiekowych w populacji 16–74
wiek
w latach
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
16–24
13
23
30
34
40
49
48
49
49
25–34
11
24
30
34
41
50
50
55
58
35–44
8
12
15
20
29
37
38
41
44
45–54
6
6
8
10
14
19
21
21
22
razem 16–54
4
16
20
24
31
38
39
41
43
bd
3
4
5
7
9
11
10
12
55–64
80
65–74
razem 55–74
Monika Szyda
bd
1
2
2
2
3
4
4
4
1
2
3
4
5
7
8
8
9
Źródło: obliczenia własne na podstawie: GUS, 2005 – 2013
Warto jednak przyjrzeć się samej populacji kupujących w sieci. Biorąc taką
pod uwagę, w Tabeli 3 przedstawiono strukturę osób dokonujących zakupów
w Internecie z uwagi na wiek. Tu równieŜ potwierdza się, Ŝe zakupy internetowe są
domeną osób młodych. W badanym okresie, osób w wieku 16–24 i 25–34 lat
będących e-konsumentami było najwięcej. W 2005 roku stanowili oni odpowiednio
38 i 27%. Ich udział w populacji kupujących jednak stopniowo się zmniejszał
w kolejnych latach, na rzecz innych grup wiekowych, z których konsumenci coraz
entuzjastyczniej podchodzili do zakupów w sieci, takŜe stając się e-konsumentami.
W 2013 roku najliczniej wśród konsumentów internetowych występowały osoby
w wieku 25–34 oraz 35–44 lat – odpowiednio 33 i 24% kupujących. Są więc
w tych przedziałach wiekowych ci najmłodsi zwolennicy handlu internetowego
z 2005 roku, tyle Ŝe kilka lat starsi. Jeśli zaś chodzi o seniorów, to w 2005 roku
stanowili oni zaledwie 4% populacji kupujących w sieci. 3% kupujących były to
osoby w wieku 55–65 lat, tylko 1% stanowili konsumenci w wieku 65–74 lat.
W 2013 roku osoby starsze stanowiły 9% wszystkich kupujących – 7% były to
osoby w wieku 55–65 lat, zaledwie 2% stanowili konsumenci w wieku 65–74 lat.
Zatem w badanym okresie udział osób starszych w populacji kupujących zwiększył
się zaledwie dwukrotnie, co dowodzi, Ŝe dyfuzja tej nowoczesnej formy handlu
w tej grupie wiekowej jest bardzo powolna.
Tabela 3. Odsetek osób w poszczególnych grupach wiekowych w populacji
kupujących przez Internet
wiek
w latach
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
16–24
38
36
36
33
29
28
26
25
22
25–34
27
34
32
32
32
31
31
31
33
35–44
18
15
16
18
21
22
22
23
24
45–54
13
11
11
11
12
11
13
12
12
razem 16–54
96
96
96
94
94
92
92
91
91
55–64
3
3
4
5
5
7
7
7
7
65–74
1
1
1
1
1
1
1
2
2
4
6
6
8
8
9
9
razem 55–74
4
4
Źródło: [obliczenia własne na
podstawie: GUS, 2005–2013]
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych nie jest
częstym przypadkiem. Potwierdza się tu zatem teoria jednostek Y – dobrze
absorbują ten rodzaj sprzedaŜy ci, którzy w towarzystwie rozwijających się
technologii wzrastali. JednakŜe starsi konsumenci niewątpliwie mają wysoką
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych
81
świadomość moŜliwości dokonywania zakupów przez sieć i nawet jeśli sami nie
dokonują ich, mogą w znacznej mierze je inspirować albo być po prostu ich
odbiorcami. Starsze osoby, nie umiejąc zakupów w sieci dokonać samodzielnie,
często proszą krewnych czy inne bliskie osoby, by dokonały transakcji w ich
imieniu. Rodzina czy przyjaciele osób starszych, opiekując się seniorami robią dla
nich zakupy np. spoŜywcze właśnie za pośrednictwem Internetu. Niestety nie ma
danych na temat tego jaka jest skala tejŜe indukcji czy inspiracji zakupów przez
osoby starsze.
Starszy konsument nie obył się z technologią tak dobrze, by zakupy
internetowe stały się powszechne w tej grupie wiekowej, jednak mimo to, warto się
bliŜej przyjrzeć specyfice zakupów internetowych dokonywanych przez seniorów
i strukturze tej grupy kupujących, skoro społeczeństwo polskie się stopniowo
starzeje.
3. Specyfika zakupów internetowych w populacji 55+
W trakcie badanego okresu 2005–2013 liczba e-konsumentów seniorów nie
wzrastała dynamicznie ani nie osiągnęła imponującego poziomu. W Tabeli
4 przedstawiono dane odnośnie zróŜnicowania tej grupy konsumentów pod
względem płci. W pierwszej części tabeli zawarto dane dotyczące udziału osób
w poszczególnych grupach wiekowych, którzy dokonywali zakupów w sieci.
W roku 2005 praktycznie Ŝadna kobieta w wieku 55–74 lat nie dokonała w ten
sposób zakupów. Natomiast wśród męŜczyzn w tej grupie wiekowej, zakupów w
sieci podjął się zaledwie co setny. W roku 2013 roku 8% kobiet w wieku 55–74 lat
było juŜ e-konsumentkami. 11% kobiet w wieku 65–74 lat oraz 3% kobiet
w wieku 65–75 lat kupowało towary i usługi za pośrednictwem sieci. Jeśli chodzi
o męŜczyzn, to w 2013 roku co dziesiąty z tych w wieku 55–74 zetknął się
z doświadczeniami zakupowymi on-line. Tu takŜe wyraźna jest przewaga osób
w wieku 55–64 lat w zakupach w sieci. 13% z nich dokonało takich zakupów,
podczas gdy w tej starszej grupie zrobiło to zaledwie 6%.
Tabela 4. Starsi konsumenci internetowi według płci
wiek
w latach
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
a) odsetek osób w poszczególnych grupach wiekowych dokonujących zakupów internetowych wg płci
kobiety
55–64
bd
2
4
4
5
7
9
9
11
65–74
bd
1
1
1
2
1
2
3
3
0
1
3
3
4
5
7
7
8
razem 55–74
męŜczyźni
55–64
bd
3
5
5
9
12
13
11
13
65–74
bd
1
2
2
3
5
5
5
6
1
2
4
4
7
10
11
9
10
razem 55–74
82
Monika Szyda
b) odsetek osób w populacji kupujących przez Internet wg płci
kobiety
55–64
bd
1
2
2
2
3
3
3
4
65–74
bd
0
1
1
1
0
1
1
1
1
1
3
3
3
3
4
4
5
razem 55–74
męŜczyźni
55–64
bd
2
2
2
3
3
4
3
4
65–74
bd
0
1
1
1
1
1
1
1
2
2
3
3
4
4
5
4
5
razem 55–74
Źródło: [obliczenia własne na podstawie: GUS, 2005–2013]
W drugiej części Tabeli 4 obliczono odsetek osób w poszczególnych
grupach wiekowych danej płci w populacji osób faktycznie kupujących w sieci. W
2005 roku kobiety stanowiły 1% kupujących, męŜczyźni 2%. Znów w całym
badanym okresie widoczna była przewaga liczebna seniorów w wieku 55–64 lat.
W 2013 roku zarówno seniorzy jak i seniorki stanowili po 5% populacji
kupujących,
z dokładnie takim samym podziałem tej grupy na osoby w wieku 55–64 lat – po
4% kupujących kaŜdej płci oraz po 1% w przypadku e-konsumentów starszych.
Biorąc pod uwagę strukturę populacji kupujących widać, Ŝe męŜczyzn i kobiet
wśród kupujących seniorów jest tyle samo. Podobnie płcie rozkładają się
w generalnej populacji kupujących – w początkowym okresie przewagę mieli
męŜczyźni, współcześnie udział kobiet i męŜczyzn wśród kupujących jest
porównywalny.
W Tabeli 5 scharakteryzowano e-konsumentów seniorów według
wykształcenia. GUS publikuje dane w tym zakresie dopiero od 2010 roku. W
części pierwszej tabeli (a) podano odsetek osób w poszczególnych grupach
wiekowych dokonujących zakupów internetowych w zaleŜności od wykształcenia.
W przypadku osób z niŜszym wykształceniem, wyraźnie widać, Ŝe jest to grupa
z której najrzadziej wyłaniają się konsumenci Internetowi. W dodatku występuje tu
duŜa zmienność udziału tych osób, zwłaszcza w grupie 55–65 lat oraz ogółem
w wieku 55–75 lat. Niemniej jednak wśród osób w wieku 55–65 lat, takich którzy
dokonują zakupów w sieci było od 0,3 do 1,4%. W przypadku osób w wieku 65–74
lat, odsetek ten kształtował się na poziomie 0,2–0,4%. Generalnie wśród osób
w wieku 55–74 lat z niŜszym wykształceniem, zakupów w sieci dokonywało mniej
niŜ 1%. W przypadku osób ze średnim wykształceniem takŜe widoczna jest
zmienność odsetków w analizowanym okresie oraz przewaga osób w wieku 55–64
lat. Wśród osób w wieku 55–64 lat ze średnim wykształceniem, do zakupów
w sieci przekonało się 7–10% z nich. Odpowiednio w grupie osób w wieku 65–74
lat, takich osób było 3–4% a razem w grupie seniorów w wieku 55–75 lat od 6 do
8%. Wyraźnie widać, Ŝe entuzjaści zakupów internetowych wśród seniorów
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych
83
rekrutują się z grupy osób o wyŜszym wykształceniu. Tu widoczna jest mniejsza
zmienność wyników w analizowanym okresie, ale takŜe częściej e-konsumenci
pochodzą z podgrupy osób w wieku 55–65 lat. Spośród tych młodszych seniorów,
mniej więcej co trzeci dokonywał w analizowanym okresie zakupów w sieci (33–
38%). W przypadku seniorów starszych odsetek ten wynosił 12–19%,
a w przypadku seniorów ogółem 25–30%. W populacji kupujących on-line,
podobnie moŜna zauwaŜyć, Ŝe najwięcej e-konsumentów wyłania się z grup osób
o wyŜszym oraz średnim wykształceniu.
Tabela 5. Starsi konsumenci internetowi według wykształcenia
a)
2010
2011
2012
2013
odsetek osób w poszczególnych grupach
wiekowych dokonujących zakupów internetowych
wg wykształcenia
b)
2010
2012
2013
odsetek osób w populacji kupujących przez Internet
wg wykształcenia
niŜsze
niŜsze
55–64
1,2
0,3
1,4
0,9
65–74
razem
55–74
bd
0,2
0,2
0,4
0,2
0,8
0,7
0,6
2011
55–64
0,2
0,1
0,2
0,1
65–74
razem
55–74
bd
0
0
0,1
0,1
0,2
0,2
0,2
średnie
średnie
55–64
7
10
8
10
65–74
razem
55–74
3
3
4
4
6
8
7
8
55–64
3
4
3
4
65–74
razem
55–74
1
1
1
1
4
5
4
5
wyŜsze
wyŜsze
55–64
33
33
34
38
65–74
razem
55–74
12
17
19
16
25
27
29
30
55–64
3
3
3
3
65–74
razem
55–74
1
1
1
1
4
4
4
4
Źródło: [obliczenia własne na podstawie: GUS, 2010–2013]
W drugiej części tabeli (b) obliczono natomiast jaką częścią populacji
kupujących w sieci są osoby starsze z uwzględnieniem wykształcenia. Najmniejszą
grupą w analizowanym okresie czasu byli konsumenci seniorzy z niskim
wykształceniem – stanowili oni 0,1–0,2% kupujących, po połowie na kaŜdą
z podgrup wiekowych. Osoby starsze ze średnim wykształceniem stanowiły 4–5%,
z czego tylko 1% przypadł na seniorów starszych. Mimo, Ŝe ze starszych osób
z wyŜszym wykształceniem „generowało” się najwięcej e-konsumentów,
w populacji kupujących takŜe stanowią niewielką, zaledwie czteroprocentową
grupę. Starsi seniorzy z wyŜszym wykształceniem stanowią w tej grupie 1%.
W Tabeli 6 natomiast zestawiono dane wskazujące na to, jaki procent
kupujących towary lub usługi w danej grupie asortymentowej stanowiły osoby
starsze ogółem (w wieku 55–74 lat). W badanym okresie prawie w kaŜdej
z kategorii widać niewielką ale zmienną co do kierunku dynamikę odsetka
kupujących seniorów. Spośród tak wielu grup asortymentowych, na zwrócenie
84
Monika Szyda
szczególnej uwagi zasługują te kategorie, które cieszyły się największą
popularnością wśród konsumentów, a były to:
1. Lekarstwa – choć GUS publikuje o nich dane dopiero od 2009 roku, to
wyraźnie widać, Ŝe jest to kategoria (z oczywistych względów) bliska
e-konsumentowi seniorowi. W 2009 roku 7% kupujących w tej grupie
asortymentowej stanowili seniorzy, a w 2013 roku odsetek ten wyniósł 16%
(w 2011 roku – nawet 17%).
2. Wycieczki, wczasy, krótkotrwałe zakwaterowanie – choć przeciętny polski
senior, emeryt nie naleŜy do bogatych, okazuje się, Ŝe 13% kupujących ten
asortyment w 2013 roku to były osoby starsze.
3. Bilety kolejowe, lotnicze, wynajem pojazdów – kategoria pokrewna
poprzedniej. Wśród kupujących 11% stanowili seniorzy.
4. Meble, pojazdy, art. AGD, narzędzia, zabawki, biŜuteria – w tej licznej
kategorii trudno sprecyzować, co dokładnie przyciągnęło seniorów do zakupów
w sieci, ale w 2013 roku co dziesiątym kupującym w tej grupie asortymentowej
był senior.
5. KsiąŜki, czasopisma, gazety – to takŜe kategoria wydająca się intuicyjnie bliską
seniorom – w 2013 roku takŜe co 10 kupującym taki asortyment była osoba w
wieku 55–75 lat.
6. Akcje, usługi finansowe, ubezpieczenia – to podobnie jak poprzednia kategoria,
którą potencjalnie mogą interesować się starsze osoby. W 2013 roku co
dziesiątym kupującym był właśnie senior.
Tabela 6. Odsetek osób starszych (55–74 lata) w populacji kupujących
w Internecie w poszczególnych grupach asortymentowych
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
0
2
5
5
3
4
5
7
8
4
3
7
5
6
6
11
8
10
lekarstwa
bd
bd
bd
bd
7
13
17
13
16
filmy, muzyka
1
4
3
4
4
4
4
4
5
7
10
9
10
4
1
5
3
4
4
4
6
6
3
3
1
1
2
7
5
7
5
1
Ŝywność, napoje, uŜywki, kosmetyki,
środki czystości
meble, pojazdy, art. AGD, narzędzia,
zabawki, biŜuteria
ksiąŜki, czasopisma, gazety
5
4
7
6
8
materiały do nauki przez Internet
odzieŜ lub sprzęt sportowy
2
2
3
4
gry komputerowe lub aktualizacje do gier
programy komputerowe i aktualizacje
programów
2
3
7
5
sprzęt komputerowy
3
2
4
2
4
4
5
2
1
pozostały sprzęt elektroniczny
2
3
5
5
7
7
7
8
2
usługi telekomunikacyjne i pokrewne (np.
abonament TV)
bd
bd
bd
bd
8
6
10
11
8
akcje, usługi finansowe, ubezpieczenia
bd
bd
7
6
8
7
10
6
10
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych
wycieczki, wczasy, krótkotrwałe
zakwaterowanie
2
bilety lotniczne, kolejowe itp., wynajem
pojazdów
bilety na imprezy, do kina, teatru, muzeum
bd
itp.
inne produkty
5
10
10
85
10
6
13
13
13
9
8
10
14
11
5
2
5
7
6
6
8
9
8
9
5
10
7
5
12
6
9
Źródło: [obliczenia własne na podstawie: GUS, 2005–2013]
Skoro wiadomo, co kupował polski senior w sieci, warto się przyjrzeć, ile
był skłonny na te zakupy w sieci wydać. W Tabeli 7 zestawiono przeciętne
wartości zamawianych on-line towarów i usług przypadające na 1 osobę w wieku
55–74 lat dokonującą zakupów w sieci. Wyraźnie widać, Ŝe w badanym okresie
zakupy seniorów w sieci nie były skromne. Więcej skłonni byli wydawać „młodsi”
seniorzy (55–65 lat), choć zdarzały się wyjątki (np. w roku 2006, 2007, 2009, oraz
2013). NajwyŜsze wydatki na zakupy w sieci poniesione zostały przez seniorów
w latach 2009 (rok boomu zakupów internetowych), 2010 oraz 2013. Warto
zauwaŜyć, Ŝe przeciętne kwoty przypadające na 1 seniora w badanym okresie były
zbliŜone lub nawet wyŜsze niŜ w przypadku średniej kwoty wydatków na zakupy
internetowe w przeliczeniu na 1 kupującego w sieci. Wynika z tego, Ŝe zakupów
w sieci dokonują zamoŜni seniorzy.
Tabela 7. Przeciętna wartość towarów i usług zakupionych on-line na 1 osobę
w wieku 55–74 lat dokonującą zakupów (w zł)
wiek
w latach
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
55–64
653
892
65–74
800
423
1014
910
2306
1625
1200
1377
1431
2275
2106
1081
964
1118
1113
2987
razem 55–74
695
802
1278
1125
2101
1526
1187
1326
1697
Źródło: [Wykorzystanie technologii w przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych
ICT 2005 – 2013]
Reasumując starsza osoba, dokonująca zakupów w sieci moŜe być zarówno
kobietą jak i męŜczyzną z wyŜszym wykształceniem, dobrze sytuowaną.
Najchętniej kupuje leki, wycieczki, bilety podróŜne, artykuły AGD i wyposaŜenia
domu, ksiąŜki i czasopisma a takŜe usługi finansowe i ubezpieczenia. Na zakupy te
wydaje sporo, więcej niŜ przeciętny e-konsument. PoniewaŜ w polskiej populacji
dobrze sytuowane osoby starsze z wysokimi dochodami nie stanowią licznej grupy,
być moŜe w tym tkwi jedna z przyczyn niskiego udziału seniorów na rynku
zakupów internetowych.
4. Przyczyny niskiej frekwencji osób starszych w zakupach on-line
GUS nie publikuje danych odnośnie przyczyn niekupowania w sieci.
Publikuje natomiast wyniki badań odnośnie tego, dlaczego obywatele nie
korzystają z Internetu. Bez tego medium nie ma zakupów internetowych, tak więc
86
Monika Szyda
przyczyny te pośrednio moŜna uznać takŜe za powody niekupowania w sieci.
Przyczyny wskazane przez osoby starsze w 2013 roku zebrano Tabeli 8.
Tabela 8. Przyczyny niekorzystania z Internetu przez osoby starsze wśród
niekorzystających z sieci (w %)
2013
brak odpowiednich umiejętności
81
inne powody
19
zbyt wysokie koszty Internetu
13
obawy związane z korzystaniem z Internetu
3
niepełnosprawność
3
Źródło: [GUS 2013]
Przede wszystkim starsze osoby nie posiadają stosownych umiejętności. AŜ
81% seniorów wskazało ten powód. Osoby starsze, jak wcześniej juŜ w niniejszym
opracowaniu sygnalizowano, nie są obyte ani z komputerem, ani tym bardziej
z Internetem i nie wiedzą jak z nich korzystać. 19% starszych osób wskazało na
inne powody niekorzystania z sieci. Inne powody niekorzystania z Internetu
według GUS, to brak potrzeby korzystania z sieci, brak lub wysokie koszty sprzętu
(komputer), czy teŜ brak technicznych moŜliwości korzystania z sieci. 13%
seniorów wskazało na zbyt wysokie koszty dostępu do sieci, co potwierdza
ponownie, Ŝe niezamoŜność polskiego przeciętnego seniora jest barierą
w dokonywaniu przez tę grupę zakupów. 3% seniorów wskazało jako przyczynę
niekorzystania z sieci niepełnosprawność, utrudniającą im korzystanie z komputera
i sieci. TyleŜ samo wskazało za przyczynę obawy związane z korzystaniem
z Internetu, najprawdopodobniej chodziło o względy prywatności
i bezpieczeństwa.
Jako bariery w dokonywaniu zakupów w Internecie przez osoby starsze
wymieniane są równieŜ [Szepieniec-Puchalska D. 2012., s. 99]:
1. niskie dochody, nie pozwalające na ryzykowne zakupy w Internecie,
wymagające dodatkowo kosztownych sprzętu komputerowego oraz dostępu do
sieci,
2. tradycjonalizm i mentalność Polaków w starszym wieku, które są w opozycji
z nowoczesnymi zakupami on-line.
5. Perspektywy dla e-konsumenta seniora
Zaktywizowanie starszych osób do korzystania z dobrodziejstw medium
jakim jest Internet – w tym dokonywania zakupów w sieci, moŜe mieć poza
wymiarem konsumpcyjnym, takŜe ekonomiczne i ogólnospołeczne znaczenie.
Korzystanie z nowych technologii stanowi element budowania globalnego
społeczeństwa wiedzy, które wymaga od swoich członków stałego rozwoju
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych
87
w ciągu całego swojego Ŝycia. NienadąŜanie za tym procesem grozi wykluczeniem
ze społeczeństwa, a dla całego kraju moŜe oznaczać utratę miejsca w gospodarce
przyszłości [Frączkiewicz E, b.r.].
Proces tej aktywizacji podejmowany przez liczne instytucje takŜe publiczne
(np. urzędy pracy, instytucje zajmujące się ochroną i edukacją konsumentów,
Uniwersytety Trzeciego Wieku, biblioteki, centra kultury a nawet parafie) nie
przyniosły spektakularnego efektu, choć i tak obecny odsetek seniorów wśród
kupujących w sieci moŜna uznać za względnie satysfakcjonujący, przy
występujących licznych ograniczeniach i barierach, wskazanych w niniejszym
opracowaniu, uniemoŜliwiających dokonanie zakupów w sieci. Seniorzy nie
okazali się wcale oporni wobec Internetu, chętnie podejmują edukację w tym
zakresie. Na bezpłatne kursy zdarza się więcej chętnych niŜ miejsc. Seniorzy
deklarują, Ŝe nie boją się komputera i Internetu, wbrew stereotypowi nie są takŜe
tacy niekompetentni cyfrowo. Okazuje się, Ŝe niektórzy mimo wieku, dobrze znają
nowe technologie. Instruktorzy kursów zauwaŜyli, Ŝe wiele starszych osób, które
dopiero zaczynają swoją przygodę z komputerem, zamiast myszki woli obsługiwać
touchpad. Z badań portalu kodyrabatowe.pl wynika, Ŝe seniorzy, to grupa, która
stosunkowo najczęściej podczas robienia zakupów korzysta z tabletów, gdyŜ
ekrany dotykowe są znacznie bardziej intuicyjne i o wiele łatwiej nauczyć się
korzystania z sieci właśnie za ich pomocą [Patrz szerzej w: Jak (i co) seniorzy
kupują w sieci?, b.r. oraz Seniorzy surfują w sieci. Coraz chętniej, b.r.].
MoŜe warto zastanowić się czy barierą w niedokonywaniu zakupów w sieci
nie jest takŜe nieprzystosowanie witryn do osób starszych. Projektując sklepy
z myślą, Ŝe ich uŜytkownikami mogą być osoby starsze, koniecznie zatem naleŜy
zwrócić uwagę na czytelność tekstu i rozmiar jego czcionki, zaprojektowanie
witryny tak by wspierała uŜytkownika (np. podpowiedziami jak naleŜy wypełnić
formularz i czy są w nim błędy), nawigacja nie powinna wymagać zbyt wielu
kliknięć a proces zakupowy powinien być krótki i prosty.
Dzisiejsza słaba frekwencja seniorów w sieci w porównaniu z pozostałymi
grupami wiekowymi, nie musi zatem wynikać z niechęci tej grupy do nowych
technologii, ale z braku moŜliwości ich poznania. Kolejne pokolenia seniorów będą
zupełnie inne – obyte z nowymi technologiami, mające doświadczenia i określone,
zdecydowanie większe oczekiwania. W perspektywie roku 2030 będą to bowiem
osoby, które dzisiaj właśnie są w grupie 25–40 lat. [Frączkiewicz E, b.r.]. Zatem
pozostaje chyba oczekiwać, Ŝe za kilkanaście lat obecni entuzjaści zakupów w sieci
w średnim wieku bardziej znacząco podniosą współczynnik aktywności osób
starszych w zakupach internetowych.
Podsumowanie
Polscy seniorzy to w większości grupa społeczna o niskich dochodach,
dlatego często nie mogą pozwolić sobie na wydatki, które nie są im niezbędne do
egzystencji. Większość polskich emerytów jest wykluczona z masowej konsumpcji
z uwagi na nieprzystosowanie do współczesnej rzeczywistości, zwłaszcza tej jej
88
Monika Szyda
części, w której wykorzystywane są nowoczesne technologie. Ci seniorzy raczej
nie staną się aktywnymi e-konsumentami, choćby podejmowane były próby ich
aktywizacji. JednakŜe moŜna zidentyfikować wyraźną grupę seniorów, która
znakomicie odnalazła się w cyfrowej rzeczywistości. Te osoby są otwarte na
nowości, chętniej przeznaczają posiadane, większe niŜ zasadnicza większość
polskich seniorów środki finansowe na korzystanie z nieodkrytych dotąd
przyjemności, takŜe tych związanych z dokonywaniem zakupów online. Mimo, Ŝe
grupa takich konsumentów wzrasta i ma znaczącą siłę nabywczą, w populacji
kupujących w sieci wciąŜ stanowi niewielki odsetek
W Polsce wyraźnie widać, Ŝe popularyzowana są idee aktywnej starości,
dostrzeŜono problem braku uczestnictwa emerytów w Ŝyciu społecznym i stąd
programy aktywizujące osoby starsze, takŜe w sferze handlu w sieci. Warto, by
takŜe sami sprzedawcy Internetowi podjęli wysiłek dostosowania nie tylko swojej
oferty pod kątem asortymentu adresowanego do osób starszych, ale
i przystosowania samego serwisu sprzedaŜowego do korzystania przez osoby
starsze.
Niemniej jednak nie naleŜy się raczej spodziewać gwałtownego
i spektakularnego wzrostu liczby starszych konsumentów z uwagi na bariery
głównie kompetencyjne, związane z brakiem odpowiednich umiejętności czy
sprzętu koniecznych do dokonywania transakcji handlowych on-line. Pozostaje
mieć takŜe nadzieję, Ŝe dzisiejsi czterdziestolatkowie za kilkanaście lat pozostaną
aktywnymi e-konsumentami i wówczas udział seniorów w populacji kupujących w
sieci będzie zdecydowanie wyraźniejszy – na tyle by juŜ tej grupy wiekowej nie
dotyczył problem wykluczenia cyfrowego.
Bibliografia
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Bylok F. (2013), Zachowania konsumpcyjne seniorów na rynku dóbr i usług, Acta Universitatis
Lodziensis, Folia Oeconomica 292.
Feldy M. (2012), Sklepy internetowe. Jak złapać w sieci e-konsumentki i e-konsumentów?,
Oficyna a Wolters Kluwer Business, Warszawa.
Frączkiewicz E., Znaczenie grupy osób starszych i jej aktywność na rynku nowych technologii
w procesie rozwoju społeczeństwa informacyjnego, http://www.instytut.info/IIIkonf/referaty/3c/
Frackiewicz%2060+.pdf, dostęp 15.06.2014 r.
GUS, Wykorzystanie technologii ICT w przedsiębiorstwach i gospodarstwach domowych 2005
– 2013, http://www.stat.gov.pl/gus/5840_wykorzystanie_ict_PLK_HTML.htm?action=show
_archive, dostęp 15.06.2014 r.
Jak (i co) seniorzy kupują w sieci?, http://www.internet.senior.pl/153,0,Jak-i-co-seniorzykupuja-w-sieci,18561.html, dostęp 15.06.2014 r.
Limayem W., Khalifa M., Frini A., What makes consumers buy from Internet? A longitudinal
study of online shopping, 2000,
http://ieeexplore.ieee.org/xpl/freeabs_all.jsp?
reload=true&arnumber=852436, dostęp 15.06.2014 r.
Małysa-Kaleta A. (2009), Strategie konsumentów w warunkach niepewności, [w:] Garbarski
L., Tkaczyk J. (red.), Kontrowersje wobec marketingu w Polsce. Niepewność i zaufanie
a zachowania nabywców, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, Warszawa.
Starszy konsument na rynku detalicznych zakupów internetowych
8.
9.
10.
11.
12.
89
Seniorzy surfują w sieci. Coraz chętniej, http://www.internet.senior.pl/153,0,Seniorzy-surfujaw-internecie-Coraz-chetniej,18869.html?utm_source=artykul&utm_medium=internet&utm
_campaign=zobacz-takze, dostęp 15.06.2014 r.
Szepieniec-Puchalska D. (2012), Polscy konsumenci w obliczu megatrendów w konsumpcji,
Konsumpcja i rozwój, Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur, 1 (2) / 2012
Szmigielska B., Wolski K., Jaszczak A. (2012), Modele wyjaśniające zachowania
uŜytkowników Internetu, e-mentor, 3 (45)/2012
Tapscott D. (2010), Cyfrowa dorosłość. Jak pokolenie sieci zmienia nasz świat, Wydawnictwa
Akademickie i Profesjonalne, Warszawa.
Venkatesh V., Morris M.G., Davis G.B., Davis F.D. (2003), User acceptance of information
technology: Toward a unified view, MIS Quarterly, nr 27.
SENIOR CONSUMER ON THE INTERNET SHOPPING MARKET
Abstract
Over a ten-year development of e-commerce in Poland is rated as dynamic. We are
constantly increasing for example the number of buyers, which can be considered as
measure of e-commerce development. What role in this development holds a senior
consumer, that is in the age group of 55+? Does this group have any effect on the
development of e-commerce in Poland, or rather in shopping online is very noticeable? In
this paper the author on the basis of e-commerce development in Poland in the years 20052013 wants to demonstrate that older consumers were, and unfortunately still are a marginal
group in the population of buyers on the Internet. Although activation programs this age
group to make use of the achievements of civilization that is the Internet, a senior consumer
seldom buys on the network. In this study, it was also an attempt to identify the causes of
this state of affairs and determine the future prospects of the development of online
shopping in the population 55 +.
Keywords: internet commerce, seniors
UWARUNKOWANIE RYNKU PRACY OSÓB
STARSZYCH W REGIONIE MORZA
BAŁTYCKIEGO – WYBRANE ASPEKTY
Katarzyna Skrzeszewska29
Streszczenie
W Regionie Morza Bałtyckiego (RMB), podobnie jak w pozostałych państwach
Unii Europejskiej, w obliczu wydłuŜającego się czasu trwania ludzkiego Ŝycia oraz
zmniejszającej się dzietności kobiet pojawiają się pierwsze symptomy zmian, które
w przyszłości mogą zrewolucjonizować istotę i charakter emerytury. Być moŜe nie będzie
to czas pozostawania poza zasobami siły roboczej danej gospodarki. W artykule omówiono
kwestie bezpośrednio związane z przejściem na emeryturę. Wybrano te zagadnienia, które
w największym stopniu ulegają przemianom na przestrzeni ostatnich kilku lat.
Słowa kluczowe: Wiek emerytalny, aktywność zawodowa osób starszych, bezrobocie osób
starszych
Wstęp
Problem starzejących się społeczeństw dotyka większości państw
rozwiniętych. Coraz dłuŜszy okres Ŝycia oraz mniejsza dzietność to dwa zjawiska,
które nie tylko stwarzają zachętę, ale wręcz wymuszają, działania wspomagające
dłuŜszą aktywność zawodową obywateli.
Trudno jest jednoznacznie stwierdzić kogo moŜna uznać za osobę starszą na
rynku pracy. Generalnie, za osoby starsze powinno uwaŜać się te, które zgodnie
z prawem nabyły prawa emerytalne. Ale w tym momencie opisując choćby
wyłącznie unijny rynek pracy nie moŜna jednoznacznie wskazać cezury wiekowej
ze względu na róŜne unormowania prawne w tym zakresie. Podobnie będzie
w odniesieniu do instytucji statystycznych. W Głównym Urzędzie Statystycznym
wiek emerytalny moŜne być wyznacznikiem traktowania osoby jako starsza
(w Polsce, w kwietniu 2014 jest to 65 lat i 5 miesięcy dla kobiet oraz 66 lat
i 8 miesięcy dla męŜczyzn). Unijny Eurostat wykorzystuje definicję
Międzynarodowej Organizacji Pracy (ILO), w której do osób bezrobotnych (a więc
i aktywnych na rynku pracy) zalicza się osoby do 74 roku Ŝycia. Analizując zaś
programy opracowywane w ramach polityki rynku pracy i kierowane do grup
defaworyzowanych na rynku pracy – moŜna stwierdzić, Ŝe juŜ osoby po 50 roku
Ŝycia zaliczane są do osób starszych.
29
Akademia Morska w Gdyni
92
Katarzyna Skrzeszewska
W artykule przyjęto, iŜ do osób starszych, aktywnych zawodowo będą
zaliczane osoby w wieku 65 lat i starsze.
W artykule do Regionu Morza Bałtyckiego (RMB) zaliczono 8 krajów, które
tworzą unijny makroregion Bałtyk. NaleŜą do nich: Polska, Litwa, Łotwa, Estonia,
Finlandia, Szwecja, Dania oraz Niemcy30. Odnosząc się zaś do Unii Europejskiej,
w rozwaŜaniach uwzględniono 27 państw31.
1. Oczekiwana dalsza długość Ŝycia
W krajach Unii Europejskiej oczekiwana dalsza długość trwania Ŝycia dla
65–latków waha się obecnie między 21 (kobiety) a 18 (męŜczyźni) lat. Na
przestrzeni półwiecza czas ten wydłuŜy się do 26 lat w przypadku kobiet i 22 –
w przypadku męŜczyzn (Tabela 1).
Porównując średnią unijną oczekiwaną dalszą długość Ŝycia dzisiejszych
65–latków z danymi RMB, moŜna wskazać dwie grupy państw: z wyŜszą (kraje
skandynawskie i Niemcy) oraz niŜszą (Polska i kraje bałtyckie) od średniej unijnej
oczekiwaną długością dalszego Ŝycia. W tabeli 1 zacieniowano kraje, w których
prognozowana dalsza długość Ŝycia jest niŜsza zarówno dla kobiet, jak i męŜczyzn.
RóŜnice w długości dalszego Ŝycia pokrywają się z róŜnicami w poziomie rozwoju
społeczno-gospodarczego państw tworzących RMB.
RóŜnice w oczekiwanej dalszej długości trwania Ŝycia dla obecnych 65–
latków, mimo, Ŝe nie zostaną całkowicie wyeliminowane w trakcie trwającego
półwiecza, to zmniejszą się z 4 do 2 lat.
Tabela 1. Oczekiwana dalsza długość trwania Ŝycia 65–latków (K – kobiet,
M – męŜczyzn) w Unii Europejskiej, w tym w krajach Regionu Morza
Bałtyckiego, w latach 2010–2060
Kraj
2010
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
K
K
K
K
K
K
K
K
K
K
K
M
M
M
M
M
M
M
M
M
M
M
Dania
20 17 20 17 21 18 21 18 22 19 23 20 23 20 24 21 24 21 25 22 25 22
Niemcy
21 17 21 18 22 18 22 19 23 20 23 20 24 21 24 21 25 21 25 22 25 22
Estonia
19 14 20 15 20 16 21 16 22 17 22 18 23 18 23 19 24 20 24 20 25 21
Łotwa
18 13 19 14 19 15 20 16 21 16 21 17 22 18 23 19 23 19 24 20 24 21
Litwa
18 14 19 14 20 15 20 16 21 16 21 17 22 18 23 18 23 19 24 20 24 20
Polska
19 15 20 16 20 16 21 17 22 18 22 18 23 19 23 19 24 20 24 21 25 21
Finlandia 21 17 22 18 22 18 23 19 23 19 24 20 24 20 25 21 25 21 25 22 26 22
Szwecja
21 18 22 19 22 19 23 20 23 20 24 21 24 21 24 21 25 22 25 22 26 23
30
W opracowaniu nie uwzględniono Rosji, ze względu na niewystarczający dostęp do danych
statystycznych.
31
Bez Chorwacji (nie zawsze ujmowanej we wcześniejszych statystykach).
Uwarunkowania rynku pracy w Regionie Morza Bałtyckiego …
EU27
93
21 17 21 18 22 18 22 19 23 19 23 20 24 20 24 21 25 21 25 22 26 22
Źródło: [Eurostat]
Nieco inaczej wyglądają róŜnice w oczekiwanej długości Ŝycia w momencie
urodzenia (Tabela 2). Tu równieŜ kraje południowo-wschodniego Bałtyku są
w gorszej sytuacji, niŜ wskazuje średnia unijna (w roku 2060 poniŜej średniej
unijnej znajdzie się równieŜ Dania).
Tabela 2. Oczekiwana długość Ŝycia w momencie urodzenia (K – kobiet,
M – męŜczyzn) w Unii Europejskiej, w tym w krajach Regionu Morza
Bałtyckiego, w latach 2010–2060
2010
2015
2020
2025
2030
2035
2040
2045
2050
2055
2060
Kraj
K
K
K
K
K
K
K
K
K
K
K
Dania
81 77 82 78 83 79 84 79 84 80 85 81 86 82 86 82 87 83 88 84 88 84
Niemcy
83 78 83 78 84 79 85 80 85 81 86 82 87 82 87 83 88 84 88 84 89 85
Estonia
80 70 81 71 82 72 83 74 84 75 84 76 85 77 86 79 87 80 87 81 88 82
Łotwa
78 68 79 70 80 71 81 73 82 74 83 75 84 77 85 78 86 79 86 80 87 81
Litwa
79 68 80 69 81 71 81 72 82 73 83 75 84 76 85 77 86 78 86 80 87 81
Polska
80 72 81 73 82 74 83 75 84 76 84 78 85 79 86 80 87 81 87 81 88 82
M
M
M
M
M
M
M
M
M
M
M
Finlandia 83 77 84 78 85 78 85 79 86 80 86 81 87 82 88 82 88 83 89 84 89 84
Szwecja
83 79 84 80 85 81 85 81 86 82 87 83 87 83 88 84 88 84 89 85 89 85
EU27
83 77 83 78 84 79 85 79 85 80 86 81 87 82 87 83 88 83 89 84 89 85
Źródło: [Eurostat]
Dziwią natomiast większe niŜ w poprzednim zestawieniu róŜnice między
przeciętnym wiekiem w UE a w poszczególnych państwach RMB: 9 lat,
w przypadku męŜczyzn urodzonych w 2010 roku, 4 – dla męŜczyzn urodzonych
w 2060 roku. Mimo zakładanej, postępującej konwergencji gospodarek, róŜnice
w długości Ŝycia Skandynawów i Niemców oraz Bałtów i Polaków powiększą się.
2. Struktura i wysokość dochodów emerytów
WydłuŜenie Ŝycia obywateli oznacza większe obciąŜenie dla budŜetu
państwa. W byłych krajach o gospodarce centralnie planowanej, sytuacja jest o tyle
powaŜna, Ŝe obowiązki utrzymywania emerytów w pełni były przejęte przez
państwo. Brak moŜliwości konstruowania/tworzenia tzw. prywatnej emerytury
skutkuje obecnie brakiem moŜliwości finansowania utrzymania przez emerytów
środkami samodzielnie zgromadzonymi (Rysunek 1). Analizując strukturę
dochodów obecnych emerytów w wybranych krajach europejskich, moŜna
zauwaŜyć, Ŝe na Węgrzech, w Czechach, Polsce, Słowacji oraz Estonii, nie tylko
dominują dochody z transferów budŜetowych ale, Ŝe udział dochodów ze
zgromadzonego kapitału jest najniŜszy w porównaniu z resztą Europy – w Ŝadnym
z wymienionych państw nie przekracza 2%.
94
Katarzyna Skrzeszewska
Rysunek 1. Struktura dochodów emerytów wybranych państw europejskich
Źródło: [OECD, 2013]
Badając dokładniej strukturę dochodów emerytów krajów RMB (Rysunek
2), moŜna sformułować podobne wnioski: w krajach, które dołączyły do UE
w roku 2004, oszczędności ze zgromadzonego kapitału stanowią znikomą część
dochodów (Polska i Estonia, pod tym względem zajmują ostatnie miejsca).
Jednocześnie, w tych krajach transfery budŜetowe są na tyle niskie, Ŝe wymuszają
aktywność zawodową starszych ludzi. W odniesieniu do Estonii – prawie jedną
trzecią dochodów emerytów stanowi wynagrodzenie za pracę, w odniesieniu do
Polski, stanowi ono nieco ponad ¼ wysokości dochodów.
Uwarunkowania rynku pracy w Regionie Morza Bałtyckiego …
95
Rysunek 2. Struktura dochodów emerytów RMB (z wyłączeniem Litwy i Łotwy –
brak danych)
Źródło: [OECD, 2013]
Struktura dochodów emerytów w pozostałych państwach RMB wskazuje, Ŝe
wynagrodzenie za pracę emerytów stanowi mniejszą część dochodów ogółem niŜ
dochody z zaoszczędzonego kapitału (wyjątek – Finlandia).
W oparciu o statystyki OECD moŜna stwierdzić, Ŝe w przewaŜającej liczbie
krajów ludzie przechodzą na emeryturę wcześniej niŜ wynika to z przepisów.
Wśród krajów gdzie z kolei ludzie pracują zdecydowanie dłuŜej naleŜą kraje
pozaeuropejskie, przede wszystkim: Meksyk, Korea Płd., Chile, Japonia, Izrael,
Nowa Zelandia (róŜnice w wieku emerytalnym oficjalnym a rzeczywistym sięgają
nawet 10 lat). W Europie najdłuŜej pracującymi kobietami są Brytyjki, Estonki
i Portugalki (ok. 1,5 – 2 lat dłuŜej niŜ wynika to z przepisów). W odniesieniu do
męŜczyzn, przodują Portugalczycy pracujący średnio prawie 3,5 roku więcej niŜ
wynika to z przepisów. Z kolei kraje, w których przejście na emeryturę odbywa się
najszybciej (w porównaniu z oficjalnym wiekiem emerytalnym) to Luksemburg,
Belgia i Francja. Emeryci z tych krajów kończą pracę średnio 5 lat wcześniej niŜ
wynika to z przepisów. Badając róŜnice między oficjalnym a faktycznym wiekiem
przejścia na emeryturę w krajach RMB (Tabela 3) moŜna stwierdzić, Ŝe najdłuŜej
pracują Szwedzi: zarówno kobiety (średnio do osiągnięcia wieku 64,2), jak
i męŜczyźni (średnio do 66,1 lat). Najkrócej pracującymi zawodowo kobietami są
Polki (60,2 lata w momencie przejścia na emeryturę), a męŜczyznami – Finowie
(niespełna 62 lata). Jednak porównując faktyczny wiek przejścia na emeryturę
z oficjalnym wiekiem nabycia praw emerytalnych, okazuje się, Ŝe Estończycy
(i kobiety, i męŜczyźni) pracują dłuŜej niŜ wynika to z obowiązujących przepisów.
Podobnie jest w przypadku Polek i Szwedów. W Regionie Morza Bałtyckiego
szybciej niŜ wynika to z przepisów, przechodzą na emeryturę Finowie i Niemcy.
Zarówno kobiety, jak i męŜczyźni pracują średnio 3 lata krócej.
96
Katarzyna Skrzeszewska
Tabela 3. Rzeczywisty a wynikający z przepisów prawa wiek przechodzenia na
emeryturę w krajach Regiony Morza Bałtyckiego w 2013 r.
Wiek przejścia kobiet na emeryturę
Kraj
rzeczywisty
wynikający
z prawa
Estonia
62,6
61
Polska
60,2
Szwecja
64,2
Dania
Wiek przejścia męŜczyzn na emeryturę
Kraj
róŜnica*
rzeczywisty
wynikający
z prawa
róŜnica*
1,6
Szwecja
66,1
65
1,1
60
0,2
Estonia
63,6
63
0,6
65
–0,8
Dania
63,4
65
–1,6
61,9
65
–3,1
Polska
62,3
65
–2,7
Finlandia
61,9
65
–3,4
Niemcy
62,1
65
–2,9
Niemcy
61,6
65
–3,4
Finlandia
61,8
65
–3,2
Litwa
b.d.
b.d.
–
Litwa
b.d.
b.d.
–
Łotwa
b.d.
b.d.
–
Łotwa
b.d.
b.d.
–
*róŜnica między przeciętnym wiekiem przejścia na emeryturę, a wiekiem emerytalnym
wynikającym z przepisów prawa
Źródło: [OECD, 2013]
DłuŜszy lub krótszy okres pracy zawodowej moŜe wynikać z wysokości
stopy zastąpienia pensji emeryturą. W Tabeli 4 przedstawiono zarówno stopę
brutto (stosunek wysokości świadczeń emerytalnych do przeciętnego
wynagrodzenia brutto), jak i netto (stosunek wysokości świadczeń emerytalnych do
przeciętnego wynagrodzenia netto)32. W kolumnach zawarte są informacje o stopie
zastąpienia w odniesieniu do przeciętnych wynagrodzeń (kolumna „1”), niskich
wynagrodzeń (stanowiących ok. 1/2 przeciętnych wynagrodzeń – kolumna „0,5”)
oraz wysokich wynagrodzeń (stanowiących ok. 3/2 przeciętnych wynagrodzeń –
kolumna „1,5”). Generalnie stopa zastąpienia brutto w RMB nie odbiega znacząco
od średniej unijnej. Przeciętna płaca zastępowana jest stosunkowo najniŜszym
świadczeniem emerytalnym w Niemczech (nieco ponad 40% wysokości
wynagrodzenia), najwyŜszym w Danii (niespełna 80%). W pozostałych krajach
emerytura stanowi około połowy przeciętnego wynagrodzenia. Tylko w dwóch
krajach (Polsce i Niemczech) stosunek zastąpienia jest niezaleŜny od wysokości
wynagrodzenia przed przejściem na emeryturę. W pozostałych krajach zarabiający
najmniej otrzymują emeryturę stosunkowo wyŜszą niŜ osoby z wynagrodzeniem
przeciętnym i ponadprzeciętnym. W najkorzystniejszej sytuacji są Duńczycy, dla
których emerytura moŜe być wyŜsza niŜ wynagrodzenia (stopa zastąpienia brutto –
ok. 121%, netto – ok. 118%). Porównując dane dotyczące RMB z resztą UE naleŜy
32
Stopa zastąpienia netto jest wyŜsza w porównaniu ze stopą brutto. Wynika to z faktu, Ŝe emeryci z
powodu niŜszego poziomu świadczeń emerytalnych (w porównaniu do wynagrodzeń) odprowadzają
niŜsze podatki w porównaniu z osobami otrzymującymi wynagrodzenia. Dotyczy to zarówno kwot i
zakresu obciąŜeń.
Uwarunkowania rynku pracy w Regionie Morza Bałtyckiego …
97
podkreślić, Ŝe Dania naleŜy do grupy trzech krajów, w których emerytura jest
większa niŜ ¾ wynagrodzenia otrzymywanego przed przejściem na emeryturę
(pozostałe – to Holandia, ze stopą zastąpienia ok. 91% oraz Austria – ok. 77%).
W zestawieniu z danymi dotyczącymi pozaunijnych gospodarek,
publikowanymi przez OECD, moŜna stwierdzić, Ŝe w krajach RMB sytuacja
emerytów jest lepsza niŜ w innych krajach. Poza Arabią Saudyjską, w której
emerytura nie róŜni się od wynagrodzenia otrzymywanego przed przejściem na
emeryturę, średnia stopa zastąpienia w RMB jest wyŜsza od średniej stopy
najbardziej rozwiniętych gospodarek – państw naleŜących do OECD.
Przykładowo, w krajach, w których ludzie pracują najdłuŜej (liczba lat
przepracowanych po osiągnięciu wieku emerytalnego jest najwyŜsza), wysokość
emerytury w porównaniu do zarobków jest zdecydowanie niŜsza niŜ w Unii
Europejskiej, czy teŜ RMB. W Meksyku (faktyczny wiek przejścia na emeryturę
męŜczyzn 72, kobiet 69 lat) wynosi niespełna 29%, w Korei Płd. (wiek męŜczyzn
71, kobiet 70) niecałe 40%, w Japonii (wiek męŜczyzn 69, kobiet 67) – nieco
ponad 35,5%, w Nowej Zelandii (wiek męŜczyzn 67, kobiet 66) – nieco ponad
40,5%.
W Tabeli 4 zaznaczono (szare tło) stopy zastąpienia przeciętnej pensji
emeryturą, wyŜsze w roku 2013, w porównaniu z rokiem 2011. Tylko w dwóch
państwach sytuacja emerytów uległa poprawie – w Estonii oraz Szwecji. NaleŜy
zauwaŜyć, Ŝe spośród gospodarek RMB właśnie te dwa kraje nie mają problemów
z finansami publicznymi, mierzonymi wysokością długu publicznego w relacji do
PKB. W Estonii, w latach 2011–2013 dług oscylował między 6 a 10% PKB,
w Szwecji zaś – między 38 a 40%33. W Danii wynosił średnio 45%, w Niemczech
80%, w Polsce 56%, w Finlandii wzrósł z 49 do 57% .
Tabela 4. Stopa zastąpienia brutto oraz netto pensji emeryturą
Stopa zastąpienia pensji emeryturą
brutto
Kraj
netto
1,0
1,0
0,5
1,5
2013
2011
120,7
78,5
79,7
64,4
Estonia
65,2
52,2
48,0
Finlandia
64,1
54,8
57,8
Litwa
b.d.
b.d.
Łotwa
b.d.
b.d.
Niemcy
42,0
Polska
48,8
Szwecja
EU27
Dania
0,5
1,5
2013
2011
117,5
77,4
89,8
67,4
47,9
79,7
62,4
58,3
55,5
54,8
71,3
62,8
65,2
63,2
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
b.d.
42,0
42,0
42,0
55,2
57,1
57,9
56,1
48,8
59,0
48,8
61,3
59,5
68,2
59,1
70,2
55,6
53,8
67,9
68,8
55,3
53,6
72,9
69,0
57,6
61,6
53,0
81,6
70,6
74,2
65,6
Źródło: [OECD, 2011], [OECD, 2013]
33
RównieŜ litewski i łotewski dług publiczny kształtował się przeciętnie na poziomie 40% PKB.
98
Katarzyna Skrzeszewska
3. Efekty zmian stopy obciąŜenia demograficznego
Analizując zmiany w wysokości stopy zastąpienia nie moŜna pominąć tak
istotnej kwestii, jak obciąŜenia ludności w wieku produkcyjnym, ludnością
w wieku poprodukcyjnym. Według prognoz ONZ obciąŜenie to drastycznie
wzrośnie w ciągu najbliŜszych kilku dekad. W roku 2012, szacowano, iŜ na jedną
osobę powyŜej 65 roku Ŝycia przypada osób w wieku produkcyjnym:
―
w Polsce – pięć,
―
na Litwie, Łotwie, w Estonii, Finlandii i Danii – cztery,
―
w Niemczech oraz w Szwecji – trzy.
W porównaniu do średniej unijnej (4,3) powyŜsze liczby nie róŜnią się
wiele, choć naleŜy zwrócić uwagę na fakt, Ŝe z trzech krajów obecnie
w najtrudniejszej sytuacji (jedna osoba w wieku poprodukcyjnym obciąŜa trzy
w wieku produkcyjnym) – aŜ dwa – to kraje RMB, trzecim są Włochy.
Niepokojące szacunki wskazują, Ŝe w roku 2050, w Unii Europejskiej obciąŜenie
wzrośnie do dwóch osób pracujących na jedna osobę powyŜej 65 roku Ŝycia.
Wyjątek stanowić będą jedynie dwa kraje: Luksemburg i Wielka Brytania,
w których stosunek będzie wynosić 3:1. Na marginesie warto dodać, Ŝe problem
ten dotyczy równieŜ innych kontynentów. Skutki dla gospodarek, w których
obecnie ludzie pracują najdłuŜej będą szczególnie negatywne, bowiem obecne –
niŜsze niŜ europejskie obciąŜenie (wyjątek stanowi Japonia), osiągnie w 2050
poziom zbliŜony do europejskiego: Meksyk z 10 do 3, Korea Płd. z 6 do 2, Nowa
Zelandia z 5 do 3, Japonia z 3 do 1(!).
Coraz dłuŜszy okres trwania Ŝycia, zabezpieczenie emerytalne
zdecydowanie obniŜające dochody po przejściu na emeryturę oraz pogarszający się
współczynnik obciąŜenia ludności produkcyjnej ludnością poprodukcyjną
powodują, Ŝe europejskie, dwudziestowieczne systemy emerytalne wymagają
gruntownych reform. Działania podjęte w tym kierunku przez większość państw
UE zmierzają ku:
―
ujednoliceniu wieku emerytalnego dla kobiet oraz dla męŜczyzn34,
―
wydłuŜeniu okresu pracy i ustaleniu wyŜszego wieku emerytalnego: do 65
lat w 16 krajach UE, do 67 lat w 10 krajach UE i do 68 lat w 2 krajach UE.
W Tabeli 5 zaprezentowano zmiany w odniesieniu do wieku emerytalnego
obowiązującego oraz docelowego, którego zmiany są efektem reformy systemu
emerytalnego w krajach RMB.
34
Wyjątek stanowi system czeski, w którym obecnie i w przyszłości wiek emerytalny kobiet będzie
zaleŜał od liczby urodzonych dzieci, bułgarski i rumuński, w których kobiety osiągają wiek
emerytalny wcześniej, odpowiednio o 2 i 5 lat.
Uwarunkowania rynku pracy w Regionie Morza Bałtyckiego …
99
Tabela 5. Zmiany wieku emerytalnego w państwach RMB
Przed zmianą
Państwo
Dania
systemu emerytalnego
Docelowy wiek
Kobiety
MęŜczyźni
Kobiety
MęŜczyźni
Termin zakończenia
wprowadzenia zmian
65
65
67
67
2022
60,5
63
65
65
2026
Finlandia**
65
65
65
65
Niemcy
65
65
67
67
2060*
Łotwa
62
62
65
65
2026
Litwa
60
62,5
65
65
2026
Polska
60
65
67
67
2040 (kobiety), 2020 (męŜczyźni)
Szwecja**
65
65
65
65
Estonia
* od 1.07.2014 po 45 latach pracy moŜliwe przejście na emeryturę w wieku 63 lat
**elastyczny system umoŜliwia przechodzenia na emeryturę w wieku 62–67 w Finlandii
oraz 61–67 w Szwecji
Źródło: [EC, 2011], [OECD, 2013], [UN, 2012]
We wszystkich gospodarkach RMB wiek przechodzenia na emeryturę kobiet
oraz męŜczyzn zostanie zrównany. W Danii oraz w Niemczech podniesiony
zostanie wiek emerytalny o dwa lata, na Łotwie – o 3, w Estonii – od 2 do 4,5, na
Litwie – od 2,5 do 5, a w Polsce – od 2 do 7 lat. Porównując Region Bałtyku
z Unią Europejską, naleŜy stwierdzić, Ŝe o ile w UE wiek emerytalny od 67
(i więcej) roku Ŝycia będzie obowiązywał w prawie połowie państw
członkowskich, tak w przypadku RMB, jedynie w 1/3 krajów.
4. Determinanty decyzji o przejściu na emeryturę
Rządy państw, stojąc w obliczu zmniejszającego się potencjału zasobów
ludzkich oraz towarzyszącego im wydłuŜania się okresu Ŝycia, mniejszej dzietności
kobiet muszą rozwiązać problem coraz większych obciąŜeń budŜetu transferami
społecznymi. Wobec rosnących potrzeb coraz starszego społeczeństwa, przy
jednoczesnych problemach zrównowaŜenia finansów publicznych pojawiła się
konieczność wydłuŜenia wieku produkcyjnego. Jednak wyłącznie prawne
uregulowanie wieku przejścia na emeryturę nie rozwiąŜe problemów utrzymania
ludzi starszych. Z dotychczasowych badań (Tabela 3) wynika, Ŝe większość
obywateli krajów RMB przechodzi do zasobów osób biernych zawodowo jeszcze
przed osiągnięciem wieku emerytalnego.
100
Katarzyna Skrzeszewska
Tabela 6. Przyczyny przechodzenia na emeryturę, w tym emeryturę wcześniejszą
(w 2006 r.)
Osiągnięcie wieku
Sprawy związane ze
Utrata pracy/
emerytalnego/ chęć
zdrowiem, opieką lub
problemy
przejścia na emeryturę
kwestie finansowe
związane z pracą
Dania
52,0
29,2
18,6
0,3
Estonia
55,5
18,5
26,0
0,0
Finlandia
46,8
23,0
28,8
1,4
Brak
odpowiedzi
Niemcy
41,6
31,1
23,2
4,1
Łotwa
72,7
13,3
14,0
0,0
Litwa
84,0
7,7
8,2
0,1
Polska
54,3
24,3
21,4
0,0
Szwecja
55,7
30,6
13,7
0,0
Źródło: [Eurostat Statistical Books, 2011]
Odpowiedzi udzielone na pytanie o przyczyny przechodzenia na emeryturę,
zawarte w tabeli 6. wskazują, Ŝe najczęściej (niezaleŜnie od kraju) jest to
osiągnięcie wieku emerytalnego. Zdecydowanie wyróŜniający się odsetek osób,
które opuściły zasoby siły roboczej, w momencie, w którym pojawiła się taka
moŜliwość zanotowano na Litwie oraz Łotwie. Prawdopodobnie było to skutkiem
wysokiej (i rosnącej) stopy bezrobocia w tych krajach. Przejście na emeryturę
chroni w takiej sytuacji przed utratą źródła utrzymania.
Rysunek 3. Aktywna zawodowo ludność w wieku 65+
Źródło: [Eurostat]
W obliczu zagroŜeń dla rynku pracy oraz finansów publicznych, jednym
z najwaŜniejszych zadań w niedalekiej przyszłości powinna być aktywizacja osób
po 65 roku Ŝycia. Porównując odsetek aktywnych zawodowo mieszkańców RMB
po 65 roku Ŝycia (rys. 3.) moŜna zauwaŜyć jego zdecydowany wzrost (z wyjątkiem
Łotwy) na przestrzeni ostatnich lat. Największy przyrost aktywnych zawodowo
odnotowano w Niemczech i Szwecji (ponad 3 p.p.). W odniesieniu do danych dla
całej Unii Europejskiej, moŜna stwierdzić, Ŝe ludność w Regionie Morza
Bałtyckiego jest zdecydowanie aktywniejsza niŜ w pozostałych regionach. O tym,
Uwarunkowania rynku pracy w Regionie Morza Bałtyckiego …
101
ze warto aktywizować osoby starsze świadczą dane z europejskiego rynku pracy
dotyczące rozmiarów bezrobocia w tej grupie wiekowej (Tabela 7).
Tabela7. Stopa bezrobocia wśród osób 65+ w Unii Europejskiej (UE27)
Stopa
bezrobocia
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
1,2
1,5
1,6
1,6
1,7
2,0
2,2
Źródło: [Eurostat]
Wśród osób aktywnych po 65 roku jedynie ok. 2% nie moŜe, mimo chęci
znaleźć pracy. Oznacza to, Ŝe osoby, które zdecydowały się pozostać na rynku
pracy posiadają cechy, które doceniane są przez pracodawców lub sami są
pracodawcami.
Wnioski
W efekcie przeprowadzonej analizy wybranych aspektów wpływających na
rynek pracy osób starszych w Regionie Morza Bałtyckiego, w nawiązaniu do
rozwiązań unijnych i niektórych światowych, stwierdzono, Ŝe:
―
oczekiwana dalsza długość trwania Ŝycia dla 65–latków oraz oczekiwana
długość Ŝycia w momencie urodzenia są wyŜsze dla ludności krajów
skandynawskich oraz Niemiec w porównaniu z tzw. krajami bałtyckimi
i Polską,
―
struktura dochodów emerytów oparta jest przede wszystkim o transfery
społeczne, które stanowią od 53 do 80% dochodów emerytów, kolejnymi
elementami są dochody z pracy oraz dochody z zaoszczędzonego kapitału –
w przypadku Polski i Estonii dochody z pracy stanowią 25–32% ogółu
dochodów, natomiast dochody z zaoszczędzonego kapitału praktycznie nie
mają, w tych krajach, Ŝadnego znaczenia,
―
kobiety w RMB przechodzą na emeryturę około 62 roku Ŝycia, męŜczyźni –
około 63 roku Ŝycia, w większości krajów pracownicy szybciej opuszczają
rynek pracy niŜ wynika to z przepisów,
―
stopa zastąpienia pensji emeryturą w większości krajów RMB wykazuje
tendencje zniŜkową (między rokiem 2011 a 2013), najwyŜsza stopa zastąpienia
występuje w Danii, najniŜsza w Niemczech, na tle UE i pozostałych
rozwiniętych państw świata, stopy zastąpienia w RMB są jednymi
z najwyŜszych,
―
pogorszeniu ulega wskaźnik obciąŜenia osób w wieku produkcyjnym –
osobami w wieku poprodukcyjnym – dzisiejsze róŜnice pomiędzy
poszczególnymi krajami, zostaną w połowie wieku zniwelowane, na kaŜde
2 osoby pracująca będzie przypadała 1 osoba na emeryturze,
―
zmiany zachodzące w społeczeństwach oraz gospodarkach wymusiły zmiany
systemów emerytalnych, polegające głównie na ujednoliceniu wieku
emerytalnego kobiet i męŜczyzn, oraz wydłuŜeniu okresu świadczenia pracy –
102
Katarzyna Skrzeszewska
w przypadku krajów RMB zmiany będą mniej drastyczne niŜ w pozostałych
krajach UE,
―
osoby starsze przechodzą na emeryturę głównie z tego względu, Ŝe nabyły
prawa emerytalne,
―
na bałtyckim rynku pracy aktywność osób starszych jest nieco wyŜsza niŜ
w pozostałych krajach UE,
―
wśród najstarszych pracowników (65+) bezrobocie ogranicza się do 1 – 2%.
Bibliografia
1. Active ageing and solidarity between generations 2012 edition, A statistical portrait of the
European Union 2012 (2011), Eurostat Statistical Books.
2. Age and Employment (2011), EC, DG for Justice.
3. Ageing Report, Economic and budgetary projections for the EU–27 Member States (2008–2060)
(2009), European Economy 2/2009, EC.
4. Eurostat.
5. Pension at a Glance 2011. OECD and G20 Indicators (2011), OECD.
6. Pension at a Glance 2013. OECD and G20 Indicators (2013), OECD.
7. Population Ageing and Development 2012 (2012), Population Division Department of Economic
and Social Affairs, UN.
CONDITIONALITY OF THE LABOUR MARKET OF ELDERLY IN
THE BALTIC SEA REGION – CHOSEN ASPECTS
Abstract
In the Baltic Sea Region (BSR) as in the rest of European Union, countries face of
lengthening duration of human life and decreasing fertility of women. These conditions
appear first signs of change, which in the future could revolutionize the essence and nature
of retirement. The article discusses chosen issues directly related to retirement – especially
these which have been changing in the last decade the most.
Keywords: retirement age, economic activities of the elderly, unemployment of the elderly.
ANALIZA KOHORTOWA PRZYCZYN BIERNOŚCI
ZAWODOWEJ OSÓB W WIEKU 45+
Bogumił Czerwiński35
Streszczenie
Zmiany demograficzne następujące w ostatnich latach w krajach rozwiniętych
stawiają nowe wyzwania przed badaczami i praktykami rynku pracy. Jedną z najbardziej
zauwaŜalnych konsekwencji „starzenia społeczeństw” jest wydłuŜenie czasu bierności
zawodowej. Jednocześnie w wolniejszym tempie występuje proces wydłuŜenia czasu
aktywności zawodowej. Z punktu widzenia stabilności systemu emerytalnego istotne jest
zatem określenie przyczyn wczesnego przechodzenia osób w wieku przedemerytalnym
w stan bierności zawodowej.
Celem opracowania jest analiza przyczyn bierności zawodowej osób w wieku 45+ w ujęciu
kohortowym. Dla realizacji tego celu zidentyfikowane zostały m.in. podstawowe parametry
aktywności ekonomicznej ludności w wieku przedemerytalnym, dotyczące
współczynników aktywności zawodowej, wskaźników zatrudnienia oraz stopy bezrobocia.
Analizie poddane zostały osoby bierne zawodowo ze szczególnym uwzględnieniem
przyczyn bierności, biorąc pod uwagę zróŜnicowanie ze względu na płeć. Zmiany
parametrów aktywności ekonomicznej ludności zostały zaprezentowane z uwzględnieniem
zmian zachodzących w kohortach. Pogłębionej analizie poddano przyczyny bierności
w poszczególnych kohortach, ze szczególnym uwzględnieniem najwaŜniejszych przyczyn
bierności zawodowej jakimi są: otrzymywanie świadczeń emerytalnych oraz zły stan
zdrowia. Analizę przyczyn bierności zawodowej przeprowadzono na podstawie danych
statystycznych (przede wszystkim BAEL GUS oraz Eurostat). Zakres czasowy
opracowania obejmuje lata 1992–2013, skoncentrowano się jednak przede wszystkim na
najnowszych danych za 2013 rok. Natomiast bezpośrednio przy analizie kohortowej,
ze względu na jej specyfikę uwzględniono dane za lata 2003, 2008 i 2013.
Słowa kluczowe: rynek pracy, starzenie, aktywność zawodowa, bierność zawodowa
Wstęp
Zmiana struktury demograficznej europejskich społeczeństw przyczynia się
wydłuŜenia czasu aktywności zawodowej jak równieŜ, chociaŜ w wolniejszym
tempie do wydłuŜenia czasu bierności zawodowej. Utrzymanie tych tendencji, przy
stosunkowo wolnym wzroście wydajności pracy moŜe stać się powaŜnym
wyzwaniem dla realizowanej obecnie polityki społecznej. Biorąc pod uwagę
uwarunkowania o charakterze społecznym i ekonomicznym w perspektywie
35
Wydział Zarządzania i Ekonomii, Politechnika Gdańska
104
Bogumił Czerwiński
najbliŜszych lat naleŜy podjąć działania skutkujące ograniczeniem niepokojącego
zjawiska znacznego wzrostu liczby osób nieaktywnych zawodowo, niezbędne jest
bowiem wydłuŜenie aktywności zawodowej osób dojrzałych [Klimkiewicz 2009,
s.4]. Szczególnie istotne w tym kontekście istotne staje się zidentyfikowanie
najwaŜniejszych czynników utrzymujących osoby w wieku przedemerytalnym
w stanie bierności.
W tekście skoncentrowano się na analizie bierności zawodowej w Polsce,
jednocześnie dla pełnego przedstawienia zjawiska odwołano się równieŜ do
sytuacji w Unii Europejskiej. Analiza bierności zawodowej ludności w wieku 45+
w niniejszym tekście koncentruje się na trzech podstawowych grupach wiekowych:
50–54, 55–59 oraz 60–64. Z powodu podobieństwa niektórych parametrów
bierności w analizie uwzględniono ponadto grupę wiekową 45–49. Osoby
w dwóch najmłodszych grupach: 45–49 i 50–54 pod względem parametrów
bierności zawodowej oraz jej przyczyn są bardziej zbliŜone do siebie niŜ pozostałe
grupy. Argumentem na rzecz uwzględnienia najmłodszej grupy w niniejszym
opracowaniu jest równieŜ analogiczne potraktowanie tych osób w rządowym
programie „Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia aktywności
zawodowej osób w wieku 50+”, który obejmuje równieŜ grupę wiekową 45–49.
1. Bierność zawodowa osób w wieku 45+
W latach 1992–2013 wzrastała aktywność ekonomiczna w grupach
wiekowych 50–54 i 55–59. Zjawisko to skutkowało wzrostem współczynników
aktywności zawodowej ludności w 2013 roku do poziomów odpowiednio: 76,9%
(po wzroście do 77,0% w 2012 roku) i 60,1%. Szczególnie istotne zmiany
nastąpiły w starszej z wymienionych grup. Jedyną grupą wiekową, w której
zaobserwowano spadek współczynnika aktywności zawodowej w badanym okresie
jest grupa 60–64. Niekorzystna tendencja spadku aktywności uległa zmianie
dopiero w 2010 roku. Obecnie współczynnik aktywności zawodowej dla tej grupy
wiekowej wynosi 25,9% będąc zdecydowanie najniŜszym wśród analizowanych
grup.
W analizowanym okresie moŜna zaobserwować nieco bardziej zróŜnicowane
zmiany wskaźników zatrudnienia osób w wieku 45+. W latach 1992–2002
w grupach wiekowych 45– 49 oraz 60–64 obserwowano zmniejszanie się poziomu
zatrudnienia. W 2002 roku osiągnięto najniŜsze wartości wskaźnika zatrudnienia
dla grupy 45–49 na poziomie 67,3% oraz dla grupy wiekowej 60–64 na poziomie
17,1%. W polskiej gospodarce (w mniejszym stopniu w całej Unii Europejskiej)
odnotowano wówczas okres spowolnienia gospodarczego wynikającego z kryzysu
rosyjskiego. Począwszy od 2003 roku rośnie zatrudnienie w obydwu grupach
wiekowych, więc wskaźniki podlegają tendencji rosnącej, osiągając wartości
78,4% dla grupy 45–49 (w 2011 roku) oraz 24,1% dla grupy 60–64 (w 2013 roku).
Z kolei w przypadku grup wiekowych 50–54 i 55–59 wzrost wskaźnika
zatrudnienia nastąpił z opóźnieniem w stosunku do najmłodszej i najstarszej grupy.
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej osób 45+
105
NajniŜsze poziomy osiągnięto w 2004 roku: 52,7% (50–54) oraz 32,% (55–59).
Warto podkreślić, Ŝe właśnie w tych grupach odnotowywany jest relatywnie
szybszy wzrost aktywności zawodowej, do poziomu 70,9% dla grupy 55–59
(w 2012 roku) oraz 55,3% dla grupy 60–64 (w 2013 roku). Ostatnie lata
(od 2008 roku) przyniosły więc znaczny wzrost zatrudnienia we wszystkich
badanych grupach, ale symptomatyczne jest, Ŝe w najstarszej grupie wiekowej cały
czas wskaźnik zatrudnienia jest niŜszy niŜ w latach 1992–1997.
Niskie (w stosunku do innych krajów europejskich) wskaźniki zatrudnienia
wynikają przede wszystkim z generalnie niŜszej aktywności zawodowej kobiet.
Podobnie jak współczynniki aktywności zawodowej, wskaźniki zatrudnienia
równieŜ istotnie róŜnią się dla poszczególnych kategorii wiekowych, jak równieŜ
ze względu na płeć. Biorąc pod uwagę wydłuŜanie przeciętnego czasu Ŝycia,
generalnie dobrą koniunkturę gospodarczą w minionym dwudziestoleciu oraz
poprawę warunków Ŝycia nie istnieją przesłanki merytoryczne uzasadniające
utrzymywanie niskiej aktywności zawodowej kobiet, przy względnie wysokiej
aktywności męŜczyzn. Istotne róŜnice w poziomie zatrudnienia kobiet i męŜczyzn
są wyjątkowo niekorzystnym zjawiskiem ekonomicznym i społecznym. Niski
udział pracujących kobiet w starszych grupach wiekowych jest istotnym
zagroŜeniem dla przyszłości systemu emerytalnego, a szczególnie dla wysokości
świadczeń emerytalnych kobiet przy utrzymaniu mechanizmu łączącego wysokość
emerytury z wysokością odprowadzanych składek na ubezpieczenie społeczne.
Ponadto naleŜy podkreślić, iŜ znacznie wcześniejsze przechodzenie kobiet w stan
bezczynności zawodowej moŜe przyczyniać się do utrwalania stereotypów
łączących aktywność kobiet głównie ze sferą domu i rodziny, a aktywność
męŜczyzn bezpośrednio z pracą zawodową.
Bezrobocie w warunkach polskich w największym stopniu dotyczy osób
młodych, wkraczających na rynek pracy. NaleŜy jednak podkreślić, Ŝe zjawisko to
w róŜnym stopniu obejmuje wszystkie grupy wiekowe. Dotyczy to w duŜym
stopniu osób w wieku 45+. Osoby takie po wcześniejszym zdobyciu doświadczenia
zawodowego, w momencie utraty pracy często nie są w stanie ponownie w sposób
trwały zaistnieć na rynku pracy. Według danych Eurostat w 2013 roku bezrobotni
w wieku 45–64 stanowili 27,3% wszystkich bezrobotnych.
Stopa bezrobocia wśród osób w wieku 45+ podlegała podobnym tendencjom
jak stopa odnotowywana wśród wszystkich osób w wieku produkcyjnym. Po
dynamicznych wzrostach w latach 1998–2005, bezpośrednio po przystąpieniu
Polski do Unii Europejskiej nastąpił znaczny spadek natęŜenia bezrobocia. W
konsekwencji spowolnienia gospodarczego od 2008 roku stopa bezrobocia
sukcesywnie rośnie, utrzymując jednak stosunkowo niski poziom, znacznie niŜszy
od odnotowywanego w młodszych grupach wiekowych, najniŜszy w najstarszej
grupie 60–64 (7,2% w 2013 roku).
106
Bogumił Czerwiński
Wykres 1. Osoby wyłączone z ewidencji bezrobotnych w latach 2006– 2013 (tys.)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych http://psz.praca.gov.pl
ZauwaŜalnym zjawiskiem wśród bezrobotnych jest narastający, szczególnie
od 2010 roku, odpływ osób dotychczas bezrobotnych w kierunku świadczeń
emerytalnych, rentowych i przedemerytalnych. Nastąpiło to w krótkim czasie po
wejściu w Ŝycie Ustawy o emeryturach pomostowych z 19 grudnia 2008 roku,
zastępującej funkcjonujący do 2008 roku, mechanizm wcześniejszych emerytur.
Liczba osób opuszczających ewidencję bezrobotnych z przyczyny nabycia praw do
świadczenia przedemerytalnego rośnie systematycznie od 2006 roku i wyniosła
w 2013 roku 39 680 osób. Liczba osób opuszczających ewidencję bezrobotnych
z przyczyny nabycia praw emerytalnych lub rentowych rośnie od 2009 roku
i wyniosła w 2011 roku 26 708 osób. W ostatnich latach jednak spada ich liczba,
do poziomu 16 383 w 2013 roku. Najmniej zauwaŜalny jest odpływ z przyczyny
ukończenia 60/65 roku Ŝycia. NaleŜy jednak podkreślić, Ŝe liczba takich osób
rośnie od 2006 roku i w 2013 roku wyniosła 9 343 osoby. Ogółem w latach 2010–
2013 udział osób uzyskujących świadczenia
emerytalne, rentowe
lub przedemerytalne wśród wszystkich bezrobotnych w wieku 50 lat i więcej
opuszczających ewidencję bezrobotnych systematycznie rósł i wyniósł średnio
10,8%.
W sytuacji problemów związanych z uzyskaniem pracy „odpływ”
bezrobotnych w kierunku świadczeń emerytalnych, przedemerytalnych i rentowych
stał się zjawiskiem narastającym, aczkolwiek nadal nie dominującym w badanej
populacji. Warto podkreślić, Ŝe generalnie osoby w wieku 50+ „odpływające”
z bezrobocia nieźle sobie radzą na rynku pracy, gdyŜ aŜ 41,1% z nich podejmuje
pracę. NaleŜy jednak zaznaczyć, Ŝe aŜ 17,5% osób w tym wieku nie potwierdza
gotowości do podjęcia pracy. Stosunkowo mało skuteczne okazały się ponadto
w ostatnich latach działania związane z pracą subsydiowaną. Zaledwie 9,7%
bezrobotnych w wieku powyŜej 50 roku Ŝycia będących w szczególnej sytuacji na
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej osób 45+
107
rynku pracy zostało wykreślonych z rejestru bezrobotnych wskutek podjęcia pracy
subsydiowanej.
Wykres 2. Udział osób biernych zawodowo w pięcioletnich grupach wiekowych
w latach 1992–2013 (w %)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat i BAEL GUS
Konsekwencją zmian w poziomie aktywności zawodowej ludności są
zmiany występujące w udziale osób biernych zawodowo. Wspomniano wcześniej,
iŜ w ostatnich latach wzrosły wskaźniki aktywności zawodowej we wszystkich
analizowanych grupach wiekowych. W efekcie w latach 2011–2013 odnotowano
najniŜsze udziały osób biernych zawodowo w badanych grupach wiekowych.
Wartości te wyniosły w 2013 roku: 39,9% (w grupie 55–59) i 74,1% (w grupie
60–64). W młodszych grupach najniŜszy udział osób biernych zawodowo
odnotowano w 2011 roku (15,3% dla 45–49) oraz w 2012 roku (23,0% dla 50–54).
W ostatnich latach w tych grupach zaobserwowano minimalne wzrosty udziału
osób biernych zawodowo.
Podobnie jak zaobserwowano przy analizie aktywności zawodowej moŜna
wyróŜnić zasadnicze róŜnice dotyczące bierności pomiędzy płciami. Kobiety
charakteryzują się znacznie wyŜszym udziałem osób biernych zawodowo we
wszystkich analizowanych grupach wieku. W młodszych spośród analizowanych
grupach wiekowych róŜnice te wynoszą 4,1–7,1 pkt. proc. Zdecydowanie
powiększają się one z wiekiem. W grupie 55–59 udział męŜczyzn biernych
zawodowo wynosi 29,8%, a kobiet aŜ 49,3% (w 2013 roku). RóŜnica w najstarszej
grupie 60–64 zwiększa się dodatkowo, gdyŜ udział męŜczyzn biernych zawodowo
zmniejszył się w ostatnich latach do 60,7%, natomiast udział kobiet biernych
zawodowo nie zmienił się istotnie i wynosi w 2013 roku 85,6%. MoŜna zakładać,
Ŝe znaczny wzrost odsetka kobiet biernych zawodowo po 55. roku Ŝycia wynikał
z uzyskiwania przez nie prawa do wcześniejszych emerytur oraz do świadczeń
przedemerytalnych [Klimkiewicz 2009, s.6]
108
Bogumił Czerwiński
Wykres 3. Przeciętny efektywny wiek opuszczenia rynku pracy w krajach
europejskich w 2010 roku
Źródło: opracowanie własne na podstawie [The 2012 Ageing Report, s. 99]
Niska aktywność ekonomiczna ludności w Polsce wiąŜe się bezpośrednio
z niskim przeciętnym wiekiem wyjścia z rynku pracy, czyli trwałym odpływem ze
zbiorowości czynnych zawodowo do zbiorowości biernych zawodowo [Kryńska
2006, s.2]. Według danych za 2010 rok aktywność zawodowa Polaków kończy się
w wieku 60,1 lat. Istnieją jednak powaŜne róŜnice w wieku zakończenia pracy
w zaleŜności od płci. Dla męŜczyzn aktywność zawodowa kończy się w wieku
61,8 lat i jest nieznacznie niŜsza od średniej dla Unii Europejskiej, która wynosi
62,5 lata. [The 2012 Ageing Report 2012]. Natomiast w przypadku kobiet wiek ten
wynosi 58,6 lat. Jest to obok Słowacji najniŜszy wynik w całej Unii Europejskiej,
zdecydowanie niŜszy od średniej EU27, która wynosi 61,7 lat.
2. Przyczyny bierności osób w wieku 45+
W polskich warunkach rosnąca z wiekiem bierność wynika wprost z dwóch
przyczyn: uzyskiwania świadczeń emerytalnych oraz zwiększonej zachorowalności
na choroby.
Kobiety bierne zawodowo do 54 roku Ŝycia nie podejmują aktywności
zawodowej głównie z powodu choroby (37,6% w wieku 50–54 i 31,4% w wieku
45–49) oraz z innych powodów osobistych (29,6% w wieku 45–49 i 24,6%
w wieku 50–54) (Wykres 4). Istotnym czynnikiem w dwóch najmłodszych
badanych grupach wiekowych, znacznie waŜniejszym od świadczeń emerytalnych
jest równieŜ opieka nad dziećmi lub innymi osobą. Wskazuje na ten fakt 14,8%
kobiet biernych zawodowo w wieku 45–49. Wraz z uzyskiwaniem świadczeń
emerytalnych od 55 roku Ŝycia to właśnie emerytura staje się czynnikiem
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej osób 45+
109
demotywującym do podejmowania aktywności zawodowej. W przypadku osób
w wieku 60–64, bierność jest uzasadniana emeryturą przez 85,4% kobiet.
Wykres 4. Przyczyny bierności zawodowej kobiet w pięcioletnich grupach
wiekowych w 2013 roku (w %)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL GUS
Przyczyny bierności zawodowej męŜczyzn generalnie koncentrują się na
dwóch obszarach. Do 59 roku Ŝycia zdecydowanie najwaŜniejszym czynnikiem
jest choroba lub niepełnosprawność. Czynnik ten zyskuje na znaczeniu z wiekiem.
W 2013 r. 56,8% męŜczyzn w wieku 55–59 lat było biernych z powodu choroby
lub niepełnosprawności. Następnie wraz z moŜliwością uzyskania świadczeń
emerytalnych od 60 roku Ŝycia rośnie znaczenie emerytury jako uzasadnienia
bierności zawodowej. Deklaruje tak 94,1% męŜczyzn w wieku powyŜej 65 roku
Ŝycia, czyli znacznie więcej niŜ odnotowano w przypadku kobiet w tym samym
wieku (84,7%). Pozostałe czynniki nie odgrywają istotnego znaczenia w bierności
zawodowej męŜczyzn.
110
Bogumił Czerwiński
Wykres 5. Przyczyny bierności zawodowej męŜczyzn w pięcioletnich grupach
wiekowych w 2013 roku (w %)
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL GUS
W przeciwieństwie do kobiet dla męŜczyzn istotną determinantą bierności
nie jest konieczność opieki. Bierność jest uzasadniana koniecznością opieki nad
dziećmi lub innymi osobami zaledwie przez 2,9% męŜczyzn w wieku 45–49 lat.
W kolejnych grupach wiekowych znaczenie tego czynnika dla męŜczyzn jest coraz
mniejsze. Dane dotyczące bierności osób dojrzałych wskazują, Ŝe generalnie osoby
te w większości sytuacji są w stanie łączyć obowiązki zawodowe z opieką nad
innymi osobami. Zapewne jednak wraz z pogorszeniem stanu zdrowia osób
znajdujących się pod ich opieką zmniejsza się skłonność do łączenia tych
obowiązków.
Warto zwrócić uwagę, Ŝe łącznie we wszystkich analizowanych grupach
wiekowych ponad 27% kobiet wykonuje obowiązki opiekuńcze w stosunku do
innych osób (najwięcej 37,4% w grupie 50–54). Z całą pewnością ogranicza to ich
moŜliwości wykonywania pracy zawodowej, aczkolwiek większość łączy te
obowiązki z obowiązkami zawodowymi. Zjawisko to zauwaŜalne jest równieŜ
wśród męŜczyzn, aczkolwiek skala tego zaangaŜowania jest znacznie mniejsza,
gdyŜ udział męŜczyzn opiekujących się innymi osobami wynosi od 15,4% (dla
grupy wiekowej 60–64) do 19,3% (dla grupy wiekowej 50–54) [Kryńska E. i inni
2013].
Interesującym uzupełnieniem prezentującym uwarunkowania bierności
zawodowej są deklaracje emerytów wskazujących przyczyny przejścia
na emeryturę. Kobiety przechodzą na emeryturę z powodu złego stanu zdrowia lub
wykorzystując moŜliwości stworzone przez ustawodawcę, obawiając się
jednocześnie, czy będą mogły skorzystać z nich przy ewentualnym pozostaniu
zatrudnionymi. Stosunkowo często kobiety decydują się na przejście na emeryturę
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej osób 45+
111
chcąc opiekować się innymi bliskimi osobami. W przypadku męŜczyzn dwie
pierwsze przyczyny skorzystania ze świadczeń emerytalnych stosunkowo często
uzupełniane są wypaleniem zawodowym [Kryńska E. i inni 2013].
Ograniczenie bierności zawodowej pozostaje największym wyzwaniem
w procesie zwiększenia aktywizacji zawodowej osób starszych. Wyjątkowo
wysoki udział osób biernych zawodowo, zwłaszcza kobiet, nie jest moŜliwy do
utrzymania w rozwijającej się gospodarce. Taki stan rzeczy powodowałby m.in.
konieczność ponoszenia znacznych dodatkowych nakładów finansowych przez
osoby pracujące, co byłoby naturalnym czynnikiem ograniczającym ich skłonność
do pracy, a w konsekwencji wypychającym starsze spośród nich (np. w wieku 36–
45 lat) w kierunku „szarej strefy”, a młodsze dodatkowo zachęcającym do
emigracji zarobkowej. Zmiany zaobserwowane w ostatnich latach w postaci
ograniczenia udziału osób biernych zawodowo w grupach wiekowych 45–59 są
pozytywnym sygnałem. Istotnymi czynnikami utrzymującymi bierność zawodową
na wysokim poziomie pozostają jednak: łatwość korzystania ze świadczeń
emerytalnych, zły stan zdrowia Polaków oraz obowiązki związane z domem
i rodziną.
3. Przyczyny bierności zawodowej w kohortach
Oprócz zmian zachodzących pomiędzy analizowanymi rocznikami podczas
badania realizowanego w 2013 roku, warto zwrócić uwagę na zmiany zauwaŜalne
w ramach analizy kohortowej. Kohortą określa się grupę osób, które doznały tego
samego wydarzenia wciągu tego samego czasu. Analiza kohortowa pozwala więc
na ocenę procesów zachodzących w czasie w zbiorowości ludzi – kohorcie,
wyróŜnionej na podstawie wspólnie przeŜytych zdarzeń związanych z określonym
momentem lub okresem [Balicki 1997, s. 55; Wieteska 2012, s.164–165].
Niniejsza analiza koncentruje się na grupach rocznikowych w Badaniu
Aktywności Ekonomicznej ludności (BAEL), realizowanym w poszczególnych
latach.
Analizując aktywność ekonomiczną w rocznikach 1944–48 oraz 1949–1953
na pierwszy plan wysuwa się oczywisty fakt wzrastającego z wiekiem udziału osób
biernych zawodowo w obydwu kohortach.
Osoby urodzone w latach 1944–1948 reprezentują grupę wiekową 45–49
w badaniu realizowanym w 1993 roku oraz starsze o 5 lat grupy wiekowe
w badaniu realizowanym w 1998, 2003 i 2008 roku. Udział osób pracujących
zmniejszył się w tych czasie z 75,8% (w 1993 roku) do 18,9% w 2008 roku.
Analogicznie następował wzrost udziału osób biernych zawodowo z 16,2%
w pierwszym badaniu do 80,4% w ostatnim badaniu w 2008 roku. Udział
bezrobotnych w badanej populacji był stosunkowo niski i wynosił 8,0% w 1993
roku, systematycznie obniŜając się do poziomu 0,7% w 2008 roku.
112
Bogumił Czerwiński
Wykres 6. Udział osób pracujących, bezrobotnych i biernych zawodowo wśród
urodzonych w latach 1944–1948 wg BAEL 1993– 2008 (w %)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat i BAEL GUS
Wskazana niŜsza aktywność zawodowa odnotowana we wcześniejszych
rocznikach została potwierdzona dla kohorty 1949–1953. ZauwaŜalny jest jednak
nieco wolniejszy odpływ z rynku pracy osób z młodszej kohorty.
Osoby urodzone w latach 1949–1953 reprezentują grupę wiekową 45–49
w badaniu realizowanym w 1998 roku oraz starsze o 5 lat grupy wiekowe w
badaniu realizowanym w 2003, 2008 i 2013 roku. W pierwszych z wymienionych
badań udział pracujących wynosił 74,9% badanej populacji. W następnych latach
udział ten sukcesywnie spadał, do poziomu 24,1% w 2012 roku. NaleŜy podkreślić,
Ŝe spadek następował początkowo szybciej (przy przejściu do grupy wiekowej 50–
54), a następnie wolniej niŜ miało to miejsce w starszej kohorcie. Udział osób
pracujących w rocznikach 1949–1953 był nieco wyŜszy zarówno w badaniu
zrealizowanym w 2008 jak i 2013 roku. MoŜna zatem stwierdzić, Ŝe kohorty
roczników 1944–48 oraz 1949–1953 charakteryzowały się zbliŜoną aktywnością
ekonomiczną, która zmienia się na korzyść większej aktywności na rynku pracy
wraz z kolejnymi rocznikami.
Zmniejszanie wskaźnika zatrudnienia następowało równolegle ze wzrostem
udziału osób biernych zawodowo, których udział wzrósł z 18,9% do 74,1%.
Wzrost ten następował wolniej niŜ obserwowany w przypadku wcześniejszej
kohorty 1944–1948. Wyjątkiem ponownie było przejście do grupy 50–54, kiedy
odnotowano znacznie wyŜszy niŜ dla starszej kohorty wzrost liczby osób biernych
zawodowo.
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej osób 45+
113
Wykres 7. Udział osób pracujących, bezrobotnych i biernych zawodowo wśród
urodzonych w latach 1949–1953 w badaniu BAEL 1998–2013 (w %)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych Eurostat i BAEL GUS
Istotną róŜnicą w aktywności ekonomicznej obydwu kohort jest stały spadek
udziału osób bezrobotnych w starszych rocznikach, w przeciwieństwie do wahań
obserwowanych w rocznikach 1949–1953. Udział bezrobotnych w młodszej
kohorcie początkowo zwiększył się z 6,3% do 9,3%, aby spaść w 2013 roku do
minimalnego poziomu 1,9%. Zjawisko to najprawdopodobniej związane było
z ogólną sytuacją na polskim rynku pracy. W 1998 roku stopa bezrobocia w Polsce
wg BAEL wyniosła 10,2%, w ciągu kolejnych pięciu lat wzrosła do 19,8%,
a następnie w związku z bardzo dobrą koniunkturą gospodarczą oraz
przystąpieniem do UE w 2008 roku znacznie spadła do 7,1%. (BAEL GUS, 1998–
2008).
Przyczyny bierności zmieniają się jak wcześniej zasygnalizowano
w zaleŜności od płci. Dla zachowania aktualności opracowania poddano analizie
przyczyny bierności dla kohort osób uroczonych w latach 1949–1953 oraz 1954–
1958. W starszej kohorcie osób urodzonych w latach 1949–1953 najwaŜniejszą
przyczyną bierności dla kobiet w wieku 50–54 lat oraz dla męŜczyzn w wieku 50–
59 lat była choroba lub niepełnosprawność. Większość starszych osób, zarówno
kobiet jak i męŜczyzn wskazywało natomiast jako przyczynę bierności emeryturę
od wieku 55 lat dla kobiet i od 60 lat dla męŜczyzn. MoŜliwość uzyskania
świadczeń emerytalnych jest więc faktyczną, bezpośrednią przyczyną bierności
zawodowej w Polsce.
Oprócz wcześniejszego przechodzenia na emeryturę cechą charakteryzującą
kobiety było wskazywanie jeszcze jednej przyczyny bierności zawodowej.
Zajmowanie się domem lub opieka nad innymi osobami było najwaŜniejszą
przyczyną bierności dla 15,6% kobiet w wieku 50–54 w 2002 roku. W kolejnych
latach, przyczyna ta miała marginalne znaczenie i była wskazywana przez znacznie
mniejszą część kobiet. NaleŜy przyjąć, Ŝe prawdopodobnie zakres obowiązków
114
Bogumił Czerwiński
rodzinnych kobiet (podobnie jak wcześniej wskazana bezpośrednia opieka nad
innymi osobami) nie zmienia się tak szybko, więc traktują je jako mniej istotną,
bezpośrednią przyczynę dla bierności niŜ uzyskane uprawnienia emerytalne.
Generalnie jednak badania budŜetu czasu kobiet i męŜczyzn wskazują znaczny
zakres tzw. podwójnego cięŜaru ponoszonego przez aktywne zawodowo kobiety.
Osoby te podejmują pracę zawodową i jednocześnie realizują większość
obowiązków opiekuńczych i domowych [Głogosz 2007, s. 29]. Utrzymywanie
takiej sytuacji w dotychczasowej skali zapewne będzie utrudniało wydłuŜenie
aktywności zawodowej kobiet 45+.
Wykres 8. Dekompozycja bierności zawodowej wśród osób urodzonych w latach
1949–1953 w badaniu BAEL 2003–2013 (w %)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie BAEL GUS
Dla późniejszej kohorty roczników 1954–1958 parametry aktywności
ekonomicznej wskazywały na nieco wyŜszą aktywność dla osób w tym samym
wieku. Przyczyny bierności uległy równieŜ zauwaŜalnym zmianom.
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej osób 45+
115
Wykres 9. Dekompozycja bierności zawodowej wśród osób urodzonych w latach
1954–1958 w badaniu BAEL 2003– 2013 (w %)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie BAEL GUS
NajwaŜniejszą przyczyną bierności męŜczyzn pozostają choroby, wskazując
pośrednio na niezmiennie ich gorszą kondycję zdrowotną. Wśród męŜczyzn
urodzonych w latach 1954– 1958 nie zaobserwowano jeszcze duŜego znaczenia
przypisywanego emeryturze jako przyczynie bierności. WaŜną róŜnicą u męŜczyzn
w młodszej kohorcie jest mniej wyraźne łączenie bierności z szeroko rozumianymi
„pozostałymi” przyczynami.
Z kolei u kobiet ponownie zaobserwowano bardziej zróŜnicowane
przyczyny bierności. W młodszych grupach podstawową przyczyną bierności
pozostają choroby oraz opieka nad dziećmi i innymi osobami. W 2013 roku
w grupie 55–59 pojawia się emerytura jako waŜna przyczyna bierności, aczkolwiek
z powodu ograniczenia moŜliwości przechodzenia na wcześniejszą emeryturę nie
tak waŜna, jak w starszej kohorcie.
4. Zmiany przyczyn bierności w kohortach
Analizując zmiany, jakie nastąpiły w pięcioletniej perspektywie związanej
z przejściem poszczególnych kohort do kolejnych przedziałów wiekowych
zwracają uwagę odmienne zachowania kobiet i męŜczyzn.
Młodsi męŜczyźni (50–54 lata) z kohorty 1954–1959 częściej niŜ
wcześniejsze roczniki uzasadniają bierność emeryturą. W przypadku kobiet
młodsza kohorta rzadziej uzasadnia swoją bierność w tak duŜym stopniu chorobą
lub opieką nad domem i rodziną, częściej za to pojawiają się trudno do
zidentyfikowania inne powody osobiste oraz pozostałe przyczyny.
116
Bogumił Czerwiński
Wykres 10. Zmiany przyczyn bierności zawodowej wśród osób urodzonych
w latach 1949–1953 oraz 1954–1958 w grupie wiekowej 50–54 (w pkt. proc.)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie BAEL GUS
Starsi męŜczyźni (55–59 lat) z kohorty 1953–1957 częściej uzasadniają
bierność chorobą, jednocześnie rzadziej uzasadniając ją bezpośrednio moŜliwością
uzyskania świadczeń emerytalnych. W przypadku kobiet nastąpiła najbardziej
zauwaŜalna zmiana. Młodsza kohorta zdecydowanie rzadziej uzasadnia swoją
bierność emeryturą (29,0% w stosunku do 62,4% w 2008r.), wskazując częściej na
wszystkie pozostałe przyczyny. ZauwaŜalne w ich przypadku są efekty likwidacji
wcześniejszych emerytur zastąpionych przez emerytury pomostowe.
Wykres 11. Zmiany przyczyn bierności zawodowej wśród osób urodzonych
w latach 1949–1953 oraz 1954–1958 w grupie wiekowej 55–59 (w pkt. proc.)
Źródło: Opracowanie własne na podstawie BAEL GUS
Analiza kohortowa przyczyn bierności zawodowej osób 45+
117
Efektem spadku bierności zawodowej jest nieco wolniejsze odejście z rynku
kolejnych kohort, sukcesywnie zasilających grupę osób biernych zawodowo.
ZauwaŜalne są ponadto zmieniające się w ramach kohort przyczyny wskazanej
bierności. Zaobserwowane róŜnice w większym stopniu dotyczą kobiet, które
z powodu zmian ograniczających dostęp do wcześniejszych świadczeń
emerytalnych, zdecydowanie rzadziej przechodzą w stan bierności zawodowej
z powodu emerytury. Z kolei męŜczyźni w kolejnych rocznikach stosunkowo
rzadziej stają się biernymi z powodu choroby.
Podsumowanie
Znaczenie osób dojrzałych na rynku pracy w związku z oczywistymi
zmianami demograficznymi wzrasta i moŜna oczekiwać, iŜ w kolejnych latach
będą oni coraz waŜniejszymi podmiotami na tym rynku. NaleŜy zakładać, Ŝe
podniesienie wskaźnika zatrudnienia osób w wieku dojrzałym jest niezbędne,
zarówno z ekonomicznego, jak i społecznego punktu widzenia [Błędowski 2013,
s. 61]. Na podstawie przeprowadzonych analiz moŜna jednak zaobserwować,
Ŝe w Polsce procesy te przebiegają w stosunkowo wolnym tempie.
Przeprowadzone analizy pozwalają stwierdzić, Ŝe:
―
Wartości współczynników aktywności zawodowej oraz wskaźników
zatrudnienia dla osób w wieku 45+ rosną w ostatnich latach. Pozytywne
zjawiska mają szanse stać się tendencjami, które zmienią sytuację osób
dojrzałych na rynku pracy.
―
Podstawowym obszarem, w którym cały czas obserwowane są negatywne
zjawiska jest bierność zawodowa kobiet. Pojawiają się jednak pierwsze
symptomy zmniejszenia bierności kobiet.
―
Bierność zawodowa osób dojrzałych wynika przede wszystkim
z dostępności świadczeń emerytalnych oraz złego stanu zdrowia. WaŜną
przyczyną w przypadku kobiet są ponadto obowiązki związane z domem
i opieką nad innymi osobami.
―
Występują niewielkie zmiany aktywności ekonomicznej w ramach kolejnych
kohort osób starszych. Kolejne kohorty charakteryzują się jednak coraz
wyŜszymi wskaźnikami aktywności zawodowej i współczynnikami
zatrudnienia. MoŜe to świadczyć o zmianach wobec zatrudnialności,
występujących w kolejnych rocznikach osób w wieku 45+.
―
Bezpośrednimi przyczynami bierności zawodowej w kolejnych kohortach
coraz rzadziej staje się emerytura (dla kobiet) i choroba (dla męŜczyzn).
Bibliografia
1.
2.
Balicki A. (1997), Zastosowanie metod analizy kohortowej do badania czasu pozostawania bez
pracy, Wiadomości statystyczne, nr 7, s. 55.
Bieszk-Stolorz B. (2012), Determinanty bierności zawodowej osób niepełnosprawnych w Polsce,
Optimum. Studia ekonomiczne, nr 55, s.151–152.
118
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Bogumił Czerwiński
Błędowski P. (2013), Aktywność zawodowa osób w starszym wieku, W. M. Kiełkowska (red.)
Rynek pracy wobec zmian demograficznych Warszawa: Instytut Obywatelski, s. 61.
Głogosz D. (2007), Godzenie obowiązków rodzinnych z zawodowymi wyzwaniem dla polityki
rodzinnej, Polityka społeczna nr 401, s. 29.
Klimkiewicz A. (2009), Społeczno-prawne uwarunkowania aktywności zawodowej osób
w wieku 50+ na rynku pracy, Polityka społeczna nr 419, s.6.
Kryńska E. (2006), WydłuŜanie Ŝycia zawodowego na polskim rynku pracy, Polityka społeczna
nr 390, s.2.
Kryńska E. i inni (2013), Diagnoza obecnej sytuacji kobiet i męŜczyzn 50+ na rynku pracy
w Polsce, Łódź: Uniwersytet Łódzki (Badanie CATI realizowane w ramach projektu).
Wieteska S. (2012), Zastosowanie analizy kohortowej do oceny stopnia zaspokojenia potrzeb
ubezpieczeniowych na Ŝycie, W. M. Plich, red. Metody ilościowe w Krajowych Ramach
Kwalifikacji, Łódź, Instytut Ekonometrii Uniwersytetu Łódzkiego, s. 164–165.
The 2012 Ageing Report: Economic and budgetary projections for the 27 EU Member States
(2010–2060) (2012), Brussels, European Union, s .99.
Bazy danych
Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (1992–2013), Główny Urząd Statystyczny, dostęp: 9–
13.06.2014 na serwerze MPiPS
COHORT STUDY OF THE CAUSES OF INACTIVITY PEOPLE
AGED 45+
Abstract
Demographic changes following in last years in developed countries pose new challenges
for researchers and the practicians of the labour market. One of the most noticeable
consequences of "aging societies" is prolonged inactivity. At the same time at a slower pace
is the process of prolongation of activity. From the point of view of the stability of the
pension system is important to identify the causes of early transition to retirement in a state
of inactivity.
Analysis of causes of professional passivity persons in age 45 is the aim of the study+ using
cohort study. Identification basic parameters of the activity of the economic population
in the pre-retirement age were identified for the realization of this aim. Passive persons
were subjected for the analysis with special regard of the causes of passivity, taking under
the attention the differentiation because of the sex. The changes of the parameters of the
activity of the economic population were presented with the regard of changes setting
in cohorts. In-depth analysis was the cause of passivity in different cohorts, with a
particular focus on the most important causes of economic inactivity which are receiving
retirement benefits, and poor health. The analysis of the causes of economic inactivity was
conducted on the basis of the statistical data (first of all BAEL GUS and Eurostat) in years
1992–2013.
Keywords: labour market, aging, professional activity, economic inactivity
ELASTYCZNE FORMY ZATRUDNIENIA JAKO
INSTRUMENT STYMULOWANIA AKTYWNOŚCI
ZAWODOWEJ OSÓB STARSZYCH
Katarzyna Bałandynowicz-Panfil36,
Ewa Patra 37
Streszczenie
Starzenie się społeczeństw niesie za sobą liczne społeczne i ekonomiczne
konsekwencje. Jednym z nich są zmiany zachodzące na rynku pracy. Coraz częściej
obserwowane niedobory ilościowe i jakościowe w połączeniu z sytuacją budŜetu państwa,
wymuszają podjęcie działań na rzecz zwiększenia i wydłuŜenia aktywności zawodowej
osób starszych. Zarówno na poziomie państwa, jak i poszczególnych przedsiębiorstw
stosowane są juŜ liczne narzędzia zachęcające do takiej aktywności.
Przedmiotem analizy niniejszego opracowania jest diagnoza poziomu
wykorzystania atypowych form zatrudnienia jako narzędzia umoŜliwiającego wzrost stopy
aktywności zawodowej osób starszych w Polsce na tle wybranych krajów Unii
Europejskiej. Formy te, ze względu na swoją wysoką elastyczność, stanowić mogą,
alternatywne w stosunku do tradycyjnych rozwiązanie, pozwalające na lepsze dostosowanie
się do indywidualnych potrzeb starszych wiekiem pracowników, ograniczenie nadal silnych
barier ich aktywności przy jednoczesnych rosnących potrzebach rynku pracy.
Przeprowadzone rozwaŜania obejmują m.in. ocenę dotychczasowego poziomu
stosowania wybranych elastycznych form zatrudnienia pracowników w starszym wieku,
analizę porównawczą z wybranymi rynkami europejskimi oraz wnioski, równieŜ
z uwzględnieniem aspektów teoretycznych. RozwaŜania prowadzą do konkluzji
o niedocenieniu nietypowych form zatrudnienia w stymulowaniu aktywności zawodowej
osób starszych.
Słowa kluczowe: rynek pracy, starzenie się społeczeństw, elastyczne formy zatrudnienia,
elastyczność rynku pracy, aktywność zawodowa.
Wstęp
W niniejszym opracowaniu analizie poddane zostały zmiany zachodzące na
rynku pracy w perspektywie starzenia się społeczeństw. Temat ten jest szeroko
omawiany zarówno w polskiej, jak i zagranicznej literaturze przedmiotu a analizy
36
37
Instytut Handlu Zagranicznego, Uniwersytet Gdański.
Państwowa WyŜsza Szkoła Zawodowa w Elblągu.
120
Katarzyna Bałandynowicz-Panfil, Ewa Patra
zmian struktury wiekowej ludności jednoznacznie wskazują na wzrost odsetka
osób starszych38 w społeczeństwie. Stosunek osób w wieku 65 lat i więcej do
populacji ogółem przekroczył juŜ granicę 20% (przede wszystkim kraje
wysokorozwinięte) i stale dynamicznie rośnie (szczególnie w krajach
rozwijających się). Prognozuje się dalsze zmiany w tym zakresie, które mają
istotny wpływ równieŜ dla funkcjonowania rynku pracy poprzez:
―
depopulację zasobów pracy
―
niedobory ilościowe i jakościowe
―
wzrost odsetka niemobilnych zasobów pracy.
Depopulacja zasobów pracy, czyli spadek liczby ludności w tzw. wieku
produkcyjnym jest naturalną konsekwencją zmian struktury wiekowej, a przede
wszystkim zbyt niskiej stopy dzietności kobiet [Jóźwiak 2013, s.11].
W konsekwencji, coraz mniej liczne roczniki zasilają zasoby pracy, natomiast
znaczny odsetek osób aktywnych zawodowo osiąga wiek emerytalny i przechodzi
w stan bierności ekonomicznej.
Niewystarczająco liczne zasoby pracy prowadzą do występowania
niedoborów ilościowych (generalnego braku odpowiedniej liczby osób chętnych
i mogących podjąć zatrudnienie w odpowiedzi na zapotrzebowanie rynku pracy)
oraz jakościowych, czyli braku osób o odpowiednich kompetencjach. Zmianie
ulega równieŜ struktura wiekowa zasobów pracy. Rosnący udział starszych
pracowników prowadzą do zmian w strategiach zarządzania personelem,
konieczności dopasowania stanowisk pracy, struktury organizacji i polityki
przedsiębiorstw w kierunku pełniejszego wykorzystania potencjału tej grupy
pracowników.
Współczesne procesy demograficzne powinny być rozpatrywane jako
wyzwanie, gdyŜ nie mają jednoznacznego negatywnego czy pozytywnego
wymiaru. Z punktu widzenia zapotrzebowania rynku pracy oraz finansów
publicznych państwa (szczególnie w odniesieniu do potrzeb systemów
ubezpieczenia społecznego oraz zmniejszonych dochodów budŜetowych) starzenie
się społeczeństw jest jednak powaŜnym problemem ekonomicznym, z którym
zmagają się podmioty na róŜnych płaszczyznach: poszczególnych przedsiębiorstw,
branŜ, sektorów gospodarek krajowych i ugrupowań międzynarodowych.
Aby sprostać wyzwaniom starzenia się społeczeństw opracowywane są
kolejne strategie i załoŜenia do polityki państw. RównieŜ w Polsce opracowywane
są kolejne rozwiązania w kierunku podniesienia poziomu aktywności zawodowej
osób powyŜej 50 roku Ŝycia39. NaleŜą do nich m.in. reformy emerytalne, reformy
rynku pracy oraz takie strategie jak: Krajowy Plan Działań na rzecz Zatrudnienia
38
Najczęściej przyjmuje się jako granicę wieku starszego 65 rok Ŝycia. Jest to jednak wartość
umowna i w zaleŜności od dziedziny nauki mogą być przyjmowane niŜsze lub wyŜsze pułapy (np.
w marketingu starsi konsumenci to osoby w wieku 45 lat i więcej; w odniesieniu do rynku pracy
starsi pracownicy to osoby w wieku 50-55 lat i więcej).
39
Szerzej na temat polityki zwiększania aktywności zawodowej osób starszych w: [BałandynowiczPanfil 2005; Reday-Mulvey 2005].
Elastyczne formy zatrudnienia jako instrument stymulowania aktywności …
121
na lata 2012–2014, Program Solidarność pokoleń. Działania dla zwiększenia
aktywności zawodowej osób w wieku 50+40, czy ZałoŜenia Długofalowej
Polityki Senioralnej w Polsce w latach 2014–202041.
Niezmiernie ciekawe badania w zakresie spadku podaŜy pracy w przyszłości
przeprowadził P. Strzelecki [2013, s.13–23]. W przyjętych scenariuszach autor
analizował moŜliwe działania, mające zahamować depopulację zasobów pracy.
Kluczowe wnioski to:
―
istotne zahamowanie spadku podaŜy pracy byłoby moŜliwe przy
natychmiastowym wzroście stopy dzietności do poziomu prostej
zastępowalności (2,1) lub przynajmniej poziomu 1,8 – co nie jest realne;
―
podwyŜszenie wieku emerytalnego (nawet do poziomu 70 lat w roku 2060)
nieco ogranicza tendencję spadkową wielkości podaŜy pracy, ale w niewielkim
stopniu; istotne w tym zakresie byłoby dopiero osiągniecie niewyobraŜanego
pułapu 76 lat;
―
skala migracji zastępczej na pobyt stały musiałaby znacznie przewyŜszać
5 mln osób, przy jednoczesnym corocznym dodatnim saldzie migracji o 100
tys. osób;
―
podwyŜszenie współczynnika aktywności zawodowej do poziomu krajów
najbardziej pod tym względem rozwiniętych42 jest najbardziej realnym
scenariuszem i moŜe w pewnym stopniu ograniczyć depopulację osób w wieku
produkcyjnym, jednak nie w pełni i nie rozwiązując przyczyn spadku podaŜy
pracy.
Z punktu widzenia niniejszych rozwaŜań, kwestia aktywności zawodowej
osób starszych jest niezbędnym elementem składowym działań, na rzecz
utrzymania konkurencyjności gospodarki w obliczu starzenia się społeczeństw,
m.in. poprzez ograniczenie tempa spadku podaŜy pracy.
1. Elastyczne formy zatrudnienia – uwagi ogólne
Negatywne konsekwencje starzenia się społeczeństw skłaniają do
podejmowania polityki kształtowania aktywności zawodowej osób starszych.
W ramach stosowanych rozwiązań państwo moŜe wykorzystać szereg dostępnych
instrumentów z zakresu:
―
działań w obszarze reform systemów emerytalnych i socjalnych;
―
przeciwdziałania dyskryminacji oraz promowania zatrudnienia osób
starszych;
40
Program „Solidarność Pokoleń…” został przyjęty przez Radę Ministrów 25 marca 2010,
opublikowany w Biuletynie Informacji Publicznej.
41
ZałoŜenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020 zostały przyjęte
24 grudnia 2013 r. uchwałą nr 238 Rady Ministrów i opublikowane w Monitorze Polskim 4 lutego
2014 r. (Poz. 118).
42
Do grupy krajów o najwyŜszym wskaźniku zatrudnienia osób starszych w Europie w 2013r. naleŜą:
Szwecja (73,6%), Niemcy (63,5%), Estonia (62,6%), Dania (61,7%), Holandia (60,1%) i W. Brytania
(59,8%). Dla porównania, w Polsce wyniósł on 40,6% [Employment rate… 2014].
122
Katarzyna Bałandynowicz-Panfil, Ewa Patra
działań na rzecz większej zdolności do pracy osób starszych.
Wymienione obszary obejmują szeroki pakiet działań z zakresu zmian
legislacyjnych, systemowych, kształtowania postawy wobec roli osób starszych
w społeczeństwie, ze szczególnym uwzględnieniem rynku pracy.
Jednymi z działań na rzecz promocji zatrudnienia i wzrostu aktywności
zawodowej osób starszych jest rozpowszechnianie elastycznych form i warunków
zatrudnienia osiąganych między innymi dzięki nowoczesnemu prawu pracy,
układom zbiorowym i organizacji pracy43. Są one jednym z elementów modelu
flexicurity44 rozumianego jako zespół rozwiązań w zakresie zatrudnienia, które
łączą elastyczność z bezpieczeństwem i stabilnością pracy.
Rosnącej popularności nietypowych form zatrudnienia towarzyszy
powstawanie wielu ich odmian i postaci [Makowski 2006, s.14–15]. MoŜna je
pogrupować według określonych kryteriów, co powoduje, iŜ mówi się o sposobach
zatrudnienia, które są nietypowe ze względu na:
―
okres obowiązywania umowy o pracę;
―
wymiar czasu pracy;
―
miejsce wykonywania pracy;
―
szczególną konfigurację podmiotową.
Do głównych form nietypowego zatrudnienia moŜna zaliczyć: pracę na
podstawie umów terminowych, zatrudnienie tymczasowe, pracę w niepełnym
wymiarze czasu pracy, pracę dorywczą, wypoŜyczanie pracowników, dzielenie
pracy, pracę na wezwanie, czy pracę w domu. Cechą łączącą pracownicze formy
nietypowego zatrudnienia jest świadczenie pracy w ramach stosunku pracy
rozumianego jako zobowiązanie pracownika do wykonywania pracy określonego
rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, a pracodawcy do
zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem. Do form nietypowego zatrudnienia
niepracowniczego, świadczonego na podstawie umów cywilnoprawnych zalicza się
np.: własną działalność, czy umowę zlecenie45.
―
2. Poziom wykorzystania umów terminowych
43
Elastyczne formy zatrudnienia (nietypowe) definiuje się w opozycji do modelu klasycznego
(typowego). Typowy model umowy o pracę występuje wówczas, gdy jest to umowa zawarta na czas
nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu bez określonego terminu jej zakończenia, a pracownik
pozostaje z tego tytułu wyłącznie w relacji z pracodawcą. Ta forma zatrudnienia jest kojarzona
z poczuciem bezpieczeństwa. O typowości umowy o pracę świadczą zatem pewne cechy, jakimi
charakteryzuje się taki stosunek. Cechy te powinny występować łącznie, brak którejkolwiek z nich
rodzi nietypowy stosunek zatrudnienia.
44
Pozostałe komponenty to: kompleksowe strategie uczenia się przez całe Ŝycie, skuteczna aktywna
polityka rynku pracy oraz nowoczesne systemy zabezpieczenia społecznego [Szuwarzyński 2009,
s.19-21]. Szerzej na temat modelu flexicurity w: [Komunikat Komisji… 2007].
45
W dalszej części opracowania omówione zostaną jedynie wybrane formy elastycznego
zatrudnienia, które wydają się być istotne biorąc pod uwagę zakres ich stosowania na rynku pracy
w Polsce i w krajach Unii Europejskiej.
Elastyczne formy zatrudnienia jako instrument stymulowania aktywności …
123
Jedną z form elastycznego zatrudnienia są umowy terminowe. Ich kwestię
reguluje w polskim prawie między innymi kodeks pracy, w którym wyróŜnia się
trzy rodzaje tego typu umów: umowę na okres próbny, na czas wykonywania
określonej pracy oraz na czas określony. Podstawową formą umowy terminowej
jest jednak umowa na czas określony. Czas trwania tej umowy jest określony przez
strony, najczęściej przez wskazanie daty końcowej lub okresu, na jaki została
zawarta46. Odsetek osób zatrudnionych w Polsce na podstawie umowy na czas
określony utrzymuje się od kilku lat na wysokim poziomie, co czyni z Polski lidera
tej strategii elastyczności Tabela 1).
Tabela 1. Zatrudnienie na podstawie umów terminowych w wybranych krajach
Unii Europejskiej w latach 2002–2013
Umowy na czas określony (%)
Lata
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
UE 27
12,3
12,7
13,3
14,0
14,5
14,6
14,2
13,6
13,9
14,1
13,7
13,8
Polska
15,4
19,4
22,7
25,7
27,3
28,2
27,0
26,5
27,3
26,9
26,9
26,9
Hiszpania
31,8
31,8
32,5
33,3
34,0
31,7
29,3
25,4
24,9
25,3
23,6
23,4
Portugalia
21,5
20,6
19,8
19,5
20,6
22,4
22,8
22,0
23,0
22,2
20,7
21,5
Holandia
14,4
14,5
14,8
15,5
16,6
18,1
18,2
18,2
18,5
18,4
19,5
20,6
Szwecja
15,2
15,1
15,5
16,0
17,3
17,5
16,1
15,3
16,4
17,0
16,4
16,9
Niemcy
12,0
12,2
12,4
14,2
14,5
14,6
14,7
14,5
14,7
14,7
13,9
13,4
Dania
9,1
9,3
9,5
9,8
8,9
9,1
8,5
8,7
8,4
8,8
8,5
8,8
Rumunia
1,0
2,0
2,5
2,4
1,8
1,6
1,3
1,0
1,1
1,5
1,7
1,5
Litwa
7,2
7,2
6,3
5,5
4,5
3,8
2,4
2,3
2,4
2,7
2,6
2,7
Estonia
2,7
2,5
2,6
2,7
2,7
2,1
2,4
2,5
3,7
4,5
3,7
3,5
Bułgaria
5,3
6,5
7,4
6,4
6,2
5,2
5,0
4,7
4,5
4,1
4,5
5,7
Źródło: [Employees… 2014]
Jak wynika z tabeli 1, odsetek pracowników czasowych w poszczególnych
państwach UE jest znacznie zróŜnicowany. Polska jest krajem, w którym
popularność tego rozwiązania jest najwyŜsza w ogóle pracowników najemnych
(26,9 % przy średniej 13,8% dla UE27). Tak częste jego stosowanie moŜna
tłumaczyć między innymi faktem, iŜ polską regulację umów terminowych cechuje
znaczna elastyczność w stosunku do rozwiązań stosowanych w innych krajach
UE47. Z zasady niedyskryminacji i promocji równości w zatrudnieniu wynika
jednak, Ŝe pracownicy zatrudnieni na czas określony nie mogą być traktowani
gorzej w zakresie warunków pracy niŜ porównywalni pracownicy zatrudnieni na
czas nieokreślony[art. 18³ª § 1 k.p.]
46
Polski kodeks pracy nie ustala maksymalnego czasu trwania tej umowy - Ustawa z dnia 26 czerwca
1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.).
47
W niektórych państwach UE uzaleŜnia się moŜliwość zawarcia umowy terminowej od wystąpienia
przyczyny, uzasadniającej terminowy charakter zatrudnienia. W razie braku takiej przyczyny umowę
uwaŜa się za zawartą na czas nieokreślony. Szerzej w: [Hajn 2003, s.60].
124
Katarzyna Bałandynowicz-Panfil, Ewa Patra
Znaczący udział pracowników czasowych w ogóle zatrudnionych występuje
takŜe w Hiszpanii48 (23,45%) i Portugalii (21,5%), Holandii (20,6%) oraz
w Szwecji (16,9%). Kontrakty czasowe cieszą się zatem popularnością zarówno
w państwach przechodzących pewne trudności na rynkach pracy, jak i w tych,
znanych z korzystnej sytuacji i sukcesów we wdroŜeniu rozwiązań z obszaru
flexicurity. Niski odsetek umów czasowych charakteryzuje natomiast nowe
państwa członkowskie – szczególnie Rumunię (1,5%), Litwę (2,7%), Estonię
(3,5%) i Bułgarię (5,7%). Wydaje się zatem, Ŝe wysoki poziom rozwoju
gospodarczego wiąŜe się z dość powszechnym stopniem rozpowszechnienia umów
czasowych, choć są wyjątki – stanowią one jedynie 6,2% zawieranych umów
w Wielkiej Brytanii i 7,1% w Luksemburgu oraz niewiele ponad 8% w Belgii
(8,2%) i Danii (8,8%).
JeŜeli podda się analizie strukturę wiekową osób zatrudnionych na
podstawie umów terminowych (Tabela 2), to widać, Ŝe dominującą grupą jej
odbiorców są osoby młode – w ten sposób było zatrudnionych 42,4% pracowników
w wieku 15– 24 lata [Pańków 2012, s.18]. Osoby w wieku 25–54 lata stanowiły
11,6% pracowników czasowych, a te w wieku 55 lat i więcej jedynie 6,8% tej
grupy zatrudnionych [European social… 2013, s.141].
Tabela 2. Pracujący na podstawie umów terminowych według wieku w wybranych
krajach Unii Europejskiej w 2011r.
Kraj
Zatrudnieni na podstawie umów terminowych wg kategorii wieku
( % wszystkich zatrudnionych)
15 –24 lata
25 – 54 lata
55 –64 lata
UE 27
42,4
11,6
6,8
Polska
65,6
23,8
19,1
Hiszpania
61,4
24,6
10,4
Portugalia
57,2
20,3
11,0
Słowenia
74,5
13,4
11,0
Szwecja
56,8
12,0
6,5
Belgia
34,3
6,9
4,0
Dania
22,1
6,9
3,6
Luksemburg
34,5
5,7
3,2
Bułgaria
7,6
3,7
4,4
Źródło: [European social… 2013, s.141]
Jako, Ŝe udział umów terminowych jest najwyŜszy w Polsce spośród
wszystkich krajów Unii, jest on takŜe znaczący dla starszych pracowników
48
W maju 2006r. podpisano w Hiszpanii kompleksowe, obowiązujące do końca 2007r. porozumienie
pomiędzy partnerami społecznymi ze wsparciem rządu, ograniczające nadmierne stosowanie umów
na czas nieokreślony i zmniejszające wymogi wobec pracodawców. Szerzej: [Witkowska,
Bieńkowski 2008, s.394].
Elastyczne formy zatrudnienia jako instrument stymulowania aktywności …
125
w wieku powyŜej 55 lat. Wydaje się jednak, Ŝe nie wpływa to w istotnym stopniu
na poziom ich aktywności zawodowej, czego potwierdzeniem moŜe być
stosunkowo niewielki udział umów czasowych wśród analogicznej grupy
szwedzkich pracowników, charakteryzujących się od wielu lat najwyŜszym
wskaźnikiem zatrudnienia (73,6% w 2013r.). Co więcej, poza regulacjami
prawnymi, trudno jest wyróŜnić inne kryteria popularności kontraktów czasowych
w poszczególnych krajach Unii, które moŜna by odnieść do innych cech, tj. poziom
rozwoju gospodarczego, czy sytuacja na rynku pracy, a które jednoznacznie
uzasadniałyby skalę stosowania tej formy nietypowego zatrudnienia.
3. Praca w niepełnym wymiarze czasu
Elastyczną formą zatrudnienia, ze względu na wymiar czasu pracy, jest
zatrudnienie wykonywane w niepełnym wymiarze czasu. W poszczególnych
krajach Wspólnoty obowiązują róŜne definicje tej formy zatrudniania, stąd
uzasadnione wydaje się sięgnięcie po definicję zawartą w konwencji MOP nr 175
z 1994 oraz w dyrektywie UE nr 97/81 z 15 grudnia 1997 r.49. Według artykułu 1a
konwencji, pracownikiem zatrudnionym w niepełnym wymiarze czasu jest
pracownik, którego normalny czas pracy jest krótszy od czasu pracy pracowników
zatrudnionych w pełnym wymiarze i znajdujących się w porównywalnej sytuacji50.
Podobnie, według definicji przyjętej we wspomnianej dyrektywie, osoba pracująca
w niepełnym wymiarze to taka, której normalna liczba godzin pracy liczona
tygodniowo lub w przyjętym okresie rozliczeniowym krótszym od jednego roku
jest niŜsza niŜ normalna liczba godzin pracy porównywalnej osoby pracującej na
pełnym etacie [Dyrektywa 1997]51.
W 2012r. odsetek osób w wieku 15–64 lata pracujących w niepełnym
wymiarze czasu wyniósł w UE 19,2%. Pracownicy ci dominowali w Holandii –
49,2%, oraz w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Szwecji, Belgii i Danii, gdzie
stanowili około 25% wszystkich zatrudnionych. Ta forma zatrudnienia pozostała
mało popularna na rynku pracy w Bułgarii – 2,2%, czy Słowacji – 4,0%. Wśród
pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu przewaŜały kobiety –
stanowiły one 31,9% wszystkich pracujących kobiet w wieku 15–64 lata (i aŜ
49
Dyrektywa Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotycząca Porozumienia ramowego
dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin została zawarta przez Europejską Unię
Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw
Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych(ETUC).
50
Konwencja Nr 175 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotycząca pracy w niepełnym wymiarze
czasu została przyjęta na Konferencji Ogólnej Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołanej
w Genewie przez Radę Administracyjną Międzynarodowego Biura Pracy i zebrana tam w dniu
7 czerwca 1994 r. na osiemdziesiątej pierwszej sesji. Weszła w Ŝycie 28 lutego 1998 r. Tekst
konwencji dostępny na: [Convention concerning… 1998].
51
Na podkreślenie zasługuje postanowienie dyrektywy, zgodnie z którym odmowa pracownika
przejścia z pełnego etatu pracy do pracy w niepełnym wymiarze lub na odwrót nie powinna sama
w sobie stanowić przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy o pracę.
126
Katarzyna Bałandynowicz-Panfil, Ewa Patra
76,9% wszystkich zatrudnionych Holenderek52). Dla męŜczyzn proporcja ta
w 2012r. wynosiła 8,4%.
Analizując strukturę wieku osób pracujących w niepełnym wymiarze pracy
w IV kwartale 2013r. w Polsce moŜna zauwaŜyć, iŜ osoby w wieku 55 lat i więcej
dominowały wśród tej grupy zatrudnionych. MoŜna zatem przypuszczać, iŜ ta
forma elastycznego zatrudnienia jest dla nich wyjątkowo korzystna i umoŜliwia
aktywne uczestnictwo w rynku pracy. Spośród 389 tys. osób pracujących 1–19
godzin tygodniowo 149 tys. stanowili starsi pracownicy. W grupie 481 tys. osób
pracujących 20–29 godzin tygodniowo osoby w wieku 55 lat i więcej stanowiły
154 tys., a wśród 271 tys. osób pracujących co najmniej 30 godzin ich liczba
wyniosła 79 tys. osób. Wśród pracowników w analizowanej grupie wiekowej
zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu dominowały kobiety i tak 89 tys.
kobiet pracowało do 19 godzin tygodniowo (59 tys. męŜczyzn), 84 tys.
w wymiarze 20–29 godzin tygodniowo (70 tys. męŜczyzn) oraz 45 tysięcy kobiet
pracowało co najmniej 30 godzin (34 tys. męŜczyzn) [Aktywność ekonomiczna
2014, s.102].
4. Samozatrudnienie
Kolejną, istotną z punktu widzenia aktywności zawodowej starszych
pracowników, formą elastycznego zatrudnienia jest samozatrudnienie. Liczba osób
samozatrudnionych na rynkach pracy w poszczególnych krajach UE ulegała na
przestrzeni ostatnich lat nieznacznym zmianom. W 2000r. stanowiły one 15,8%
zatrudnionych, w 2011r. 14,4 %53, a w 2012r. 15,2% wszystkich pracowników.
NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe kaŜde z państw członkowskich definiuje
samozatrudnienie inaczej. Samozatrudnienie jest w polityce zatrudnienia
większości państw UE oraz w indywidualnych strategiach aktywności
ekonomicznej poszczególnych osób traktowane jest ono jako ucieczka przed
bezrobociem w okresie kryzysu. Wspieranie samozatrudnienia oraz rozwoju
małych i średnich przedsiębiorstw jest z kolei postrzegane przez poszczególne
państwa UE jako narzędzie słuŜące do walki z kryzysem ekonomicznym. Jak
wynika z badań Eurobarometru, 49% osób, które otworzyły własną działalność
kierowało się moŜliwością rozwoju i realizacji związaną z większymi zarobkami
i elastycznością w działaniu, natomiast 29% rozpoczęło własną działalność,
poniewaŜ zmusiły je do tego okoliczności54. Jednak, po pewnym wzroście liczby
52
Szerzej na temat specyfiki czasu pracy w Holandii w: [Bosch, Deelen, Euwals 2008].
W 2011r. najwięcej osób samozatrudnionych występowało w: Grecji (30,4%), we Włoszech
(22,5%), Polsce (18,5%) i Rumunii (17,9%); najmniej odnotowano ich w Danii (8,45), Estonii (8,0%)
i Luksemburgu (7,7%). Szerzej w: [European social…. s.140].
54
Z własnej woli najchętniej firmy
otwierali mieszkańcy Danii i Holandii (81% i 78%),
a najczęściej zmuszeni okolicznościami byli mieszkańcy Estonii, Bułgarii i Grecji (36-39%). Respondenci większości krajów uznali, Ŝe jedną z przyczyn załoŜenia przez nich firmy była moŜliwość
zmniejszenia opłat podatkowych i składek (Austria, Belgia, Cypr, Czechy, Francja, Grecja,
53
Elastyczne formy zatrudnienia jako instrument stymulowania aktywności …
127
osób samozatrudnionych, ta liczba często zaczyna spadać, poniewaŜ wiele w ten
sposób powstałych firm nie radzi sobie na rynku w dłuŜszej perspektywie czasu.
Raporty krajowe pokazują, Ŝe osoby samozatrudnione mają tendencję do
przechodzenia do szarej strefy lub w stan bierności zawodowej, poniewaŜ rynek
jest juŜ nasycony małymi firmami [Petelczyc, Roicka 2013, s.77].
Analizując wiek pracowników samozatrudnionych w 27 krajach Unii
(Tabela 3), moŜna zauwaŜyć, Ŝe przewaŜają wśród nich osoby w wieku 50–64 lata,
które
w 2012r. stanowiły 19,2% wszystkich pracujących w tej kategorii wiekowej
(w wieku powyŜej 65 lat aŜ 49%). Udział pracowników samozatrudnionych
w wieku 15–24 lata wynosił 4,3%, a w wieku 25–49 lat 13,9% wszystkich
pracujących [Self employed… 2013].
Tabela 3. Samozatrudnieni według wieku w wybranych krajach Unii Europejskiej
w 2012r.
Kraj
UE 27
Portugalia
Włochy
Rumunia
Grecja
Belgia
Polska
Słowacja
Łotwa
Estonia
Udział pracowników samozatrudnionych w ogóle pracujących wg wieku (%)
15– 24 lata
26 – 49 lat
50 – 64 lat
65 lat i więcej
4,3
13,9
19,2
49,0
4,8
13,3
28,9
86,1
12,2
21,8
25,8
74,5
10,7
15,9
27,0
67,4
9,2
27,4
45,2
65,1
4,5
12,7
16,3
61,6
5,5
17,4
24,9
44,9
10,6
15,5
16,0
25,9
3,2
10,4
12,1
18,2
3,6
8,8
8,4
10,7
Źródło: [Self employed… 2013].
Jak wynika z tabeli 3, odsetek osób samozatrudnionych w wieku 50–64 lata
był w 2012r. w Polsce na poziomie nico powyŜej średniej UE27, natomiast tych
w wieku 65 lat i więcej właściwie się z nią pokrywał. Poddając jeszcze bardziej
szczegółowej analizie udział starszych pracowników w tej grupie moŜna
stwierdzić, iŜ pod koniec 2013r. spośród 2879 tys. osób samozatrudnionych 679
tys. stanowiły osoby starsze, z czego 373 tys. te w wieku 55–59 lat, 195 tys.
w wieku 60–64 lata, a 111 tys. osoby w wieku 65 lat i więcej. W kaŜdej
z analizowanych grup wiekowych wśród samozatrudnionych dominowali
męŜczyźni i tak w grupie wiekowej 55–50 lat ich udział wynosił 265 tys. osób w
stosunku do 108 tys. kobiet, w grupie 60–64 lata 145 tys. wobec 50 tys. kobiet,
a w grupie 65 lat i więcej 73 tys. do 38 tys. kobiet.
ZawęŜając analizowaną grupę samozatrudnionych osób do kategorii
pracodawców, których w omawianym okresie było w Polsce 659 tys., moŜna
stwierdzić, Ŝe udział w niej starszych osób ulega znacznemu zmniejszeniu (choć
157 tys. pracodawców to osoby w wieku 55 lat i więcej) i wynosił odpowiednio:
Hiszpania, Łotwa, Malta, Niemcy, Polska, Portugalia, Wielka Brytania, Włochy) [ Self-employment…
2010, s.5].
128
Katarzyna Bałandynowicz-Panfil, Ewa Patra
86 tys. dla osób w wieku 55– 59 lata, 49 tys. dla osób w wieku 60–64 lata oraz
22 tys. dla najstarszych uczestników rynku pracy [Aktywność ekonomiczna 2014,
s.89].
Podsumowanie – kluczowe wnioski
Problem starzenia się społeczeństw i zachodzące w zawiązku z nim zmiany
na rynkach pracy są jednym z kluczowych wyzwań współczesnych gospodarek
i związanych z nimi polityk rynków pracy. Jako jedną z form działań na rzecz
wzrostu zatrudnienia i aktywności zawodowej osób starszych wskazuje się tą
związaną z rozpowszechnianiem elastycznych form zatrudnienia. Mogłyby one
stanowić skuteczne rozwiązanie problemu niskiej aktywności zawodowej osób
starszych w perspektywie licznych barier tej aktywności, zarówno w charakterze
niskiej motywacji do pozostania na rynku pracy, bądź wejścia/powrotu w struktury
aktywnych zasobów pracy55.
Co więcej, wyniki badań, według których, osoby w wieku 45 lat i więcej
istotnie róŜnią się w zaleŜności od swojego statusu na rynku pracy, wskazują na to,
Ŝe osoby pracujące w tym przedziale wiekowym odznaczają się wyŜszym
przeciętnym poziomem kapitału ludzkiego [Aktywność ekonomiczna…, 2014,
s.39], lepszym subiektywnym stanem zdrowia [SHARE 2009, s.9; Kalwij,
Vermeulen 2005] oraz niŜszymi obciąŜeniami wynikającymi z konieczności/chęci
opieki nad osobami zaleŜnymi [Kotowska 2008, s.24–29; Sprawowanie opieki…,
2008]. Nietypowe formy zatrudnienia mogłyby zatem stanowić alternatywę
w stosunku do bierności zatrudnienia, ułatwiając godzenie Ŝycia zawodowego
i rodzinnego, równieŜ w aspekcie dbania o zdrowie lub elastyczność zatrudnienia
tej grupy wiekowej w zaleŜności od zapotrzebowania rynku pracy na odpowiednie
kompetencje.
RóŜnorodność odmian oraz postaci nietypowych form zatrudnienia
wskazywałaby na łatwość i powszechność ich zastosowania. Tymczasem stanowią
one, jak się wydaje, niedocenianą jak dotąd56 moŜliwość pełniejszego
wykorzystania potencjału osób w wieku 50 lat i więcej na rynku pracy. Po
dokonaniu analizy zastosowania wybranych rodzajów elastycznych form
zatrudnienia wśród pracowników z omawianej kohorty wiekowej, moŜna
stwierdzić, Ŝe ich zastosowanie jest dość zróŜnicowane w poszczególnych krajach
Unii Europejskiej.
Biorąc pod uwagę umowy czasowe, których dominującą grupą odbiorców są
osoby młode, ich zastosowanie było bardzo zróŜnicowane wśród grupy starszych
55
Bariery, o których mowa mają zarówno charakter instytucjonalny, dochodowy, indywidualny, czy
społeczny. I.E. Kotowska [2008] charakteryzuje w tym zakresie trzy indywidualne przyczyny
dezaktywizacji: poziom kapitału ludzkiego, stan zdrowia i zobowiązania opiekuńcze.
56
Elastyczne formy zatrudnienia częstokroć nie są nawet ujmowane w zestawieniach instrumentów
polityki zatrudnienia osób starszych. Por. [Schimanek 2012, s. 88-89]. Jednak na taką alternatywę
wskazują juŜ inni autorzy, m.in. Błędowski [2013, s. 57-58].
Elastyczne formy zatrudnienia jako instrument stymulowania aktywności …
129
pracowników (od 3,2% w Luksemburgu do 19,1% w Polsce) i zaleŜało bardziej od
regulacji prawnych, obowiązujących w danym kraju, niŜ konkretnych działań
aktywizacyjnych.
Nietypowa forma zatrudnienia jaką jest samozatrudnienie cieszyła się duŜą
popularnością wśród starszych pracowników w poszczególnych krajach Unii,
szczególnie tych powyŜej 65 roku Ŝycia (49% osób aktywnych zawodowo w tej
grupie to osoby samozatrudnione). Trudna wydaje się jednak analiza wpływu tej
formy zatrudnienia na aktywność zawodową starszych osób w dłuŜszej
perspektywie czasu ze względu na róŜnorodność motywów, które kierowały
osobami uruchamiającymi własną działalność.
Wymiar czasu pracy, który jest podstawą do wyodrębnienia kolejnej
elastycznej formy zatrudnienia jaką jest praca w niepełnym wymiarze czasu,
wydaje się być rozwiązaniem popularnym wśród starszych pracowników
i mającym znaczny wpływ na poziom ich aktywności zawodowej. Tak jak
w przypadku pozostałych form elastycznego zatrudnienia, jej rozpowszechnienie
róŜni się w poszczególnych krajach Unii, ale nawet na rynku pracy w Polsce, gdzie
niespełna 8% wszystkich pracujących pracowało w niepełnym wymiarze czasu,
pracownicy w wieku 55 lat i więcej dominowali wśród tej grupy zatrudnionych.
Biorąc pod uwagę fakt, iŜ wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 55 lat
i więcej nie przekracza w wielu krajach Unii 50% moŜna stwierdzić, Ŝe skuteczne
działania na rzecz wzrostu ich aktywności zawodowej, choć nie są łatwe, są
niezbędne. Zawierają się one w szeregu działań i propozycji, np. w skutecznym
realizowaniu modelu flexicurity, który opiera się na kilku zasadach, do których
naleŜą między innymi: wdraŜanie elastycznych form i warunków zatrudnienia
połączonych z bezpieczeństwem, współgrających ze zmianami zachodzącymi
w kolejnych fazach Ŝycia zawodowego człowieka. NaleŜy zatem podkreślić
konieczność rozpoczęcia bardziej pogłębionych badań w zakresie moŜliwości
wykorzystania elastycznych form zatrudnienia jako instrumentu zarządzania
aktywnością zawodową osób starszych oraz promocji tej formy kształtowania
stosunków rynku pracy, przy zachowaniu odpowiednich proporcji między
elastycznością i bezpieczeństwem stosowanych rozwiązań.
Bibliografia
1. Aktywność ekonomiczna ludności Polski IV kwartał 2013 (2014), Główny Urząd Statystyczny,
Warszawa.
2. Bałandynowicz-Panfil K. (2005), Wybrane problem aktywności zawodowej osób starszych
[w:] Problemy współczesnej gospodarki światowej, red. H. Treder, Prace i Materiały Instytutu
Handlu Zagranicznego Uniwersytetu Gdańskiego, Sopot.
3. Błędowski P. (2013), Aktywność zawodowa osób w starszym wieku, „Zeszyty demograficzne”,
red. M. Kiełkowska, nr 1.
4. Bosch N., Deelen A., Euwals R. (2008), Is Part-time Employment Here To Stay? Evidence from
the Dutch Labour Force Survey 1992–2005, Institute for the Study of Labor, IZA Discussion
Paper Series, No. 3367.
5. Convention concerning Part-Time Work (Entry into force: 28 Feb 1998),1998,
http://www.ilo.org (dostęp: 16.08. 2014).
130
Katarzyna Bałandynowicz-Panfil, Ewa Patra
6. Dyrektywa Rady 97/81/WE z dnia 15 grudnia 1997 r. dotycząca Porozumienia ramowego
dotyczącego pracy w niepełnym wymiarze godzin zawartego przez Europejską Unię Konfederacji
Przemysłowych i Pracodawców Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych oraz
Europejską Konfederację Związków Zawodowych (1997), http://eur-lex.europa.eu (dostęp:
25.06.2014).
7. Employees with a contract of limited duration (annual average) (2014), Eurostat,
http://epp.eurostat.ec.europa.eu (dostęp: 27.06.2014).
8. Employment rate for the population aged 20 to 64 in the EU28 down to 68.3% in 2013.Opposite
trend for those aged 55 to 64 (2014), Labour Force Survey, Eurostat News Release, Eurostat
Press Office.
9. European social statistics 2013 (2013), Publications Office of the European Union, Luxembourg.
10. Hajn Z. (2003), Elastyczność popytu na pracę w Polsce. Aspekty prawne [w:] Elastyczne formy
zatrudnienia i organizacji pracy a popyt na pracę w Polsce, red. E. Kryńska, IPiSS, Warszawa.
11. Jóźwiak J. (2013), Demograficzne uwarunkowania rynku pracy w Polsce, „Zeszyty
demograficzne”, red. M. Kiełkowska, nr 1.
12. Kalwij A., Vermeulen F. (2005), Labour Force Participation of the Elderly in Europe: The
Importance of Being Healthy, Institute for the Study of Labor, IZA DP nr 1187.
13. Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu EkonomicznoSpołecznego i Komitetu Regionów, Wspólne zasady wdraŜania modelu flexicurity (2007),
COM(2007) 359 wersja ostateczna, Bruksela, dnia 27.6.2007.
14. Kotowska I.E. (2008), Zmiany aktywności zawodowej a proces starzenia się [w:] Pomyślne
starzenie się w perspektywie nauk o pracy i polityce społecznej, red. J.T. Kowalewski,
P. Szukalski, Uniwersytet Łódzki, Łódź.
15. Makowski D. (2006), Praca tymczasowa jako nietypowa forma zatrudnienia, Difin, Warszawa.
16. Osoby powyŜej 50 roku Ŝycia na rynku pracy w 2012r. (2014), Główny Urząd Statystyczny,
Warszawa-Bydgoszcz.
17. Pańków M. (2012), Młodzi na rynku pracy, Raport z badania, Instytut Spraw Publicznych,
Warszawa.
18. Petelczyc J., Roicka P. (2013), Nietypowe formy zatrudnienia w krajach UE [w:] Równowaga
ekonomiczna systemów emerytalnych. Współpraca w ramach Unii Europejskiej w zakresie
zabezpieczenia społecznego, materiały z seminarium ZUS (3), Warszawa.
19. Reday-Mulvey G. (2005), Working Beyond 60. Key Policies and Practices in Europe, Palgrave
Macmillan, Great Britain.
20. Schimanek T. (2012), Zatrudnienie osób starszych [w:] Strategie działania w starzejącym się
społeczeństwie. Tezy i rekomendacje, Rzecznik Praw Obywatelskich, Warszawa.
21. Self employed status 2012 (2013), Eurostat, http://epp.eurostat.ec.europa.eu (dostęp: 26.06.2014).
22. Self-employment in Europe (2010), European Employment Observatory, European Commission,
Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities, September 2010.
23. SHARE (2009), Zdrowie, praca i styl Ŝycia populacji 50+ w Polsce na tle innych krajów Europy,
Survey on Health, Ageing and Retirement in Europe, CenEA Research Note Series, RN02pl/09.
24. Sprawowanie opieki oraz inne uwarunkowania podnoszenia aktywności zawodowej osób
w starszym wieku produkcyjnym. Raport z badań (2008), red. I.E. Kotowska, I. Wóycicka,
Departament Analiz Ekonomicznych i Prognoz, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej,
Warszawa.
25. Strzelecki P. (2013), PodaŜ pracy w długim okresie a stabilność systemu ubezpieczenia
społecznego [w:] Równowaga ekonomiczna w systemach emerytalnych. Współpraca w ramach
Unii Europejskiej w zakresie zabezpieczenia społecznego, Materiały z seminariów ZUS (3),
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa.
26. Szuwarzyński A. (2009), Problematyka starszych pracowników w działaniach Unii Europejskiej
[w:] Aktywizacja zawodowa osób w wieku 50+ – szanse i ograniczenia, Opracowanie w ramach
projektu „Analiza potencjału i przeszkód aktywizacji zawodowej osób w wieku 50+
w województwie mazowieckim”, PBS DGA Sp. z o.o., Human Capital Business Sp. z o. o.,
Sopot.
Elastyczne formy zatrudnienia jako instrument stymulowania aktywności …
131
27. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 z późn. zm.).
28. Witkowska B., Bieńkowski S. (2008), Hiszpania, Holandia - analiza stosowania
niestandardowych form zatrudnienia [w:] Badanie czynników warunkujących wykorzystanie
niestandardowych form zatrudnienia w Polsce, Adam Marszałek, Warszawa.
FLEXIBLE FORMS OF EMPLOYMENT AS AN INSTRUMENT
STIMULATING PROFESSIONAL ACTIVITY AMONG OLDER
WORKERS
Abstract
The ageing of societies, defined as a process which increases the proportion of old people
within the total population, is one of the main challenges of this century. It affects or will
affect both developed and developing countries and has significant influence on labour
market.
The aim of this article is to characterise briefly impact of flexible forms of employment on
increasing professional activity among older workers in Poland and in selected countries of
the European Union. There were presented: employment based on agreements signed for
fixed period, part-time employment and self-employment. A scope and principles of
applying individual forms of employment were characterised. There was made an analysis
of their influence on labour markets and employment among older workers in individual
countries of the European Union. The discussed problems are confirming the assumption
that, even though they are becoming powerful alternative at the labour markets, with the
exception of part-time working and self-employment, there is relatively little evidence of
their significant impact on fostering active ageing. This fact brings to the conclusion that
a dissemination of non-typical forms of employment among older workers is worth further
investigation in terms of their contribution to professional activation and active age
management.
Keywords: labour market, ageing of societies, flexible forms of employment, labour
market flexibility, professional activity
O Autorach
Bałandynowicz Katarzyna, Dr, adiunkt w Instytucie Handlu Zagranicznego
Uniwersytetu Gdańskiego; zainteresowania naukowe: społeczno-ekonomiczne
konsekwencje starzenia się społeczeństw, konsumenci 50+, strategie rynkowe
przedsiębiorstw w perspektywie starzenia się społeczeństw, zarządzanie wiekiem,
aktywizacja zawodowa kobiet i osób starszych; członek Polskiego Towarzystwa
Gerontologicznego i Polskiego Towarzystwa Demograficznego; koordynator
i współrealizator projektów, m.in.: Wykorzystaj nas! Pracownicy 45+ w Twojej
Firmie (Polskie Towarzystwo Ekonomiczne), Poznaj swoją mocną stronę. Program
doradczo-szkoleniowy dla kobiet (Polskie Towarzystwo Ekonomiczne), Inicjatywa
Gender Budget w Gdańsku (NEWW – Polska). Mail: [email protected]
Czerwiński Bogumił, Dr, Adiunkt w Katedrze Marketingu na Wydziale
Zarządzania i Ekonomii Politechniki Gdańskiej. Zainteresowania naukowe: rynek
pracy,
usługi
finansowe,
innowacje
marketingowe.
Mail:
[email protected]
Grzesiak Marzena, Dr inŜ., Adiunkt w Katedrze Zarządzania na Wydziale
Zarządzania i Ekonomii Politechniki Gdańskiej. Zainteresowania badawcze:
analiza i symulacja procesów biznesowych oraz innowacyjność małych i średnich
przedsiębiorstw. Udział w realizacji projektu MAYDAY (Model Aktywnego
Wsparcia Rozwoju Pracowników i Firm wobec Zmian Strukturalnych
w Gospodarce, projekt realizowany przy udziale środków Europejskiego Funduszu
Strukturalnego w ramach Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL. Czas realizacji
projektu od 2005 do 2008). Kierownik projektów: MESIMA (Manufacturing and
Enterprise Simulation and Modeling Arena – projekt tematyczny realizowany
w ramach programu Leonardo da Vinci w latach 2003–2006); #32 BSR QUICK
(projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
w ramach Programu Regionu Morza Bałtyckiego i realizowany w latach 2009–
2012) oraz #73 BSR QUICK IGA (projekt współfinansowany z Europejskiego
Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Regionu Morza Bałtyckiego
oraz ze środków finansowych na naukę w latach 2012–2014 przyznanych na
realizację projektu międzynarodowego współfinansowanego, realizowany w latach
2012–2014). Mail: [email protected]
Kruk Hanna Dr, Kierownik Zakładu Nauk Ekonomicznych i Społecznych
Akademii Morskiej w Gdyni. Zainteresowania naukowe: rozwój zrównowaŜony,
rozwój regionalny, konkurencyjność. Mail: [email protected]
Patra Ewa, Mgr, asystent w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Elblągu,
Instytut Ekonomiczny; zainteresowania naukowe: rynki pracy w krajach Unii
Europejskiej, elastyczne formy zatrudnienia, motywacja pracowników. Mail:
[email protected]
Skrzeszewska Katarzyna, Dr, adiunkt Katedry Ekonomii i Zarządzania na
Wydziale Przedsiębiorczości i Towaroznawstwa Akademii Morskiej w Gdyni.
Zainteresowania naukowe: wybrane zagadnienia gospodarcze, przed wszystkim,
Regionu Morza Bałtyckiego. Mail: [email protected]
Sobczak Izydor, Dr hab., Profesor Gdańskiej Szkoły WyŜszej, członek Rządowej
Rady Ludnościowej, Przewodniczący Polskiego Towarzystwa Demograficznego
Oddział w Gdańsku. Zainteresowania naukowe: demografia i statystyka społeczna
Szyda Monika, Mgr, Pracownik naukowo-dydaktyczny Zakładu Nauk
Ekonomicznych i Społecznych na Wydziale Przedsiębiorczości i Towaroznawstwa
Akademii Morskiej w Gdyni. Zainteresowania naukowe: detaliczny handel
internetowy, e-konsument, jakość usług handlowych oraz marketing elektroniczny.
Mail: [email protected]
Waśniewska Anetta, Dr inŜ., Adiunkt w Zakładzie Nauk Społecznych
i Ekonomicznych na Wydziale Przedsiębiorczości i Towaroznawstwa Akademii
Morskiej w Gdyni, pracownik naukowo-dydaktyczny Państwowej WyŜszej Szkole
Zawodowej w Elblągu. Zainteresowania naukowe: kapitał ludzki, demografia
i ekonomiczne podstawy zachowań ludzkich, a takŜe konkurencyjność regionów
Zainteresowania naukowe: demografia i statystyka społeczna. Mail:
[email protected]
Download