Wyznaczanie energii cząstek α

advertisement
5. WYZNACZANIE ENERGII CZĄSTEK 
Cel ćwiczenia: Wyznaczenie energii cząstek  z pomiaru ich zasięgu w powietrzu.
Zapoznanie się z własnościami jonizacyjnymi cząstek .
Idea pomiaru.
Oddziaływanie promieniowania  z materią przejawia się w oddziaływaniu
elektrycznym lub jądrowym z powłokami elektronowymi atomów lub też ich
jądrami. Oddziaływania te mogą prowadzić do zjawisk, w których następuje
wzbudzenie elektronów, jąder, jonizacja atomów, rozproszenie na atomach i
jądrach, czy reakcje jądrowe. Prawdopodobieństwo zajścia jakiegoś z tych zjawisk
zależy od energii cząstek . Dla cząstek emitowanych przez źródła naturalne
dominuje proces jonizacji atomów. Ilość aktów jonizacji, które zachodzą w czasie
przelotu cząstki w materii jest zależna od ich prędkości.
A więc strata energii cząstki na jednostkę drogi (-dE/dx) nie jest jednakowa.
Zmianę energii na jednostkę drogi cząstki o ładunku Ze wyraża wzór
Bethego-Blocha oparty na mechanice kwantowej:
4 Z 2 e 4
dE =  n e 
 B  dx ,
(1)
me v 2
gdzie ne jest gęstością elektronów w materii, me jest masą elektronu,
v jest prędkością cząstki . B jest stałą hamowania równą:
_
B  Z1  {ln(2me v 2 I )  ln(1   2 )   2 } ,
(2)
_
gdzie I jest średnim potencjałem jonizacji atomów ośrodka,
Z1 jest liczbą porządkową atomów ośrodka rozpraszającego, =v/c.
Wobec innych procesów rozproszeniowych jakim podlegają cząstki  w materii,
zwłaszcza materii niejednorodnej, mimo dominacji procesów jonizacji (np przy
energiach cząstek pochodzących ze źródeł naturalnych), wzory powyższe mają
charakter orientacyjny.
Dokładne dane o stracie energii w procesie jonizacji
atomów ośrodka otrzymujemy w badaniach eksperymentalnych. Ponieważ zasięg
cząstki w materii jest związany z jej początkową energią, wyznaczenie zasięgu jest
równoważne wyznaczeniu energii cząstki, gdy pomiar zasięgu wykonujemy w
ośrodkach o dobrze znanych własnościach rozproszeniowych.
W zadaniu będziemy badali zasięg cząstek  w rozrzedzonym powietrzu.
Przy znanej odległości pomiędzy źródłem i detektorem wyznaczamy ciśnienie, dla którego cząstki
przestają docierać do detektora. Wzrost ciśnienia prowadzi do zwiększenia liczby atomów z jakimi
oddziałuje cząstka na ustalonej jednostkowej drodze (wzrasta ne w (1)). Wzrasta więc również
strata energii na jednostkę drogi. Charakter oddziaływania cząstek  z materią ma charakter
statystyczny. W doświadczeniu należy więc oczekiwać, że zanik ilości cząstek docierających do
detektora w miarę wzrostu ciśnienia nie będzie gwałtowny.
FmedZ5a Wyznaczanie energii cząstek 
1
Przed wejściem do pracowni pobrać odzież ochronną oraz dozymetry osobiste.
Przyrządy:
1. Detektor cząstek  (sonda scyntylacyjna SS)
2. Wzmacniacz z dyskryminatorem progu (W)
3. Przelicznik (licznik impulsów) (P)
4. Zasilacz wysokiego napięcia fotomnożnika sondy (ZWN)
5. Komora z regulowanym ciśnieniem
6. Źródło promieniowania 
MANOMETR
M
SCYNTYLATOR
ŹRÓDŁO cz. 
ZWN
Z1
SS
r
Z2
DO POMPY
W
P
Z1 i Z2 - ZAWORY
Rys.1. Schemat aparatury pomiarowej
Włączanie aparatury:
Włączenie aparatury
1. Zakręcić zawory Z1 i Z2 i włączyć pompę rotacyjną.
2. Włączyć blok zasilania urządzenia pomiarowego ustawiając napięcie zasilania
fotomnożnika sond V0=+1050 V.
3. Włączyć ciągłe zliczanie ilości impulsów dochodzących z sondy.
4. Otwierać powoli zawór Z2 aby usunąć powietrze z komory próżniowej.
Włączenia aparatury dokonać pod nadzorem opiekuna.
Wykonanie zadania.
A. Zmierzyć temperaturę otoczenia (pobrać w tym celu termometr).
B. Ustawić źródło w największej odległości (r=30 cm) od detektora. Po sprawdzeniu działania
układu zliczającego cząstki dochodzące do detektora zakręcić zawór Z2. Następnie
wyłączyć pompę i otworzyć zawór Z1 aby zapowietrzyć pompę.
FmedZ5a Wyznaczanie energii cząstek 
2
C. Zmieniając skokowo ciśnienie za pomocą zaworu Z2 wpuszczać powietrze do komory
próżniowej i rejestrować ilość zliczeń (ilość cząstek dochodzących do detektora łącznie z
tłem zewnętrznym) w wybranym przedziale czasu. Dokonujemy 10 pomiarów zliczeń dla
każdej wartości ciśnienia. W obszarze ciśnień, w którym objawiają się „własności
zasięgowe” cząstek starać się ustalić minimalne skoki ciśnienia.
D. Powtórzyć cykl pomiarowy trzykrotnie dla trzech różnych odległości między źródłem i
detektorem ograniczając się do „obszaru zasięgowego”. Pomiary można wykonać np. dla
odległości między źródłem a detektorem wynoszących kolejno 30cm, 25cm i 20cm lub
przy odległościach zaleconych przez opiekuna zadania.
Uwaga! Przy maksymalnie wysuniętym ramienieniu, na którym umieszczone jest źródło,
odległość między źródłem i detektorem wynosi 32cm.
E. Zapowietrzyć komorę próżniową i zarejestrować 10 razy tło zewnętrzne.
Przedstawienie wyników
a. Wyznaczyć średnie wartości liczby zliczeń cząstek α dla kolejnych wartości ciśnienia i dla
b.
c.
d.
e.
wszystkich wykonanych serii pomiarowych. Za niepewność wyznaczenia wartości średniej
przyjąć (zgodnie z rozkładem Poissona) pierwiastek ze średniej liczby zliczeń. Wyniki
przedstawić w formie graficznej, w postaci wykresu średniej liczby zliczeń N od ciśnienia
p. Na wykresie zazanczyć niepewności wyznaczenia wartości średnich. Można przedstawić
wyniki wszystkich serii pomiarowych na jednym wykresie nie zapominając o dołączeniu
odpowiedniej legendy.
Uwaga! Wyniki przedstawiamy po odjęciu zmierzonego w eksperymencie średniego tła.
Przeliczyć wartości mierzonych ciśnień na odpowiadające im odległości, jakie przebyłyby
cząstki α w powietrzu w warunkach normalnych. Innymi słowy korzystając ze wzoru (3),
należy wyznaczyć równoważne ciśnieniom p odległości R w powietrzu w warunkach
normalnych.
T p
R= 0 
r .
(3)
T p0
p – wartości mierzonych ciśnień,
p0 – ciśnienie powietrza w warunkach normalnych (~760 mmHg = 760 torów),
T – temperatura otoczenia,
T0 – temperatura powietrza w warunkach normalnych (273,15 K),
r – odległość między detektorem i źródłem cząstek α.
Metodą różniczki zupełnej wyznaczyć niepewności obliczonych wartości R.
Na wykresach przedstawić zależności liczby zliczeń cząstek α od odległości R. Zazanczyć
niepewności pomiarowe wyliczone dla wielkości R.
Sporządzić krzywe Bragga. W tym celu wykonać różniczkowanie numeryczne uzyskanych
dN
przebiegów zależności liczby zliczeń cząstek α od odległości (tzn. wyznaczyć 
). Do
dR
uzysaknych wyników dopasować krzywą gaussowską:
 R  R 2 
1
g R   A 
 exp 
.
2 2 
2 

A – stała, R - średni zasięg, σ – parametr opisujący szerokość krzywej.
FmedZ5a Wyznaczanie energii cząstek 
3
Z dopasowanej krzywej odczytać średni zasięg R cząstek α oraz wyliczyć niepewność
wyznaczenia tej wartości.
Średni zasięg cząstek α wyznaczyć dla trzech serii pomiarowych. Wyniki oraz niepewności
pomiarowe przedstawić w formie tabeli.
f. Wyznaczyć zasięg ekstrapolowany cząstek α. W tym celu wykonać całkowanie
numeryczne krzywej Bragga dopasowanej przebiegiem gaussowskim, tzn. wyznaczyć
f R    g R dR .
W punkcie R równym wartości średniej zasięgu ( R  R ) wyznaczyć styczną do uzyskanej
f R  R   f R  R 
R  R  , gdzie ΔR jest
krzywej, tzn. wyznaczyć S R   f R  
2R
przedziałem zmienności wartości R w otoczneniu R . Z przecięcia stycznej S(R) z osią
odciętych wyznaczyć zasięg ekstrapolowany.
g. Z wyliczonych średnich zasięgów R wyznaczyć średnią energię cząstek α. Należy w tym
celu wykorzystać podaną postać graficzną zależności zasięgu od energii cząstek (str. 5 i 6
instrukcji zadania). Energię cząstek można również wyznaczyć korzystając ze wzoru (4),
podanego poniżej, gdy zasięg cząstek w warunkach normalnych będzie w przedziale
0.1 cm < R < 7 cm.
E[ MeV ]  4.173  R 0.452  2.055  (1.0  e9.714R ),
(R [cm]).
(4)
Uwaga! W końcowych obliczeniach należy uwzględnić, że strata energii cząstek w źródle i
detektorze odpowiada zasięgowi równemu 0,3cm (tzn. do wyznaczonych wartości
średniego zasięgu i zasięgu ekstrapolowanego należy dodać wartość 0,3cm)
Wymagane wiadomości
1. Oddziaływanie cząstek  z materią.
2. Detekcja cząstek .
3. Różniczkowanie i całkowanie numeryczne z równym i różnym krokiem.
4. Wielkości i jednostki stosowane w ochronie radiologicznej (aktywność, dawka
ekspozycyjna, dawka pochłonięta, równoważnik dawki, dopuszczalne dawki
napromieniowania).
Literatura
1. A. Strzałkowski, Wstęp do fizyki jądra atomowego,
Sz. Szczeniowski, Fizyka doświadczalna, cz. V, 2, Fizyka jądrowa.
A. Strzałkowski, A. Śliżyński, Matematyczne metody opracowania wyników pomiarów.
A. Z. Hrynkiewicz, Człowiek i promieniowanie jonizujące, PWN, Warszawa 2001.
2. J. Araminowicz i inni, Laboratorium fizyki jądrowej, roz. 8, pt 8.21 (odbitka kserograficzna).
3. T. Hilczer, Ćwiczenia z fizyki jądrowej, roz. 4 (odbitka kserograficzna).
4. Odbitka kserograficzna, fragment publikacji: B. Gostkowska, Wielkości,
jednostki i obliczenia stosowane w ochronie radiologicznej, CLOR, Warszawa 1991.
FmedZ5a Wyznaczanie energii cząstek 
4
Średni zasięg cząstek  w suchym powietrzu o temperaturze 288.15 K
i ciśnieniu normalnym w zależności od energii cząstek
(Zkres energii cząstek  0 - 8.0 MeV)
7.5
7.0
6.5
6.0
5.5
5.0
ZASIÊG (cm)
4.5
4.0
3.5
3.0
2.5
2.0
1.5
1.0
0.5
0.0
0.0
0.5
1.0
1.5
2.0
2.5
3.0
3.5
4.0
4.5
5.0
5.5
6.0
6.5
7.0
7.5
8.0
ENERGIA (MeV)
FmedZ5a Wyznaczanie energii cząstek 
5
Średni zasięg cząstek  w suchym powietrzu o temperaturze 288.15 K
i ciśnieniu normalnym w zależności od energii cząstek
(Zkres energii cząstek  4.0 - 8.0 MeV)
7.5
7.0
6.5
6.0
ZASIĘG (cm)
5.5
5.0
4.5
4.0
3.5
3.0
2.5
2.0
4.0
4.5
5.0
5.5
6.0
6.5
7.0
7.5
8.0
ENERGIA (MeV)
FmedZ5a Wyznaczanie energii cząstek 
6
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

Create flashcards