Choroby roślin Choroba roślin jest to długotrwałe

advertisement
Choroby roślin
Choroba roślin jest to długotrwałe zakłócenie funkcji życiowych roślin, przejawiające
się morfologicznymi, anatomicznymi i fizjologicznymi zmianami w ich wyglądzie i
uniemożliwiające ich normalny wzrost i rozwój.
Choroba jest procesem patologicznym przyczyniającym się do obniżenia ilości oraz
jakości plonów roślin uprawnych oraz przechowywanych produktów spożywczych.
Wielkość straconego plonu może wynosić nawet 12-14% w skali globalnej. Bardzo często
w przypadku występowania chorób dochodzi do skażenia produktów roślinnych
mikotoksynami, np. trichotecenami, aflatoksynami i patuliną. Są to substancje
rakotwórcze, dlatego ich obecność w produktach spożywczych oraz paszy jest szkodliwa
dla zdrowia ludzi i zwierząt.
Na przebieg chorób roślin w największym stopniu wpływają warunki pogodowe, głównie
temperatura i wilgotność powietrza, ponieważ decydują o ich występowaniu i stopniu
nasilenia. W warunkach współczesnego, intensywnego rolnictwa występowanie chorób
wpływa na zwiększenie kosztów ochrony roślin.
Choroby roślin są wywołane przez czynniki zewnętrzne nazywane czynnikami
chorobotwórczymi, które dzieli się na:
 nieorganiczne (abiotyczne, fizjologiczne, niepasożytnicze), do których należą
nieożywione elementy środowiska wywołujące choroby nieinfekcyjne;
 organiczne (biotyczne, pasożytnicze), do których należą żywe organizmy
wywołujące choroby infekcyjne.
Objawy chorobowe
Objawy chorobowe (symptomy chorobowe) są to zmiany zaistniałe w organizmie
rośliny wywołane przez czynniki chorobotwórcze.
Objawy te pojawiają się na roślinach w wyniku oddziaływania patogena. Mogą one być
różne, w zależności od rodzaju czynnika chorobotwórczego, natomiast ten sam patogen
może powodować na poszczególnych organach roślin różne objawy.
Objawy chorobowe mogą być zewnętrzne, widoczne na roślinie, i wewnętrzne wewnątrz rośliny, o charakterze mikroskopowym, np. zmiany w strukturze komórek, lub
makroskopowym, np. przebarwianie całych tkanek, gnicie. Znaczny wpływ na
kształtowanie się i natężenie objawów chorobowych mają warunki zewnętrzne, głównie
temperatura i wilgotność powietrza, które decydują o przebiegu całej choroby.
Objawy chorobowe dzielimy na: właściwe - odnoszące się do chorej rośliny lub jej tkanek
- oraz tzw. oznaki etiologiczne, będące różnymi stadiami chorobowymi patogena
występującego na roślinach uprawnych. Objawy chorobowe dzielą się na następujące
grupy:
 więdnięcia
 zmiany zabarwienia
 obumieranie tkanek
 wydzieliny
 zniekształcenia
 narośle
 rany
 oznaki etiologiczne.
□
Więdnięcie jest wynikiem zakłócenia bilansu wodnego, szczególnie w okresach
suszy, lub porażenia przez patogeny, powodujące zgorzele i zgnilizny, i wpływające na
pracę systemu korzeniowego roślin (zakłócanie w pobieraniu wody i składników
pokarmowych z gleby). Mogą mieć charakter przejściowy lub trwały.
□
Zmiany zabarwienia są to wszelkie odchylenia od typowego zabarwienia rośliny
lub jej części (liści, łodyg). Najczęściej są to różnego rodzaju plamistości, np. chlorozy,
żółtaczki i czerwienienie organów roślinnych. Pozwalają one na wstępne zdiagnozowanie
choroby. W praktyce rolniczej ważny jest kształt oraz wielkość pojawiających się plam.
□
Obumieranie tkanek to nekrozy, zgnilizny, zrakowacenia oraz mumie. Nekrozy
polegają na obumieraniu komórek, tkanek, całych roślin lub ich części (liście, łodygi,
pączki, kwiaty). Powstające w ich wyniku plamy są najczęściej brunatne, a obumarła
tkanka często zasycha i się wykrusza. Objawy te są wywoływane przez wirusy, bakterie
oraz grzyby, np. patogen powodujący zarazę ziemniaczaną. Zgnilizny towarzyszą
nekrozom, a powstają w wyniku rozkładu tkanek i ich gnicia. Wywoływane są przez
grzyby lub bakterie. Mogą być suche lub mokre. Zrakowacenia są to nekrozy kory i
powstają głównie na drzewach. Mumie są to obsuszone pozostałości owoców pestkowych
i ziarnkowych obrośnięte grzybnią.
□
Wydzieliny są to płynne substancje (śluz, żywica, guma) wydzielane na zewnątrz
rośliny w wyniku porażenia przez bakterie i grzyby.
□
Zniekształcenia są to zmiany pokroju rośliny. Należą do nich skarłowacenia roślin,
skręcenia pędów, krzaczastość oraz zwijanie się lub kędzierzawienie liści.
□
Narośle powstają na częściach podziemnych roślin (bulwy, korzenie) w wyniku
nadmiernego wzrostu porażonych tkanek, uszkodzeń mechanicznych czy spowodowanych
przez zwierzęta.
□
Rany są to zniekształcenia tkanki okrywającej. Są wywoływane przez człowieka,
zwierzęta (czynniki biotyczne) oraz przez wiatry, grady, mrozy (czynniki abiotyczne) i w
dużej mierze ułatwiają zakażenie roślin.
□
Oznaki etiologiczne pomagają w identyfikacji chorób. Są to różnego rodzaju
skupiska patogena pojawiające się na roślinach lub jej częściach, np. roszenie i wycieki
przy chorobach bakteryjnych, naloty grzybni (np. biały mączysty nalot mączniaka
prawdziwego), skupiska zarodników czy owocniki przy chorobach pochodzenia
grzybowego.
Czynniki chorobotwórcze infekcyjne
Choroby roślin są wywołane przez patogeny, czyli wszystkie organizmy żyjące na innych
organizmach żywych i powodujące u nich procesy chorobowe. Patogeny porażają rośliny,
przenikają do tkanek i żyją ich kosztem. Zaburzają przebieg procesów życiowych
zachodzących w roślinach (oddychanie, fotosyntezę, pobieranie wody, transpirację). Do
najczęściej spotykanych sprawców chorób roślin należą:
 wirusy
 bakterie
 grzyby
 pasożytnicze rośliny nasienne.
Wśród czynników patogenicznych największe znaczenie mają: wirusy, bakterie i grzyby.
Patogeny roślin są to przeważnie pasożyty, czyli organizmy, które żyją kosztem innego
organizmu, nic mu w zamian nie dając. Wyróżnia się następujące grupy pasożytów roślin:
 pasożyty obligatoryjne (bezwzględne) - rozwijają się tylko na żywych
organizmach, np. grzyby rdzawnikowe, mączniaki prawdziwe, grzyby powodujące
kiłę kapusty czy raka ziemniaka, oraz wszystkie wirusy; wnikają do roślin przez
nieuszkodzoną tkankę, a także naturalne otwory;
 pasożyty fakultatywne (okolicznościowe) - saprofity (organizmy cudzożywne
rozwijające się na martwym podłożu), które tylko w sprzyjających warunkach są
pasożytami i porażają rośliny uprawne; najczęściej ich objawami chorobotwórczymi
przez nie wywołanymi są nekrozy; reprezentowane są głównie przez grzyby
chorobotwórcze, np. grzyb powodujący szarą pleśń, zgorzel siewek; do infekcji
dochodzi najczęściej przez różnego rodzaju skaleczenia (rany) roślin;
 saprofity fakultatywne (okolicznościowe) - patogeny, które tylko w pewnych
określonych warunkach żyją w glebie lub na resztkach pożniwnych jako saprofity,
np. grzyb powodujący parcha jabłoni;
 saprofity
obligatoryjne (bezwzględne) - organizmy (grzyby i bakterie)
odżywiające się wyłącznie martwą substancją organiczną i dlatego nie są
patogenami roślin uprawnych.
Patogeny roślin uprawnych, pod względem rodzaju żywiciela, dzielimy na:
 monofagiczne - porażające tylko jeden gatunek roślin, do których należą przeważnie
pasożyty bezwzględne, np. rdze, mączniaki prawdziwe, parch jabłoni
 polifagiczne - porażające kilka gatunków roślin; są to najczęściej pasożyty
okolicznościowe, np. grzyby z rodzaju Fusarium, szara pleśń.
□
Wirusy są to czynniki chorobotwórcze bardzo małej wielkości, bez własnej
przemiany materii, które namnażają się jedynie w żywych komórkach. Wirusy mają różny
kształt (nitkowate lub pałeczkowate) i wielkość (600 - 1000 nm), a zbudowane są z
aminokwasów. Powodują choroby wirusowe, tzw. wirozy. W świecie roślin występują
powszechnie, głównie na roślinach z rodziny psiankowatych (ziemniak, pomidor, tytoń),
ale również na roślinach z rodziny komosowatych (burak cukrowy), motylkowatych
(fasola, groch) czy kapustowatych (rzepak, rzepa). Szkodliwość ich jest bardzo duża,
szczególnie dla roślin rozmnażających się wegetatywnie, np. ziemniaka. U ziemniaka
można obserwować również wirozy wtórne, które charakteryzują się ostrzejszym
przebiegiem, a pojawiają się na roślinach wyrosłych z zakażonych (zawirusowanych)
bulw. Dlatego bardzo ważne w zapobieganiu chorób powodowanych przez wirusy jest
przestrzeganie wymiany materiału sadzeniakowego. Do najgroźniejszych chorób
pochodzenia wirusowego o dużym znaczeniu gospodarczym należą:
 smugowatość ziemniaka
 liściozwój ziemniaka
 mozaika kędzierzawa i łagodna ziemniaka
 żółtaczka buraka
 mozaika buraka
 kędzierzawka płaszczyńcowa buraka.
Objawy chorób wirusowych występują przede wszystkim na liściach, a niekiedy na
łodygach, kwiatach i owocach. Najczęściej polegają na zmianach w zabarwieniu roślin,
rzadziej zaburzeniach wzrostu czy powodowaniu nekroz. Do podstawowych objawów
chorób wirusowych należą:
 mozaiki - kiedy na liściach obserwujemy jasnozielone lub żółtawe plamy powstałe
w wyniku zanikania chlorofilu (np. mozaika kędzierzawa ziemniaka, mozaika
pomidora), ale również zaliczamy do nich rozjaśnienia czy otaśmienia nerwów i
plamistości pierścieniowe;
 zaburzenia we wzroście roślin - kiedy obserwujemy zmiany w wyglądzie i pokroju
roślin, np. karłowatość, liściozwój, kędzierzawienie liści czy nitkowatość;
 nekrozy - bardzo powszechne, występują w postaci brunatnych plam czy smug na
liściach, łodygach, np. smugowatość ziemniaka.
Charakterystyka niektórych chorób pochodzenia wirusowego ziemniaka
Choroba
Objawy chorobowe
jasno i ciemnozielone nieregularne plamy na młodych liściach (mozaika),
Smugowatość
następnie brunatnienie nerwów starszych liści. Powierzchnia liści ulega
ziemniaka
pomarszczeniu, a brzegi zwijają się w dół. Obserwujemy stopniowe
zamieranie liści na roślinach.
objawy występują na liściach, które zwijają się wzdłuż nerwu głównego, są
Liściozwój ziemniaka
łamliwe i szeleszczą. U roślin wyrosłych z zakażonych bulw dolne liście
zwijają się, a rośliny są skarłowaciałe i chlorotyczne. Obserwujemy
drobnienie bulw, a plon spada ok. 20-90%.
Mozaika kędzierzawa i zmiany barwy, mozaika oraz deformacje liści (zwijanie się liści wzdłuż
łagodna ziemniaka nerwu głównego).
rozjaśnienia i żółknięcie nerwów młodych liści; chlorozy i żółknięcie
Żółtaczka buraka
starszych liści; brunatne plamy na całkowice żółtych liściach; obniżenie
plonu o ok. 20-30%.
Mozaika buraka
Kędzierzawka
rozjaśnienia nerwów na młodych liściach; mozaika (jasnozielone lub żółte
plamy) na liściach, pofałdowanie brzegów liści.
rozjaśnienia nerwów na młodych liściach; kędzierzawienie liści.
płaszczyńcowa buraka
W okresie wegetacji roślin wirusy mogą rozprzestrzeniać się różnymi drogami, a do
zakażenia (infekcji) roślin dochodzi jedynie w sposób bierny, najczęściej przez
uszkodzenia mechaniczne lub przez wektory.
Do najbardziej znanych sposobów przenoszenia się wirusów należą:
 mechaniczne, z sokiem roślin - poprzez stykanie się roślin zdrowych i chorych,
najczęściej w trakcie pielęgnacji łanów
 poprzez narządy wegetatywne roślin - np. bulwy (ziemniak), kłącza, cebule
 przez nasiona i pyłek (bardzo rzadko)
 przez wektory (zwierzęta lub rośliny) - organizmy przenoszące patogeny z roślin
chorych na zdrowe; jest to najpowszechniejszy sposób przenoszenia wirusów,
najczęściej przez owady o aparacie gębowym kłująco-ssącym (mszyce), a także
przez nicienie, roztocza i grzyby.
Zwalczanie chorób wirusowych polega na szeroko rozumianej profilaktyce (działania i
metody prewencyjne), czyli np. niszczeniu źródeł infekcji, stosowaniu zdrowego materiału
siewnego lub sadzeniakowego, zwalczaniu wektorów, za pomocą których przenoszone są
wirusy, oraz hodowli odmian odpornych, np. ziemniaka czy grochu. Do metod
ograniczania występowania wirusów należą:

niedopuszczenie do występowania wirusa na danym terenie - głównie inspekcja
(lustracja pól) i kwarantanna

ochrona przed infekcją poprzez uprawę odmian odpornych na wirusa i wektora czy
wykorzystanie roślin transgenicznych

eliminowanie źródeł porażenia: niszczenie odpadów roślinnych, eliminowanie
alternatywnych żywicieli, usuwanie chorych roślin

unikanie wirusa: odpowiedni termin siewu, gęstość siewu, izolacja przestrzenna

ograniczenie
rozprzestrzeniania:
eliminacje
wektorów
(insektycydy,
folie
fotoselektywne), ograniczenie upraw, eliminacja wirusów z roślin wieloletnich
(termoterapia, chemioterapia, kultury tkankowe).
□
Bakterie są to proste organizmy jednokomórkowe, które rozmnażają się bardzo
szybko przez podziały komórek i powodują wiele groźnych chorób roślin. Choroby te
nazywamy bakteriozami. Występują mniej licznie, ale szybko się rozprzestrzeniają i są
trudniejsze do zdiagnozowania i zwalczania w porównaniu z chorobami pochodzenia
grzybowego.
Bakterie patogeniczne są to względne saprofity (okolicznościowe), a zalicza się do nich:
 mikoplazmy tzw. (OMP) - organizmy mikoplazmopodobne,
 spiroplazmy,
 riketsje,
 bakterie właściwe,
 promieniowce.
Wśród patogenów roślin największe znaczenie mają bakterie właściwe. Przeżywają one w
materiale rozmnożeniowym (nasiona, bulwy) lub w glebie, w resztkach roślinnych, w
owadach oraz w żywych roślinach, stanowiąc pierwotne źródło infekcji. Do tkanek roślin
wnikają jedynie przez naturalne otwory lub zranienia.
Bakterie wywołują różnorodne objawy chorobowe właściwe oraz oznaki etiologiczne
(gęste wycieki), a najczęściej są to:

więdnięcia roślin - bakterie rozwijające się w naczyniach powodują zaburzenia w
transporcie wody;

narośla - guzy, które powstają na korzeniach czy pniach drzew wskutek podziału
komórek;

zgnilizny - będące wynikiem rozpadu tkanki miękiszowej porażonych roślin,
najczęściej widoczne są na porażonych bulwach, korzeniach i cebulach, a także na
grubych liściach i łodygach;

plamistości - pojawiają się głównie na liściach, np. plamistość liści ogórka;

zgorzele - zamieranie zainfekowanych części roślin, są to jedne z najgroźniejszych
objawów bakterioz.
Bakterie najczęściej są przyczynami więdnięcia i gnicia świeżych owoców i warzyw po
zbiorach. Pospolite choroby pochodzenia bakteryjnego ziemniaka i ich objawy chorobowe
zamieszczono w tabeli.
Charakterystyka niektórych chorób roślin pochodzenia bakteryjnego
Choroba
Objawy chorobowe
żółknięcie liści na młodych i starych pędach roślin; liście zwijają się i
Czarna nóżka i mokra więdną, a pędy podziemne czernieją i gniją; chore łodygi urywają się przy
zgnilizna bulw
ziemniaka
wyjmowaniu z ziemi, a na ich powierzchni pojawia się śluz; mokra zgnilizna
najczęściej występuje w czasie przechowywania i obejmuje całe bulwy lub
ich części
Bakterioza
pierścieniowa
ziemniaka
latem tkanka między nerwami żółknie, a następnie więdnie; na przekroju
bulwy widać żółtawe zabarwienie pierścieni naczyniowych, z których
wycieka śluz
Do bakterioz o mniejszym znaczeniu gospodarczym należą:
 parch zwykły ziemniaka
 bakteryjna zgnilizna śluzowa buraka
 parch zwykły i pierścieniowy buraka.
Choroby te występują w Polsce sporadycznie.
Choroby bakteryjne rozprzestrzeniają się na wiele różnych sposobów:
 z nasionami - np. bakterioza obwódkowa fasoli, kanciasta plamistość ogórka
 z prądami powietrza - np. zaraza ogniowa
 z wodą - np. rosa, krople deszczu
 przez zwierzęta - głównie owady, ale również ptaki, które przenoszą bakterię
wywołującą zarazę ogniową
 przez człowieka - np. w trakcie wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych przy
nieprzestrzeganiu higieny sprzętu rolniczego.
W ochronie roślin przed chorobami bakteryjnymi podstawą ich ograniczania jest
prewencja. Zabiegi profilaktyczne polegają przede wszystkim na: niszczeniu źródeł
infekcji, zapobieganiu rozprzestrzeniania się bakterii, wykorzystaniu zdrowego materiału
rozmnożeniowego i w miarę możliwości odmian odpornych. Ważne jest również
zachowanie odpowiednich warunków higieny w czasie pielęgnacji roślin.
□
Grzyby mają wśród patogenów roślin największe znaczenie gospodarcze. Są to
organizmy cudzożywne, nie zawierające chlorofilu, które mogą rozwijać się zarówno na
żywych roślinach, jak i na martwych częściach roślin. Są więc pasożytami lub saprofitami.
Mogą również żyć w symbiozie z innymi organizmami (mikoryza) i wtedy należą do
organizmów pożytecznych.
Grzyby występują powszechnie i powodują ok. 80 tysięcy chorób tzw. mikoz, co stanowi
ok. 85% wszystkich chorób zakaźnych. Porażają wszystkie części roślin, zarówno
nadziemne, jak i podziemne. Ich szkodliwość polega również na pogarszaniu jakości
uzyskiwanych produktów roślinnych, ponieważ w trakcie rozkładu tkanek żywiciela
produkują toksyny (mikotoksyny), które bardzo często mają właściwości chorobotwórcze
dla organizmów stałocieplnych (ssaków), np. są rakotwórcze. Mikotoksyny mogą być
produkowane przez grzyby patogeniczne, porażające rośliny, oraz saprofityczne,
występujące na produktach roślinnych i zwierzęcych. Znaleźć je można w tkankach
porażonych roślin, w resztkach pożniwnych, w glebie, w produktach roślinnych (ziarno
zbóż i przetwory zbożowe) oraz produktach pochodzenia zwierzęcego. Do najbardziej
znanych mikotoksyn należą: aflatoksyny produkowane przez grzyby z rodzaju Aspergillus,
patulina, wytwarzana przez grzyby z rodzaju Pénicillium, oraz trichoteceny wytwarzane
przez grzyby z rodzaju Fusarium.
Organizm grzyba stanowi wegetatywna grzybnia, za pomocą której pobierane są
substancje pokarmowe (węglowodany) z żywych roślin. Z grzybni, w wyniku
rozmnażania bezpłciowego, powstają zarodniki (np. oidia, zarodniki konidialne).
Rozmnażanie wegetatywne przebiega również poprzez fragmentację strzępek grzybni czy
pączkowanie. Grzyby mogą również rozmnażać się generatywnie, co ma miejsce przeważnie pod koniec okresu wegetacji. Powstają wtedy formy przetrwal- nikowe, takie jak:
sklerocja, piknidia i kleistotecja. Natomiast w ciągu okresu wegetacji grzyby wielokrotnie
wytwarzają zarodniki i przechodzą kolejne stadia rozwojowe niekiedy na więcej niż jednej
roślinie, np. rdze na zbożu i berberysie. Rozmnażanie wegetatywne pozwala na szybki
wzrost grzyba i rozwój choroby.
Występowanie i pojawianie się chorób grzybowych zależy od przebiegu warunków
pogodowych. Wyższa temperatura powietrza (20-30°C) oraz znaczna wilgotność
przyczyniają się do rozwoju mączniaków prawdziwych. Natomiast niższe temperatury i
duża wilgotność powodują występowanie zarazy ziemniaczanej lub mączniaka
rzekomego.
Grzyby obejmują liczne gromady, z których dwie wywołują mikozy: śluzorośla
pasożytnicze (parch prószysty ziemniaka) oraz grzyby właściwe. Grzyby patogeniczne
należą najczęściej do gromady grzybów właściwych, do których zalicza się:
 grzyby biczykowate - wywołujące choroby takie jak: zgorzele siewek, rak
ziemniaka, zaraza ziemniaczana, mączniaki rzekome;
 grzyby sprzężniowe - powodujące zgniliznę owoców i warzyw;
 grzyby workowce - powodujące zgorzel podstawy źdźbła, sporysz, parch jabłoni,
szarą pleśń;
 grzyby podstawczaki - powodujące rdze, głownie;
 grzyby niedoskonałe - powodujące mączniaki prawdziwe, antraknozy, askochytozy,
septoriozy.
Wśród sprawców chorób roślin najliczniejsze są workowce, podstawczaki i grzyby
niedoskonałe. Grzyby workowce wspólnie z grzybami niedoskonałymi stanowią ponad
60% poznanych gatunków grzybów, a razem z podstawczakami i grzybami
niedoskonałymi zaliczane są do tzw. grzybów wyższych.
Do najgroźniejszych chorób grzybowych roślin uprawnych zalicza się: choroby siewek,
podstawy źdźbła, kłosów i korzeni zbóż, fuzariozy, rdze, głownie, śniecie, mączniaki
prawdziwe i rzekome, zarazę i rizoktoniozę ziemniaka.
Choroby siewek, podstawy źdźbła, kłosów i korzeni (tzw. choroby podsuszkowe) kompleks chorób: zgorzeli podstawy źdźbła, fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i
korzeni, łamliwości źdźbła oraz ostrej plamistości oczkowej.
Łamliwość źdźbła zbóż
Choroby te są wywoływane przez różne grzyby patogeniczne. Porażają, w zależności od
warunków pogodowych, od 8 do 14% źdźbeł pszenicy ozimej. Powodują niszczenie
podstawy pędów i korzeni, zakłócenia w pobieraniu i transporcie wody i składników
pokarmowych. Straty w plonie roślin mogą wynosić nawet do 50%.
Grzyby z rodzaju Fuzarium powodują fuzariozy siewek prowadzące do zamierania
siewek, a także porażają kłosy (fuzariozy kłosów), przez co obniżają jakość ziarna
(obecność mikotoksyn).
Mączniaki prawdziwe - patogeny, pasożyty bezwzględne powodujące te choroby są
szeroko rozpowszechnione.
Mączniak prawdziwy zbóż i traw
Mogą porażać różne gatunki roślin. Objawy chorobowe są widoczne na całych roślinach
lub ich częściach w postaci białego nalotu bardzo często z czarnymi punkcikami
(owocnikami) grzyba w środku. Zakażają rośliny w szerokim zakresie temperatury i
wilgotności. Uszkodzenia obejmują nawet do 30% źdźbeł zbóż. Wpływają na obniżenie
dorodności ziarna zbóż.
Mączniaki rzekome - grzyby te należą do pasożytów bezwzględnych. Porażają głównie
liście, łodygi i owoce roślin. Szkodliwość ich polega na powszechnym występowaniu i
bardzo szybkim rozwoju choroby, szczególnie w warunkach wysokiej wilgotności
powietrza.
Zaraza ziemniaka - jedna z najgroźniejszych chorób ziemniaka, pomidora i innych
gatunków z rodziny psiankowatych.
Zaraza ziemniaka
Występuje powszechnie i powoduje porażenia do 42% roślin.
Przyczynia się do spadku plonu oraz pogorszenia jego jakości (porażenie bulw). Straty w
plonie, w zależności od warunków pogodowych, mogą wynosić nawet do 20%.
Rizoktonioza ziemniaka - patogeny wywołują następujące objawy chorobowe:
ospowatość bulw, zgniliznę kiełków i próchnienie podstawy łodygi. Największe szkody
powoduje zgnilizna kiełków. Nasilenie choroby zależy od warunków środowiska w czasie
od posadzenia bulw do zbioru. Wpływa przede wszystkim na obniżenie plonu bulw w
następstwie zniekształceń, zdrobnienia oraz zanieczyszczenia sklerocjami grzyba.
Grzyby wnikają do zdrowej tkanki przez naturalne otwory, rany (miejsca uszkodzone) lub
bezpośrednio
przez nieuszkodzoną tkankę okrywającą. Objawy chorobowe są
zróżnicowane i mogą występować na wszystkich częściach roślin. Najczęściej spotykane
choroby pochodzenia grzybowego roślin uprawnych i ich objawy chorobowe przedstawiono w tabeli.
Charakterystyka ważniejszych chorób pochodzenia grzybowego
zbóż, ziemniaka, buraka cukrowego i rzepaku
Roślina
Choroba
mączniak prawdziwy
zbóż i traw
Objawy chorobowe
białoszary nalot na liściach, pochwach liściowych,
źdźbłach i kłosach; liście żółkną i zamierają; na
nalocie widoczne drobne, czarne punkty
septorioza plew
brunatne plamy na liściach, źdźbłach i kłosach;
pszenicy
żółkniecie i zasychanie liści
zgorzel podstawy
czernienie podstawy źdźbła, opilśń; słaby wzrost i
źdźbła
niedorozwój roślin
brunatne, dwubarwne plamy, okrągłe lub eliptyczne,
Zboża
łamliwość podstawy
na dolnych międzywęźlach źdźbła; porażone części
źdźbła
pędu gniją, a pędy łamią się; chore pędy
przedwcześnie bieleją i zamierają
brunatnienie kiełkowi korzeni; pleśń śniegowa;jasno-
fuzariozy siewek i
kłosów
różowy nalot na roślinach; na pędach u podstawy
źdźbła widoczne brązowe smugi; zamieranie roślin
oraz żółte lub białe zabarwienie roślin po
wykłoszeniu, czarne plamy na plewach i plewkach
rdze zbóż
rdzawobrunatne, żółte Lub czarne, drobne brodawki
pojawiające się na górnej stronie blaszek Liściowych
rozległe, brunatne, wilgotne plamy na liściach, na
zaraza ziemniaka
zagłębione, szare plamy
Ziemniak
rizoktonioza
ospowatość bulw, gnicie kiełków, próchnienie
ziemniaka
podstawy łodygi
zgorzel siewek buraka
Burak
cukrowy
dolnej stronie blaszek biały nalot; na bulwach
czernienie i przewężenie szyjki korzeniowej,
zamieranie siewek
na liściach występują szare plamki z czerwoną
chwościk buraka
obwódką; całe liście lub ich fragmenty żółkną i
zamierają
Rzepak
czerń krzyżowych
zgorzel siewek; na liścieniach i liściach widoczne
czarno- brunatne plamy
Grzyby, podobnie jak bakterie, rozprzestrzeniają się przez:
 powietrze (anemochoria) - np. zarodniki rdzy mogą być przenoszone nawet na
odległości do 2000 km i stanowić źródło infekcji;
 wodę (hydrochoria) - padające deszcze zmywają z liści zarodniki grzybów, które
mogą porażać inne części roślin lub przenikają do gleby i będą stanowić źródła
kolejnych infekcji;
 zwierzęta (zoochoria) - owady przenoszą zarodniki grzybów na powierzchni swoich
ciał, np. muchówki;
 człowieka (antropochoria) - w trakcie wykonywania prac pielęgnacyjnych w łanach
roślin lub przy obrocie materiałem siewnym, np. głownie zbóż, rak i parch
prószysty ziemniaka.
W ochronie roślin przed grzybami w dużo większym stopniu niż w zwalczaniu wiroz i
bakterioz decydujące znaczenie ma łączne stosowanie różnych dostępnych metod, np.:
agrotechnicznych (niszczenie źródeł infekcji, ograniczenie kontaktu roślin uprawnych z
innymi porażonymi roślinami oraz stworzenie warunków utrudniających infekcje i rozwój
choroby) i chemicznych, stosowanych prewencyjnie i interwencyjnie, których udział w
ochronie roślin stanowi 80-85%.
W czasie wegetacji rośliny uprawne mogą być porażane przez różne czynniki
patogeniczne powodujące choroby. W tabeli przedstawiono najgroźniejsze choroby
infekcyjne roślin uprawnych.
Ważniejsze choroby roślin uprawnych
Nazwa choroby
Czynnik
chorobotwórczy
Porażane rośliny i części roślin
Zgorzel podstawy
głównie pszenica i jęczmień - część podziemna,
grzyby workowce
źdźbła
owies mało podatny - część podziemna
Łamliwość źdźbła
grzyby workowce
zboża ozime - część podziemna
zbóż i traw
Fuzarioza zbóż grzyby niedoskonałe
wszystkie gatunki zbóż - siewki i kłosy
Żółta karłowatość
jęczmień, pszenica, owies, różne gatunki traw wirus
jęczmienia
części nadziemne
Mączniak
prawdziwy zbóż i grzyby workowce
zboża, trawy - części nadziemne
traw
Rdze zbóż
grzyby podstawczaki wszystkie gatunki zbóż - części nadziemne
Głownie i śniecie
jęczmień, pszenica, owies, kukurydza, żyto,
grzyby podstawczaki
zbóż
proso - części nadziemne
Sporysz zbóż i traw grzyby workowce
głównie żyto - części nadziemne
Septorioza plew
grzyby workowce
pszenica - części nadziemne
pszenicy
Czarna nóżka i
mokra zgnilizna
bakteria
ziemniak - pędy nadziemne i podziemne, bulwy
bulw ziemniaka
Parch zwykły
bakteria
bulwy ziemniaka
ziemniaka
Parch prószysty
grzyby śluzorośla
bulwy ziemniaka
ziemniaka
pasożytnicze
Smugowatość
ziemniak, pomidor, tytoń i inne rośliny
wirus
ziemniaka
psiankowate - części nadziemne
Liściozwój
wirus
głównie ziemniak - części nadziemne
ziemniaka
Mozaika
kędzierzawa
wirus M
ziemniak, pomidor - części nadziemne
ziemniaka
ziemniak, pomidor - części nadziemne, owoce,
Zaraza ziemniaka grzyby biczykowate
bulwy
Rizoktonioza
grzyby podstawczaki
ziemniak - części nadziemne, bulwy
ziemniaka
Zgorzel siewek
grzyby niedoskonałe
siewki buraka
buraka
Rizomania
wirus
korzeń buraka
Mozaika buraka
wirus
liście buraka
Żółtaczka buraka
wirus
liście buraka
Kędzierzawka
płaszczyńcowa
wirus
liście buraka
buraka
grzyby śluzorośla
kapusta, gorczyca; rzepak i rzepik - średnio
Kiła kapusty
pasożytnicze
wrażliwe; korzenie kapustowatych
Mozaika roślin
wirus
rzepak, kapusta, brukiew, rzepa - liście
krzyżowych
Czerń krzyżowych grzyby niedoskonałe
rośliny kapustowate - liście, łuszczyny,
Ostra mozaika
wirus
bób, koniczyna, bobik, groch
bobiku
Zwykła mozaika
wirus
groch, fasola, bobik, łubin, koniczyna
grochu
Właściwa mozaika
wirus
bobik, bób, groch, wyka
bobiku
Mączniaki rzekome grzyby biczykowate
Rdze roślin
grzyby podstawczaki
motylkowatych
Askochytozy
grzyby niedoskonałe
lucerna, groch - części nadziemne
motylkowate - części nadziemne
groch, bobik - części nadziemne
Czynniki chorobotwórcze nieinfekcyjne
Nieorganiczne czynniki chorobotwórcze dzielą się na:
czynniki atmosferyczne, np. temperatura, wilgotność powietrza, opady, światło, grad,
zanieczyszczenie atmosfery; czynniki glebowe, np. niedobór lub nadmiar wody, niedobór
lub nadmiar składników pokarmowych, niewłaściwy odczyn gleby, nieodpowiednia
temperatura gleby; substancje chemiczne występujące w powietrzu, wodzie i glebie, które
wpływają na rośliny uprawne; błędy agrotechniczne.
Prawidłowy wzrost i rozwój roślin uprawnych zależy od warunków siedliska. Niekiedy
zmiana jednego z czynników może powodować choroby roślin.
Temperatura powietrza, zarówno za wysoka, jak i za niska, może powodować uszkodzenia
roślin uprawnych, np. przemarzanie liści, kwiatów (mrozy i przymrozki). Zbyt duża
wilgotność powietrza przyczynia się do rozprzestrzeniania i rozwoju chorób głównie,
pochodzenia grzybowego, w łanie roślin uprawnych. Niedobór światła powoduje etiolację
(wydłużanie się) roślin. Wybiegnięte rośliny gorzej się rozwijają, ich łodygi są zbyt
cienkie i może dochodzić do wylęgania. Zbyt silny wiatr czy grad powodują u roślin
szereg uszkodzeń mechanicznych wpływających bezpośrednio lub pośrednio na plony
roślin.
Dla rozwoju roślin uprawnych bardzo istotna jest zawartość w glebie zarówno
makroelementów, jak i mikroelementów. Ich niedobory ich najczęściej powodują zmiany
w zabarwieniu liści i wpływają na obniżenie plonu.
Niedobór wody w glebie (brak opadów) przyczynia się do więdnięcia roślin,
wcześniejszego opadania liści czy kwiatów oraz zawiązków owocowych. Prowadzi
również do zaburzeń we wzroście roślin, wpływa na przebieg procesów życiowych i
powoduje duże straty w plonie roślin. Natomiast nadmiar wilgoci w glebie przyczynia się
do rozwijania wszelkiego rodzaju zgorzeli siewek czy zgnilizny korzeni oraz pogorszenia
jakości plonów. Brak powietrza w glebie na skutek zbyt obfitych opadów wpływa na
pogorszenie rozwoju systemu korzeniowego roślin.
Poprzez regulację odczynu gleby (stosowanie wapnowania oraz nawozów fizjologicznie
kwaśnych lub zasadowych) można uniknąć pojawiania się wielu chorób roślin uprawnych,
np. uprawa ziemniaka na glebie o odczynie zasadowym lub obojętnym sprzyja pojawianiu
się parcha zwykłego.
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

66+6+6+

2 Cards basiek49

2-2=0

2 Cards jogaf85537

2+2=?

2 Cards jogaf85537

Create flashcards