Komunikowanie (Porozumiewanie) się zwierząt

advertisement
Sposoby komunikowania (porozumiewania) się zwierząt
Marek Guzik
Zakład Zoologii Instytutu Biologii
Według ostrożnych szacunków, Ziemię zamieszkuje kilka milionów gatunków
zwierząt. Każdy gatunek jest reprezentowany przez różną liczbę osobników i niewiele jest
zwierząt żyjących samotnie. Powoduje to, iż zwierzęta muszą porozumiewać się ze sobą, jak
również komunikowanie się wzajemne. Można powiedzieć, że u zwierząt, obok
podstawowych czynności fizjologicznych, najważniejszą czynnością, bardzo często
decydującą o życiu i przetrwaniu jest wzajemne porozumiewanie się (wzajemna
komunikacja).
Jak zatem można zdefiniować porozumiewanie się zwierząt ?
Ogólnie rzecz biorąc, porozumiewanie się zwierząt jest to czynność przekazywania
określonych sygnałów (informacji) między osobnikami jednego lub różnych gatunków,
mająca wywołać określone, zazwyczaj oczekiwane zachowanie.
Ten dialog między przedstawicielami tych samych, ale także odmiennych gatunków
realizowany jest przez złożony świat dźwięków, bogactwo kolorów i zapachów, całą gamę
kształtów, póz, śladów i innych specyficznych zachowań. Sposób i rodzaje komunikacji
wytworzyły się w toku trwającego miliony lat procesu ewolucyjnego tak zwanej rytualizacji
w efekcie której powstały u zwierząt specyficzne wzorce zachowań oraz tak zwane
wyzwalacze (np. pozy, tańce godowe, cechy budowy, ubarwienie itp.).
Wyróżniono 4 podstawowe sposoby przekazywania informacji (komunikacji) w
świecie zwierząt.
1. Komunikacja bezpośrednia – Za pośrednictwem dotyku zwierzę może odebrać
informację w czasie bezpośredniego kontaktu z innym zwierzęciem. Najczęściej obserwuje
się je u zwierząt żyjących w grupach. Zwierzęta te systematycznie kontaktują się ze sobą w
ten sposób, że np. ocierają się o siebie czy potrącają się wzajemnie. Taki bezpośredni kontakt
jest też istotny w czasie snu zwierząt, podczas którego wszystkie osobniki stykają się ze sobą
(np. lwice, hieny, a także nasze domowe koty czy psy). Sygnały dotykowe są odbierane przez
receptory kontaktowe rozmieszczone na całym ciele zwierzęcia, ale także mogą mieć
specjalną lokalizację np. wąsy u kota.
2. Komunikacja chemiczna – Jest bardzo rozpowszechnionym ale równocześnie
najwolniejszym sposobem komunikowania się w świecie zwierząt. Zapach jest, jak się
przypuszcza, głównym sygnałem umożliwiającym identyfikację gatunku u niemal wszystkich
zwierząt. Rozchodzenie się związków zapachowych w środowisku jest uzależnione od wielu
czynników np. prądów powietrza lub wody czy też temperatury i stanu pogody (susza,
deszcz). Sygnały chemiczne mają również ważne zalety, są zazwyczaj trwałe, mogą być
wysyłane o każdej porze doby, są efektywne przy niezwykle niskich stężeniach i, co jest
bardzo istotne, mogą być nakierowane na konkretnego odbiorcę np. feromony płciowe.
Informacja chemiczna ma bardzo wiele znaczeń. Może służyć do oznaczenia terytorium,
odstraszenia napastnika ale także do przywabienia partnera czy integracji grupy. Ciekawy
sposób komunikacji chemicznej zaobserwowano u owadów szkodników drzew owocowych.
Samice tych owadów wydzielają tzw, feromony rozpraszające znacząc miejsce złożenia jaj.
Stanowi to informację dla innych samic, że ten owoc jest już zajęty. Komunikacja chemiczna
działa również pomiędzy światem roślin i zwierząt. Rośliny wydzielają specyficzne
substancje zapachowe mające przywabić zwierzęta zapylające. Sygnały chemiczne są
odbierane przez specyficzne chemoreceptory lub narząd węchu.
3. Komunikacja akustyczna – Sygnały akustyczne są mechanicznymi ruchami
środowiska czyli drganiami, rozchodzącymi się w powietrzu wodzie i podłożu stałym. Zaletą
sygnału akustycznego jest również to, że potrafią ominąć przeszkody. Również ten typ
sygnału może być nadawany o każdej porze doby, jednak ma znacznie mniejszy zasięg niż
sygnał chemiczny. Niektóre gatunki, aby wzmocnić nadawany sygnał wytworzyły specjalne
narządy np. worki rezonacyjne niektórych u płazów, ptaków i małp np. u wyjców. Zwierzęta
mogą wytwarzać po kilka rodzajów sygnałów akustycznych i mogą być one wytwarzane w
różny sposób (np. słoń „trąbi” wydając głos trąbą, ale także gdy jest zdenerwowany w sposób
specyficzny tupie w podłoże). Najbardziej skomplikowane sposoby wydawania głosów
obserwuje się u owadów, u których występują specjalne narządy służące do wydawania
dźwięków. Komunikacja akustyczna najlepiej rozwinięta jest u ptaków, u których wyróżnia
się głosy porozumiewawcze i śpiew. Zwierzęta potrafią wytwarzać dźwięki o różnej
częstotliwości, bardzo często niesłyszalne przez inne zwierzęta. Ma to istotne znaczenie,
bowiem sygnał dźwiękowy odbierany przez wiele innych zwierząt, w tym drapieżniki, może
stanowić istotne zagrożenie dla wydającego głos zwierzęcia. Sygnały akustyczne są odbierane
przez narząd słuchu, ale także przez specjalne narządy przystosowane do tego celu.
Specyficznym rodzajem komunikacji akustycznej jest echolokacja, najlepiej rozwinięta u
nietoperzy, ale obserwowana również u ssaków morskich wielorybów, delfinów i
morświnów.
4. Komunikacja optyczna (wzrokowa) – Komunikacja wzrokowa polega na
nadaniu określonego sygnału zarówno poprzez specyficzne zachowanie (gest, ruch, poza), jak
również posiadanie określonego kształtu i barwy. Ten typ komunikacji ma przewagę nad
innymi, bowiem za jej pośrednictwem można przekazać znacznie więcej sygnałów
(informacji) niż innym sposobem. Główną wadą tej komunikacji jest jej jawność. Każde
zwierzę posługujące się wzrokiem ma możliwość odebrania tego typu sygnału. Ponadto
sygnały wzrokowe są nieskuteczne w nocy, chyba że nadawany jest sygnał świetlny
(bioluminescencja), ale to stwarza zagrożenie dla nadawcy sygnału. Istnieje wprawdzie
możliwość wyłączenia go w chwili zagrożenia, lub emitowania z określoną częstotliwością,
ale nie zawsze przynosi to pozytywne skutki Z tego typu sygnałów korzystają znane
wszystkim świetliki, ale również wiele ryb głębinowych. Sygnały optyczne rozchodzą się po
liniach prostych, tak więc są zatrzymywane przez różnego rodzaju przeszkody. Niemniej
jednak ten typ komunikacji jest bardzo rozpowszechniony w świecie zwierząt, bowiem
wszystkie zwierzęta mają określony kształt ciała i charakterystyczne ubarwienie.
Wytworzenie niezwykle skomplikowanych wzorców zachowań, póz czy wzorów ubarwienia
dowodzi ważności tego rodzaju komunikacji. Zdolność dostrzegania światła, a szczególnie
rozpoznawanie barw i wzorów jest bardzo różna w świecie zwierząt i kryje jeszcze wiele
tajemnic. Ogólnie sądzi się, że bezkręgowce, z wyjątkiem stawonogów i mięczaków, reagują
jedynie na światło i ciemność. Oczy większości kręgowców rozróżniają kształty, a niekiedy i
barwy. Również ten rodzaj komunikacji działa na styku świata roślin i zwierząt. Barwy i
kształty kwiatów mają zwabić określony gatunek zwierzęcia zapylającego.
W złożonym świecie zwierząt niewiele jest gatunków wykorzystujących we
wzajemnych kontaktach tylko jeden rodzaj komunikacji. Zazwyczaj zwierzęta oddziaływają
na siebie całym „zestawem” dostępnych środków. Pozwala im to obronić się przed wrogiem,
znaleźć partnera, utrzymać się w stadzie czy zabezpieczyć potomstwo.
Literatura:
1. Dąbrowska J.(red.) 2000. Życie Świata cz. I. Życie na Ziemi. Polskie Media Amer. Com.
SA & EM. Poznań.
2. Frings H., Frings M. 1968. Mowa zwierząt. PWN. Warszawa.
3. Sparks J. 2001. Walka płci – Życie seksualne zwierząt. Grupa Wydawnicza Bertelsmann.
Warszawa.
4. Van der Kloot W. 1971. Zachowanie się zwierząt. PWN. Warszawa.
Download
Random flashcards
Motywacja w zzl

3 Cards ypy

Create flashcards