Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika III.3

advertisement
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.1. Środki przeciwbólowe i przeciwzapalne
Morfina
Morfina, wyodrębniona po raz pierwszy z surowego opium,
używana była od początku 1800 roku jako środek
zmniejszający ból. W roku 1920 węgierski farmaceuta Janos
Kabay zrewolucjonizował produkcję morfiny, wyodrębniając ją
nie tylko z niedojrzałych główek maku, ale także z suchej
słomy makowej. W roku 1923 przeprowadzono badania
określające jej strukturę chemiczną, co z kolei wykorzystane
zostało podczas syntezy tego silnego leku przeciwbólowego,
wykluczając niepożądane właściwości, takie jak uzależnienie i
depresja oddechowa. Poznanie wpływu naturalnego ekstraktu
na funkcjonowanie organizmu człowieka pozwoliło na
zaprojektowanie oraz późniejsze wytworzenie syntetycznych
jej odpowiedników takich jak nalorfina i nalokson (1961 rok),
bezpieczniejszych
dla
zdrowia
niż
morfina.
Acetylsalicylic
acid
Grób Janosa
Kabay’a w
Budapeszcie na
Węgrzech
Aspiryna
W 1890 roku, wyprodukowano kwas salicylowy, który stosowano
jako, tani i skuteczny, lek przeciw reumatoidalnemu zapaleniu
stawów bez względu na nieprzyjemne objawy skutków ubocznych
(nudności, nieżyt żołądka). Kwas acetylosalicylowy (lub aspiryna)
został zsyntetyzowany w 1897 roku przez niemieckiego chemika
Felixa Hoffmanna w firmie Bayer oraz kolejno był przetestowany
farmakologicznie przez Heinricha Dresera. W 1899 roku
rozpoczęto jego produkcję, zaś pierwsze tabletki tego leku
pojawiły się na rynku w 1900 roku. Aspiryna nie tylko szybko
zyskała na popularności, gdyż miała znacznie mniej skutków
ubocznych niż kwas salicylowy, ale także stała się pierwszym
lekiem wytwarzanym na skalę przemysłową, co znajduję
kontynuację w dzisiejszych czasach. Do połowy lat
osiemdziesiątych aspiryna był stosowana głównie jako lek na b
głowy, dopiero potem odkryto jej korzystne działanie w
zapobieganiu atakom serca.
Kortyzon
W 1940 roku badania kory nadnerczy wykazały, że niekt e
hormony naturalnie występujące w organizmie człowieka (r
nież
nazywane
sterydami)
posiadają
właściwości
przeciwzapalne. Kortyzon po raz pierwszy wyizolowany
został z naturalnego źródla w 1936 roku, później
syntetyzował go Amerykanin Lewis Hastings Sarett (1948).
Cudowny wpływ tego leku na reumatoidalne zapalenie
stawów sprawił, iż rok później rozpoczęto jego produkcję.
Jednakże późniejsze badania kliniczne potwierdziły, iż nie
leczy on zapalenie stawów i wywołuje poważne skutki
uboczne. Mimo to nadal cieszył się pomocniczym
zastosowaniem w leczeniu astmy, a także alergii. Dalsze
badania doprowadziły do syntezy steroidów prednizonu,
prednizolonu i deksametazonu - leków przeciwzapalnych o
ograniczonej
liczbie
skutków
ubocznych.
Lewis Hastings Sarett
Deformacje wywołane
przez zapalenie stawów
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.2. Środki psychoterapeutyczne
Chlorpromazyna
Chlorpromazyna (Thorazyna) po raz pierwszy zastosowana
była w leczeniu schizofrenii w 1954 roku, jako
przeciwhistaminowy lek antyalergiczny. Ten innowacyjny lek
okazał się skutecznym i zwiastował nadejście nowej ery w
zakresie terapii antypsychotycznych. Monitoring chorób
psychicznych za pomocą leków wkrótce zastąpił wcześniej
stosowane metody leczenia, takie jak elektrowstrząsy, szok
insulinowy, lobotomia przedczołowa (leczenie chirurgiczne
polegające na przecięciu włókien nerwowych łączących
czołowe płaty mózgowe ze strukturami międzymózgowia),
oraz
przyczyniła
się
do
zmniejszenia
stopnia
instytucjonalizacji na całym świecie. Późniejsze badania
doprowadziły do ustalenia farmakologicznego mechanizmu
działania chloropromazyny, będącego punktem wyjścia
rozwoju wielu innych leków antypsychotycznych, takich jak
haloperidol
i
olanzapiny.
Początek depresji
poporodowej
Zdjęcia z filmu: Lot nad kukułczym
gniazdem (1975), ukazujące katastrofalne
skutki choroby psychicznej
Trójcykliczne
antydepresanty
Badania kliniczne imipraminy (przeprowadzone w 1958 r.),
leku, który pierwotnie stosowany miał być jako środek
przeciwpsychotyczny,
wykazały
jego
właściwości
antydepresyjne. Okazało się, iż działa on leczniczo poprzez
wpływ
na
aktywność
neuroprzekaźników
(środkówprzekazujących bodźce) w mózgu. Wiele kolejnych
leków, opracowanych w tej klasie medykamentów, znanych
jest dziś pod nazwą trójcyklicznych/trójpierścieniowych leków
przeciwdepresyjnych. Wkrótce stały się one standardem w
leczeniu
depresji.
Benzodiazepiny
W 1959 roku związek chlordiazepoksyd (Librium) został
wprowadzony do lecznictwa jako środek przeciwlękowy,
należący do grupy benzodiazepin. Ten lek oraz jego pochodne
szybko zastąpiły barbiturany oraz Meprobamat (niezbyt trafny
środek przeciwlękowy, odkryty w 1950 roku), co więcej
uznano je za jedne z najbardziej sukcesywnych leków
odkrytych w tamtej epoce. Wysoka tolerancja benzodiazepin
oraz bezpieczeństwo w stosowaniu, sprawiły, iż okazały się
one skutecznymi w leczeniu padaczki oraz jako środki
hipnotyczne, a także leki zwiotczające mięśnie.
Neuroprzekaźniki w mózgu
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.3. Hormony i regulatory hormonów
Insulina
Insulina, hormon białka produkowany przez specjalne komórki
trzustki, reguluje poziom cukru (glukozy) we krwi w organizmie. Brak
insuliny prowadzi do rozwoju cukrzycy typu 1, choroby, która
uznawana była za śmiertelną aż do początku roku 1920. W 1921 roku
dwóch młodych kanadyjskich lekarzy, Frederick Banting i Charles H.
Best, wyizolowało i oczyściło owy nowy lek, będący wyciągiem z
trzustki bydła. Ich pierwszym pacjentem był umierający 14-letni
chłopiec, zwolniony ze szpitala po kilku tygodniach od momentu
wstrzyknięcia leku. Produkcja insuliny została rozpoczęta w 1922 roku
przez Eli Lilly and Company i opierała się ona na wyodrębnianiu
insuliny z trzustki bydła.
Frederick Banting i
Charles H. Best,
odkrywcy insuliny
Testosteron
Testosteron jest odpowiedzialny za rozwój męskich narządów
płciowych i drugorzędowych cech płciowych. Jest to hormon
steroidowy, o budowie podobnej do cholesterolu. Testosteron po raz
pierwszy zsyntetyzowany został z cholesterolu w 1935 roku, w celu
leczenia chorób wywołanych niedoborem tego hormonu w organizmie.
Testosteron może być wytwarzany przez chemiczne i mikrobiologiczne
modyfikacje łatwo dostępnych, naturalnie występujących materiałów
Progestageny,
estrogeny
i
doustne
środki
antykoncepcyjne
W roku 1930, wyizolowano dwa żeńskie hormony oraz kolejno
wyprodukowano je na bazie naturalnych źródeł: moczu ciężarnych klaczy i
meksykańskich słodkich korzeni. Badania progestagenów (progesteron,
hormon ciałka żółtego) zdeterminowane były dążeniem do odnalezienia ich
leczniczego działania, mającego pomóc w utrzymaniu ciąży. Natomiast
badania estrogenów (hormonów pęcherzykowatych) miały na celu określenie
ich wpływu na cykl menstruacyjny. W latach 50-tych, wyprodukowane zostały
syntetyczne odpowiedniki tych hormonów rozpoczęto badania ich wpływu na
poczęcia życia ludzkiego i ciążę. Ich doskonałe właściwości antykoncepcyjne
przyczyniły się do odkrycia doustnych środków antykoncepcyjnych (pigułek
antykoncepcyjnych) dla kobiet. Enovid, sprzedawany w USA w latach ‘60, to
pierwsze pigułki antykoncepcyjne zawierające mieszankę estrogenów i
progestagenów o wysokiej skuteczności.
III.4. Środki przeciw zaburzeniom żołądkowo-jelitowym
Ewolucja
terapii
choroby
wrzodowej
W 1972 roku James Black, szkocki farmakolog, i jego współpracownicy
Smith Kline & French, zainicjowali rozważania na temat nadwyżkowego
wydzielania kwasu w żołądku. Ten rodzaj badań farmaceutycznych stanowi
obecnie znaną metodę "racjonalnego projektowania leków". W 1976 roku
opracowali oni syntezę leku Cymetydyny (Tagamet), hamującego
wydzielanie kwasu żołądkowego, przy minimalnym występowaniu skutków
ubocznych. Jego szerokie zastosowanie w leczeniu choroby wrzodowej
żołądka znacznie zmniejszyło konieczność przeprowadzania operacji.
Tagamet szybko stał się jednym z najczęściej przepisywanych leków. Wrzody
żołądka
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.5. Analizy medyczne i diagnostyka chorób
Technologie obrazowania medycznego
Urządzenia takie jak tomograf komputerowy z wykorzystaniem promieniowania
rentgenowskiego i skanery obrazowania rezonansu magnetycznego (ang. MRI –
magnetic resonance imaging), rewolucyjne w czasach ich odkrycia, obecnie są
rutynową częścią diagnozy medycznej oraz leczenia.
Wilhelm Konrad Roentgen, niemiecki fizyk, który odkrył promieniowanie
rentgenowskie w 1895 roku po raz pierwszy uzyskał zdjęcie kości dłoni swojej
żony. Do roku 1900 każdy większy szpital posiadał tomograf komputerowy z
wykorzystaniem promieniowania rentgenowskiego. W latach 70 technologia
magnetycznego rezonansu jądrowego (ang. NMR - nuclear magnetic resonance)
była używana do określania chemicznej struktury cząsteczek, a skanery
obrazowania rezonansu magnetycznego zostały dopuszczone do stosowania na
ludziach w 1985 roku. Chemiczne czynniki kontrastujące oraz specjalistyczne
emulsje poprawiły wartość diagnostyczną promieniowania rentgenowskiego,
tomografii komputerowej, obrazowania rezonansu magnetycznego oraz
ultrasonograficznego.
Prześwitująca dłoń
Rentgena
Izotopy medyczne
Dzięki pionierskiej pracy George’a Hevesy, węgierskiego laureata Nagrody
Nobla (1943), zastosowanie izotopów medycznych poprawiło obrazowanie
medyczne określające funkcję organów wewnętrznych. W 1935 Hevesy ustalił
mechanizm metabolizmu fosforu używając radioaktywnych nuklidów.
Cząsteczki są znakowane radioaktywnymi izotopami (takimi jak technet 99 czy
tal 201) lub nieprzenikliwymi dla promieniowania (związki baru i jodu).
Znakowane izotopowo związki mogą być wtedy namierzane w ciele za pomocą
gamma kamer, dostarczając tym samym zdjęć organów do których są
transportowane. Zastosowanie izotopów medycznych w diagnostyce obejmuje:
detekcję nowotworów diagnozę chorób wątroby oraz testy wysiłkowe w
przypadku funkcji sercowych.
Rozwój analiz chemicznych
Dzisiaj określamy stany medyczne studiując markerów choroby czy
pozostałości leków, które mogą być wykryte w krwi, moczu, kale, ślinie,
pocie. Zarówno testy laboratoryjne, zaawansowane skomputeryzowane
instrumenty analityczne jak i proste testy domowe są oparte o fundamentalne
reakcje chemiczne. Na początku XIX wieku diagnozy bazowały na obserwacji
klinicznych objawów jeżeli pacjent reagował pozytywnie na leczenie na daną
chorobę – musiał ją mieć. Testy diagnostyczne rozpoczęły się 1882 roku,
kiedy to Paul Ehrlich zaobserwował, że tylko obecność pałeczek Gramujemnych – bakterii z gatunku Salmonella typhi (identyfikowana przez
określony barwnik) może potwierdzić diagnozę duru brzusznego. Wcześniej
chorobę rozpoznawano na podstawie koloru skóry pacjenta.
Ewolucja indywidualnego monitoringu stanu zdrowia
Uproszczone zestawy do testów domowych ułatwiają osobiste monitorowanie
ludzkiego zdrowia. Dla przykładu, osoby chore na cukrzycę kiedyś musiały
odwiedzać laboratoria, aby określić obecność cukru w moczu. W roku 1941, Miles
Laboratories wprowadziły pierwszy wygodny test na obecność cukru w moczu do
przeprowadzenia w domu przez pacjenta. Pomimo że, trudne do opracowania testy
moczu typu „dip-and-read” były w końcu wprowadzone do użytku w 1956 roku.
W latach 60 pierwszy przenośny miernik glukozy we krwi zastosowano razem z
jednorazowym wskaźnikiem chemicznym, znacząco poprawiając jakość życia os
chorych na cukrzycę. Następnie w latach 70 i 80 wprowadzone zostały zestawy do
diagnostyki domowej na obecność krwi utajonej w kale, owulacji, ciąży oraz
plwocinie.
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.6. Leki antyzakaźne
Salwarsan i Prontosil
Paul Ehrlich, niemiecki bakteriolog badał związki arszeniku pod kątem
ich właściwości antybakteryjnych i w 1909 roku wynalazł Salvarsan
jako skuteczne lekarstwo na śmiertelną chorobę przenoszoną drogą
płciową – kiłę.
Strategia ta była kontynuowana przez kolejnych badaczy w celu
wynalezienia aktywnych związków walczających choroby zakaźne.
Pierwszy lek sulfoamidowy Prontosil, dawniej wykorzystywany jako
barwnik we włókiennictwie, został odkryty w 1932 roku przez chemik
poszukujących leku antybakteryjnego, który mógłby leczyć śmiertelne
zakażenie paciorkowcem, powszechną przyczynę przewlekłego
zapalenia płuc. To odkrycie było tak ważne, że niemiecki biochemik
Gerhard Domagk został uhonorowany Nagrodą Nobla w dziedzinie
medycyny w 1939 roku. Później odkryto, że związkiem aktywnym
Prontosilu jest sulfanilamid. Zostało opracowanych wiele innych
antybiotyków opartych o ten właśnie związek, wliczając w to
Sulfapirydynę (1938).
Leki sulfoamidowe były niesamowicie skuteczne w obniżeniu poziomu
umieralności spowodowanej płatowym zapaleniem płuc w latach 40 i
uratowały życie milionom ludzi. Ich popularność spadła tylko wskutek
nadejścia ery penicyliny.
Alexander
Fleming
Gerhard Domagk
Bakterie
paciorkowca
Prontosil
Penicylina
W roku 1928 szkocki bakteriolog Aleksander Fleming odkrył silną
substancję zdolną zabijać bakterie, którą wiyzolował z naturalnie
występującej pleśni (Penicillium notatum). Penicylina, lek oparty na tym
naturalnym związku, stworzony był w czasie wojennym w 1943 roku;
znacząco obniżył ilość infekcji oraz amputacji wśród rannych żołnierzy
brytyjskich i amerykańskich armii podczas II Wojny Światowej.
Naturalna penicylina była tak droga i rzadka, że musiała być odzyskiwana
z moczu pacjentów. Chemicy próbowali nowej metody syntezy poprzez
sztuczne uzyskanie naturalnej substancji, na której opiera się lek.
Struktura chemiczna penicyliny została określona przez brytyjską
badaczkę Dorotę Crowfoot Hodgkin w latach 40, umożliwiając jego
syntezę. Do roku 1957 kilka firm farmaceutycznych produkowało ten lek
na skalę przemysłową. Ich sukces zwiastował początek nowej ery terapii
antybiotykowej.
Penicillium notatum
Azydotymidyna (AZT)
Azydotymidyna (AZT) zaczęła być stosowana do leczenia
wirusa HIV w Stanach Zjednoczonych w 1987 roku. Lek
ten został po raz pierwszy zsyntetyzowany w 1964 roku,
okazał się jednak nieskuteczny jako chemoterapeutyczny
środek w leczeniu raka. Do roku 1986 był zakazany, kiedy
to amerykańska grupa badaczy odkryła jego aktywność
przeciwko retrowirusom. AZT oraz odpowiadające mu leki
nukleozydowe hamują wirusową replikację specyficznych
enzymów wirusowych. Z powodu gwałtownie wzrastającej
odporności wirusa HIV przeciw lekom, początkowo
wykazana z użyciem AZT, terapia z użyciem tylko jednego
leku nie może być dłużej stosowana w przypadku zakażeń
wirusem HIV.
Zidovudine crystals
Zidovudine
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.7. Leki Regulujące rytm serca
Regulacja pracy serca
Zdolność prokainy, miejscowego środka znieczulającego, do
regulowania
pracy
serca
(nazywana
również
działaniem
antyarytmicznym) odkryta została w latach 30. Ten rodzaj leczenia jest
skomplikowany i może być dość utrudniony, gdyż leki te blokujące
arytmię mogą równie dobrze w pewnych określonych warunkach ją
powodować. Prokaina była pierwszym z wielu leków, które zostały
ostatecznie dopuszczone do użytku. Prokaina blokuje białka
membranowe znane również jako kanały sodowe. Była ona
prekursorem licznych leków, m.in. beta-blokerów oraz antagonist
kanałów wapniowych czy potasowych.
Leczenie niewydolności serca
Glikozydy
nasercowe,
grupa
związków
występujących naturalnie w wielu roślinach (np. w
naparstnicy), były wykorzystywane w leczeniu
niewydolności serca od wieków. Po tym jak
ustalono w jaki sposób substancje te zwiększają
siłę kurczenia się serca, z liści naparstnicy
wełnistej (Digitalis lanata) wyekstrahowano
Digoxin, który w 1954 roku zaczęto stosować w
leczeniu migotania przedsionków oraz zastoinowej
niewydolności serca. Odkryto w końcu, że leki
przeciwko nadciśnieniu mogą być również
używane do leczenia niewydolności serca.
Likwidowanie zakrzep krwi
Heparyna, naturalny produkt izolowany ze zwierzęcej wątroby, była po
raz pierwszy użyta do zapobiegania zakrzepicy podczas transfuzji krwi
w 1935 roku i wkrótce stała się najbardziej popularnym
antykoagulantem. Zapobiega również formowaniu się skrzepów krwi
podczas sercowych i naczyniowych operacji. W 1955 roku została
wprowadzona do użytku wafaryna, doustny antykoagulant, który
zapobiega zawałowi oraz jest stosowany do leczenia ataków serca i
zakrzepicy. W latach 70 odkryto, że nawet dawniej utworzone skrzepy
mogą być leczone lekami trombolitycznymi. Wykorzystanie aktywności
enzymow do rozpuszczania skrzepów krwi prowadzi do opracowania
urokinazy (1977), streptokinazy (1978) oraz rekombinowanego
tkankowego aktywatora plazminogenu, tPA (1987).
Arterioschlerosis
Kontrolowanie poziomu cholesterol we krwi
Narastanie pokładów cholesterolu wewnątrz tętnic jest główną przyczyną chor
wieńcowych serca oraz zawałów. W roku 1987 wprowadzono do użytku Lovastatin
(Mevacor), który kontroluje poziom cholesterolu we krwi poprzez zapobieganie
przekształcaniu określonych enzymów do kwasu mewalonowego będącym procesem
limitującym szybkość biosyntezy cholesterolu. Kolejne, bardziej skuteczne leki, takie
jak Simwastatyna i Atorwastatyna, dzięki byciu wysoce efektywnymi i dobrze
tolerowanymi przez organizm zrewolucjonizowały leczenie wysokiego poziomy
lipidów we krwi (hiperlipidemii).
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.8. Chemioterapia nowotworów
Rozwój chemioterapii nowotworów
Użycie związków chemicznych w leczeniu nowotworów
rozpoczęło się w 1942 roku wraz z zastosowaniem iperytów
azotowych przez Louis’a Goodmana i Alfreda Gilmana
Rozwinęły się również leki blokujące kwas foliowy (zwane także
antymetabolitami).
Aminopteryna (1947) była efektywnym lekiem przeciwko
białaczce, lecz z powodu jego ubocznego działania na białe
krwinki krwi szybko szybko zastąpiono go metotreksatem.
George Hitchings and Charles Heidelberger opracowali w latach
50 merkaptopurynę na białaczkę oraz fluorouracil na nowotwory
przewodu pokarmowego i piersi.
Leki cytotoksyczne
Leki cytotoksyczne (lub leki trujące dla komórek) zostały
wyizolowane z roślin i po raz pierwszy użyte w chemoterapii w
1963 roku. Działanie tych leków oparte jest na zasadzie, że szybko
namnażające się komórki nowotworowe są bardziej podatne na
zniszczenie przez leki cytotoksyczne. W roku 1971 z cisu
pospolitego wyizolowano paklitaksel (lek cytotoksyczny) i zaczęto
stosować go do leczenia zaawansowanych nowotworów piersi oraz
płuc we wczesnych latach 90.
Tamoksyfen
Tamoksyfen, opracowany w 1971 roku związek syntetyczny, w roku
1977 wprowadzony do leczenia raka piersi poprzez spowolnienie
wzrostu estrogenozależnych nowotworów.
Wysoki poziom estrogenu promuje namnażanie się komórek w
tkance piersiowej, tak więc ten tym chemioterapii blokuje naturalne
hormony mogące stymulować wzrost komórek rakowych. Megestrol
jest syntetyczną pochodną naturalnie występującego hormone
steroidowego, progesteronu, którego działa na podobnej zasadzie i
jest używany w leczeniu nawracających nowotworów piersi.
Obrazowanie
mammograficzn
e nowotworu
piersi
Samobadanie piersi
ułatwiające wczesną
diagnozę
Kamienie milowe technologii z punktu widzenia chemika
III.9. Innowacyjne materiały wykorzystywane w służbie zdrowia
Sztuczne kończyny oraz urządzenia medyczne
Nowoczesne sztuczne kończyny i organy, zamienniki stawów,
szkła kontaktowe, aparaty słuchowe oraz biomateriały, które są
wykonane ze specjalnych tworzyw sztucznych czy innych
zaawansowanych
technologicznie
materiałów
były
produkowane chemicznie. Poprzez manipulowanie strukturami
cząsteczek i kreowaniu nowych związków, chemicy i
inżynierowie
opracowali
nowe
materiały
medyczne,
odznaczające się wytrzymałością, elastycznością oraz
trwałością. Dla przykładu można podać sprzęty takie jak
sztuczna nerka (1945), zastawka protetyczna serca (lata 50)
oraz również wszczepienie sztucznego serca (1982). W 1956
zostały wprowadzone szkła kontaktowe wykonane z tworzywa
sztucznego, a w roku 1985 udoskonalono miękkie
dwuogniskowe szkła kontaktowe.
Sztuczne serce
Sztuczne
zastawki serca
Sprzęt medyczny
Chemia jest używana do wytworzenia niemal
wszystkich urządzeń wykonanych z tworzyw
sztucznych stosowanych w dzisiejszych szpitalach i
klinikach służby zdrowia. Dzisiejszy sprzęt medyczny
musi być odpowiednio wytrzymały podczas
codziennego stosowania, pomagając utworzyć
jednocześnie czyste, sterylne, wolne od zarazków
środowisko.
Wiele
rutynowych
procesów
medycznych wykorzystuje
najnowszy
sprzęt,
stetoskopy, bandaże oraz inne nowoczesne włókna,
strzykawki, przyrządy operacyjne oraz worki na krew,
które są produkowane chemicznie. Nawet pieluszki
zawierają higroskopijny polimer chroniący skórę
dzieci przez stanami zapalnymi
Środki dezynfekujące oraz wybielacze
Chemia czyni możliwym dezynfekcję twojego domu, zniszczenie pleśni
oraz usunięcie plam.
Już na początku XX wieku chemicy skupiali się na kontrolowaniu
bakterii, czyszczeniu ubrań oraz powierzchni domowych. W 1913 roku
naukowcy opracowali wybielacz, który był łatwy w użyciu i w
przystępnej cenie. Dzisiaj wybielacz jest towarem gospodarstwa
domowego oraz efektywnym środkiem dezynfekującym, który eliminuje
biliony zarazków i bakterii. Chlor jest również silną bronią przeciwko
chorobom spowodowanym przez wirusy i bakterie w domach, szpitalach
i innych budynkach. W 1847 roku Ignatius Semmelweis, węgierski
ginekolog jako pierwszy wprowadził na swoim oddziale mycie rąk wodą
chlorowaną.
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards