Uploaded by edyta.harmata

Sposób żywienia osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej

advertisement
Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia
z siedzibą w Krakowie
Wydział Promocji Zdrowia
PRACA MAGISTERSKA
Edyta Harmata
Kierunek studiów: Dietetyka
Specjalność: Dietetyka Kliniczna
Sposób żywienia pacjentów z zaburzeniami gospodarki
węglowodanowej
Praca wykonana pod kierunkiem:
Dr n. med. Dominiki Wnęk
KRAKÓW 2018
Podziękowania:
Pragnę serdecznie podziękować promotorowi dr Dominice Wnęk za pomoc otrzymaną
przy realizacji niniejszej pracy magisterskiej, cenne uwagi merytoryczne oraz
poświęcony czas.
1
WSTĘP ...................................................................................................................... 4
2
PRZEGLĄD LITERATURY .................................................................................... 5
2.1
EPIDEMIOLOGIA CUKRZYCY W POLSCE I NA ŚWIECIE....................... 5
2.2
OPIS ZABURZEŃ GOSPODARKI WĘGLOWODANOWEJ .......................... 7
2.2.1
PATOGENEZA CUKRZYCY ................................................................... 7
2.2.2
ZESPÓŁ METABOLICZNY ................................................................... 13
2.2.3
POWIKŁANIA W CUKRZYCY ............................................................. 17
2.2.3.1
WCZESNE POWIKŁANIA W CUKRZYCY...................................... 17
2.2.3.2 PÓŹNE POWIKŁANIA W CUKRZYCY MIKROANGIOPATYCZNE ............................................................................... 18
2.2.3.3
POWIKŁANIA MAKROANGIOPATYCZNE.................................... 20
ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA OSÓB Z CUKRZYCĄ .......................... 23
2.3
3
CEL PRACY ........................................................................................................... 27
4
MATERIAŁ I METODY BADAŃ ......................................................................... 29
5
WYNIKI BADAŃ ................................................................................................... 31
5.1
POMIARY ANTROPOMETRYCZNE ............................................................ 31
5.2 DIAGNOSTYKA ZABURZEŃ METABOLICZNYCH WŚRÓD
BADANYCH ORAZ ZMIANY MASY CIAŁA ....................................................... 33
NAWYKI I ZWYCZAJE ŻYWIENIOWE OSÓB ANKIETOWANYCH ...... 34
5.3
5.4 CZĘSTOTLIWOŚĆ SPOŻYCIA POSZCZEGÓLNYCH PRODUKTÓW
SPOŻYWCZYCH ....................................................................................................... 35
6
DYSKUSJA ............................................................................................................. 54
7
WNIOSKI ................................................................................................................ 57
8
STRESZCZENIE .................................................................................................... 59
9
SUMMARY ............................................................................................................ 60
10
BIBLIOGRAFIA .................................................................................................. 61
11
SPIS TABEL: ....................................................................................................... 64
11.1
SPIS WYKRESÓW: .................................................................................... 65
11.2
SPIS ZAŁĄCZNIKÓW: .............................................................................. 65
1
WSTĘP
Prawidłowy sposób odżywiania jest ważnym czynnikiem prewencyjnym wielu chorób.
Jedną z nich jest cukrzyca, gdzie żywienie stanowi fundament zapewniający poprawę
stanu zdrowia. Ze względu na rosnącą zapadalność na tą chorobę wśród kobiet
i mężczyzn, charakteryzujący się coraz mniejszą średnią wieku chorych należy zadać
pytanie, czy osoby chore na cukrzycę są odpowiednio wcześnie diagnozowane? Czy
stosują zalecenia dietetyczne zgodne z najnowszą wiedzą? Czy płeć respondentów ma
znaczenie i wpływ na stosowanie prawidłowych zasad żywieniowych przy cukrzycy?
Aktualne badania mówią o wzroście liczby osób z zaburzeniami gospodarki
węglowodanowej i naukowcy przestrzegają przed plagą rosnącej otyłości już wśród
dzieci, która stanowi jeden z elementów pojawiającej się choroby. Wiedza na temat
najczęstszych błędów popełnianych w komponowaniu jadłospisu i częstotliwości
spożycia poszczególnych produktów żywieniowych pozwoli na modyfikacje sposobu
edukacji pacjentów z zburzeniami gospodarki węglowodanowej. Praca ma na celu
rozpoznanie skali problemu nieprawidłowych nawyków żywieniowych wśród chorych
na cukrzycę. Pierwsza część zawiera najważniejsze informacje na temat epidemiologii
choroby na świecie i w Polsce oraz jej patogenezy. Przegląd literatury ukazuje wagę
problemu wraz z wczesnymi i późnymi powikłaniami cukrzycy oraz przedstawia
aktualne zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego co do wskazówek
żywieniowych skierowanych do pacjentów z cukrzycą. Druga część pracy przedstawia
badania empiryczne prowadzone wśród pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą i wnioski
wynikające z tych badań. Porównanie wyników pracy z opublikowanymi badaniami
prowadzonymi na innych grupach ma na celu zwrócenie uwagi na fakt, że pomimo
przekazania wiedzy na temat zaleceń żywieniowych istnieje potrzeba ciągłych
weryfikacji sposobu żywienia u chorych na cukrzycę i zapobieganie powrotom do
dawnych, niewskazanych nawyków. Rola dietetyka nie powinna sprowadzać się jedynie
do
ustalenia
indywidualnego
zapotrzebowania
kalorycznego
oraz
ułożenia
indywidualnego jadłospisu, ale także do prowadzenia kontroli zaleceń żywieniowych,
szukania alternatywnych sposobów na zwiększenie częstotliwości spożywania
zalecanych produktów i ograniczania niewskazanych, tak aby jedno z najważniejszych
działań prewencyjnych było przestrzegane przez pacjentów z zaburzeniami gospodarki
węglowodanowej.
2
2.1
PRZEGLĄD LITERATURY
EPIDEMIOLOGIA CUKRZYCY W POLSCE I NA ŚWIECIE
Cukrzyca jest definiowana jako grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się
hiperglikemią, która wynika z defektu wydzielania i/lub działania insuliny (4).
Podwyższone stężenie glukozy we krwi jest czynnikiem powikłań cukrzycowych,
a ryzyko ich wystąpienie zależy od jego wartości oraz okresu ekspozycji. Przewlekła
hiperglikemia prowadzi do uszkodzeń, zaburzeń oraz niewydolności wielu narządów
(2,31).
Cukrzyca jako choroba była znana ludzkości już około 2500 r. p.n.e. Pierwsze opisy
objawów tej choroby pojawiły się w Chinach, a najstarszy dokument, który zawiera
informacje na ten temat jest to papirus Ebesa z 1550 r. p.n.e. Imhetopa- lekarza,
architekta oraz kapłana na dworze egipskiego faraona Zossesa. Jest to zbiór recept oraz
objawów opisujących chorobę. Do początków XX wieku pomimo prac badawczych,
szczegółowych opisów objawów oraz powikłań nie znano przyczyn oraz sposobu
leczenia cukrzycy. W związku z tym traktowano ją jak wyrok śmierci. Dopiero w 1922
roku po badaniach trwających ponad 30 lat (1889–1921) prowadzonych w wielu
ośrodkach naukowych na całym świecie uzyskano skuteczne działanie insuliny.
W klinicznym zastosowaniu insuliny swój udział mieli Niemiec Georg Zuelzer (1870–
1949), który w 1907 roku otrzymał wyciąg z trzustki. Bardzo blisko wyizolowania
insuliny byli także Ernest Scott w 1911 roku w Chicago, Izrael Kleiner w 1919 roku
w Nowym Jorku oraz Nicolas Paulesco w latach 1920–1921 w Bukareszcie. Badania
prowadzono na zwierzętach po resekcji trzustk. Podawano im wyciąg z trzustki, co
skutecznie obniżało stężenie glukozy we krwi. Z kolei wprowadzenie insuliny do
leczenia to sukces kanadyjskich lekarzy Fredericka Granta Bantinga i Charlesa H.
Besta, biochemika Jamsa B. Colipa oraz szkockiego fizjologa Johna J.R. Mackleod.
Ostatecznie 11 stycznia 1922 roku pierwszemu pacjentowi podano preparat insuliny—
Leonardowi Thompsonowi, 14-letniemu chłopcu, który chorował na cukrzycę od 3 lat
i ważył 30 kg. W 1923 roku insulina była już dostępna w Ameryce Północnej i Europie,
a w Polsce rozpoczęto jej produkcje w 1924 roku w Państwowym Zakładzie Higieny
w Warszawie. Kolejne doustne leki przeciwcukrzycowe, które łagodziły objawy
cukrzycy to pochodne sulfonylomocznika (karbutamid) wprowadzone do lecznictwa
w 1955 roku oraz metformina, która pojawiła się w 1960 roku.
Liczba osób chorych na cukrzycę co roku rośnie i jak pokazują badania
epidemiologiczne jest to systematyczny, wręcz lawinowy wzrost w ostatnim 10-leciu.
Zaburzenia gospodarki węglowodanowej zasłużyły na miano epidemii XX wieku.
W 1980 r., dla porównania, było 108 mln chorych, w 2006 r. chorowało już 220 mln
osób na świecie czyli około 2,8% populacji. Z kolei według szacunków z 2014 r. na
świecie żyło 422 mln dorosłych cukrzyków (15, 39). Cukrzyca zajmuje 6 miejsce pod
względem przyczyn zgonów na świecie, dane z 2000 r. mówią o 5 mln zgonów
związanych z tą chorobą ( 15). Raport poświęcony cukrzycy ogłoszony w 2016 r. przez
WHO przedstawia dane mówiące, że w Regionie Europejskim 64 mln ludzi żyje
z cukrzycą i co roku kilkadziesiąt tysięcy z nich umiera z jej powodu (4). Nie są to
najwyższe wskaźniki zachorowań na świecie, chociaż w niektórych państwach regionu
rozmiar choroby sięga 14% (39).
Według danych szacunkowych z 2016 roku w Polsce zaburzenia gospodarki
węglowodanowej miało około 9,5%, co było przyczyną 2% wszystkich zgonów
w Polsce (15,39). Dodatkowo szacuje się, że około 10% polskiej populacji to osoby,
których badania biochemiczne wskazują na stan przedcukrzycowy, który bez podjęcia
odpowiednich środków zaradczych w konsekwencji doprowadzi do pełnoobjawowej
cukrzycy. W 90 – 95% przypadków występuje cukrzyca typu 2, natomiast cukrzycę
ciążową stwierdza się u 3,4% kobiet będących w ciąży. Z kolei najwyższą zapadalność
na cukrzycę typu 1 obserwuje się między 10. a 14. rokiem życia, a wraz z wiekiem
zachorowalność maleje (17, 31, 33). Obserwuje się większą zapadalność na cukrzycę
typu 1 wśród płci męskiej. Występowanie cukrzycy typu 1 na świecie wiąże się
z pochodzeniem etnicznym oraz jest zależne od czynników środowiskowych np. wysoki
status ekonomiczny. Szacuje się, że na cukrzycę typu 1 na świecie choruje od 3-10%
ogółu wszystkich przypadków cukrzycy, a w Polsce około 0,3% (16, 17). Ważnym
aspektem jest fakt, że około 50% przypadków osób chorych na cukrzycę to przypadki
cukrzycy leczonej czyli rozpoznanej (21, 30). Pozostałe 50% to chorzy bez diagnozy,
przypadki nierozpoznane, więc co za tym idzie nie leczone i będące przyczyną
powikłań tego stanu (choroby sercowo-naczyniowe, choroby nerek i narządu wzroku).
W Polsce cukrzyca jest nadal przyczyną ślepoty u osób dorosłych, amputacji kończyn
oraz niewydolności nerek. Jest to główny czynnik ryzyka chorób serca, a zwłaszcza
choroby niedokrwiennej, zawałów oraz udarów mózgu. Cukrzyca ciążowa przyczynia
się także do wad wrodzonych noworodków.
Najszybszy wzrost zapadalności na cukrzycę notuje się w państwach rozwijających się,
szczególnie w Indiach (39).
2.2
OPIS ZABURZEŃ GOSPODARKI WĘGLOWODANOWEJ
2.2.1 PATOGENEZA CUKRZYCY
Cukrzyca występuje u wszystkich ras ludzkich na całym kontynencie i diagnozowana
jest na podstawie powtarzalnych zaburzeń gospodarki węglowodanowej.
Według najnowszych zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2018 r.
zasady diagnozowania zaburzeń gospodarki węglowodanowej określają normy. Jeżeli
glikemia przygodna (czyli niezależna od pory ostatniego spożytego posiłku) ≥ 200
mg/dl( 11,1 mmol/l), gdy dodatkowo występują objawy hiperglikemii czyli wielomocz,
osłabienie, wzmożone pragnienie diagnozuje się cukrzycę.
Glikemia oznaczana w próbce krwi obwodowej pobranej z żyły głównej na czczo (czyli
pobranej 8 do 14 godzin od ostatniego posiłku) wynosi od 100 do 125 mg/dl ( 5,6-6,9
mmol/l ) oznacza to nieprawidłową glikemię na czczo.
Z kolei stężenie glukozy ≥ 126 mg/dl (7 mmol/l) powtórzone dwukrotnie,
z wykluczeniem czynników zewnętrznych tj. zbyt późna pora ostatniego posiłku,
wysiłek fizyczny, wskazuje na cukrzycę.
Glikemia oznaczona w 120 minucie po podaniu 75 g glukozy, czyli po wykonaniu testu
tolerancji glukozy (OGTT), którego wynik jest powyżej 140–199 mg/dl (7,8-11,1
mmol/l) określany jest jako nieprawidłowa tolerancja glukozy (IGT) natomiast powyżej
200 mg/dl (11,1 mmol/l) to cukrzyca. Test ten wykonuje się wówczas, gdy
podwyższona jest glikemia na czczo lub gdy istnieje podejrzenie nieprawidłowej
tolerancji glukozy (11).
Mechanizmy zaburzeń gospodarki węglowodanowej wynikają z różnego rodzaju
zaburzeń genetycznych oraz wpływu czynników środowiskowych na organizm
człowieka.
Cukrzyca typu 1 charakteryzuje się zanikiem komórek beta wysp trzustkowych
Langerhansa, co w konsekwencji prowadzi do zaburzeń i zaniku wydzielania
endogennej insuliny, powodując zaburzenia metabolizmu. Brak transportu glukozy do
wnętrza komórek spowodowany brakiem insuliny uruchamia szlaki enzymatyczne
odpowiedzialne
za
syntezę
energii
z procesów
przemian
substancji
niewęglowodanowych. Nasila się glukoneogeneza i lipoliza, co w efekcie prowadzi do
kwasicy metabolicznej oraz odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych (25, 27, 33).
Przyczyny występowania cukrzycy typu 1 nie są do końca poznane, jednak coraz
częściej naukowcy podkreślają znaczenie genetycznego uwarunkowania, na które
nakłada się czynnik środowiskowy. Badania wykazały, że zachorowalność na cukrzycę
typu 1 jest znacznie wyższa wśród rodzin dotkniętych tą chorobą, a ryzyko wynosi:
•
0,5% - w przypadku braku cukrzycy w rodzinie
•
1-4% - u potomstwa matek chorych na cukrzycę
•
3-8% - u potomstwa ojców chorych na cukrzycę
•
30% - u potomstwa obojga rodziców chorych na cukrzycę
•
3-6% - u nie bliźniaczego rodzeństwa chorego na cukrzycę
•
8% - u niezygotycznych bliźniąt chorego
•
30 % u bliźniąt monozygotycznych w ciągu 10 lat od rozpoznania u chorego
bliźniaka i 65% do wieku 65 lat
Wytypowano ponad 40 loci genetycznych związanych z tym typem cukrzycy.
Największe ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 1 jest u osób z heterozygotycznym
genotypem HLA DR3/DR4, allele DQA1*501 oraz DQB1*0320. (24) Do zachorowania
predysponuje także locus umiejscowiony na drugim ramieniu chromosomu drugiego,
który jest regionem genu kodującego dla receptora limfocytów T i jest związany
z apoptozą- procesem regulującym układ immunologiczny. Ponieważ cukrzyca typu 1
jest
chorobą
o
z predyspozycjami
podłożu
immunologicznym
genetycznymi
uaktywnia
przypuszcza
się
czynnik
się,
że
u osób
wywołujący
proces
autoagresji. Takimi czynnikami środowiskowymi mogą być zakażenia wirusowe
(coxackie, CMV, świnka, różyczka itp.), tryb życia na który składa się stres oraz
ekspozycja na toksyny beta komórkowe. Dieta jest też jednym z czynników
środowiskowych. Przypuszcza się, że zbyt wczesne podawanie produktów na bazie
mleka krowiego oraz skrócenie czasu karmienia piersią może przyczyniać się, za
sprawą
albumin,
do
uruchomienia
procesu
immunologicznego
i zwiększenia
predyspozycji do chorób autoimmunologicznych w wieku późniejszym. Jak dowodzą
badania epidemiologiczne kofeina oraz azotany (związki nitrozowe, czyli konserwanty
zawarte w żywności) również mają wpływ na zapadalność na cukrzycę typu 1 (38).
Ponadto nasilenie występowania tego typu cukrzycy występuje sezonowo, ponieważ
wzrost zachorowań obserwuje się w okresie jesienno-zimowym. Jest to okres, w którym
dochodzi do niedoborów witaminy D3 w organizmie człowieka oraz zwiększa się ilość
infekcji wirusowych.
Z kolei powstawanie hiperglikemii w cukrzycy typu 2 jest procesem bardziej złożonym
i ma charakter wieloczynnikowy. W konsekwencji dochodzi do zaburzenia wydzielania
insuliny oraz insulinooporności tkanek obwodowych (np. wątroby i mięśni). Obserwuje
się rodzinne występowanie cukrzycy typu 2. U 20% osób z cukrzycą typu 2 występuje
cukrzyca w rodzinie, co może świadczyć o predyspozycjach genetycznych. Jednak jak
do tej pory nie określono jednoznacznie wszystkich genów odpowiedzialnych za
wystąpienie tego zaburzenia gospodarki węglowodanowej w organizmie pomimo, iż
istnieje już lista genów mająca związek z patogenezą cukrzycy typu 2. Są to geny
transportu glukozy (GLUT2), kanałów potasowych i wapniowych, receptorów
sulfonylomocznika oraz geny kodujące białka postreceptorowe (substraty receptora
insulinowego, kinazy serynowe, kinazy białkowe, transportazy glukozy). Mają one
wpływ na syntezę i wydzielanie substancji i hormonów przez tkankę tłuszczową (tzw.
adipokiny) i mogą decydować o nasileniu insulinooporności, objawów zespołu
metabolicznego, współuczestnicząc w rozwoju cukrzycy typu 2.
Istnieje również teoria oszczędnego genotypu, która mówi o przystosowaniu
ewolucyjnym naszych przodków do okresów głodu. W procesie ewolucji powstał
system odpowiedzialny za dostarczanie energii przy dużej intensywności ruchowej,
a małej podaży pokarmu. Utrzymanie czynności życiowych przy nieregularnym
odżywianiu zmusiło niejako organizm do wykształcenia systemu oszczędnościowego
w układzie metabolizmu komórkowego. W dzisiejszych czasach, gdy przy spadku
aktywności
ruchowej,
dostarczamy
zbyt
dużą
ilość
kalorii
w stosunku
do
zapotrzebowania, prowadzi to do otyłości, w konsekwencji do chorób metabolicznych
takich jak cukrzyca. Obserwacje pokazują, że teoria oszczędnego genotypu nie
koniecznie jest cechą genetyczną, ale może rozwijać się także u dzieci w wyniku
niesprzyjających
warunków
życia
płodowego.
U dzieci
urodzonych
z niską
urodzeniową masą ciała częściej dochodzi do rozwoju chorób cywilizacyjnych w wieku
dojrzałym.
Zaburzenia
związane
z nieprawidłowym
odżywieniem
płodu
(złe
odżywianie matki: zbyt mała lub nadmierna ilość białka, niedobór żelaza, anomalie
związane z budową łożyska) indukują zmiany w budowie wysp trzustkowych oraz
receptorów insulinowych.
Znaczącym czynnikiem środowiskowym wpływającym na częstotliwość występowania
cukrzycy typu 2 jest między innymi otyłość, którą określamy na podstawie wskaźnika
BMI (body mas index) przekraczającego 30 kg/m2. Zapadalność na cukrzycę rośnie
wraz
ze
wzrostem
tego
wskaźnika.
Badania
przeprowadzone
w populacji
amerykańskich kobiet, trwające 14 lat, pokazują, że u osób z BMI powyżej 33 kg/m2
skok zapadalności jest największy (5). W wielu badaniach potwierdzono także ścisły
związek otyłości z występowaniem zaburzeń metabolicznych w tym insulinooporności,
nietolerancji glukozy i cukrzycy. Ponadto badania wskazują, że ocena ilości trzewnej
tkanki tłuszczowej pozwala na bardziej precyzyjną ocenę prawdopodobieństwa
wystąpienia cukrzycy niż wskaźnik BMI. Wynika to z faktu, że tkanka tłuszczowa
trzewna ma ścisły związek z ograniczonym wpływem insuliny na wychwyt glukozy
przez tkanki, dlatego należy wziąć pod uwagę rozmieszczenie oraz dystrybucję tkanki
tłuszczowej o czym informuje wskaźnik WHR (waist to hip ratio). Wskaźnik WHR
obliczany na podstawie stosunku obwodu talii do obwodu bioder pozwala na określenie
typu otyłości, z rozróżnieniem na otyłość androidalną (brzuszną, centralną) lub
gynoidalną (pośladkowo-udową). Pomiary należy wykonać w środkowej części
pomiędzy grzebieniem kości biodrowej, a dolnym łukiem żebrowym u kobiet, a
u mężczyzn na wysokości pępka na wydechu (pomiar obwodu talii) oraz w miejscu
największego obwodu bioder u kobiet, natomiast u mężczyzn górnego końca kości
udowej na wysokości spojenia łonowego (pomiar obwodu bioder). Otyłość androidalną
(brzuszną) stwierdza się u kobiet, gdy stosunek obwodu pasa do bioder wynosi więcej
bądź równe 0,8 natomiast u mężczyzn więcej bądź równe 1. Otyłość brzuszna
(wisceralna) informuje o gromadzeniu tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha,
a zwłaszcza trzewnie (wewnątrzbrzusznie). Ma ona silny związek z zaburzeniami
metabolicznymi czyli hiperinsulinemią, insulinoopornością, hipertriglicerydemią oraz
małym stężeniem cholesterolu HDL i nadciśnieniem tętniczym. Badania, w których
analizowano wpływ zmian ilości trzewnej tkanki tłuszczowej (VAT- visceral adipose
tissue) wynikające z ubytku lub przyrostu masy ciała na zaburzenia metaboliczne
potwierdzają, iż istnieje silna korelacja pomiędzy ilością zasobów tkanki tłuszczowej
zgromadzonej
wewnątrzbrzusznie,
a zmianami
w gospodarce
węglowodanowej
i homeostazie insuliny (9). Wynika to z faktu, że trzewna tkanka tłuszczowa produkuje
nadmiar wolnych kwasów tłuszczowych (WKT), które hamują metabolizm glukozy (8).
Tkanka tłuszczowa jest zbudowana z komórek zwanych adipocytami, w których 90%
objętości to triglicerydy, natomiast jądro i cytoplazma rozłożone są obwodowo. Są one
w stanie gromadzić zapasy triglicerydów zwiększając swoją wielkość dwudziesto lub
nawet
tysiąc-krotnie.
Dojrzałe
adipocyty
są
doskonale
przystosowane
do
magazynowania tłuszczu w okresie nadwyżki kalorycznej i do jej wykorzystania, gdy
zużycie energii przewyższa podaż. Pozwalają na to liczne enzymy i białka regulatorowe
niezbędne do zapoczątkowania procesu lipolizy, lipogenezy oraz estryfikacji kwasów
tłuszczowych. Według jednej z teorii WKT uwalniane w nadmiernej ilości do krążenie
wrotnego przez adipocyty trzewne mają szczególnie istotne znaczenie w powstawaniu
nieprawidłowości metabolicznych, takich jak wzrost glukoneogenezy wątrobowej,
zwiększenie ilości krążących lipoprotein bogatych w triglicerydy, zmniejszenie klirensu
oraz zwiększenie stężenia insuliny w osoczu (1).
W razie nadmiernej kumulacji lipidów w komórce (w stanach patologicznych), gdy
komórka osiągnie krytyczną objętość, ulega apoptozie, a dalsze gromadzenie
triglicerydów jest możliwe tylko po zmobilizowaniu nowych komórek z preadipocytów.
Fakt ten świadczy o zdolności tkanki tłuszczowej do przebudowy.
W organizmach ssaków występują dwa rodzaje tkanki tłuszczowej tj. tkanka tłuszczowa
biała (WAT od nazwy angielskiej white adipose tissue) zwana również żółtą oraz
tkanka tłuszczowa brunatna (BAT od nazwy angielskiej brown adipose tissue). Tkanka
tłuszczowa biała wykazuje dużą aktywność hormonalną i jest uważana za jeden
z organów endokrynnych. U osób otyłych, ze względu na jej ilość w organizmie, tworzy
drugi co do wielkości organ, dlatego często otyłości towarzyszą zaburzenia układu
hormonalnego. U kobiet wiąże się to z zaburzeniami miesiączkowania, obniżonym
libido oraz zmniejszoną płodnością. Charakterystyczne jest obniżone stężenie globuliny
wiążącej hormony płciowe ( ang. Sex hormone binding globulin - SHGB) i zwiększoną
frakcją krążącego estradiolu (6). Widoczna jest korelacja pomiędzy stopniem otyłości
u kobiet a stężeniem estronu i estradiolu. Obserwuje się także nasilenie konwersji
testosteronu do estradiolu, podobnie jak u kobiet z zespołem policystycznych jajników.
Kortyzol, hormon kory nadnerczy, jest w otyłości produkowany w nadmiarze ze
względu na podwyższone stężenie kortykotropiny (ACTH) oraz z uwagi na zmniejszone
stężenie globuliny wiążącej kortyzol. Hormon ten ma wpływ na gromadzenie się tkanki
tłuszczowej, szczególnie trzewnej, co można zaobserwować w zespole Cushinga.
U osób otyłych nadnercza produkują nadmierne ilości androgenów. Świadczy o tym
fakt, że osoby te wydalają z moczem podwyższone ilości metabolitów androgenów.
Z kolei zaburzenia hormonalne związane z pracą nadnerczy mogą wpływać na
dystrybucję tkanki tłuszczowej i przyczyniać się do gromadzenia tkanki tłuszczowej
trzewnej i w konsekwencji do hiperglikemii u mężczyzn nadmiar tłuszczu trzewnego
koreluje z niskimi stężeniami testosteronu i globulin wiążących hormony płciowe
(SHGB), dlatego często wraz z wiekiem i zmniejszoną aktywnością fizyczną
u mężczyzn występuje otyłość brzuszna. Udowodniono, że podawanie testosteronu
mężczyznom
powodowało
poprawę
tolerancji
glukozy
poprzez
zwiększenie
wrażliwości na insulinę oraz zmniejszenie wychwytu lipidów. Zmiany hormonalne
związane z otyłością związane są przede wszystkim z nadmiarem tkanki tłuszczowej
w organizmie, a dokładnie z ilością i wielkością adipocytów - komórek tłuszczowych,
które posiadają receptory reagujące na bodźce chemiczne z wielu narządów i tkanek.
Adipocyty, w reakcji na bodźce, uwalniają zsyntezowane, aktywne biologicznie związki
- adipokiny.
Tak jak już wspomniano wcześniej, niekorzystny wpływ tłuszczu trzewnego na
organizm jest spowodowany uwalnianiem WKT, glicerolu i adipokin do krążenia
wrotnego. W wątrobie WKT nasilają proces glukoneogenezy, redukują wątrobowy
klirens insuliny oraz stymulują produkcję triglicerydów i apolipoproteiny-B. Adipokiny
działają z kolei prozapalnie zwiększając syntezę białka C-reaktywnego (CRP)
i przyczyniając
się
do
rozwoju
niealkoholowego
stłuszczenia
wątroby,
insulinooporności, zaburzeń równowagi układów krzepnięcia i fibrynolizy oraz
powikłań o charakterze naczyniowym w przebiegu cukrzycy. Część WKT przechodzi
do krążenia ogólnego, a następnie są składowane w mięśniach szkieletowych, gdzie
oddziaływają wzajemnie z przekaźnictwem wewnątrzkomórkowym sygnałów insuliny,
rozwijając lipotoksyczność i insulino oporność (34). Tkanka tłuszczowa trzewna jest
aktywna hormonalnie i wydziela związki biologicznie aktywne: adiponektynę, IL-6,
TNFα (czynnik martwicy nowotworów), PAI-1, rezystynę, wisfatynę, które wraz
z krwią przenoszone są do odległych tkanek i tam zapoczątkowują insulinooporność.
Adipokiny mają wpływ na wiele procesów fizjologicznych i biologicznych utrzymując
homeostazę organizmu. Regulują procesy łaknienia wpływając na równowagę
energetyczną ustroju oraz uczestniczą w procesach angiogenezy, regulują ciśnienie krwi
i procesy fibrynolizy. Mają również wpływ na procesy rozrodcze. Adiponektyna, która
jest syntetyzowana przez adipocyty działa ochronnie na śródbłonek naczyniowy, a jej
niedobór ma wpływ na rozwój miażdżycy oraz insulinooporności, ponieważ wpływa na
działanie insuliny i reguluje metabolizm glukozy i lipidów. Wraz z przyrostem masy
ciała wzrasta insulinooporność, a stężenie adiponektyny stopniowo maleje. Wykazał to
Wayer w badaniu na grupie Indian Pima, gdzie wśród osób badanych wraz ze wzrostem
BMI i stopniem zaburzeń węglowodanowych, ilość adiponektyny obniżała się (35).
Zmniejszenie stężenia adiponektyny obserwuje się w otyłości trzewnej i przypuszcza
się, że zahamowanie jej produkcji może mieć związek z uwalnianymi z sąsiednich
adipocytów i makrofagów cytokin: TNF-α oraz IL-6 i IL-8. Te prozapalne cytokiny
hamują różnicowanie preadipocytów oraz upośledzają adipogenezę. TNF- α działa
prozapalnie oraz sprzyja lipolizie i uwalnianiu WKT poprzez blokowanie sygnałów
insuliny. Z kolei wysokie stężenie IL-6 stanowi czynnik rozwoju cukrzycy typu 2,
a także zawału serca. Zwiększona ilość tkanki tłuszczowej trzewnej stymuluje
wzmożoną aktywność hormonów sterydowych osi podwzgórzowo-przysadkowej,
a także pobudza układ współczulny. Charakterystycznym objawem osób otyłych jest
zmniejszenie stężenia hormonów płciowych, co jest wynikiem hamującego wpływu
hormonu
kortykoliberyny
na
funkcje
wydzielniczą
gonadotropin.
Wzrost
insulinooporności i w następstwie hiperinsulinemia jest ściśle związana z dużym
stężeniem kortyzolu i zmniejszonym stężeniem testosteronu. Progesteron i testosteron
działają ochronnie i hamują aktywność enzymów ułatwiających odkładnie się trzewnej
tkanki tłuszczowej. Dodatkowo testosteron blokuje lipolitycznie receptory βadrenergiczne, które odpowiadają za mobilizację tłuszczu (26). Ten brak równowagi
pomiędzy stężeniami hormonów płciowych i sterydowych jest dodatkowym czynnikiem
sprzyjającym gromadzeniu tkanki tłuszczowej.
Podsumowując otyłość, a szczególnie trzewna tkanka tłuszczowa, powoduje zaburzenia
węglowodanowe i prowadzi do insulinooporności, a w konsekwencji do cukrzycy typu
2. Osoby w otyłością często charakteryzuje współwystępowanie innych zaburzeń
i chorób spowodowanych nadmierną masą ciała. Zaburzenia te określane są mianem
zespołu metabolicznego.
2.2.2 ZESPÓŁ METABOLICZNY
Zespół metaboliczny (ZM) jest to zbiór zaburzeń metabolicznych, które są bezpośrednio
związane ze zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowonaczyniowych. Początkowo nazywany "Zespołem X" miał charakteryzować wspólne
czynniki ryzyka występowania zaburzeń lipidowych (obniżone stężenie cholesterolu
HDL przy jednoczesnej hipertriglicerydemii), zaburzeń związanych z nadciśnieniem
tętniczym i opornością tkanek na insulinę. W 1988 Reaven podczas swojego
wystąpienia wysunął tezę, że istnieje wspólny czynnik patofizjologiczny tych zaburzeń.
Początkowo zaobserwowano zależność otyłości centralnej, nietolerancji glukozy,
hipertriglicerydemii, nadciśnienia tętniczego i ryzyka rozwoju chorób sercowonaczyniowych i określano je mianem „śmiercionośnego kwartetu”, a w 2000 roku
Campbell do listy dołączył miażdżycę i trombogenezę określając zaburzenia sekstetem.
Mimo istnienia wielu kryteriów diagnostycznych ZM (WHO, EGIR, AHA, NHLBI,
AACE), na dzień dzisiejszy najczęściej wykorzystuje się dwie definicje: NCEP ATP III
z 2003 roku (Third Report of the National Cholesterol Education Program - NCEP
Expert Panel on Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Cholesterol in
Adults Adult Treatment Panel III) oraz IDF z 2005 roku (International Diabetes
Federation). Zgodnie z nimi do ZM zalicza się insulinooporność, hiperinsulinemię,
cukrzycę typu 2, otyłość brzuszną, upośledzoną tolerancje glukozy, obniżenie stężenia
cholesterolu frakcji HDL, hipertriglicerydemię, nadciśnienie tętnicze oraz stan
prozapalny i prozakrzepowy. Przedstawione definicje różnią się między sobą przede
wszystkim wersją kryteriów rozpoznawczych ZM natomiast celem rozpoznania jest
identyfikacja osób zagrożonych chorobami sercowo-naczyniowymi i objęcie ich
wczesną prewencyjną opieką medyczną. (22)
W definicji NCEP-ATP III nie ma insulinooporności. Natomiast znaczenie ma otyłość
brzuszna ściśle powiązaną z opornością na insulinę. Wskaźnik ten uwzględnia obwód
talii ( >102 cm u mężczyzn, a > 88 cm u kobiet), wartości te zaczerpnięto z wytycznych
Narodowego Instytutu Zdrowia ( National Institute of Health), który w ten sposób
definiuje otyłość centralną w górnym kwantylu wartości dla populacji ludności
zamieszkującej Stany Zjednoczone Ameryki Północnej i nie bierze pod uwagę różnic
rasowych i etnicznych. Definicja ZM opracowanego przez NCEP-ATP III traktuje
równoważnie warunki niezbędne do rozpoznania zespołu i mówi o spełnieniu minimum
3 warunków z 5 wymienionych, takich jak otyłość brzuszna, podwyższone stężenie
triglicerydów, podwyższone ciśnienie krwi, podwyższone stężenia glukozy na czczo lub
wcześniej rozpoznana cukrzyca typu 2 oraz obniżone stężenie cholesterolu frakcji HDL.
Stosowanie kryteriów NCEP-ATP III ułatwia szybką i nieskomplikowaną diagnostykę
ZM.
Tabela 1: Kryteria rozpoznawania zespołu metabolicznego opracowane przez NCEP-ATP III
Warunek niezbędny do rozpoznania ZM- występowanie co najmniej 3 z 5
wymienionych poniżej czynników:
Otyłość centralna
obwód talii-mężczyźni: >102 cm; kobiety: >88 cm
Stężenie triglicerydów ≥150 mg/dl (≥ 1,7 mmol/L)
Stężenie cholesterolu HDL- mężczyźni: <40 mg/dl (<1,04 mmol/L); kobiety: <50 mg/dl
(<1,3 mmol/L)
Ciśnienie tętnicze krwi: ≥ 130/85 mmHg
Stężenie glukozy na czczo: ≥110 mg/dl (≥6,1mmol/L);lub rozpoznana cukrzyca
Źródło: M. Pacholczyk i wsp.- Zespół metaboliczny. Część I: Definicje i kryteria rozpoznawania zespołu
metabolicznego. Epidemiologia oraz związek z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu
2.
Kolejną definicję, będącą modyfikacją kryteriów NCEP-ATP III wprowadziła grupa
ekspertów z Międzynarodowej Federacji Diabetologicznej (International Diabetes
Federation - IDF) uznając otyłość jako nadrzędne kryterium diagnostyczne i dodatkowo
2 z 4 kryteriów zawierających badanie stężenia triglicerydów, cholesterolu frakcji HDL,
glukozy na czczo oraz obecność nadciśnienia tętniczego. Prostota diagnostyczna tej
definicji rozpoznawania ZM jest głównym jej atutem. Kolejna istotna kwestia to fakt
uwzględnienia
różnic
etnicznych
i rasowych.
Obniżono
także
dolny
próg
rozpoznawania zaburzeń metabolicznych w kierunku cukrzycy do stężenia glukozy na
czczo do 100 mg/dl (ze 110 mg/dl w definicji NCEP ATP III).
Tabela 2: Kryteria rozpoznawania zespołu metabolicznego opracowane przez IDF
Warunek niezbędny do rozpoznania ZM:
Otyłość centralna: obwód talii-mężczyźni: >94 cm; kobiety >80 cm w populacji
europejskiej i wartości swoiste dla innych grup etnicznych. Jeżeli BMI wynosi >30
kg/m², pomiar obwodu talii nie jest konieczny do orzeczenia otyłości centralnej
Co najmniej 2 z 4 wymienionych poniżej czynników:
Stężenie triglicerydów ≥ 150 mg/dl(≥ 1,7 mmol/L) lub leczenie hipertriglicerydemii
Stężenie cholesterolu HDL – mężczyźni: <40 mg/dl (< 1,04 mmol/L); kobiety: <50
mg/dl (< 1,3 mmol/L) lub leczenie niskiego stężenia HDL-C
Ciśnienie tętnicze krwi: skurczowe ≥ 130 mmHg lub rozkurczowe ≥ 85 mmHg, lub
leczenie wcześniej rozpoznanego nadciśnienia tętniczego
Stężenie glukozy na czczo ≥100 mg/dl (5,6 mmol/l); lub wcześniej rozpoznana
cukrzyca. Jeżeli stężenie glukozy na czczo ma wartość wyższą niż podana powyżej,
wymagane jest przeprowadzanie doustnego testu tolerancji glukozy(OGTT), który nie
jest niezbędny do orzeczenia zespołu metabolicznego
Źródło: M. Pacholczyk i wsp. Zespół metaboliczny. Część I: Definicje i kryteria rozpoznawania zespołu
metabolicznego. Epidemiologia oraz związek z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu
2.
ZM jest jedną z najpoważniejszych przyczyn występowania cukrzycy typu 2, chorób
serca i naczyń krwionośnych. Poznanie częstotliwości występowania ZM ma bardzo
duże znaczenie kliniczne ze względu na pięciokrotne zwiększenie ryzyka wystąpienia
cukrzycy typu 2 oraz dwukrotne zwiększenie zagrożenia chorobami układu krążenia
u osób ze zdiagnozowanym zespołem. Ryzyko powikłań oraz zgonu w tej grupie jest
bardzo duże. W zależności od stosowanej definicji ZM obserwuje się różnice
w częstości występowania tej choroby. Jednak ocenia się, że w krajach rozwiniętych 2025% stanowią osoby w średnim wieku spełniające kryteria diagnostyczne ZM. Badania
przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych w latach 1988-1994 w grupie 8814 osób
obojga płci, wykazały, że ZM zdiagnozowany na podstawie kryteriów NCEP ATP III
dotyczył około 24% Amerykanów i że częstotliwość zespołu wzrasta wraz z wiekiem
badanych osób. Po 60. roku życia częstość ta wynosiła 40% (22).
Dzięki badaniu NATPOL PLUS oraz WOBASZ uzyskano wyniki dotyczące
występowania ZM w Polsce. Przeprowadzono ocenę według kryteriów NCEP-ATP III,
a w badaniu wzięło udział 6894 kobiet i 6114 mężczyzn w wieki od 20 do 74 lat. Na
podstawie uzyskanych danych stwierdza się, że ZM występuje u 6 milionów
mieszkańców Polski, czyli średnio co 5 osoba ma stwierdzone to zaburzenie.
Częstotliwość ta zwiększa się wraz z wiekiem i trend ten zaobserwowano szczególnie
u kobiet. Badania przeprowadzone wśród populacji męskiej Warmii i Mazur pomiędzy
grudniem 2014 r a grudniem 2016 roku wskazują, że ZM dotyczył około 45%
badanych. Dodatkowo, podobnie jak wcześniej, zaobserwowano wzrost częstotliwości
zespołu wraz z wiekiem badanych (3). Zbadano 631 mężczyzn w wieku od 19 do 82 lat
i podzielono ich na 4 grupy wiekowe : < 30 lat, 30-47 lat, 48-64 lat oraz ≥ 65 lat.
Dokonano pomiarów ciśnienia, stężenia glukozy oraz oznaczono lipidogram. Częstość
ZM wynosiła w pierwszej grupie wiekowej 9,5%, w drugiej 38,1%, w kolejnej 53,2%, a
w ostatniej 65,8% (37).
Występowanie
ZM
stale
wzrasta,
badania
z 2000
roku
wskazywały
na
rozpowszechnienie ZM w USA na poziomie 32%. Niepokojące jest też zjawisko
występowania zespołu metabolicznego wśród dzieci i młodzieży. Weiss i wsp.
zaobserwowali,
że
w przedziale
wiekowym
4-20
lat
u dzieci
i młodzieży
z umiarkowaną otyłością częstotliwość występowania zaburzeń metabolicznych wynosi
38,7%, a z otyłością olbrzymią do 49,7%. Podobnie jak u osób dorosłych, u dzieci
czynnikiem
patogenetycznym
w rozwoju
tego
zespołu
jest
insulinooporność.
Nadrzędnym celem jest więc diagnozowanie i zapobieganie występowania ZM, a co za
tym idzie powikłań związanych z układem sercowo-naczyniowym i z cukrzycą typu 2.
Poza otyłością, ryzyko występowania zespołu metabolicznego zwiększają także takie
czynniki jak menopauza, niski status ekonomiczno-społeczny, palenie papierosów, mała
aktywność fizyczna i nieodpowiednia dieta, a w szczególności duże spożycie
węglowodanów.
2.2.3 POWIKŁANIA W CUKRZYCY
2.2.3.1 WCZESNE POWIKŁANIA W CUKRZYCY
Wczesne wykrywanie cukrzycy jest jednym z kluczowych zadań diagnostyki klinicznej
ze względu na poważne powikłania cukrzycowe przypisywane niewyrównanej
gospodarce węglowodanowej. Wczesnym markerem rozwoju cukrzycy jest stan zapalny
związany w produkcją cytokin prozapalnych. I tak już przed pojawieniem się
pełnoobjawowej cukrzycy mogą pojawić się nieodwracalne powikłania. Dzieje się tak
dlatego, że znaczne wahania glukozy we krwi wpływają toksycznie na komórki
śródbłonka naczyń, powodują poważne zmiany naczyniowe. W momencie rozpoznania
cukrzycy część osób ma już za sobą przebyty ostry zespół wieńcowy czy udar mózgu
(13, 27). Dzięki wytwarzanym substancjom rozkurczowym i skurczowym śródbłonek
naczyniowy odgrywa znaczącą rolę w regulacji wzrostu komórek oraz ich napięcia.
Śródbłonek zapewnia także płynność krwi oraz równowagę fibrynolityczną. Reguluje
także proces krzepnięcia, a dzięki wytwarzanym cytokinom i cząsteczkom adhezyjnym
bierze
udział
w procesie
regulacji
stanu
zapalnego.
Dysfunkcja
śródbłonka
naczyniowego indukowana ZM zwiększa aktywność prozakrzepową, upośledza
fibrynolizę, zwiększa stres oksydacyjny oraz nasila dyslipidemię. Wysokie stężenie
glukozy prowadzi do modyfikacji cząstek LDL i zwiększenia ich toksyczności dla
śródbłonka. W cukrzycy dochodzi do zmniejszenia syntezy tlenku azotu i prostacykliny,
natomiast
zwiększa
się
wytwarzanie
prostanoidów
i endoteliny
(substancja
obkurczająca naczynia). Powikłania naczyniowe w cukrzycy są zapoczątkowane jeszcze
przed ujawnieniem się objawów chorobowych i mogą się utrzymywać także po
wyrównaniu gospodarki węglowodanowej. Oznacza to, że nawet krótko trwające, ale
powtarzające się stany podwyższonego stężenia glukozy we krwi mogą rozpocząć
rozwój nieodwracalnych zmian w sekwencji DNA. Proces ten nazywany jest „pamięcią
metaboliczną”. Pamięć metaboliczna może zainicjować zmiany w ekspresji genów bez
przekształceń strukturalnych DNA. Oznacza to, że następuje wprowadzenie nowych
grup chemicznych do aktualnego materiału w jądrze białka strukturalnego na zasadzie
metylacji czy acetylacji. W ten sposób zmiany epigenetyczne zapoczątkowane w jądrze
komórkowym odpowiadają za zmiany funkcji komórki. Dezaktywują liczne sekwencje
powtórzone, wyłączają drugi chromosom X w komórkach żeńskich, a także kontrolują
procesy podziału i rozwoju komórek, czyli odpowiadają za tzw. remodeling tkanek i ich
dojrzewanie (14). W badaniach na zwierzęcych liniach komórkowych wykazano, że
kliniczna i biologiczna odpowiedź na hiperglikemię przetrwała pomimo powrotu do
normoglikemii. Oznacza to, że indukowane są zmiany epigenetyczne modyfikujące
DNA i histony, co jest przyczyną stałych zmian ekspresji genów i odczynu
immunologicznego. Tak więc badania epidemiologiczne i kliniczne wykazuje, że
przejściowa hiperglikemia występująca w przeszłości indukuje stałe zmiany nawet po
wyrównaniu i przy właściwej kontroli glukozy w krwi także we wczesnym okresie
występowania objawów (14, 20). Wiedza o zjawisku „pamięci metabolicznej” oraz
powikłaniach metabolicznych w cukrzycy wskazuje na konieczność wczesnej diagnozy
oraz intensywnego leczenia wszystkich postaci cukrzycy, co zmniejsza znacząco
wystąpienie przewlekłych powikłań. Wyrównanie metaboliczne można osiągnąć
między innymi poprzez zmiany żywieniowe i zoptymalizowanie wysiłku fizycznego.
2.2.3.2 PÓŹNE POWIKŁANIA W CUKRZYCY - MIKROANGIOPATYCZNE
Późne powikłania w cukrzycy dzielimy na mikroangiopatyczne i makroangiopatyczne
Podział ten jest zdeterminowany przez miejsce występowania zmian w organizmie.
Powikłania mikroangiopatyczne występują w obrębie naczyń włosowatych oraz
drobnych żył i tętnic, w wyniku zmian czynnościowych i morfologicznych i występują
jedynie w cukrzycy. Nie u każdej osoby chorej na cukrzycę dochodzi do ich rozwoju.
Zwiększone ryzyko dotyczy osób z nieuregulowaną glikemią oraz ze szczególnymi
predyspozycjami genetycznymi, które na dzień dzisiejszy nie są modyfikowalne.
Natomiast glikemia jest czynnikiem, na który można wpłynąć odpowiednią dietą,
wysiłkiem fizycznym oraz lekami normoglikemizującymi. Dzięki modyfikowalnym
metodom można uniknąć późnych powikłań lub spowodować opóźnienie ich
występowania. Jednak dużym problemem w tym przypadku jest późna diagnoza
cukrzycy, często w momencie występowania już poważnych zmian narządowych.
Przeżywalność oraz wydłużenie życia osób chorych na cukrzycę powoduje, że w tej
grupie pacjentów powikłania występują coraz częściej. Najczęstsze zmiany naczyniowe
to retinopatia, zmiany w EKG, objawy niedokrwienne stopy, zaburzenia odruchów
ścięgnistych lub zmian czucia (neuropatia), dusznica, chromanie przestankowe, zawał
serca, udar czy przemijający atak niedokrwienny (Transient Ischemic Attack- TIA) (13,
27).
Najczęściej
występującym
i najgroźniejszym
powikłaniem
cukrzycy jest
neuropatia, ponieważ przyczynia się między innymi do rozwoju zespołu stopy
cukrzycowej, co często kończy się amputacją nogi. Neuropatia objawia się także
dolegliwościami w postaci upośledzenie czucia, drętwieniem kończyn, kurczem łydek,
allodynią (przeczulica skóry) oraz bólem, który jest klasyfikowany w różnych stopniach
nasilenia, od niewielkiego piekącego bólu z parestezją lub bez niej do skrajnie
nasilonego, narastającego stałego bólu. Największą śmiertelność u osób z powikłaniami
w cukrzycy powoduje neuropatia autonomiczna, która w swoim przebiegu wiąże się
przede wszystkim ze zmniejszoną wrażliwością, wynikającą z uszkodzenia włókien
adrenergicznych i cholinergicznych. Objawia się różnie w zależności od narządu,
którego dotyczy. Cechy kliniczne neuropatii autonomicznej w układzie sercowonaczyniowym objawiają się tachykardią w spoczynku, niemym zawałem serca
upośledzoną tolerancją wysiłku fizycznego, a w układzie pokarmowym zaburzeniami
motoryki jelit w tym zaparciami i biegunką, które są szczególnie uciążliwe, gdy
towarzyszą temu problemy nietrzymania stolca wynikające ze zmniejszonej wrażliwości
odbytnicy lub niewydolności jej zwieracza. Kolejnymi cechami klinicznymi neuropatii
w układzie pokarmowym są enteropatia przełyku oraz atonia żołądka. W układzie
moczowo-płciowym występuje natomiast zaleganie moczu w pęcherzu moczowym,
zaburzenia wydzielania śluzu (suchość pochwy) oraz upośledzenie erekcji. Zaburzenia
wydzielania potu oraz ruchomości źrenic to objawy obwodowe neuropatii. Jednak
najbardziej niebezpieczne są zaburzenia w odczuwaniu hipoglikemii, chorzy nie
zauważają ostrzegawczych objawów związanych ze spadkiem glukozy tj. drżenie rąk,
kołatanie serca, nadmierna potliwość czy niepokój, co uniemożliwia im podjęcie działań
wyrównujących poziomu glukozy we krwi, a w konsekwencji może doprowadzić do
śpiączki cukrzycowej, czy do śmierci chorego (13).
Nefropatia cukrzycowa to kolejne powikłanie wynikające z uszkodzenia naczyń
drobnych i występuje u około 40% chorych. Charakteryzuje się miażdżycą naczyń
nerkowych, odmiedniczkowym zapaleniem nerek, szkliwieniem kłębuszków nerkowych
oraz martwicą brodawek nerkowych. Dodatkowe czynniki predysponujące chorych na
cukrzyce do nefropatii to nadciśnienie, schorzenia układu sercowo-naczyniowego, czy
choroby nerek występujące w rodzinie. U większości chorych na cukrzycę nefropatia
występuje w stanie utajonym. Objawy mikroalbuminurii ( wydalanie albumin 30-300
mg na dobę) oraz wzrostu ciśnienia tętniczego to początek niewydolności nerek.
Niekontrolowana i nieleczona nefropatia cukrzycowa obniża znacznie filtrację
kłębuszkową nerek, co w konsekwencji może doprowadzić do dializoterapii.
Opóźnienie rozwoju niewydolności nerek jest możliwe dzięki wyrównanej glikemii
oraz leczeniu nadciśnienia tętniczego ( u chorych na cukrzycę nie powinno przekraczać
130/80 mm Hg). Duży związek z nadciśnieniem tętniczym ma także retinopatia, inne
powikłanie mikroangiopatyczne, które definiuje się jako przewlekłe uszkodzenie
wzroku. Retinopatia cukrzycowa rozwija się prawie u wszystkich chorych na cukrzycę
w różnym czasie i stopniu, a dotyczy przede wszystkim zmian w naczyniach
włosowatych siatkówki oka. Czynniki, które wpływają na rozwój retinopatii
cukrzycowej to czas trwania choroby (im dłużej trwa choroba, tym większe
prawdopodobieństwo
wystąpienia
zmian)
oraz
wysoka
wartość
hemoglobiny
glikowanej (HbA₁c). Inne istotne czynniki to wspomniane wcześniej nadciśnienie, okres
pokwitania, podwyższone stężenie triglicerydów, ciąża, czynniki środowiskowe takie
jak palenie papierosów czy genetyczne (rdzenni Amerykanie i osoby rasy czarnej).
Regularne badania wzroku, pomimo braku objawów i monitorowanie zmian
w rozpoznanej retinopatii pozwala na wczesne zastosowanie odpowiedniej strategii
postępowania. Retinopatię dzielimy na prostą, gdy pojawiają się mikrotętniaki dna oka,
punktowe wylewy do siatkówki lub wysięki twarde, retinopatię przedproliferacyjną
która grozi rozwojem nowotworu naczyń oraz retinopatię proliferacyjną, gdy dochodzi
już do nowotworzenia naczyń narządu wzroku w pobliżu nerwu wzrokowego oraz
obwodzie siatkówki oka, co prowadzi do rozwarstwienia siatkówki, powoduje także
utratę wzroku. Zaawansowana cukrzycowa choroba oka i makulopatia (pogrubienie
siatkówki oka w okolicach plamki żółtej) wiążą się z utratą wzroku. W zaawansowanej
cukrzycy występują także powikłania oczne mocno skorelowane z nieuregulowaną
glikemią. Są to przemijające zaburzenia refrakcji, które objawiają się nieostrym
widzeniem. Objawy te ustępują po wyrównaniu glikemii, ale mogą trwać nawet trzy
miesiące. Z kolei zaćma pojawia się 7 razy częściej u osób z nieuregulowana glikemią
i szybko postępuje prowadząc do ślepoty, natomiast jaskra występuje w postaci wtórnej
i jest objawem charakterystycznym dla cukrzycy.
2.2.3.3 POWIKŁANIA MAKROANGIOPATYCZNE
Późne powikłania makroangiopatyczne powodują zwiększenie ryzyka chorób
naczyniowo-sercowych, które są najczęstszą przyczyną zgonów. U osób z cukrzycą
ryzyko wystąpienia zawału jest nawet czterokrotnie większe niż u osób niemających
zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Cukrzyca przyspiesza także wystąpienie
kolejnego incydentu sercowo-naczyniowego i dotyczy to co siódmego chorego.
Powikłania makroangiopatyczne dotyczą chorób takich jak: zawał mięśnia sercowego,
udar mózgu oraz miażdżyca tętnic obwodowych. Zmiany miażdżycowe prowadzą do
zwężenia ścian naczyń krwionośnych w całym organizmie i są wynikiem stanów
zapalnych i uszkodzeń ścian tętniczych. Zaburzenia gospodarki węglowodanowej
przyspieszają proces zmian miażdżycowych i co za tym idzie wzrasta ryzyko zawału
mięśnia sercowego. Niekorzystny wpływ na powikłania makroangiopatyczne mają też
występujące powikłania mikroangiopatyczne, a szczególnie nefropatia cukrzycowa
powodująca zwiększenie ciśnienia tętniczego oraz retinopatia cukrzycowa (12, 13, 27).
Choroba niedokrwienna serca u osób chorych na cukrzycę jest diagnozowana
w odrębny sposób niż u osób zdrowych. Wynika to z faktu, że obserwuje się odmienne
lub skąpe objawy niedokrwienia mięśnia sercowego, wczesny początek występowania
(brak różnic wiekowych czy płciowych w zapadalności), gorszą adaptację po zawale,
oraz kumulację pozostałych czynników ryzyka (nadciśnienie tętnicze, zaburzenia
lipidowe, mikroabuminuria) związanych z mikroangiopatią. U 30% chorych na
cukrzycę występuje zjawisko niemego klinicznie niedokrwienia. Oznacza to, że osoba
chora nie odczuwa charakterystycznego bólu wieńcowego i wiąże się to z wcześniej
opisaną neuropatią autonomiczną, która powoduje nieprawidłową adaptację układu
krążenia do wysiłku. Tylko badania elektrokardiograficzne podczas próby wysiłkowej
oraz EKG spoczynkowe są obiektywnym wykładnikiem objawów niemego klinicznie
niedokrwienia mięśnia sercowego. Obniżenie ciśnienia tętniczego, zmiana stylu życia
poprzez zmianę nawyków żywieniowych oraz wprowadzenie regularnego wysiłku
fizycznego oraz odpowiednia farmakoterapia są jednym z głównych zaleceń
terapeutycznych dla osób chorych na cukrzyce. Dieta obniżająca stężenie lipidów we
krwi oraz normalizująca stężenia glukozy oraz odpowiednio dobrane leki to
najważniejsza prewencja wystąpienia powikłań makronaczyniowych.
Pomimo wielu badań patomechanizm powikłań cukrzycowych nie został do końca
poznany. Istnieją natomiast tezy oparte na obserwacjach i tłumaczące mechanizmy
powikłań cukrzycowych. Jedną z nich jest wymieniane również w tej pracy
podwyższone stężenie glukozy we krwi, które powoduje aktywacją szlaku poliolowego.
Jest to szlak przemian niezależny od insuliny, w którym pod wpływem reduktazy
aldozy, dochodzi do przemiany glukozy w sorbitol. W końcowym efekcie prowadzi to
do zmniejszenia stężenie glutationu i zwiększenia toksycznego działania wolnych
rodników, zaburzenia funkcji śródbłonka, zwiększenia agregacji płytek krwi, nasilenia
stresu oksydacyjnego i powstania końcowych produktów glikacji (20).
W czynnikach powikłań cukrzycowych opisywane jest także zjawisko „pamięci
metabolicznej”, które opisuje patomechanizm działania wczesnych zaburzeń glikemii
i wpływ na późniejsze powikłania w cukrzycy. Zaburzenia poziomu glukozy nawet
w początkowych stadiach cukrzycy powodują nieodwracalne zmiany w organizmie
chorego, co stanowi istotną różnicę w późniejszym leczeniu, ponieważ wpływ tych
zaburzeń jest widoczny nawet po wielu latach wyrównanej glikemii. Oznacza to, że
wyrównanie poziomu glukozy we krwi jest ważne na każdym etapie choroby, gdyż ma
wpływ na późne powikłania cukrzycowe. Zjawisko „pamięci metabolicznej” zmusza
także do jak najwcześniejszej diagnozy choroby, corocznych badań, ponieważ
w nierozpoznanej cukrzycy powikłania mogą pojawiać się wcześniej niż sama choroba
i prowadzić do nieodwracalnych, wielonarządowych zmian.
2.3
ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA OSÓB Z CUKRZYCĄ
Zalecenia kliniczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD) z 2018 roku
określają wyraźnie wskazania do zastosowania diety jako terapii behawioralnej
w leczeniu cukrzycy.
W najnowszych zaleceniach klinicznych dotyczących postępowania u chorych na
cukrzycę opracowanych przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne w 2018 roku jako
terapię behawioralną wymienia się przede wszystkim prawidłowe żywienie. Ma ono
znaczenie zarówno w prewencji i ogólnej poprawie zdrowia, ale także w leczeniu
przewlekłych powikłań cukrzycowych. Najważniejsze rekomendacje mówią o edukacji
w zakresie prawidłowego żywienia w cukrzycy przez osoby do tego uprawnione oraz,
że szczegółowe zalecenia dietetyczne powinny być ustalane indywidualnie dla każdego
pacjenta i powinny uwzględniać jego zapotrzebowanie kaloryczne. U osób z cukrzycą
typu 1 niezbędne jest szkolenie z zakresu szacowania ilości insuliny podawanej przed
posiłkiem w stosunku do odpowiedniej ilości spożywanych węglowodanów, ponieważ
to one determinują okołoposiłkowe zapotrzebowanie na insulinę. Ogólne zalecenia
dietetyczne maja na celu uzyskanie i utrzymanie prawidłowego stężenia glukozy we
krwi, właściwego stężenia lipidów i lipoprotein, optymalnych wartości ciśnienia
tętniczego oraz prawidłowej masy ciała. Leczenie dietetyczne powinno obejmować
indywidualne wskazówki i zalecenia. Ustalona dla danej osoby całkowita kaloryczność
diety oraz poszczególnych posiłków, uwzględniająca wiek, aktualną masę ciała, wzrost
oraz aktywność fizyczną, może zostać obniżona w stosunku do zapotrzebowania w celu
normalizacji masy ciała u osób z nadwagą lub otyłością. Redukcja masy ciała powinna
odbywać się systematycznie i umożliwiać choremu powolną utratę masy ciała (0,5 kg-1
kg
na
tydzień)
(11).
Dieta
powinna
uwzględniać
odpowiednie
proporcje
makroskładników oraz odpowiedni skład w celu spełnienia zapotrzebowania na
mikroskładniki w tym witaminy i minerały. Utrata już około 5% masy ciała w stosunku
do masy wyjściowej ma wpływ na poprawę kontroli glikemii (32).
Strategia prowadzenia terapii dietetycznej u chorych z cukrzycą obejmuje kilka
elementów. Pierwszym z nich jest ocena dotychczasowego sposobu żywienia pacjenta,
która pozwala na diagnozę żywieniową oraz ustalenie celu i założeń interwencji
dietetycznej, która może być skuteczna w formie poradnictwa grupowego lub
indywidualnego. Ważnym elementem jest też monitorowanie stosowanych zaleceń
dietetycznych oraz sposobu żywienia, a następnie ocena efektów terapii i ewentualna
korekta założeń diety, szczególnie gdy założony cel nie został osiągnięty (28,32).
Przestrzeganie zasad prawidłowego żywienia oraz kontrola wielkości porcji
zwyczajowo spożywanej, a szczególnie zawartych w niej węglowodanów (w tym
cukrów prostych) ma dla osób chorych na cukrzycę najważniejsze znaczenie, podobnie
jak regularność spożywanych posiłków. Nie zaleca się długotrwałego stosowania diet o
zaniżonej kaloryczności poniżej PPM oraz głodówek.
Polskie Towarzystwo Diabetologiczne szczegółowo określa zalecenia udziału makro
i mikroskładników w diecie osób z cukrzycą. Skład diety opiera się na indywidualnym
ustaleniu ilości węglowodanów w diecie, który powinien wynosić około 45%
zapotrzebowania
kalorycznego.
W przypadku,
gdy
węglowodany
pochodzą
z produktów o niskim indeksie glikemicznym i przy dużym udziale błonnika, ich
zawartość procentowa w dobowej podaży kalorycznej może wzrosnąć do 60%. Wyższy
udział węglowodanów w diecie jest szczególnie wskazany u osób o dużej aktywności
fizycznej. Natomiast u osób z niską aktywnością fizyczną, dozwolona jest zaniżona
ilość węglowodanów nawet poniżej 45% podaży kalorii. W wyjątkowych sytuacjach
dopuszcza się nawet procentowy udział węglowodanów w ilości 25%. Podkreśla się
jednak, stan taki nie może trwać zbyt długo. Zalecanym źródłem węglowodanów
w diecie są przede
wszystkim
pełnoziarniste produkty zbożowe
z indeksem
glikemicznym poniżej 55. Produkty zawierające cukry proste (jedno i dwucukry)
powinny zostać ograniczone do minimum, co oznacza, że ograniczeniu podlegają
przede wszystkim cukry dodane, czyli cukier i słodycze, miód oraz soki i napoje
owocowe. Dzienne spożycie fruktozy nie powinno przekraczać 50 g i nie zaleca się
spożywania fruktozy jako zamiennika cukru, pomimo, że ma niższy indeks glikemiczny
niż glukoza. Często fruktoza występuje w postaci syropu fruktozowo-glukozowego
dodawanego do wielu produktów, dlatego ważna jest edukacja pacjentów w kwestii
czytania etykiet produktów. Badania wskazują, że syrop fruktozowo-glukozowy ma
niekorzystny wpływ na rozwój otyłości, cukrzycy typu 2 i zaburzeń gospodarki
lipidowej (23). Także podaż owoców w diecie powinna być ściśle kontrolowana.
Substancje słodzące w formie słodzików nie wpływają lub mają nieznaczny wpływ na
glikemię poposiłkową, ale ich spożycie budzi wiele kontrowersji, dlatego stosowanie
ich wyznacza się według dziennego wskaźnika spożycia. PTD zaleca nie przekraczanie
dawek zalecanych przez producenta.
Minimalna dzienna ilość błonnika powinna wynosić 25 g lub 15 g/1000 kcal diety.
Źródłem błonnika powinny być produkty zbożowe pełnoziarniste w 2 porcjach dziennie
oraz w 3 porcjach warzyw bogatych w błonnik. W przypadku, gdy nie ma możliwości
podaży wystarczającej ilości błonnika w diecie, należy wprowadzić suplementację
błonnika (szczególnie jego frakcji rozpuszczalnych w wodzie). Udział błonnika
w diecie ma szczególne znaczenie, ponieważ zapobiega wahaniom stężenie glukozy we
krwi, zmniejsza stężenie triglicerydów oraz cholesterolu, opóźnia wchłanianie
węglowodanów, zwiększa uczucie sytości oraz zapobiega zaparciom przy odpowiedniej
podaży płynów.
Zalecenia spożycia tłuszczów w diecie osób z cukrzycą kształtują się podobnie jaki
u osób zdrowych i wynoszą od 25% do 40% dziennego zapotrzebowania kalorycznego.
Dodatek tłuszczów do posiłków spowalnia wchłanianie glukozy, ale należy pamiętać, że
ich zbyt wysoka podaż prowadzi do nadwagi i otyłości, ze względu na dużą gęstość
energetyczną. Dlatego w praktyce duże znaczenie ma nie tylko ilość, ale także jakość
tłuszczu. Przy wyższym spożyciu tłuszczu w codziennej diecie ważne są proporcje
poszczególnych rodzajów kwasów tłuszczowych w diecie. Zalecenia PTD wskazują, że
udział tłuszczów nasyconych nie powinien przekraczać 10% wartości energetycznej
diety,
natomiast
jednonienasyconych
powinien
zapewnić
do
20%
wartości
energetycznej diety. Tłuszcze wielonienasycone zalecane są w ilości od 6% do 10%
wartość energetycznej diety. Zawartość cholesterolu w diecie uzależniona jest od ilości
stężenia cholesterolu frakcji LDL w osoczu krwi. I tak u osób z podwyższonym
stężeniem LDL, czyli ≥100 mg/dl ( ≥2,6 mmol/l) ilość cholesterolu w diecie należy
zmniejszyć poniżej 200 mg/dobę, u pozostałych spożycie w diecie nie powinno
przekraczać 300 mg na dobę. Wpływ na stężenie cholesterolu LDL ma również udział
tłuszczów nasyconych, dlatego należy zmniejszyć ich ilość zastępując węglowodanami
z niskim indeksem glikemicznym lub tłuszczami jednonienasyconymi. Ważne w diecie
osób z hipercholesterolemią jest wprowadzenie żywności zawierającej sterole ( stanole)
roślinne w ilości od 2 do 3 g na dobę oraz obniżenie spożycia izomerów trans kwasów
tłuszczowych.
Ilość białka w diecie osób chorych na cukrzycę ustala się indywidualnie i tak jak przy
określaniu ilości poprzednich makroskładników duże znaczenie ma ogólny stan zdrowia
pacjenta oraz choroby towarzyszące. PTD rekomenduje spożycie białka na poziomie
zbliżonym do spożycia osób zdrowych tj. 15-20% ( czyli około 1-1,5 g/kg masy ciała na
dobę). Zaznacza także, że nie ma dowodów na niekorzystny wpływ diety
bogatobiałkowej u osób z cukrzycą, dlatego u chorych z nadmierną masą ciała, gdy
stosowana jest dieta niskokaloryczna podaż białka może wynosić nawet 20-30%
kaloryczności diety. Ilość białka w diecie należy zmniejszyć do 0,8-1 g/kg masy ciała
u osób z przewlekłą chorobą nerek. Nie ma wskazań co do udziału białka zwierzęcego
do roślinnego, jednak rekomendacje mówią, że u niektórych chorych korzystne może
być zwiększenie ilości białka roślinnego kosztem zwierzęcego (11).
Witaminy i mikroelementy nie powinny być suplementowane u osób u których nie
stwierdzono niedoborów, gdyż dieta dostarcza wszystkie niezbędne składniki, wyjątek
stanowi witamina D3, którą należy suplementować zgodnie z zaleceniami jak u osób
zdrowych oraz kwas foliowy, szczególnie u kobiet w ciąży dostarczany powinien być
wraz z suplementacją w ilości 400 µg/dzień.
Spożycie alkoholu przez osoby chore na cukrzyce nie jest zalecane i przestrzeganie
pacjentów przed konsekwencjami związanymi z niedocukrzeniem jest jednym
z ważniejszych elementów edukacji żywieniowej. Dopuszcza się spożycie czystego
alkoholu etylowego w ilości nie większej niż 20 gram na dobę przez kobiety oraz 30
gram na dobę przez mężczyzn. Większa ilość spożytego alkoholu, szczególnie bez
posiłku, hamuje uwalnianie glukozy z wątroby i zwiększa możliwość hipoglikemii.
Alkohol jest szczególnie nie wskazany u osób z powikłaniami cukrzycowymi w tym
dyslipidemią, neuropatią czy zapaleniem trzustki (28,32).
Sól kuchenna pochodząca z wszystkich źródeł tj. także zawarta w chlebie, wędlinach
oraz dodana podczas obróbki termicznej (gotowanie ryżu, makaronu) nie powinna
przekraczać 5 g na dobę. U osób z nadciśnieniem tętniczym zaleca się dodatkowe
restrykcje związane ze zmniejszonym spożyciem soli. PTD rekomenduje dietę DASH
jako skuteczną we wspomaganiu leczenia nadciśnienia w cukrzycy.
3
CEL PRACY
Odpowiednia
dieta
jest
istotnym
i jednym
z najważniejszych
czynników
wspomagających utrzymanie normoglikemii wśród osób z zaburzeniami gospodarki
węglowodanowej. Określone nawyki żywieniowe tych osób są zdeterminowane przez
wiele czynników: m.in. przez zwyczaje żywieniowe, dostępność produktów
żywnościowych, uwarunkowania kulturowe i czynniki socjoekonomiczne oraz wpływ
religii czy etnicznych zachowań.
Do podstawowych zaleceń żywieniowych osób chorych na cukrzycę zalicza się przede
wszystkim regularne przyjmowanie posiłków. Posiłki powinny być indywidualnie
komponowane według zaleceń jakościowych i ilościowych, z produktów, które należą
do głównych grup żywnościowych oraz w taki sposób, aby zaspokajały potrzeby
energetyczne organizmu. Złe nawyki lub zwyczaje żywieniowe z czasem doprowadzają
do pogorszenia stanu zdrowia oraz do zmniejszenia sprawności fizycznej i psychicznej.
Niekorzystne, ale typowe zwyczaje żywieniowe to niewłaściwy skład, wielkość
i rozkład posiłków spożywanych w ciągu dnia.
Płeć jest ważną zmienną, która wyjaśnia postawy wobec żywności i żywienia oraz
zachowań żywieniowych, dlatego ważne jest poznanie i zgłębianie ich, aby
w przyszłości
zapobiegać
chorobom
dietozależnym,
a szczególnie
cukrzycy.
Podstawowym celem pracy jest uzyskanie informacji na temat różnic w sposobie
odżywiania kobiet i mężczyzn chorych na cukrzycę typu 2. Celem pracy jest próba
odpowiedzi na pytanie: Czy preferencje żywieniowe kobiet i mężczyzn z zaburzeniami
metabolicznymi węglowodanów są istotnie? Czy odbywa się realizacja podstawowych
zaleceń dietetycznych w cukrzycy typu 2? Kto częściej popełnia błędy żywieniowe
kobiety czy mężczyźni?
Postawiono także szczegółowe pytania badawcze, aby uściślić problem: − Czy kobiety
i mężczyźni mają podobne nawyki żywieniowe? − Czy spożywają podobne produkty
i ze zbliżona częstotliwością? - Czy preferencje żywieniowe do konkretnych grup
produktów są podobne czy różnią się znacznie? - Czy choroba determinuje zmiany
żywieniowe z podziałem na płeć? Ważna wydaje się odpowiedź czy osoby znając
konsekwencje i powikłania związane z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej
rezygnują z niedozwolonych produktów spożywczych. Odpowiedzi na zadane pytania
mogą posłużyć przede wszystkim do przekonania osób chorych oraz zagrożonych
cukrzycą do zmiany jadłospisu i sposobu żywienia na zalecane przez dietetyków
i Polskie Towarzystwo Diabetologiczne.
Postawione pytania mają wykazać, że hipoteza mówiąca o różnicach w prowadzonej
diecie między kobietami a mężczyznami jest znaczna oraz diagnostyka w kierunku
wykrycia chorób jest skuteczniejsza u kobiet. Hipoteza zakłada także, że to kobiety
częściej przestrzegają zaleceń dotyczących żywienia oraz że stosowały dietę
z ograniczeniem cukru w chwili zdiagnozowania cukrzycy. Zakłada też, że kobieta
z racji pełnienia funkcji w społeczeństwie jako osoba zajmująca się przygotowaniem
posiłków będzie planowała posiłki według zasad uwzględniających własne preferencje
żywieniowe i przyjmując tą teorię będą one zgodne z zasadami zdrowej diety
wyznaczonej przez PTD i dietetyków. Mężczyzna, rzadziej zajmujący się kwestią
żywienia w domu, częściej zjada to co jest zakupione i przygotowane przez partnerkę.
Jeżeli ta hipoteza się potwierdzi to edukacja żywieniowa osób z cukrzycą powinna
również dotyczyć pozostałych członków gospodarstwa domowego, w celu ograniczenia
odstępstw od diety przez osobę chorą na cukrzycę.
4
MATERIAŁ I METODY BADAŃ
Badanie przeprowadzono w okresie od kwietnia do czerwca 2018 r. W badaniu
uczestniczyły
64
osoby,
u których
stwierdzono
zaburzenia
metabolizmu
węglowodanów, w tym 32 kobiety i 32 mężczyzn. Badane osoby były w wieku od 28
do 80 lat, mediana wieku badanych wyniosła 62,5 roku w tym kobiet 54 lata,
a mężczyzn 64 lata, mediana BMI badanych to 33 kg/m2.
Respondenci odpowiadali na pytania zawarte w kwestionariuszu w wersji elektronicznej
i drukowanej. Wersja drukowana wypełniana była w placówce opiekuńczej w Kalwarii
Zebrzydowskiej oraz w Centrum Medycznym Medicome w Oświęcimiu, a internetowa
wersja przez osoby z grupy „CUKRZYCA” i „CUKRZYCA 24”, gdzie zgromadzone są
osoby z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów na portalu społecznościowym.
Osoby badane nie były zobowiązane do wypełniania części z wynikami badań,
natomiast pozostałe odpowiedzi na pytania zawarte w badaniu były obowiązkowe.
Pytania dotyczące częstotliwości i sposobu żywienia opierały się częściowo o
kwestionariusz do badania poglądów i zwyczajów żywieniowych wersja 1.1 komPAN
pod redakcja prof. dr hab. Jana Gawęckiego, a w pozostałej części o kwestionariusz
w wersji 1.2. W części ankiety dotyczącej wieku, masy ciała i wzrostu, dodano pytania
dotyczące wyników badań związanych z cukrzycą, czyli stężenia glukozy na czczo,
poziomu hemoglobiny glikowanej, stężenie cholesterolu całkowitego oraz z podziałem
na frakcje HDL i LDL, a także stężenie triglicerydów we krwi. W tej części ankiety,
a szczególnie w pytaniu: „Czy miałeś(-aś) wykonane badanie pomiaru poziomu cukru
przed zdiagnozowaniem cukrzycy” można było udzielić jednej odpowiedzi z trzech
możliwych wersji do wyboru tj. „tak”, „nie” oraz „nie pamiętam”. Dodatkowo
obrazowało to ilość osób, które mogły mieć zaburzenia metabolizmu węglowodanów,
ale o tym nie wiedziały, ponieważ nie miały wykonywanych badań w tym kierunku.
Pytanie „Jak długo trwał okres przedcukrzycowy?” informuje też czy osoba była
zorientowana, że zaburzenia metabolizmu węglowodanów u niej występują i w związku
z tym mogła podjąć działania w kierunku stabilizacji poziomu glukozy poprzez
odpowiednią dietę oraz wysiłek fizyczny. Drugą ważna informacją wynikająca
z ankiety jest jak długo osoba badana wie, że ma zaburzenia poziomu glukozy i czy to
wpływa na jej sposób odżywiania. Dotyczyły tej kwestii dwa pytania: „ Jak długo trwał
okres przed cukrzycowy?” oraz „Proszę podać jak dawno zdiagnozowano u Pana/Pani
cukrzycę?” Także ważną informacją jest kto częściej wykonuje badania przesiewowe
w kierunku zaburzeń poziomu glukozy- kobieta czy mężczyzna. Pytania z drugiej części
ankiety dotyczące sposobu żywienia i częstotliwości spożycia zostały dobrane w taki
sposób, aby odpowiedzi pozwoliły wyłonić ilość osób odżywiających się zgodnie
z aktualną wiedzą co do zdrowego jadłospisu dla osób z zaburzeniami węglowodanów
oraz ilość osób z podziałem na płeć odżywiających się niezgodnie z tymi zasadami.
Uwzględniono więc w ankiecie pytania o liczbę i regularność posiłków, o spożycie
warzyw w tym także warzyw strączkowych i owoców, produktów zbożowych
pełnoziarnistych, mięsa w tym udział ryb, jaj i wędlin, nabiału oraz tłuszczów. Analiza
spożycia tłuszczów obrazuje prozdrowotny udział tłuszczów roślinnych oraz
antyzdrowotnych tłuszczów zwierzęcych. Pozostałe pytania dotyczą niezdrowych zasad
codziennej diety do jakich zaliczono spożycie słodyczy i cukru jako dodatku do kawy
czy herbaty, spożycia napoi gazowanych typu Coca-Cola czy Pepsi, spożycia
produktów wysokoprzetworzonych w tym gotowych dań oraz produktów fast food. Do
niezdrowych nawyków włączono też odpowiedzi co do podjadania pomiędzy posiłkami,
sposobu obróbki termicznej potraw oraz częstotliwości spożycia alkoholu. Ankieta
zawierała 56 pytań, pierwsza część 17, a druga 39 z czego większość pytań opierało się
o 6 stopniową skalę odpowiedzi: „Nigdy”, 1-3 razy w miesiącu”, „raz w tygodniu”,
„kilka razy w tygodniu”, „raz dziennie”, „kilka razy w ciągu dnia”. Pozostałe 6 pytań
drugiej części ankiety zawierało także odpowiedzi jednokrotnego wyboru, ale
precyzujące ilość ( pytanie o ilość posiłków w ciągu doby, ilość szklanek wypijanych
płynów) rodzaj ( rodzaj wody czy gazowana czy nie, czy z dodatkami smakowymi,
rozdaj tłuszczu do smażenia potraw) lub o sposób słodzenia gorących napojów.
Wybranie pytań opracowanych przez zespół specjalistów pod redakcja prof. dr hab.
Jana Gawęckiego miało na celu precyzyjne porównanie własnych wyników badań
z innymi wynikami badań prowadzonymi w latach poprzednich wśród osób zdrowych
i chorych w populacji polskiej.
Analizę statystyczną wykonano w programie Excel z wykorzystaniem testu chi2 ( na
poziomie istotności α=0,05)
5
5.1
WYNIKI BADAŃ
POMIARY ANTROPOMETRYCZNE
W pierwszej części ankiety osoby badane podawały swój wzrost, masę ciała, obwód
brzucha, mierzony w okolicach pępka oraz wiek. Średni wiek osób badanych wyniósł
59 lat w tym 56 lat dla kobiet i 62 lata dla mężczyzn,
Tabela 3: Wiek i BMI badanych osób
Mediana
średnia
Wiek u badanych (lata)
62,5
59
Wieku kobiet (lata)
54
56
Wieku mężczyzn (lata)
64
62
BMI badanych ( kg/m2)
33
33
BMI kobiet (kg/m2)
32
32
BMI mężczyzn ( kg/m2)
34
34
Źródło: badania własne
Poniżej przedstawiono wiek osób badanych z podziałem na płeć wykres nr 1
Wykres 1: Wiek badanych z podziałem na płeć. Źródło: badania własne
Większość badanych osób jest w wieku od 60 do 80 lat, w tym 21 mężczyzn i 14 kobiet.
Mediana wieku wynosi 62,5 roku. Liczba badanych osób rośnie wraz z wiekiem, co
odpowiada danym o zachorowalności na cukrzycę typu 2 i wykrywalności tej choroby
w Polsce i na świecie. Z chorobą również koreluje wzrost otyłości, co ukazuje tabela nr
4 zawierająca BMI osób badanych z podziałem na płeć oraz z uwzględnieniem median
wieku
Tabela 4: Wskaźnik BMI z podziałem na płeć z uwzględnieniem median wieku badanych osób
K
BMI
M
S
MEDIANA
MEDIANA
MEDIANA
z wiek
z wiek
z wiek
Norma
Płeć L
osoby
Płeć L
osoby
płeć
osoby
nadwaga
7
63
5
64
12
63,5
BMI
4
65
0
0
4
65
Otyłość
21
53
27
64
48
60,5
Ogółem
32
54
32
64
64
62,5
norma
Źródło: badania własne, Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wskaźnik BMI to współczynnik powstały przez podzielenie masy ciała w kilogramach
przez kwadrat wysokości ciała w metrach, klasyfikowany z uwzględnieniem wartości:
norma: 18,5 do 24,90 kg/m2, nadwaga: od 25 do 29.99 kg/m2 i otyłość: powyżej 30
kg/m2. Badane osoby w większości przypadków miały otyłość (48 osób badanych)
i mediana wieku 60,5 roku, BMI w normie miały 4 kobiety, a nadwagę miało 12 osób
z medianą wieku 63,5 roku.
Wykres 2: Ilość badanych kobiet i mężczyzn liczbowo i procentowo z uwzględnieniem BMI. Źródło:
Badania własne
5.2
DIAGNOSTYKA
ZABURZEŃ
METABOLICZNYCH
WŚRÓD
BADANYCH ORAZ ZMIANY MASY CIAŁA
Aby uzyskać informacje na temat czasu trwania okresu przed cukrzycowego badanym
zadano pytania związane z początkami zaburzeń metabolicznych. Zapytano ile osób
miało wykonywane badanie poziomu glukozy we krwi oraz czy widoczne były zmiany
masy ciała mogące sugerować istniejący problem zdrowotny.
Tabela nr 5 przedstawia, ile osób biorących udział w badaniu stosowało dietę
z ograniczeniem cukrów przed zdiagnozowaniem u nich pełnoobjawowej cukrzycy,
z założeniem, że badania przesiewowe w kierunku zaburzeń poziomu glukozy były
wykonywane.
Tabela 5: Stosowanie diety z ograniczeniem cukru u osób badanych z podziałem na płeć oraz
z uwzględnieniem wykonywanych badań.
Przed
cukrzycą była
stosowana
dieta
z ograniczenie
m cukru
Wykonywane
badania poziomu
cukru
przed
zdiagnozowanie
m cukrzycy
K
M
S
L
%
L
%
L
%
nie
14
44%
6
19%
20
31%
nie pamiętam
8
25%
12
38%
20
31%
tak
5
16%
10
31%
15
23%
27
84%
28
88%
55
86%
nie
1
3%
0%
1
2%
nie pamiętam
1
3%
1
3%
2
3%
tak
3
9%
3
9%
6
9%
Tak – łącznie
5
16%
4
13%
9
14%
Ogółem
32
100%
32
100%
64
100%
Nie
Nie – łącznie
Tak
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Badane osoby w większości nie stosowały diety z ograniczeniem cukrów przed
zdiagnozowaną cukrzycą ( 86% ankietowanych) bez względu na płeć. Badania poziomu
glukozy w ramach prewencji miało wykonywane jedynie 23% osób, w tym 31%
mężczyzn i 16% kobiet niestosujących diety z ograniczeniem cukrów prostych.
Natomiast wśród osób stosujących zalecaną dietę w prewencji cukrzycy, a było ich
łącznie 14% badanych, stosowało dietę 9% w równym podziałem na kobiety
i mężczyzn, wszystkich biorących udział w ankiecie.
5.3 NAWYKI I ZWYCZAJE ŻYWIENIOWE OSÓB ANKIETOWANYCH
Kolejne pytania mają na celu uzyskanie odpowiedzi związanych z kwestią nawyków
żywieniowych ankietowanych osób oraz wykazanie różnic charakterystycznych dla
danej płci. Pory i częstotliwość posiłków mają duży wpływ na wahania stężenia
insuliny oraz wzrost czy spadek poziomu glukozy we krwi u osób z zaburzeniami
metabolizmu węglowodanów.
Kwestia ilości posiłków w ciągu dnia została przedstawiona w tabeli nr 6.
Tabela 6: Ilość posiłków spożywanych w ciągu doby z podziałem na płeć badanych
Ilość
posiłków K
K%
M
M%
S
S%
w ciągu dnia
1 posiłek
1
3%
0
0%
1
2%
2 posiłki
0
0%
3
9%
3
5%
3 posiłki
5
16%
19
59%
24
38%
4 posiłki
14
44%
8
25%
22
34%
5 posiłków
12
38%
2
6%
14
22%
32
50%
32
50%
64
100%
Lub więcej
Ogółem
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki badań dowodzą, że większość mężczyzn (59%) zjada dziennie 3 posiłki,
natomiast większość kobiet (44%) wybiera 4 posiłki dziennie lub 5 posiłków ( 38%).
Występują znaczące różnice między badanymi kobietami a mężczyznami w ilości
spożywanych posiłków na co wskazuje chi test ( 0,0008054184679)
Regularne spożywanie posiłków jest częścią zaleceń żywieniowych w cukrzycy. Stałe
pory posiłków oraz przyjmowanych leków znacząco wpływają na poziom glukozy
i zapobiegają wahaniom jej poziomu we krwi. Dlatego kolejne pytanie zadane
respondentom dotyczyło stałości pór posiłków, a w tabeli nr 7. uwzględniono wyniki.
Tabela 7: Spożywanie posiłków o stałych porach dnia
Posiłki o stałych K
K%
M
M%
S
S%
porach
Nie
8
25%
11
34%
19
30%
Tak, ale niektóre
15
47%
10
31%
25
39%
Tak, wszystkie
9
28%
11
34%
20
31%
Ogółem
32
50%
32
50%
64
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Na podstawie danych z tabeli nr 7 można wnioskować, że 31% badanych osób
regularnie spożywa posiłki w tym większość mężczyzn (34%), kobiety natomiast
spożywają posiłki o stałych porach, ale tylko niektóre posiłki (47%), znaczna część
respondentów odpowiedziała, że nie je o stałych porach (30%).
Kolejne pytanie dotyczyło pojadania pomiędzy posiłkami, ponieważ większość osób nie
traktuje przekąsek jako formy posiłku. Dlatego kolejne pytanie skierowane do
ankietowanych dotyczyło częstotliwości pojadania pomiędzy posiłkami.
Tabela 8: Częstotliwość pojadania pomiędzy posiłkami
Częstotliwość
K
K%
M
M%
S
S%
4
13%
0
0%
4
6%
6%
3
9%
5
8%
9%
3
9%
6
9%
28%
11
34%
20
31%
8
25%
5
16%
13
20%
razy 6
19%
10
31%
16
25%
100%
32
100%
64
100%
pojadania
pomiędzy
posiłkami
Nigdy
1-3
razy 2
w tygodniu
Raz w tygodniu
Kilka
3
razy 9
w tygodniu
Raz dziennie
Kilka
w ciągu dnia
Ogółem
32
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Przedstawione wyniki badań dowodzą, że jedynie 6% respondentów nie pojada
pomiędzy posiłkami i są to kobiety. Rzadko (raz w tygodniu i 1-3 razy w miesiącu)
podjada 17% badanych.
5.4
CZĘSTOTLIWOŚĆ SPOŻYCIA POSZCZEGÓLNYCH PRODUKTÓW
SPOŻYWCZYCH
Według zaleceń zawartych w Piramidzie Zdrowego Żywienia i Aktywności Fizycznej
z 2016 roku, która jest zmodyfikowana zgodnie z zaleceniami WHO, w zdrowym
modelu żywienia podstawą są warzywa i owoce, z uwzględnieniem, że warzywa
stanowią 2/3 proporcji zapotrzebowania a owoce 1/3.
Tabela 9: Spożycie warzyw w diecie
Spożycie warzyw
K
M
S
K%
M%
S%
Kilka razy w ciągu dnia
17
14
31
53%
44%
48%
Kilka razy w tygodniu
7
9
16
22%
28%
25%
Raz dziennie
8
8
16
25%
25%
25%
1
1
3%
2%
32
64
100%
100%
Raz w tygodniu
Ogółem
32
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Częstotliwość spożycia warzyw wśród kobiet jest nieznacznie większa, ponieważ 53%
ankietowanych kobiet i 44% mężczyzn deklaruje, że warzywa są spożywane kilka razy
dziennie, natomiast minimum raz dziennie spożywa warzywa 25% kobiet i mężczyzn.
Owoce szczególnie sezonowe i świeże są niezbędnym składnikiem odżywczym,
bogatym w witaminy, błonnik i cenne antyoksydanty. Owoce podobnie jak warzywa
stanowią podstawę zdrowego jadłospisu i powinny być spożywane codziennie, jednak
w ilości nie przekraczającej 200 g.
Tabela 10: Spożycie owoców wśród badanych osób
Spożycie owoców
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
1
4
5
3%
13%
8%
kilka razy w ciągu dnia
7
6
13
22%
19%
20%
Kilka razy w tygodniu
8
10
18
25%
31%
28%
2
2
6%
3%
Nigdy
Raz dziennie
14
5
19
44%
16%
30%
Raz w tygodniu
2
5
7
6%
16%
11%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Do prawidłowego odżywiania można zaliczyć spożycie owoców kilka razy dziennie,
raz dziennie i kilka razy w tygodniu i taką ilość deklarowało 78% badanych, w tym 91%
kobiet i 66% mężczyzn. Wynik ten pokazuje, że owoce są produktem, po który częściej
sięgają ankietowani w porównaniu do warzyw. Jednak znaczących statystycznie różnic
w spożyciu u kobiet i mężczyzn chorych na cukrzyce nie zaobserwowano (wynik chi
testu niezamienny statystycznie)
Nasiona strączkowe mają szczególne znaczenie ze względu na dużą zawartość błonnika,
który spowalnia wchłanianie węglowodanów i tłuszczów w tym cholesterolu, poprawia
perystaltykę jelit oraz ułatwia wypróżnianie. Warzywa strączkowe są źródłem białka
i mają niski indeks glikemiczny. Zmniejszone wchłanianie glukozy powoduję, że są
zalecane w cukrzycy, przy hipercholesterolemii i miażdżycy, a także w kamicy
żółciowej
Tabela 11: Spożycie potraw z roślin strączkowych: fasoli, grochu, soi, soczewicy
Spożycie potraw z nasion
roślin strączkowych
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
22
20
42
69%
63%
66%
Kilka razy w tygodniu
3
5
8
9%
16%
13%
Nigdy
4
3
7
13%
9%
11%
Raz w tygodniu
3
4
7
9%
13%
11%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki badań dowodzą, że większość osób badanych minimum 1-3 razy tygodniu
spożywa warzywa strączkowe, tylko u 11% badanych nie pojawiają się w diecie. Biorąc
pod uwagę właściwości wzdymające nasion strączkowych, co powoduje, że w wielu
chorobach układu pokarmowego są niezalecane wynik badania wskazujący, że prawie
90% badanych uwzględnia strączki w jadłospisie jest dowodem na stosowanie przez
badanych zaleceń Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Brak również różnic
znamiennych statystycznie w spożyciu pomiędzy kobietami i mężczyznami.
Produkty zbożowe pełnoziarniste w tym pieczywo razowe są kolejnym składnikiem
prozdrowotnym diety i jako drugie występują w piramidzie zdrowego żywienia. Osoby
z zaburzeniami
węglowodanów
powinny
uwzględniać
produkty
zbożowe
w codziennym jadłospisie. Węglowodany złożone powinny pokryć 45% - 50 %
całkowitego zapotrzebowania energetycznego u osób z cukrzycą, w tym głównie
produkty z pełnego przemiału takie jak pieczywo razowe,
kasze gruboziarniste,
makarony z maki z pełnego przemiału, płatki pełnoziarniste.
Tabela 12: Spożycie pieczywa razowego przez osoby z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów
Spożycie pieczywa razowego
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
4
4
8
13%
13%
13%
kilka razy w ciągu dnia
6
11
17
19%
34%
27%
Kilka razy w tygodniu
13
6
19
41%
19%
30%
Nigdy
2
5
7
6%
16%
11%
Raz dziennie
5
3
8
16%
9%
13%
Raz w tygodniu
2
3
5
6%
9%
8%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Spożycie pieczywa zgodnie z zaleceniami PTD powinno być na poziomie kilka razy
w ciągu dnia lub raz dziennie w załażeniu, że jest uwzględnione spożycie
węglowodanów złożonych w innej formie np. kasz, ryżu brązowego, itp. Przyjmując te
założenia wnioski z badania wskazują na niewielkie spożycie pieczywa razowego,
ponieważ zaledwie 40% badanych spożywa pieczywo razowe w zalecanej ilości w tym
35% kobiet i 43% mężczyzn. Wśród osób, które rezygnują ze spożycia pieczywa
razowego jest 6% kobiet i 16 % mężczyzn.
Kolejne pytanie dotyczyło częstotliwości spożycia węglowodanów złożonych
pełnoziarnistych
w formie
grubych
kasz,
płatków
owsianych,
makaronów
pełnoziarnistych.
Tabela 13: Spożycie produktów pełnoziarnistych w formie grubych kasz, makaronów
Spożycie
węglowodanów
złożonych pełnoziarnistych
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
9
15
24
28%
47%
38%
Kilka razy w ciągu dnia
1
1
3%
Kilka razy w tygodniu
9
4
13
28%
13%
20%
Nigdy
2
6
8
6%
19%
13%
Raz dziennie
2
4
6
6%
13%
9%
Raz w tygodniu
9
3
12
28%
9%
19%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
2%
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Z otrzymanych wyników badań wynika, że odpowiednie spożycie pełnoziarnistych
produktów jest na poziomie 31% (w tym kobiet 37% i 26% mężczyzn), biorąc pod
uwagę spożycie minimum kilka razy w tygodniu oraz raz dziennie i kilka razy dziennie.
19% mężczyzn i 6% kobiet nie spożywa tego typu produktów.
Niezalecane jest częste spożywanie produktów oczyszczonych, czyli pozbawionych
błonnika ze względu na fakt, że produkty te posiadają wyższy indeks glikemiczny niż
produkty nieoczyszczone, a ich spożycie powoduje podniesienie poziomu glukozy we
krwi. Zdrowa dieta powinna opierać się na wykluczeniu lub sporadycznym spożywaniu
tego typu produktów.
Tabela 14: Spożycie ryżu białego, makaronu zwykłego, drobnych kasz np. manny, kuskus .
Spożycie
produktów
K
M
S
K%
M%
S%
zbożowych oczyszczonych
1-3 razy w miesiącu
6
6
12
19%
19%
19%
Kilka razy w tygodniu
18
17
35
56%
53%
55%
Nigdy
3
3
9%
Raz dziennie
1
1
2
3%
3%
3%
Raz w tygodniu
4
8
12
13%
25%
19%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
5%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki badania natomiast wskazują, że produkty zbożowe oczyszczone są często
ujmowane w jadłospisie i nawet 58 % osób badanych deklaruje ich spożycie kilka razy
w tygodniu czy raz dziennie. Nie pojawiają się te produkty w diecie kobiet i taką
deklaracje złożyło 9% ankietowanych, nie oznacza to jednak, że kobiety rzadziej
spożywają tego typu produkty, ponieważ łącznie kilka razy w tygodniu oraz raz
dziennie deklaruje spożycie aż 59 % kobiet i to jest jedynie o 3% mniej niż mężczyźni.
Pieczywo jasne podobnie jak pozostałe produkty pozbawione błonnika są niezalecane
w diecie osób z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów.
Tabela 15: Spożycie pieczywa jasnego np. pszenne, żytnie, mieszane pszenno-żytnie, pieczywo tostowe,
bułki, rogale
Spożycie
pieczywa
jasnego
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
5
7
12
16%
22%
19%
Kilka razy w ciągu dnia
2
6
8
6%
19%
13%
Kilka razy w tygodniu
13
5
18
41%
16%
28%
Nigdy
5
3
8
16%
9%
13%
Raz dziennie
4
8
12
13%
25%
19%
Raz w tygodniu
3
3
6
9%
9%
9%
100
Ogółem
32
32
64
100%
100%
%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Z powyższego zestawienia wynika, że 13% osób ankietowanych nie spożywa pieczywa
jasnego, w tym 16% kobiet i 9% mężczyzn. Często (raz dziennie i kilka razy w ciągu
dnia) spożywa białe pieczywo, aż 38% ankietowanych, z czego 50% mężczyzn.
Produkty mleczne i nabiał w diecie są cennym źródłem wapnia, jednak spożycie
wysokotłuszczowych produktów nabiałowych jest nie zalecane. Naturalne produkty
fermentowane, bez dodatku cukru, niskotłuszczowe są cennym składnikiem jadłospisu,
natomiast sery żółte, topione czy pleśniowe nie należą do produktów zalecanych do
częstego spożycia.
Kefir czy jogurt należą do grupy produktów mlecznych fermentowanych, w których
udział cukrów prostych jest niewielki z uwagi na wykorzystanie go przez bakterie do
fermentacji.
Tabela 16: Spożycie fermentowanych produktów mlecznych tj. kefir, jogurt.
Spożycie
fermentowanych
napoi mlecznych
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
6
5
11
19%
16%
17%
Kilka razy w ciągu dnia
2
1
3
6%
3%
5%
Kilka razy w tygodniu
13
9
22
41%
28%
34%
4
4
13%
6%
Nigdy
Raz dziennie
4
7
11
13%
22%
17%
Raz w tygodniu
7
6
13
22%
19%
20%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Częste spożycie produktów fermentowanych świadczy o stosowaniu zasad zdrowego
żywienia osób z cukrzycą. Spożycie kilka razy dziennie, raz dziennie czy kilka razy
w tygodniu deklaruje 60% kobiet i 53% mężczyzn biorących udział w badaniu. Jedynie
4% mężczyzn zadeklarowało, że nie spożywa fermentowanych produktów mlecznych.
Kolejne pytanie dotyczyło spożycia mleka słodkiego wśród ankietowanych.
Odpowiedzi zamieszczono w tabeli nr 17.
Tabela 17: Spożycie mleka w tym mleka smakowego, kakao, kawy na mleku
Spożycie mleka
K
M
SL
K%
M%
S%
6
1
7
19%
3%
11%
5
5
10
16%
16%
16%
w tygodniu
7
5
12
22%
16%
19%
Nigdy
8
13
21
25%
41%
33%
Raz dziennie
6
8
14
19%
25%
22%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
1-3
razy
w miesiącu
Kilka razy w ciągu
dnia
Kilka
razy
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki badań dowodzą, że większa część badanych kobiet i mężczyzn spożywa mleko
(67%). Deklarację częstego spożycia mleka tj. kilka razy w ciągu dnia, raz dziennie
złożyło 38% badanych z czego 35% kobiet i 41 % mężczyzn. Mleka nie spożywa 33%
osób badanych.
Spożycie serów twarogowych wśród osób z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów
dotyczyło także produktów homogenizowanych i deserów. Tabela nr 18 przedstawia
wyniki badań spożycia tych produktów.
Tabela 18: Spożycie serów twarogowych
Spożycie
serów
twarogowych
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
9
6
15
28%
19%
23%
Kilka razy w tygodniu
6
11
17
19%
34%
27%
Nigdy
2
5
7
6%
16%
11%
Raz dziennie
4
3
7
13%
9%
11%
Raz w tygodniu
11
7
18
34%
22%
28%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Spożycie serów twarogowych wśród osób z zaburzeniami metabolizmu nie jest częste.
11% nigdy nie spożywa serów twarogowych, w tym 16% mężczyzn. Natomiast często
tj. raz dziennie, kilka razy w tygodniu 43% mężczyzn i 32% kobiet. Rzadziej, bo 1-3
razy w tygodniu, raz w tygodniu spożycie serów twarogowych deklaruje 41% mężczyzn
i ponad połowa kobiet ( 62%).
Tabela nr. 19 przedstawia wyniki badania spożycia produktów nabiałowych w formie
serów żółtych, topionych i pleśniowych, czyli z zawartością tłuszczu powyżej 25%.
Tabela 19: Spożycie serów żółtych, topionych, pleśniowych
Spożycie serów żółtych
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
12
5
17
38%
16%
27%
Kilka razy w ciągu dnia
1
2
3
3%
6%
5%
Kilka razy w tygodniu
7
18
25
22%
56%
39%
2
2
6%
3%
Nigdy
Raz dziennie
7
4
11
22%
13%
17%
Raz w tygodniu
5
1
6
16%
3%
9%
100
Ogółem
32
32
64
100%
100%
%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Z przeprowadzonych badań wynika, że częste spożycie tłustych serów ( kilka razy
w ciągu dnia i raz dziennie) jest udziałem 22% ankietowanych, natomiast niewielkie
spożycie serów deklaruje 78% badanych (w tym 6% mężczyzn nie spożywa tłustych
serów)
Najlepiej przyswajalnym źródłem białka jest białko zwierzęce. W diecie osób
z zaburzeniami
metabolizmu
węglowodanów
od
15%-20%
zapotrzebowania
energetycznego przeznaczone jest na białko. Tabela o nr 20 przedstawia spożycie mięs
i wędlin. Mięsa z niższą zawartością tłuszczu powinny być podstawowym źródłem
białka.
Tabela 20 : Spożycie potraw z mięsa białego: z kurczaka, indyka i królika
Spożycie potraw z tzw.
mięsa
białego,
z kurczaka,
np.
indyka,
królika?
K
1-3 razy w miesiącu
4
M
Kilka razy w ciągu dnia
S
K%
4
13%
2
2
19
38
59%
1
3%
M%
S%
6%
6%
3%
59%
59%
Kilka razy w tygodniu
19
Nigdy
1
Raz dziennie
3
10
13
9%
31%
20%
Raz w tygodniu
5
1
6
16%
3%
9%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
2%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
W grupie ankietowanych kobiet 68% często (raz dziennie, kilka razy w tygodniu)
spożywa mięso białe, natomiast aż 96% mężczyźni deklarują częste spożycie
produktów z mięsa białego. Tylko 2% ankietowanych nie spożywa produktów z białego
mięsa.
Kolejne pytanie dotyczyło spożycia przetworów mięsnych w postaci wędlin i kiełbas,
wyniki zostały uwzględnione w tabeli nr 21.
Tabela 21: Spożycie wędlin, kiełbas, parówek u badanych osób.
Spożycie wędlin, kiełbas
lub parówek
K
1-3 razy w miesiącu
2
Kilka razy w ciągu dnia
M
S
K%
2
6%
9
9
12
29
53%
1
3%
M%
S%
3%
28%
14%
38%
45%
Kilka razy w tygodniu
17
Nigdy
1
Raz dziennie
10
10
20
31%
31%
31%
Raz w tygodniu
2
1
3
6%
3%
5%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
2%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Na podstawie badań można stwierdzić, że wędliny często ( kilka razy w ciągu dnia, raz
dziennie) znajdują się w menu badanych osób, ponieważ u 45% ankietowanych (w tym
59% mężczyzn i 31% kobiet). Można także stwierdzić, że mężczyźni częściej sięgają po
wędliny niż kobiety, ponieważ rzadkie spożycie (kilka razy w tygodniu i raz
w tygodniu, 1-3 razy w miesiącu) jest udziałem 68% kobiet, a tylko 41% mężczyzn.
Jedno z pytań dotyczących częstotliwości spożycia mięsa dotyczyło spożycia przez
ankietowanych potrwa z mięsa czerwonego. Wyniki ukazuje tabela nr 22.
Tabela 22: Spożycie potraw z tzw. mięsa czerwonego np. wieprzowiny, wołowiny, cielęciny, baraniny,
jagnięciny, dziczyzny.
Spożycie
potraw
z tzw.
mięsa czerwonego
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
12
4
16
38%
13%
25%
Kilka razy w tygodniu
11
14
25
34%
44%
39%
Nigdy
6
6
19%
Raz w tygodniu
3
14
17
9%
44%
27%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
9%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Analiza wyników badań zamieszczonych w tabeli nr 22 pokazuje, że rzadko bo 1-3 razy
w miesiącu lub raz w tygodniu potrawy z czerwonego mięsa spożywa 52%
ankietowanych, z czego 47% kobiet i 57% mężczyzn. Kilka razy w tygodniu są
wybierane produkty z czerwonego mięsa przez mężczyzn (44%), nigdy natomiast nie
spożywa czerwonego mięsa 19% kobiet.
Kolejnym ważnym składnikiem diety dla osób z zaburzeniami metabolizmu
węglowodanów są ryby - źródło pełnowartościowego białka oraz nienasyconych
kwasów tłuszczowych. Częstotliwość spożycia ryb przedstawia tabela nr 23.
Tabela 23: Spożycie ryb w badanych grupach
Spożycie ryb
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
10
9
19
31%
28%
30%
Kilka razy w tygodniu
4
14
18
13%
44%
28%
Nigdy
2
2
4
6%
6%
6%
Raz w tygodniu
16
7
23
50%
22%
36%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Według danych z tabeli nr 23 ryby są spożywane rzadziej niż potrawy mięsne.
Mężczyźni jednak częściej niż kobiety sięgają po potrawy z ryb, ponieważ 44%
mężczyzn co najmniej kilka razy w tygodniu spożywa ryby. Natomiast 50% kobiet
spożywa je raz w tygodniu. Jak pokazuje badanie większość osób chorych na cukrzycę
spożywa ryby 1-3 razy w miesiącu lub raz w tygodniu, bo łącznie 66% badanych.
Można stwierdzić, że spożycie pokrywa się z tradycją religii chrześcijańskiej, która
dominuje w Polsce i mówi o piątku jako dniu wolnym od spożycia potraw mięsnych na
rzecz ryb.
Następne pytanie skierowane do ankietowanych miało na celu poznanie częstotliwości
spożycia jaj.
Tabela 24: Spożycie jaj w grupie badanych osób
Spożycie jaj
K
1-3 razy w miesiącu
2
M
Kilka razy w ciągu dnia
Kilka razy w tygodniu
13
Nigdy
Raz dziennie
1
Raz w tygodniu
16
Ogółem
32
S
K%
2
6%
1
1
25
38
2
2
4
5
3%
16
50%
64
100%
32
41%
M%
S%
3%
3%
2%
78%
59%
6%
3%
13%
8%
25%
100%
100%
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Większość ankietowanych odpowiedziało, że kilka razy w tygodniu spożywa jaja (59%)
w tym aż 78% mężczyzn. 13% mężczyzn stwierdziło, że jaja spożywa nawet raz
dziennie.
Zapytano osoby biorące udział w ankiecie o rodzaj używanego tłuszczu do smażenia
potraw. Tabela nr 25 przedstawia odpowiedzi na to pytanie.
Tabela 25: Spożycie jaj w grupie badanych osób
Rodzaj używanego tłuszczu
do smażenia potraw
M
S
Margaryna
1
Masło
1
Nie
stosuje
tłuszczy
do
K
K%
M%
S%
1
3%
2%
1
3%
2%
żadnych
smażenia
potraw
2
2
6%
3%
Olej roślinny ( w tym oliwę
z oliwek)
18
17
35
56%
53%
55%
Smalec
1
2
3
3%
6%
5%
Stosuję różne tłuszcze
11
11
22
34%
34%
34%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Najczęściej używanym tłuszczem do smażenia jest olej roślinny. Ponad połowa
badanych osób wskazała na ten rodzaj tłuszczu (55%). Pozostała część osób (34%)
stosuje różne tłuszcze bez znaczących różnic po między kobietami i mężczyznami.
Smalec, masło czy margarynę używa do smażenie jedynie 9% badanych.
Jak często ankietowani spożywają tłuszcze w postaci masła, margaryny, miksów masła
z margaryną do smażenia czy smarowania pieczywa pokazuje tabela nr 26.
Tabela 26: Częstotliwość spożycia olejów, margaryn, miksów masła z margaryną do smażenia, pieczenia
lub jako dodatek do pieczywa lub potraw.
Spożycie
margaryn
olei
lub
lub
miksów
masła z margaryną, jako
dodatek do pieczywa lub
potraw,
do
smażenia,
pieczenia itp.?
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
3
2
5
9%
6%
8%
kilka razy w ciągu dnia
3
5
8
9%
16%
13%
Kilka razy w tygodniu
16
10
26
50%
31%
41%
Nigdy
4
5
9
13%
16%
14%
Raz dziennie
5
9
14
16%
28%
22%
Raz w tygodniu
1
1
2
3%
3%
3%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Częstotliwość spożycia tłuszczy w formie olei, margaryn, miksów margaryny i masła
oraz samego masła jest częste. Kilka razy w ciągu dnia oraz raz dziennie spożywa je
35% osób badanych w tym co 4 kobieta (25%) i prawie połowa mężczyzn (44%).
Połowa kobiet deklaruje spożycie tłuszczy kilka razy w tygodniu, a 13% twierdzi, że
tłuszczu nie używa. Nie zaobserwowano różnic znamiennych statystycznie w spożyciu
tych produktów w zależności od płci.
Smalec jest tłuszczem zwierzęcym nie zalecanym do spożycia osobom zdrowym jak
i chorym, szczególnie ważne jest ograniczenie spożycia wśród osób z problemami
z masą ciała, hipercholestrolemią oraz w cukrzycy. Tabela nr 27 przedstawia
częstotliwość spożycia smalcu u osób z zburzeniami metabolizmu węglowodanów
z podziałem na kobiety i mężczyzn.
Tabela 27: Częstotliwość spożycia smalcu jako dodatku do pieczywa lub potraw, do smażenia, pieczenia
itp.
Spożycie smalcu
K
M
S
K
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
1
10
11
3%
31%
17%
Kilka razy w tygodniu
1
4
5
3%
13%
8%
Nigdy
30
14
44
94%
44%
69%
Raz w tygodniu
Ogółem
32
4
4
32
64
100%
13%
6%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Z wyników przedstawionych w tabeli nr 27 wynika, że 94% kobiet nie używa smalcu
jako dodatku do pieczywa czy potraw oraz do smażenia czy pieczenia. Natomiast
prawie połowa mężczyzn (44%) sporadycznie tj. raz w tygodniu, 1-3 razy w miesiącu
spożywa smalec. Pozostałe 13% mężczyzn deklaruje, że smalec jest częścią ich diety
raz w tygodniu.
Kolejnym tłuszczem używanym jako dodatek do pieczywa lub potraw, do smażenia
i pieczenia jest masło. W tabeli nr 28 umieszczono wyniki badań odnośnie jego
spożycia.
Tabela 28: Częstotliwość spożycia masła jako dodatku do pieczywa lub potraw, do smażenia, pieczenia
itp.
Spożycie masła
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
4
4
8
13%
13%
13%
Kilka razy w ciągu dnia
7
5
12
22%
16%
19%
Kilka razy w tygodniu
5
7
12
16%
22%
19%
Nigdy
9
11
20
28%
34%
31%
Raz dziennie
5
4
9
16%
13%
14%
Raz w tygodniu
2
1
3
6%
3%
5%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Z powyższego zestawienia wynika, że spożycie masła wśród respondentów obojga płci
rozkłada się podobnie. Masła nigdy nie używa 31% badanych, natomiast często ( kilka
razy w ciągu dnia, raz dziennie) z masła korzysta 38% kobiet i 28% mężczyzn.
Niezalecaną formą obróbki termicznej potraw jest smażenie, dlatego ważną informacją
jest częstotliwość spożycia potraw smażonych wśród badanych osób. Tabela nr 29
przedstawia częstotliwość spożycia potraw zarówno mięsnych jak i mącznych
poddanych smażeniu.
Tabela 29: Częstotliwość spożycia potraw smażonych (np. mięsnych lub mącznych)
Spożycie
potraw
smażonych
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
10
6
16
31%
19%
25%
1
1
3%
2%
Kilka razy w ciągu dnia
Kilka razy w tygodniu
10
17
27
31%
53%
42%
Nigdy
3
2
5
9%
6%
8%
Raz dziennie
1
Raz w tygodniu
8
Ogółem
32
1
3%
2%
6
14
25%
19%
22%
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Badanie spożycia potraw smażonych wśród osób z zaburzeniami metabolizmu
węglowodanów pokazało, że ponad połowa mężczyzn (53%) kilka razy w tygodniu
spożywa potrawy poddane smażeniu, natomiast 34% kobiet stosuje smażenie często
(kilka razy w tygodniu, raz dziennie). Smażenia jako obróbki termicznej nie stosuje
zaledwie 9% kobiet i 6% mężczyzn.
Ograniczenie spożycia słodyczy, czyli cukrów prostych w diecie cukrzyka jest jedną
z podstawowych zasad. Wyniki dotyczące częstotliwości spożycia słodyczy przedstawia
tabela nr 30.
Tabela 30: Częstotliwość spożycia słodyczy np. cukierków, ciastek, ciast, batonów czekoladowych,
batonów typu musli i innych wyrobów cukierniczych
Spożycie słodyczy,
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
9
4
13
28%
13%
20%
1
1
3%
2%
Kilka
razy
w ciągu
dnia
Kilka razy w tygodniu
10
13
23
31%
41%
36%
Nigdy
3
2
5
9%
6%
8%
Raz dziennie
6
7
13
19%
22%
20%
Raz w tygodniu
4
5
9
13%
15%
14%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Spożycie słodyczy wśród badanych osób jest wysokie, ponieważ aż 98% nie potrafi
zrezygnować
z produktów
zawierających
cukry proste.
Częste
spożycie,
co
w przypadku słodyczy oznacza sięganie po słodkie przekąski kilka razy w ciągu dnia,
raz dziennie oraz kilka razy w tygodniu zadeklarowała połowa kobiet (50%) i ponad
połowa (66%) mężczyzn. Sporadyczne spożycie słodyczy jest udziałem 41% kobiet
i 28% mężczyzn.
Kolejne pytanie skierowane do ankietowanych dotyczyło sposobu słodzenia gorących
napoi takich jak kawa, herbata czy kakao. Respondenci mogli udzielić tylko jednej
odpowiedzi. Wyniki są przedstawione w tabeli nr 31.
Tabela 31: Sposoby słodzenia gorących napojów np. kawy, kakao, herbaty.
Słodzenie
napoi
gorących
K
M
S
K%
M%
S%
Nie
21
10
31
66%
31%
48%
3
7
10
9%
22%
16%
łyżeczką cukru ( miodu)
4
7
11
13%
22%
17%
Tak, używam słodzików
4
8
12
13%
25%
19%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Tak, słodzę dwiema lub
więcej łyżeczkami cukru
(miodu)
Tak,
słodzę
jedną
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Z uzyskanych odpowiedzi wynika, że 66% kobiet nie słodzi gorących napoi, pozostała
część kobiet (13%) słodzi, ale jedną łyżeczką cukru (miodu). Kolejne 13% słodzikiem .
Mężczyźni natomiast nie słodzą jedynie w 31%, pozostałe odpowiedzi rozkładają się po
około 20%.
W kolejnej tabeli nr 32 zostało porównane spożycie słodyczy wśród osób
ankietowanych,
które
deklarowały,
że
słodzą
gorące
napoje
z wynikami
zamieszczonymi w tabeli nr 33, gdzie respondenci nie słodzą lub słodzą słodzikiem
gorące napoje.
Tabela 32: Częstotliwość spożycia słodyczy wśród respondentów deklarujących słodzenie cukrem
gorących napoi
przy filtrze z założeniem, że
osoby słodzą cukrem
Spożycie słodyczy
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
2
1
3
3
2
5
1
1
2
2
6
8
9
13
1
1
2
2
Kilka razy w ciągu dnia
Kilka razy w tygodniu
2
Nigdy
3
Raz dziennie
2
4
6
3
6
9
Raz w tygodniu
1
1
2
2
2
3
Ogółem
7
14
21
11
22
33
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Tabela 33: Częstotliwość spożycia słodyczy wśród respondentów nie słodzących lub słodzących
słodzikiem gorące napoje
przy filtrze, że osoby nie
słodzą lub używają słodzika
Spożycie słodyczy
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
7
3
10
11
5
16
Kilka razy w tygodniu
8
7
15
13
11
23
Nigdy
3
1
4
5
2
6
Raz dziennie
4
3
7
6
5
11
Raz w tygodniu
3
4
7
5
6
11
Ogółem
25
18
43
39
28
67
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki porównujące częstotliwość spożycia słodyczy wśród badanych osób dzieląc ich
na dwie grupy: słodzące cukrem lub miodem (1) i niesłodzące lub słodzące słodzikiem
gorące napoje (2), wykazały, że osoby, które słodzą gorące napoje rzadziej sięgają po
słodkie przekąski. Często (kilka razy w ciągu dnia, raz dziennie oraz kilka razy
w tygodniu) słodziło gorące napoje 24% respondentów. Natomiast osoby, które nie
słodziły napoi a często spożywały słodycze to 34% badanych.
Dzienne zalecane spożycie płynów to średnio 2 litry. Kolejne informacje zebrane
podczas badania to ilość wypijanych w ciągu dnia płynów. W pytaniu zaznaczono , aby
nie wliczać kawy.
Tabela 34: Ilość płynów wypijanych w ciągu dnia (oprócz kawy)
Ilość szklanek płynów
dziennie
K
M
S
2
2
16
16
32
więcej niż 5
16
14
Ogółem
32
32
Jedną
ponad 5 szklanek
K%
M%
S%
6%
3%
50%
50%
50%
30
50%
44%
47%
64
100%
100%
100%
Więcej niż jedną, ale nie
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Z zamieszczonych w tabeli nr 34, informacji wynika, że połowa badanych wypija
zalecaną ilość (ponad 2 litry) płynów. Druga połowa spożywa od 1 do 5 szklanek
płynów. Analiza statystyczna nie wykazała różnic znamiennych statystycznie
w spożyciu płynów w zależności od płci.
Dostarczane płyny do organizmu powinny stanowić w większości wodę. Tabela nr 35
dostarcza informacje na temat udziału wody mineralnej lub stołowej w codziennym
spożyciu płynów.
Tabela 35: Częstotliwość spożycia wody mineralnej, stołowej
Częstotliwość picia wody
K
1-3 razy w miesiącu
M
S
3
3
K%
M%
S%
9%
5%
Kilka razy w ciągu dnia
24
16
40
75%
50%
63%
Kilka razy w tygodniu
2
3
5
6%
9%
8%
4
4
13%
6%
5
9
16%
14%
Nigdy
Raz dziennie
4
13%
Raz w tygodniu
2
1
3
6%
3%
5%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Analiza wyników badań zamieszonych w tabeli nr 35 dowodzi, że minimum raz
dziennie wodę stołową lub mineralną pije 77% badanych, w tym kobiety 88%
a mężczyźni 66%. Często, a więc kilka razy dziennie wodę piję 75% kobiet, jest to
wynik zadawalający w porównaniu ze spożyciem wody u mężczyzn, gdzie połowa
biorących udział w badaniu mężczyzn zadeklarowała, że kilka razy dziennie pije wodę.
Następnie zapytano ankietowanych o rodzaj spożywanej wody, a wyniki uwzględniono
w tabeli nr 36. W pytaniu można było umieścić kilka odpowiedzi.
Tabela 36: Rodzaje spożywanej wody
Spożycie wody
K
M
S
M%
S%
4
4
13%
6%
6
11
17
19%
34%
27%
smakowymi
1
1
2
3%
3%
3%
Piję wodę niegazowaną
22
10
32
69%
31%
50%
1
1
2
3%
3%
3%
smakowymi
2
5
7
6%
16%
11%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Nie piję wody
Piję wodę gazowaną
K%
Piję wodę gazowaną,
Piję wodę z dodatkami
Piję
wodę
niegazowaną,
Piję
wodę gazowaną
Piję wodę z dodatkami
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Na podstawie wyników z tabeli można stwierdzić , że połowa badanych pije wodę nie
gazowaną. Kobiety w większości (69%) piją wodę niegazowaną. w przypadku
mężczyzn gazowana
i niegazowana woda
stanowi
podobny procent
udziału
w spożywanych płynach. Wodę z dodatkami smakowymi pije zaledwie 14% pytanych.
W poprzednich tabelach zamieszczono odpowiedzi na temat ilości i sposobu słodzenia
gorących napoi takich jak kawa czy herbata, natomiast tabela nr 37, zawiera informacje
jak często respondenci spożywają słodzone gorące napoje.
Tabela 37: Częstotliwość spożycia słodzonych gorących napoi takich jak herbata, kawa, napary ziół lub
owoców.
Częstość
wypijanych
K
M
S
K%
M%
S%
słodzonych
gorących
napoi
1-3 razy w miesiącu
2
Kilka razy w ciągu dnia
8
Kilka razy w tygodniu
1
Nigdy
15
Raz dziennie
Ogółem
2
6%
23
25%
1
3%
8
23
47%
25%
36%
6
9
15
19%
28%
23%
32
32
64
100%
100%
100%
15
3%
47%
36%
2%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki zamieszczone w tabeli nr 37 wskazują , że prawie połowa kobiet (47%) nigdy
nie pije słodzonych gorących napoi, natomiast mężczyźni w takim samym udziale
procentowym (47%) deklarują, że kilka razy w ciągu dnia piją słodzone, gorące napoje.
Raz dziennie spożywa je 23% respondentów. Badanie potwierdza, że to mężczyźni
częściej piją słodzone, gorące napoje.
W dalszej części ankiety zamieszczono pytanie dotyczące częstotliwości spożycia
soków w codziennej diecie.
Tabela 38: Częstotliwość spożycia soków owocowych
Częstość
wypijanych
soków
owocowych
K
M
S
K%
M%
S %
1-3 razy w miesiącu
11
3
14
34%
9%
22%
1
1
3%
2%
Kilka razy w ciągu
dnia
Kilka
razy
w tygodniu
10
10
20
31%
31%
31%
Nigdy
8
10
18
25%
31%
28%
Raz dziennie
1
1
2
3%
3%
3%
Raz w tygodniu
2
7
9
6%
22%
14%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Soki owocowe są spożywane często (kilka razy w ciągu dnia, raz dziennie) zaledwie
przez 5% respondentów. Umiarkowane spożycie alkoholu (raz w tygodniu, kilka razy
w tygodniu oraz 1-3 razy w miesiącu) deklaruje 67% badanych, w tym 71% badanych
kobiet i 62% mężczyzn. Co trzeci mężczyzna (31%) deklaruje, że nie spożywa soków
owocowych, natomiast w przypadku kobiet jest to liczba 25%.
Tabela 39: Częstotliwość spożycia soków warzywnych lub owocowo-warzywnych
Częstość
wypijanych
K
M
S
K%
M%
S%
soków warzywnych
1-3 razy w miesiącu
9
6
15
28%
19%
23%
Kilka razy w tygodniu
3
1
4
9%
3%
6%
Nigdy
18
22
40
56%
69%
63%
1
1
3%
2%
Raz dziennie
Raz w tygodniu
2
2
4
6%
6%
6%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki badania wskazują jednoznacznie, że soki warzywne i owocowo-warzywne są
konsumowane rzadziej niż soki owocowe. 63% badanych nie pije soków warzywnych,
nieznacznie więcej mężczyzn (69%) niż kobiet (56%).
Słodkie napoje typu coca-cola zwierają duże ilości glukozy, dodawanej w formie syropu
glukozowo-fruktozowego, dlatego nie powinny być spożywane przez osoby
z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów. Tabela nr 40 zawiera wyniki badań
częstotliwości spożycia napoi słodzonych gazowanych i niegazowanych typu cola,
oranżada itp. wśród osób z cukrzycą
Tabela 40: Częstotliwość spożycia słodzonych napoi gazowanych lub niegazowanych typu coca-cola,
fanta, oranżada
Częstotliwość wypijanych
słodzonych
napoi
gazowanych
lub
niegazowane
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
6
6
12
19%
19%
19%
Kilka razy w tygodniu
2
6
8
6%
19%
13%
Nigdy
22
10
32
69%
31%
50%
Raz dziennie
1
2
3
3%
6%
5%
Raz w tygodniu
1
8
9
3%
25%
14%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: Badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Połowa badanych nigdy nie pije napoi słodzonych w tym 69% kobiet i 31% mężczyzn.
19% badanych spożywa takie produkty 1-3 razy w miesiącu. Częste spożycie (raz
dziennie, kilka razy w tygodniu) deklaruje jedynie 9% respondentek. Mężczyźni
częściej niż kobiety piją napoje słodzone, ponieważ 25% spożywa je często lub raz
w tygodniu.
Częstotliwość spożycia alkoholu wśród osób z cukrzyca jest przedstawiona w tabeli nr
41
Tabela 41: Częstotliwość spożycia napoi alkoholowych
Częstotliwość
spożycia
napoi alkoholowych
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
10
8
18
31%
25%
28%
Kilka razy w ciągu dnia
1
1
3%
2%
Kilka razy w tygodniu
9
9
28%
14%
3
19
9%
30%
6
6
19%
9%
Nigdy
16
Raz dziennie
50%
Raz w tygodniu
6
5
11
19%
16%
17%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Jak wynika z powyższej tabeli częściej po alkohol sięgają mężczyźni. Zaledwie 9%
mężczyzn nie pije alkoholu, w porównaniu z 50% kobiet. Często (raz dziennie i kilka
razy w tygodniu) alkohol spożywa 47% mężczyzn.
Kolejne pytanie dotyczyło spożycia frytek, hamburgerów, pizzy, hot dogów,
zapiekanek, czyli żywności typu fast food niezalecanej przez specjalistów żywienia ze
względu na dużą zawartość substancji konserwujących, wzmacniaczy smaku a także ze
względu na obróbkę termiczną, podczas której wytwarzane są substancje toksyczne,
między innymi akrylamid, silny kancerogen.
Tabela 42: Spożycie żywności typu fast food.
Częstotliwość
spożycia
żywności typu fast food
K
M
S
K%
M%
S%
1-3 razy w miesiącu
14
18
32
44%
56%
50%
Nigdy
15
9
24
47%
28%
38%
Raz w tygodniu
3
5
8
9%
16%
13%
Ogółem
32
32
64
100%
100%
100%
Źródło: badania własne; Legenda: K-kobieta, M-mężczyzna, S-suma
Wyniki badań dowodzą, że kobiety rzadziej spożywają żywność typu fast food (47%
kobiet nigdy nie sięga po fast food vs 28% mężczyzn). Nie są to jednak wyniki
zdecydowanie potwierdzające, że to kobiety bardziej dbają o zdrowe posiłki, ponieważ
44% kobiet twierdzi, że 1-3 razy w miesiącu je produkty fast food. Niepokojący jest
fakt, że ogółem blisko 65% osób chorych pomimo konsekwencji zdrowotnych decyduje
się na spożycie szkodliwych dla zdrowia posiłków.
6
DYSKUSJA
Wyniki badań przedstawione w tej pracy wskazują, że kobiety z zaburzeniami
metabolizmu węglowodanów odżywiają się lepiej od mężczyzn. Ich sposób żywienia
jest bardziej zbliżony do tego rekomendowanego przez
Polskie Towarzystwo
Diabetologiczne w 2018 roku. Wyniki nie we wszystkich przypadkach jednoznacznie
wskazują na prozdrowotny charakter odżywiania badanych kobiet, ponieważ część
odpowiedzi kobiet była tylko w niewielkim stopniu inna niż odpowiedzi ankietowanych
mężczyzn, czyli chi test był powyżej α=0,05 (5%).
Pomiary antropometryczne badanych wskazują, że mężczyźni, którzy wzięli udział
w badaniu są starsi i że ich średnie BMI jest nieznacznie większe. Natomiast wśród
kobiet to te młodsze w większości miały otyłość. Badania CBOŚ z 2014 roku na temat
“Czy Polacy jedzą za dużo?”, w których ujęto wskaźniki masy ciała, pokazały, że płeć
i wiek mają duże znaczenie dla występowania otyłości czy nadwagi. Wykazano, że
u mężczyzn nadwaga czy otyłość pojawia się częściej niż u kobiet i już w znacznie
młodszym wieku oraz rośnie wraz z wiekiem badanych (18). Potwierdzają to także
wyniki z niniejszej pracy. Należy też brać pod uwagę, że ryzyko cukrzycy wzrasta wraz
z wiekiem.
Wyniki badania pokazały problem z wczesnym wykrywaniem zaburzeń metabolizmu
węglowodanów, ponieważ ponad połowa badanych nie była diagnozowana w kierunku
tego
typu
zaburzeń.
Większość
osób
nie
stosowała
zdrowej
diety
przed
zdiagnozowaniem pełnoobjawowej cukrzycy. Oprócz wczesnej diagnozy zaburzeń
cukrzycowych, ważnym aspektem prewencji choroby jest prawidłowa dieta.
Rekomendacje zawarte w zaleceniach klinicznych dotyczących postępowania u chorych
na cukrzycę Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2018 roku są w tej pracy
podstawowym
kryterium
rozróżniającym
prawidłowe
odżywianie
osób
z nieprawidłowym metabolizmem węglowodanów od nieprawidłowych nawyków
żywieniowych. Biorąc pod uwagę ilość posiłków i ich regularność badania wykazały,
że mężczyźni mniej rygorystycznie przestrzegają zasady zdrowej diety, która opiera się
na minimum 4 posiłkach dziennie o stałych porach, względnie stałych odstępach czasu
pomiędzy posiłkami. W pracy J. Gorbaniuk i wsp. podobnie wykazano, że kobiety mają
większą tendencję do częstych posiłków niż mężczyźni i częściej przestrzegają
właściwych pór posiłków (10,36). Potwierdzają to również badania opublikowane
w 2010 roku przez D. Włodarka i wsp. w Diabetologii Praktycznej. We wnioskach
stwierdzono, że kobiety z cukrzycą typu 2 spożywają większą liczbę posiłków w ciągu
dnia niż mężczyźni. Badania CBOŚ z 2014 roku pt.: ,,Zachowania żywieniowe
Polaków”, zwracają uwagę na fakt, że 82% Polaków spożywa codziennie co najmniej 3
posiłki, a 17% pojada codziennie przekąski (7). Wyniki badań przeprowadzonych na
osobach z cukrzycą pokazały, że podjadają oni zdecydowanie częściej niż ogół
społeczeństwa (81% mężczyzn i 72% kobiet), a regularność spożywanych posiłków nie
ma wpływu na pojadanie.
Biorąc pod uwagę zalecenia żywieniowe dla osób chorych na cukrzycę oraz wartości
odżywcze warzyw spożycie ich na poziomie kilka razy w tygodniu to stanowczo za
mało i należy przyjąć, że 25% ankietowanych pomimo choroby nie przestrzega
zwiększonego spożycia warzyw. Według piramidy żywienia z 2016 r. osoby zdrowe
powinny spożywać warzywa i owoce minimum 4 razy dziennie (z założeniem, że
owoce stanowią ¼ tej ilości) i są podstawą piramidy. Prof. Tatoń zaleca spożycie
warzyw 5 razy dziennie oraz produktów zbożowych z pełnego przemiału. Takie
spożycie zapewnia optymalną ilość błonnika pokarmowego w diecie, czyli 30-40 g na
dobę (32). Badania A. Szewczyk i wsp. z 2011 przeprowadzone wśród osób ze
zdiagnozowaną cukrzycą typu 1 i 2 także potwierdzają, że w obu badanych grupach
w większości sposób żywienia był nieprawidłowy (29). Najbardziej zbliżone do siebie
nawyki żywieniowe obojga płci dotyczyły spożycia warzyw strączkowych, produktów
oczyszczonych takich jak biały ryż, makaron z białej mąki, drobne kasze np. manna,
kuskus, mleka smakowego w tym kakao, kawy na mleku, serów twarogowych, soków
owocowych, owocowo-warzywnych i warzywnych oraz tłuszczy do smarowania
pieczywa czy obróbki termicznej, czyli smażenia, wyjątkiem był smalec. Spożycie
smalcu wśród respondentów płci męskiej jest zdecydowanie wyższe niż u badanych
kobiet. Smalec zwiera nasycone kwasy tłuszczowe, cholesterol i jest tłuszczem nie
wskazanym do stosowania w diecie, nie tylko dla osób zaburzeniami metabolizmu
węglowodanów,
ale
także
u osób
z chorobami
serca,
nadciśnieniem
i hipercholesterolemią. Choroby układu sercowego oraz miażdżyca są chorobami
towarzyszącymi cukrzycy i według zaleceń dietetycznych kwasy tłuszczowe nasycone
(SAFA) powinny stanowić nie więcej niż 7-10% wartości energetycznej diety,
a zawartość cholesterolu nie powinna przekraczać spożycia 200 mg na dobę. Różnice
między spożyciem produktów z białkiem zwierzęcym widać najwyraźniej, ponieważ
mężczyźni spożywają znacznie częściej produkty mięsne, ryby i jaja niż ankietowane
kobiety. Należy jednak zaznaczyć, że ryby i jajka są rzadziej spożywane niż mięso czy
wędliny i dotyczy to obojga płci. Niekorzystnie mężczyźni prezentują się także
w częstotliwości spożycia alkoholu, słodzonych napoi gazowanych lub niegazowanych
oraz żywności typu fast food, które spożywają częściej niż kobiety oraz w spożyciu
wody stołowej i mineralnej, której wypijają znacznie mniej. Inne płyny w postaci
gorących napoi słodzonych lub nie, wód z dodatkami smakowymi, czyli ogólnie płyny
wypijają na poziomie zalecanej ilości tj. 2l dziennie. Ciekawym wynikiem
przeprowadzonych badań jest fakt, że respondenci, którzy nie słodzą gorących napoi
cukrem lub miodem, częściej sięgają po słodkie przekąski. Nie ma w tym przypadku
znaczących różnic między spożyciem u kobiet i mężczyzn. Kobiety spożywają także
więcej zalecanych produktów fermentacji mlekowej, natomiast większe spożycie
tłustych serów (żółtych, topionych i pleśniowych) jest także w większości udziałem
kobiet.
7
WNIOSKI
Przeprowadzone badania odpowiedziały na pytania zawarte w rozdziale cel pracy
i potwierdziły, że kobiety odżywiają się lepiej niż mężczyźni.
Błędy w realizacji
zaleceń dietetycznych popełniają jednak reprezentanci obojga płci, którzy nie realizują
zaleceń
zawartych
w wydanych
w 2018
roku
przez
Polskie
Towarzystwo
Diabetologicznych zaleceń klinicznych dla osób chorych na cukrzycę. Prewencja
cukrzycy typu 2 poprzez zmianę stylu życia wydaje się oczywista, a potwierdzają to
badania prowadzone w różnych ośrodkach na całym świecie. Wytyczne ESC wydane
w 2013 roku w czasopiśmie Kardiologia Polska (Wytyczne ESC dotyczące cukrzycy,
stanu przedcukrzycowego i chorób układu sercowo-naczyniowego opracowane we
współpracy z EASD”) wykazały na podstawie długoletnich obserwacji, że osoby chore
na cukrzycę, które zmieniły swój styl życia (odpowiednia dieta i aktywność fizyczna)
miały niższą całkowitą śmiertelność oraz częstość występowania chorób sercowonaczyniowych niż w grupie kontrolnej z nieprawidłową nietolerancją glukozy. Z kolei
zapadalność na ciężką retinopatię była niższa o 47% niż w grupie kontrolnej.
Oszacowano także, że aby zapobiec zachorowaniu na cukrzycę w jednym przypadku
należy prowadzić zmiany u 6,4 osób z grupy dużego ryzyka przez okres średnio 3 letni.
Preferencje żywieniowe obu grup badanych różniły się nieznacznie, ale pomimo
znanych
konsekwencji
zdrowotnych
większość
ankietowanych
nie
potrafiła
zrezygnować z niedozwolonych produktów spożywczych. 58 % badanych spożywa
słodycze często, a 98 % badanych deklaruje częste lub sporadyczne pojadanie słodkich
przekąsek po między posiłkami. Należy więc stwierdzić, że mimo, iż osoby
z zaburzeniami
metabolizmu
węglowodanów
odżywiają
się
lepiej
niż
ogół
społeczeństwa, to ich dieta znacznie odbiega od zaleceń prawidłowej diety opracowanej
dla osób z nieprawidłową glikemią. Hipoteza zakładająca, że częstość diagnostyki
w kierunku wykrycia cukrzycy jest większa u kobiet nie została potwierdzona,
ponieważ jedynie 23% osób miało wykonane badania w celu wykrycia cukrzycy i to
w większej liczbie dotyczyło mężczyzn (31%) niż kobiety (16%). Niestety również
zdiagnozowanie stanu przedcukrzycowego nie przekłada się na zmianę nawyków
żywieniowych. Badanie CBOŚ z 2014 roku opublikowane pod nazwą “Diety Polaków”
wykazuje rosnącą tendencje do stosowania diet wśród badanych, a ponad połowa
deklaruje ograniczenie słodyczy i cukru, a co trzeci tłuste potrawy. Następnie
w kolejności z diety eliminowane są napoje alkoholowe. Powody zmiany stosowania
dotychczasowej diety to najczęściej chęć redukcji masy ciała (36%), następnie poprawa
samopoczucia i kondycji (34%), z powodu choroby i dolegliwości (34%) oraz ze
wskazań lekarskich (23%). Wśród ankietowanych osób dietę eliminacyjną stosowało ze
wskazań lekarskich lub z powodu choroby 26% osób z chorobami układu krążenia, 24%
z chorobami układu pokarmowego i 19% cukrzycą (19). Zasadnym, więc wydaje się
wniosek, że badane osoby albo nie stosowały zalecanej diety, bo nie znały
szczegółowych zaleceń żywieniowych lub z biegiem lat pozwalały sobie na coraz
więcej odstępstw. Zmiana nawyków żywieniowych u osób z zaburzeniami metabolizmu
węglowodanów powinna być trwała. Podjęcie decyzji o stosowaniu diety jest trudne.
Wielu osobom kojarzy się z okresowymi zmianami w żywieniu.
Dalsza edukacja
żywieniowa i regularna kontrola dzienniczków żywieniowych dla osób z nieprawidłową
glikemią powinna być jednym ze stałych punktów prewencji cukrzycy.
8
STRESZCZENIE
Sposób żywienia pacjentów z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej
Edyta Harmata
Dr Dominika Wnęk
Głównym
założeniem
pracy
jest
poznanie
nawyków
żywieniowych
osób
z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej z podziałem na płeć badanych. Praca
potwierdza hipotezę, że kobiety lepiej stosują się do zaleceń dietetycznych
opublikowanych
w 2018
roku
przez
Polskie
Towarzystwo
Diabetologiczne
“Zaleceniach klinicznych dotyczących postępowania u chorych na cukrzycę“. Praca
składa się z części prezentującej wpływ zaburzeń metabolizmu węglowodanów na
rozwój powikłań cukrzycy także w okresie niewielkich wahań glukozy we krwi
pacjenta, zwanych pamięcią metaboliczną oraz zmian
w różnych narządach
indukowanych przez nieprawidłowy poziom glikemii. Jednym z czynników prewencji
cukrzycy jest odpowiedni sposób odżywiania osób chorych, który powinien być
indywidualnie dla każdej osoby opracowany według zaleceń PTD, natomiast ogólne
zasady zdrowego żywienia są podstawą do wniosków zawartych w tej pracy.
Anonimowa
ankieta
antropometrycznych
składała
oraz
się
z części
z części
z pytaniami
badawczej
dotyczącymi
określającej
sposób
danych
żywienia
respondentów. Pytania skonstruowane według kwestionariusz badania poglądów
i zwyczajów komPAN prof. Dr hab. Jana Gawęckiego zawierały odpowiedzi
jednokrotnego wyboru i dzięki ogólnie dostępnym badaniom opierającym się na
wymienionym kwestionariuszu można było porównać i skonfrontować wzajemnie.
W celu wyciągnięcia szczegółowych wniosków wykorzystano także badania CBOŚ dla
populacji Polskiej. Ostateczne wnioski zawarte w pracy potwierdzają, że osoby chore na
cukrzycę odżywiają się lepiej niż ogół populacji polskiej, jednak w wielu aspektach
błędy popełniane w tak poważnej w konsekwencjach chorobie są zbyt duże, aby nazwać
ten sposób odżywiania prawidłowym. Ciekawe wnioski dotyczyły spożywania słodyczy
przez badanych, gdzie większość respondentów nie słodzących gorących napoi spożywa
więcej słodkich przekąsek niż słodzący gorące napoje cukrem lub miodem.
Najważniejsza informacja płynąca z pracy to, że chorzy powinni cykliczne uczestniczyć
w warsztatach dotyczących stosowania prawidłowej diety bez względu na płeć.
Słowa kluczowe: cukrzyca typu 2, nawyki żywieniowe, częstotliwość spożycia, dieta
9
SUMMARY
The way of feeding patients with carbohydrate disorders.
Edyta Harmata
Doctor of Medical Sciences Dominika Wnęk
The main aim of my thesis is to learn the eating habits of people with carbohydrate
metabolism disorders broken down by the gender of the patients. The thesis confirms
the hypothesis that women are better suited to the dietary recommendations published in
2018 by the Polish Diabetes Association "Clinical recommendations for the treatment of
patients with diabetes". This thesis also describes the impact of diabetic complications
also in the period of small fluctuations in the patient's blood glucose, called metabolic
memory and changes in various organs induced by abnormal levels of glycaemia. One
of the factors preventing diabetes is the appropriate way of feeding people who should
be individually developed for each person according to the recommendations of PDA,
while the general principles of healthy nutrition are the basis for the conclusions
contained in this thesis. The anonymous survey consisted of a part with questions about
anthropometric data and a research part defining the way the respondents were fed.
Questions constructed according to a questionnaire for the study of komPAN (Beliefs
and Eating Habits Questionnaire) prof. Dr hab. Jan Gawęcki contained the answers of
single choice and then it could be compared. In order to draw detailed conclusions,
CBOŚ (Public Opinion Research Center) research for the Polish population was also
used. The final conclusions contained in the study confirm that people with diabetes
nourish better than the general population of Poland, however, in many aspects the
mistakes made in such a serious illness are too big to call this way of nutrition the
correct one.
Interesting conclusions concerned the consumption of sweets by the
respondents, where the majority of respondents who do not drink sweetened hot drinks
consume more sweet snacks than sweetening hot drinks with sugar or honey. The most
important conclusion that patients should participate cyclically in workshops on the
application of the correct diet no matter of gender.
Key words: type 2 diabetes, eating habits, frequency of consumption, diet.
10
BIBLIOGRAFIA
1. Bjorntorp P. "Portal" adipose tissue s a generator of risk factors for
cardiovacular
disease
and
diabetes.
Arteriosclerosis
1990;
10(4):493-
6cardiovacular disease and diabetes. Arteriosclerosis 1990; 10(4):493-6
2. Blendea M., Thompson M., Malkani S.: Cukrzyca i przewlekła choroba
wątroby: etiologia i pułapki związane z monitorowaniem. Diabetologia po
dyplomie. Tom 7, nr 4, 2010
3. Broda G., Szcześniewska D., Rywik S.: Częstość występowania zespołu
metabolicznego w populacji osób dorosłych Warszawy. Med. Metab., 2003; 7:
225–229
4. Chojnowski P., Wasyluk J., Grabska-Liberek I.: Cukrzyca –epidemiologia
i patogeneza. Postępy Nauk Medycznych 6/2009, s 420-428.
5. Coldditz GA, Willett WC, Rotnitzky, et al. Ann Intern Med. 1995; 122: 481-486
6. Domisse M., Milewicz A. : Zaburzenia hormonalne w otyłości Diabetologia
Praktyczna 2003, tom 4 nr 3, 207-209
7. Feliksiak M. : Zachowania żywieniowe Polaków. Komunikat z badań CBOS. Nr
115/2014, Warszawa 2014
8. Fujioka S., Matsuzawa Y., Tokunaga K. i wsp.: Contribution of intra-abdominal
fat accumulation to the impairmernt of glucouse and lipid metabolizm in human
obesity. Metabolism 1987; 36(1):54-9).
9. Goodpaster B., Kelly D., Wing R. i wsp.: Effects of weight loss on regional fat
distribution and insulin sensitivity in obesity, Diabetes 1999;48(4): 839-47
10. Gorbaniuk J., Chuchra M., Preferencje żywieniowe kobiet i mężczyzn
aktywnych zawodowo. Roczniki teologiczne., Tom LXIV, zeszyt 10-2017
11. Gumprecht J. (red.), Młynarski W. (red.), Strojek K.(red.): Zalecenia Kliniczne
dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2018, Diabetologia Praktyczna,
tom 4, nr 1, Via Medica 2018
12. Jarosz M., Kłosiewicz -Latoszek L., Cukrzyca. Zapobieganie i leczenie. PZWL,
Warszawa 2007
13. Kinalska
I.(red.),
Pupek-Musialik
D.(red.):
Problemy
kardiologiczne
w cukrzycy. Termedia Wydawnictwa Medyczne, Poznań 2008
14. Kmieć-Klimczak M., i wsp.: Hiperglikemia, “Pamięć metaboliczna” i rozwój
naczyniowych powikłań cukrzycy. Czynniki ryzyka 2/2011, 47-51.
15. Korzeniowska K., Jabłecka A.: Cukrzyca ( część I), Farmacja Współczesna
2008;1: 231-235
16. Nowakowski A.: Epidemiologia cukrzycy. Diabetologia Praktyczna 2002;
3(4):181-5
17. Nowakowski A.: Epidemiologia cukrzycy. Diabetologia Praktyczna 2002, tom
3, nr 4, 181-185, Via Medica 2002
18. Omyła-Rudzka M. : Czy Polacy jedzą za dużo. Komunikat z badań CBOS. Nr
122/2014, Warszawa 2014
19. Omyła-Rudzka M. : Diety Polaków. Komunikat z badań CBOS. Nr 113/2014,
Warszawa 2014
20. Otto-Buczkowska E.,: “Pamięć metaboliczna” - znaczenie w cukrzycy. Forum
Medycyny Rodzinnej 2014 tom 8, nr 2, 51-55, Via Medica 2014
21. Otto-Buczkowska E.: Epidemiologia cukrzycy typu 1 na świecie i w Polsce.
Diabetol. Dośw. Klin. 2002; 6, 438.
22. Pacholczyk M., Ferenc T., Kowalski J.: Zespół metaboliczny. Część I: Definicje
i kryteria rozpoznawania zespołu metabolicznego. Epidemiologia oraz związek
z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2. Postępy Hig Med.
Dosw., 2008, 62: 530-542
23. Sadowska J., Rygielska ., „Technologiczne i zdrowotne aspekty stosowania
syropu wysokofruktozowego do produkcji żywności” ŻYWNOŚĆ. Nauka.
Technologia. Jakość, 2014, 3 (94), 14 – 26 )
24. Sieradzki J., Cukrzyca. Tom 1, Gdańsk: VIA MEDICA.
25. Siewko K., i wsp.: Etiopatogeneza cukrzycy typu 1. Część I. Przegląd
Kardiodiabetologiczny 2007; 2/3
26. Simson DC. Ethiology and prevance of hypertensjon in diabetic patients.
Diabetes Care 1988;11: 821-7.
27. Strojka K. (red.): Diabetologia . Praktyczny poradnik. Termedia Wydawnictwa
Medyczne, Poznań 2008
28. Szczeklik-Kumala Z., Sińska B. : Medyczne żywienia jako składnik
ukierunkowanego terapeutycznie stylu życia osób z cukrzycą. Medycyna
Metaboliczna, 2017, tom XXI, nr 1-2.
29. Szewczyk A., i wsp. Ocena sposobu żywienia osób chorujących na cukrzycę
typu 1 i 2. Probl Hig Epidemiol 2011, 92(2): 267-271
30. Szybiński Z. i wsp.: Wieloośrodkowe badania nad zapadalnością na cukrzycę
typu 1 w grupie wiekowej 0–14 lat w Polsce w latach 1998–1999. Pol. Arch.
Med. Wewn. 2001; 106: 759
31. Szybiński Z.: Polskie wieloośrodkowe badania nad epidemiologią cukrzycy
(PWBEC) — 1998–2000. Pol. Arch. Med. Wewn. 2001; 106: 751.
32. Tatoń J., Czech A., Sińska B.: Dietetyczna instrukcja dla osób z cukrzycą.
Medycyna Metaboliczna 2017, tom XXI, nr 1-2
33. Tatoń J., Czech A.: Epidemiologia cukrzycy. Diabetologia. Tom 1. PZWL,
Warszawa, 2001, 14–26
34. Unger RH. Minirevierw: weapons of learn body mass destruction: the rol of
ectopic lipids in the metabolic syndrome. Endocrinology 2003; 144:5159-5165.
35. Wayer C., Funahashi T., Tanaka S., i wsp. Hypoadiponectinemia in obesity and
typ 2 diabetes: clouse association wiht insulin resistance and hyperinsulinemia. J
Clin Endocrinl Matab 2001; 86:1930-5
36. Włodarek D., Głąbska D., : Zwyczaje żywieniowe osób chorych na cukrzycę
typu 2. Diabetologia praktyczna 2010, tom 11,1, 17-23.
37. Wyrzykowski B., Zdrojewski T., Sygnowska E., Biela U., Drygas W., Tykarski
A., Kozakiewicz K., Broda G.: Epidemiologia zespołu metabolicznego
w Polsce. Wyniki programu WOBASZ. Kardiol. Pol., 2005; 63(Supl.4): S1–S4
38. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/29438164 [data dostępu 10.07.2018]
39. http://www.psse-jaroslaw.pl/dok/2016/informacja_prasowa.pdf [data dostępu
05.09.2018]
11 SPIS TABEL:
Tabela 1: Kryteria rozpoznawania zespołu metabolicznego opracowane przez NCEPATP III ............................................................................................................................ 14
Tabela 2: Kryteria rozpoznawania zespołu metabolicznego opracowane przez IDF ..... 15
Tabela 3: Wiek i BMI badanych osób ............................................................................ 31
Tabela 4: Wskaźnik BMI z podziałem na płeć z uwzględnieniem median wieku
badanych osób................................................................................................................. 32
Tabela 5: Stosowanie diety z ograniczeniem cukru u osób badanych z podziałem na płeć
oraz z uwzględnieniem wykonywanych badań. ............................................................. 33
Tabela 6: Ilość posiłków spożywanych w ciągu doby z podziałem na płeć badanych .. 34
Tabela 7: Spożywanie posiłków o stałych porach dnia .................................................. 34
Tabela 8: Częstotliwość pojadania pomiędzy posiłkami ................................................ 35
Tabela 9: Spożycie warzyw w diecie .............................................................................. 36
Tabela 10: Spożycie owoców wśród badanych osób...................................................... 36
Tabela 11: Spożycie potraw z roślin strączkowych: fasoli, grochu, soi, soczewicy ...... 37
Tabela 12: Spożycie pieczywa razowego przez osoby z zaburzeniami metabolizmu
węglowodanów ............................................................................................................... 37
Tabela 13: Spożycie produktów pełnoziarnistych w formie grubych kasz, makaronów 38
Tabela 14: Spożycie ryżu białego, makaronu zwykłego, drobnych kasz np. manny,
kuskus. ............................................................................................................................ 38
Tabela 15: Spożycie pieczywa jasnego np. pszenne, żytnie, mieszane pszenno-żytnie,
pieczywo tostowe, bułki, rogale ..................................................................................... 39
Tabela 16: Spożycie fermentowanych produktów mlecznych tj. kefir, jogurt. .............. 40
Tabela 17: Spożycie mleka w tym mleka smakowego, kakao, kawy na mleku ............. 40
Tabela 18: Spożycie serów twarogowych ...................................................................... 41
Tabela 19: Spożycie serów żółtych, topionych, pleśniowych ........................................ 41
Tabela 20 : Spożycie potraw z mięsa białego: z kurczaka, indyka i królika ................. 42
Tabela 21: Spożycie wędlin, kiełbas, parówek u badanych osób. .................................. 42
Tabela 22: Spożycie potraw z tzw. mięsa czerwonego np. wieprzowiny, wołowiny,
cielęciny, baraniny, jagnięciny, dziczyzny. .................................................................... 43
Tabela 23: Spożycie ryb w badanych grupach ............................................................... 43
Tabela 24: Spożycie jaj w grupie badanych osób ........................................................... 44
Tabela 25: Spożycie jaj w grupie badanych osób ........................................................... 44
Tabela 26: Częstotliwość spożycia olejów, margaryn, miksów masła z margaryną do
smażenia, pieczenia lub jako dodatek do pieczywa lub potraw. .................................... 45
Tabela 27: Częstotliwość spożycia smalcu jako dodatku do pieczywa lub potraw, do
smażenia, pieczenia itp. .................................................................................................. 45
Tabela 28: Częstotliwość spożycia masła jako dodatku do pieczywa lub potraw, do
smażenia, pieczenia itp. .................................................................................................. 46
Tabela 29: Częstotliwość spożycia potraw smażonych (np. mięsnych lub mącznych) .. 46
Tabela 30: Częstotliwość spożycia słodyczy np. cukierków, ciastek, ciast, batonów
czekoladowych, batonów typu musli i innych wyrobów cukierniczych ........................ 47
Tabela 31: Sposoby słodzenia gorących napojów np. kawy, kakao, herbaty. ................ 47
Tabela 32: Częstotliwość spożycia słodyczy wśród respondentów deklarujących
słodzenie cukrem gorących napoi ................................................................................... 48
Tabela 33: Częstotliwość spożycia słodyczy wśród respondentów nie słodzących lub
słodzących słodzikiem gorące napoje ............................................................................. 48
Tabela 34: Ilość płynów wypijanych w ciągu dnia (oprócz kawy) ................................ 49
Tabela 35: Częstotliwość spożycia wody mineralnej, stołowej ..................................... 49
Tabela 36: Rodzaje spożywanej wody........................................................................... 50
Tabela 37: Częstotliwość spożycia słodzonych gorących napoi takich jak herbata, kawa,
napary ziół lub owoców. ................................................................................................. 50
Tabela 38: Częstotliwość spożycia soków owocowych ................................................. 51
Tabela 39: Częstotliwość spożycia soków warzywnych lub owocowo-warzywnych .... 51
Tabela 40: Częstotliwość spożycia słodzonych napoi gazowanych lub niegazowanych
typu coca-cola, fanta, oranżada....................................................................................... 52
Tabela 41: Częstotliwość spożycia napoi alkoholowych ............................................... 52
Tabela 42: Spożycie żywności typu fast food. ............................................................... 53
11.1 SPIS WYKRESÓW:
Wykres 1: Wiek badanych z podziałem na płeć. Źródło: badania własne ..................... 31
Wykres 2: Ilość badanych kobiet i mężczyzn liczbowo i procentowo z uwzględnieniem
BMI. Źródło: Badania własne ......................................................................................... 32
11.2 SPIS ZAŁĄCZNIKÓW:
Ankieta
Ankieta
Badanie sposobu żywienia osób z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów ze
zdiagnozowaną cukrzycą typu 2
*Wymagane
1.
Proszę podać swoją datę urodzenia *
Przykład: 15 grudnia 2012
2.
Proszę podać swoją płeć * Zaznacz tylko jedną
odpowiedź.
Kobieta
Mężczyzna
3.
Proszę podać swój wzrost w centymetrach *
4.
Proszę podać ile Pan/Pani waży *
5.
Proszę podać swój obwód brzucha w centymetrach
(pomiar w okolicy pępka na wydechu) *
6.
Czy miałeś (-aś) wykonywane badania pomiaru
poziomu cukru przed zdiagnozowaniem cukrzycy (
np. rok wcześniej) * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
7.
•
Tak
•
Nie
•
nie pamiętam
Jak długo trwał okres przed cukrzycowy * Zaznacz
tylko jedną odpowiedź.
•
Nie wiem
•
do roku pojawiła się cukrzyca
•
powyżej 5 lat
•
powyżej 10 lat
8.
Proszę zaznaczyć zmiany masy ciała (wagi) * Zaznacz
tylko jedną odpowiedź.
•
wzrost powyżej 10 kg w ciągu roku
•
wzrost do 10 kg ale nie mniej niż 5 kg w ciągu
roku
•
wzrost do 5 kg w ciągu roku spadek powyżej 10
kg
•
ciągu roku spadek do 10 kg ale nie mniej niż 5 kg
w ciągu roku
9.
•
spadek do 5 kg w ciągu roku
•
inne:
Proszę podać jak dawno zdiagnozowano u Pana/Pani
cukrzycę (podaj datę lub ilość lat, miesięcy) *
10.
Czy przed pełnoobjawowa cukrzycą czy stosował
Pan/Pani dietę z ograniczeniem spożycia cukru *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
11.
12.
•
tak
•
nie
Podaj aktualny wynik z poziomu glukozy na czczo:
. Podaj aktualny wynik Hemoglobiny glikowanej:
13.
Podaj wynik cholesterolu całkowitego:
14.
Podaj wynik cholesterolu HDL
15.
Podaj wynik cholesterolu LDL:
16.
Podaj wynik z triglicerydów
Zwyczaje żywieniowe
W tej części pytamy o rodzaj żywności, którą Pan/Pani spożywa. Chcemy się
dowiedzieć, jak często zazwyczaj jada Pan/Pani tą żywność?
Odpowiadając na pytania proszę uwzględnić żywność jadaną w posiłkach i między
posiłkami, w domu i poza domem, w ciągu ostatniego roku.
W tej części proszę wskazać jedną odpowiedź.
17.
Jak często spożywa Pan/Pani pieczywo jasne, np. pszenne, żytnie, mieszane
pszenno-żytnie, pieczywo tostowe,bułki, rogale? * Zaznacz tylko jedną
odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
Kilka razy w ciągu dnia
18.
Jak często spożywa Pan/Pani pieczywo razowe? * Zaznacz tylko jedną
odpowiedź.
19.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
Kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani ryż biały, makaron zwykły lub drobne kasze, np.
kaszę mannę, kuskus? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
20.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani kaszę gryczaną, płatki owsiane, makaron
pełnoziarnisty lub inne kasze gruboziarniste? * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
Kilka razy w ciągu dnia
21.
Jak często spożywa Pan/Pani
żywność typu fast food, np. frytki,
hamburgery,
pizzę,
hot
dogi,
zapiekanki? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
22.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani potrawy smażone (np. mięsne lub mączne)? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
23.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani masło jako dodatek do pieczywa lub potraw, do
smażenia, pieczenia itp.? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
24.
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani smalec jako dodatek do pieczywa lub potraw, do
smażenia, pieczenia itp.? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
25.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani oleje lub margaryny lub miksy masła z
margaryną, jako dodatek do pieczywa lub potraw, do smażenia, pieczenia
itp.? * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
26.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani mleko (w tym mleko smakowe, kakao, kawę na
mleku)? * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
27.
Jak często spożywa Pan/Pani
fermentowane napoje mleczne, np.
jogurty,
kefiry
(naturalne
lub
smakowe)? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
28.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani sery twarogowe (w tym serki homogenizowane,
desery twarogowe)? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
29.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani sery żółte (w tym serki topione, sery pleśniowe)?
* Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
30.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani wędliny, kiełbasy lub parówki? * Zaznacz tylko
jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
31.
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani potrawy z tzw. mięsa czerwonego, np.
wieprzowiny, wołowiny, cielęciny,baraniny, jagnięciny, dziczyzny? * Zaznacz
tylko jedną odpowiedź.
32.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani potrawy z tzw. mięsa białego, np. z kurczaka,
indyka, królika? * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
33.
Jak często spożywa Pan/Pani
ryby?
*
Zaznacz
tylko
odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
jedną
34.
Jak często spożywa Pan/Pani jaja? * Zaznacz tylko
jedną odpowiedź.
35.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani potrawy z nasion
roślin strączkowych, np. fasoli, grochu, soi,
soczewicy? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
36.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani owoce? * Zaznacz
tylko jedną odpowiedź.
37.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często spożywa Pan/Pani warzywa? * Zaznacz
tylko jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
38.
Jak często spożywa Pan/Pani
słodycze, np. cukierki, ciastka, ciasta,
batony czekoladowe, batony typu
‘musli’,inne wyroby cukiernicze? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
39.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często pije Pan/Pani soki owocowe? * Zaznacz tylko jedną
odpowiedź.
40.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często pije Pan/Pani soki warzywne lub warzywno-owocowe? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
41.
kilka razy w ciągu dnia
Jak
często
pije
Pan/Pani
słodzone gorące napoje takie jak
herbata, kawa, napary z ziół lub
owoców? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
42.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często pije Pan/Pani słodzone napoje gazowane lub
niegazowane typu Coca-Cola, Pepsi, Sprite, Fanta,oranżada,
lemoniada? * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
43.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często pije Pan/Pani wodę, np. mineralną, stołową? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
44.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Jak często pije Pan/Pani napoje alkoholowe? * Zaznacz tylko
jedną odpowiedź.
45.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Ile posiłków spożywa Pan/Pani zazwyczaj w ciągu dnia? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
46.
•
1 posiłek
•
2 posiłki
•
3 posiłki
•
4 posiłki
•
5 posiłków lub więcej
•
Inna odpowiedź
Czy spożywa Pan/Pani posiłki o stałych porach dnia? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nie
•
Tak, wszystkie
•
Tak, ale tylko niektóre
47.
Jakiego tłuszczu do smażenia potraw używa Pan/Pani
najczęściej? * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nie stosuje żadnych tłuszczy do
smażenia potraw
•
Stosuje różne tłuszcze
•
Olej roślinny ( w tym oliwę z
oliwek)
48.
•
Margarynę
•
Masło
•
Smalec
Czy słodzi Pan/Pani gorące napoje, np. herbatę, kakao, kawę? *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nie
•
Tak, słodzę jedną łyżeczką cukru
(miodu)
•
Tak, słodzę dwiema lub więcej
łyżeczkami cukru ( miodu)
•
49.
Tak, używam słodzików
Jaką wodę pije Pan/Pani zazwyczaj? * Zaznacz wszystkie
właściwe odpowiedzi.
•
Nie piję wody
•
Piję wodę niegazowaną
•
Piję wodę gazowaną
•
Piję
wodę
z
dodatkami
smakowymi
50.
Ile szklanek płynów ( oprócz kawy) wypija Pan/Pani dziennie *
Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
51.
•
Jedną
•
Więcej niż jedną ale nie więcej niż 5
•
ponad 5 szklanek
Jak często spożywa Pan/Pani żywność (pojada) między
posiłkami? * Zaznacz tylko jedną odpowiedź.
•
Nigdy
•
1-3 razy w miesiącu
•
Raz w tygodniu
•
Kilka razy w tygodniu
•
Raz dziennie
•
kilka razy w ciągu dnia
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Create flashcards