Utrata pamięci a starzenie się

advertisement
Zachowaj
jasność
pamięci
umysłu Utrata
a starzenie się
najnowsze wyniki
badań naukowych
mózgu
The European
Dana Alliance
for the Brain
NRTA - Towarzystwo Edukacyjne AARP
NRTA (www.aarp.org/nrta, National Retired Teachers Association,
amerykańskie Krajowe Towarzystwo Emerytowanych Nauczycieli) jest
towarzystwem edukacyjnym należącym do AARP (American Association of
Retired Persons - Amerykański Związek Emerytów). Zgodnie z misją AARP,
zadaniem NRTA jest polepszanie jakości życia nas wszystkich w trakcie
starzenia się, szczególnie poprzez podkreślenie roli edukacji i poszerzania
wiedzy. NRTA skupia swoje wysiłki na wprowadzaniu odpowiednich zmian
w dziedzinie edukacji. Towarzystwo zapewnia członkom cenne informacje,
a także opiekuje się wszelkimi inicjatywami związanymi z nauką i edukacją.
NRTA jest w Stanach Zjednoczonych liderem w swojej dziedzinie, wspierane
poprzez sieć zrzeszonych związków emerytowanych nauczycieli, które
działają w 50 stanach i 2700 miejscowościach, a także poprzez swoje krajowe
biuro koordynacyjne w siedzibie głównej AARP w Waszyngtonie. Podczas
współpracy ze Stowarzyszeniem na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu „Dana”
i w trakcie akcji „Zachowaj jasność umysłu” szczególnie dużą uwagę zwraca
się na ścisły związek pomiędzy mózgiem, ludzkim zachowaniem a zdolnością
do kontynuowania nauki przez całe życie oraz bada zależności zachodzące
pomiędzy tymi elementami.
Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu „Dana”
Stowarzyszenie na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu „Dana” (www.dana.
org) jest organizacją pożytku publicznego zrzeszającą ponad 200 czołowych
neuronaukowców (naukowców badających układ nerwowy), wśród których
jest 10 laureatów Nagrody Nobla. Zadaniem Stowarzyszenia „Dana” jest
zwiększenie powszechnej świadomości dotyczącej postępów i korzyści
płynących z badań nad mózgiem i szerzenie informacji na temat mózgu w
sposób zrozumiały i przystępny. Stowarzyszenie „Dana”, wspierane w całości
przez Fundację „Dana”, nie finansuje badań ani nie przydziela grantów
naukowych. Fundacja „Dana” jest prywatną organizacją filantropijną
zajmującą się głównie sprawami nauki, zdrowia i edukacji. Obecne
zainteresowania Fundacji skupiają się na badaniach naukowych dotyczących
układu odpornościowego i nerwowego oraz na edukacji w szkołach
podstawowych i średnich, a szczególnie - na szkoleniu nauczycieli plastyki
i wiedzy o kulturze.
A Dana Alliance for the Brain Inc publication prepared by EDAB,
a subsidiary of DABI. Reprinted by permission of NRTA
and the Dana Alliance for Brain Initiatives.
J
ak często, wchodząc do pokoju, nie pamiętasz, jaki był
cel tej wizyty?! Może zdarza się, że bezowocnie szukasz
kluczy, które zniknęły w tajemniczy sposób? A może
zapominasz imię osoby, którą dobrze znasz? Takie chwile
roztargnienia zdarzają się każdemu - nawet młodym
ludziom. Jednak im bardziej się starzejemy, tym bardziej
takie momenty mogą być przyczyną niepokoju i obaw że tracimy już grunt pod nogami. A nawet gorzej, mogą
straszyć widmem choroby Alzheimera, czyli postępującej
demencji, która jest coraz bardziej powszechna. Cierpi na
nią np. około czterech milionów Amerykanów.
Zapamiętywanie i zapominanie są zupełnie zwyczajną częścią naszego
codziennego życia. Czy coś się jednak zmienia, gdy się starzejemy? Czy utrata
pamięci jest nieuniknioną częścią procesu starzenia się? Jak dociec, czy
obserwujemy wczesne oznaki choroby Alzheimera?
Naukowcy są coraz bliżej odpowiedzi na te pytania, a badania nad mózgiem
przynoszą wiele dobrych wiadomości. Specjaliści twierdzą, że związany
ze starzeniem się spadek zdolności poznawczych (kognitywnych) nie jest
nieunikniony. I chociaż z wiekiem wiele osób może zauważać pewne zmiany
w poziomie swoich zdolności kognitywnych, wśród których wyróżniamy
zarówno pamięć jak i inne funkcje intelektualne, to zakres tych zmian może
być bardzo różny. Co więcej, jest wiele rzeczy, które możemy zrobić, które
wydają się mieć znaczący wpływ zarówno na naszą pamięć, jak i ogólną
sprawność naszego mózgu w miarę upływu lat.
Poznanie a Pamięć
Liczne badania poświęcone starzeniu się mózgu koncentrują się
nie tylko na samej pamięci, ale też na szeregu innych zdolności
kognitywnych (poznawczych). Poznanie zawiera bowiem w sobie
nie tylko zapamiętywanie i zapominanie, ale także myślenie
abstrakcyjne, rozumowanie, uwagę, wyobraźnię, wgląd, a nawet
poczucie piękna.
Utrata pamięci
a starzenie się
1
KORA
RUCHOWA
KORA
PRZEDCZOŁOWA
WZGÓRZE
MÓŻDŻEK
FORMACJA
PŁAT
HIPOKAMPA SKRONIOWY
CIAŁO
MIGDAŁOWATE
Gdzie powstają ślady pamięciowe?
Filozofowie i naukowcy od wieków badali naturę pamięci, a także spierali
się o jej podłoże. Wciąż jednak wiele pytań dotyczących tego, jak mózg radzi
sobie z jedną z najbardziej podstawowych funkcji psychicznych, pozostaje
bez odpowiedzi. Pamięć nie jest procesem pojedynczym, lecz raczej szeregiem
wzajemnie wpływających na siebie procesów, które zaczynają się od momentu
zetknięcia się z nową informacją. Ta zostaje przez mózg zarejestrowana,
zapisana by, przy odpowiednich warunkach, zostać zachowaną w celu jej
późniejszego przywołania.
Powyżej pokazano struktury mózgu, które w największym stopniu
zaangażowane są w tworzenie pamięci. Wydaje się, że w mózgu istnieją
odrębne, choć posiadające wspólne elementy, systemy odpowiedzialne
za tworzenie dwóch podstawowych rodzajów pamięci - deklaratywnej
i niedeklaratywnej.
Pamięć deklaratywna to zdolność zapamiętywania faktów, ludzi, miejsc, rzeczy,
z którymi spotykamy się każdego dnia i które możemy świadomie przywołać
i opisać w sposób werbalny. Pamięć deklaratywna angażuje zwłaszcza
przyśrodkowe części płatów skroniowych, szczególnie formację hipokampa,
Utrata pamięci
a starzenie się
2
a także korę przedczołową, która wydaje się odpowiadać za powstawanie
wyższych funkcji intelektualnych.
Pamięć niedeklaratywna (proceduralna) to zdolność uczenia się umiejętności
i nawyków, w tym umiejętności ruchowych wykorzystywanych np. w czasie
gry w golfa czy w tańcu. Jako taka, pamięć proceduralna angażuje struktury
mózgowe leżące poza częścią przyśrodkową płatów skroniowych, w tym ciało
migdałowate i obszary mózgu związane z ruchem, takie jak móżdżek i kora
ruchowa.
Zapominanie a zwyczajna utrata pamięci
Jeśli chodzi o funkcje mózgu, zapominanie okazuje się równie ważne jak
zapamiętywanie; naszemu mózgowi nie opłacałaby się próba zachowania
wszystkich najdrobniejszych informacji, na które jesteśmy wystawieni
podczas całego życia. W jaki sposób mózg dokonuje selekcji informacji, które
następnie docierają do pamięci długotrwałej, jest przedmiotem trwających
dyskusji naukowych, może też podlegać działaniu wielu czynników, takich
jak nasz stan emocjonalny, poziom stresu, otoczenie, nasze wcześniejsze
doświadczenia, skłonności i sposób postrzegania świata.
Naukowcy badający mózg wierzą, że postępujące z wiekiem kłopoty
z pamięcią mogą wynikać z subtelnych zmian środowiska wewnętrznego
mózgu. W miarę starzenia się, mózg zdaje się tracić komórki w miejscach,
w których wytwarzane są ważne neuroprzekaźniki. Zaburza to delikatną
równowagę tych chemicznych substancji sygnałowych. Inne zmiany zachodzą
w istocie białej mózgu, którą tworzą włókna komórek nerwowych czyli „kable
telefoniczne” komórek mózgu, dzięki którym komunikują się one między sobą.
Nie jest całkowicie jasne, w jaki konkretnie sposób powyższe zmiany wpływają
na działanie pamięci, wydaje się jednak, że zmniejszają one wydajność
międzykomórkowej komunikacji.
Naukowcy zdają sobie oczywiście sprawę z tego, że w miarę starzenia się nasza
zdolność zapamiętywania może być osłabiona, co sprawia, że coraz trudniej
nam przyswajać nowe informacje. Może nie tyle o wiele łatwiej zapominamy,
co samo nauczenie się nowych wiadomości wymaga dłuższego czasu. Badania
naukowe pokazały, że choć jedna trzecia zdrowych osób starszych ma trudności
z pamięcią deklaratywną, to zarazem znaczna liczba 80-latków rozwiązuje
trudne testy pamięciowe równie dobrze jak trzydziestolatkowie. Kolejna dobra
wiadomość: okazało się, że gdy już czegoś się nauczymy, zostaje to zapamiętane
w równie dobrym stopniu przez przedstawicieli wszystkich grup wiekowych,
nawet jeśli sam etap zapamiętywania trwa dłużej w przypadku osób starszych.
Utrata pamięci
a starzenie się
3
Praktycznie oznacza to, że w miarę starzenia się, będziemy musieli bardziej
zwracać uwagę na nowe informacje, zwłaszcza te, które będziemy chcieli
zachować lub też posługiwać się innymi strategiami poprawiającymi
zapamiętywanie i przypominanie (zobacz niżej).
Niech pamięć będzie z tobą!
Zachowaj ostrość pamięci!!
To, co wydaje się słabnącą pamięcią, w rzeczywistości może być
osłabieniem zdolności uczenia się i przechowywania nowych
informacji. Wprowadzenie w życie poniższych wskazówek
dotyczących pamięci zwiększy poziom uczenia się i sprawi, że
zapamiętywanie będzie łatwiejsze.
Odpręż się: Obserwuje się korelację między występowaniem
napięcia, stresu i luk w pamięci, radzenie sobie ze stresem
poprawia pamięć.
Skoncentruj się: Twoi nauczyciele mieli rację: jeśli chcesz coś
zapamiętać, uważaj!
Skup się: Spróbuj zredukować i zminimalizować to
wszystko, co ci przeszkadza i rozprasza cię.
Zwolnij: Jeśli się spieszysz, osłabione są skupienie i koncentracja.
Uporządkuj: Trzymaj ważne rzeczy w przeznaczonym do tego
miejscu, widoczne, z łatwym do nich dostępem.
Zapisz: Noś notes i kalendarz, zapisuj ważne rzeczy.
Powtórz: Powtarzanie poprawia przypominanie. Powtarzaj - gdy
spotykasz nowych ludzi lub uczysz się czegoś nowego.
Dokonaj wizualizacji: Powiązanie jakiegoś obrazu z czymś, co
chcesz zapamiętać, poprawia przypominanie.
Źródło: The Dana Alliance for Brain Initiatives – Press Office (biuro
prasowe Stowarzyszenia na Rzecz Krzewienia Wiedzy o Mózgu „Dana”)
Utrata pamięci
a starzenie się
4
Inne badania pokazały, że ludzie, którzy mają tendencję, by „udanie” się
starzeć, czyli ci, którzy wykazują najmniejszy spadek zdolności kognitywnych
i pamięci, mają też pewne charakterystyczne cechy i zachowania, które
prawdopodobnie pomagają im utrzymać się w wysokiej formie umysłowej:
• Aktywność fizyczna jest silnie powiązana z trwałym zdrowiem mózgu.
Zwłaszcza ćwiczenia poprawiające wydolność oddechową wydają się
poprawiać zdolności pamięciowe.
• Ćwiczenia umysłowe, zwłaszcza uczenie się nowych rzeczy i podejmowanie
działań wymagających zaangażowania intelektualnego mogą wzmacniać
powiązania komórek mózgowych i umożliwiać zachowanie funkcji
umysłowych.
• Dłuższa formalna edukacja wiąże się z większą sprawnością umysłu wśród
osób starszych, prawdopodobnie dlatego, że przedłużone kształcenie się
powoduje powstanie „neuralnej rezerwy” bardziej gęstych i mocniejszych
połączeń między komórkami nerwowymi.
• Poczucie kontroli i wpływu na nasze życie i życie innych - wiara w to,
że nasze działania mają znaczenie – wydaje się powstrzymywać proces
osłabiania funkcji poznawczych. Przyczyny tego zjawiska nie są wyjaśnione.
Utrata pamięci czy choroba Alzheimera?
Chociaż utrata pamięci jest jednym z najwcześniejszych objawów choroby
Alzheimera i innych demencji (chorób otępiennych), stwierdzono ewidentne
różnice między demencją a tym, co naukowcy określają jako związaną
z wiekiem utratę pamięci (ang. age-related memory loss; ARML). Różnice
te dotyczą zarówno doświadczanych objawów, jak i leżących u ich podstaw
biologicznych zmian w mózgu. Podczas gdy demencja wiąże się z utratą
szerokiego spektrum zdolności kognitywnych, ARML dotyczy głównie
ubytków pamięci deklaratywnej. Każdemu czasem zdarza się zapomnieć,
gdzie zaparkował samochód, powód do niepokoju powinien pojawić się
dopiero wtedy, gdy zapomnisz, jak twój samochód wygląda.
Wiele wysiłku badacze mózgu wkładają w ustalenie, gdzie kończy się
roztargnienie a zaczyna choroba Alzheimera. To trudny problem i kwestia
sporna wśród specjalistów w dziedzinie starzenia się mózgu. Prowadzone
badania naukowe pokazały, że osoby dotknięte chorobą Alzheimera są
zdolne do przechowania przez jakiś czas w pamięci znacznie mniejszej ilości
informacji niż ludzie zdrowi. Oznacza to, że nowa informacja może zostać
przyswojona, ale już nawet po kilku godzinach niewiele z tego będzie nadal
pamiętane.
Utrata pamięci
a starzenie się
5
Inne badania sugerują, że łagodne zaburzenia poznawcze (in. łagodne starcze
zapominanie; ang. Mild Cognitive Impairment; MCI), zespół chorobowy
związany z powtarzającymi się lukami w pamięci krótkotrwałej, mogą
stanowić u niektórych pacjentów (ale z pewnością nie u wszystkich!)
wczesną formę choroby Alzheimera. Cechami charakterystycznymi dla
łagodnych zaburzeń poznawczych są określone zmiany w funkcjonowaniu
pamięci, które mogą zachodzić w ciągu jednego czy dwóch lat i które mogą
zostać zweryfikowane przy użyciu odpowiednich testów psychologicznych.
Zmiany takie mogą z początku być na tyle łagodne, że nie przeszkadzają
w codziennym funkcjonowaniu. Są często zauważane dopiero przez kogoś
bliskiego.
Jeśli ty lub ktoś, kogo kochasz, doświadczacie ciągłego roztargnienia lub
znacznych zmian w funkcjonowaniu pamięci, które przeszkadzają w pracy albo
wypełnianiu obowiązków domowych, powinniście zgłosić się do lekarza. Nawet
jeśli diagnoza wskaże na wystąpienie łagodnych zaburzeń poznawczych, ich
przyczyną nie musi być rozwijająca się choroba Alzheimera. Negatywny wpływ
na funkcjonowanie pamięci mogą mieć stres i zmęczenie, a także przyjmowane
leki, depresja, udar, mini-udar czy uraz głowy (zobacz niżej - „Diagnoza choroby
Alzheimera”).
Demencja i choroba Alzheimera
Demencja to jednostka chorobowa upośledzająca normalne funkcjonowanie
mózgu. Nazwa ta jest używana do określenia stanu pacjentów z uszkodzonymi
funkcjami kognitywnymi. Demencja dotyka zarówno osoby młode jak i te
w starszym wieku. Nie stanowi ona normalnej części procesu starzenia się.
Istnieje wiele różnych typów demencji i równie wiele ich przyczyn.
Najczęściej spotykaną formą demencji jest choroba Alzheimera. Ponieważ
częstość jej występowania rośnie z wiekiem, liczba dotkniętych nią ludzi
wzrasta wraz ze starzeniem się społeczeństwa. Prócz utraty pamięci, wśród
pierwszych oznak choroby Alzheimera często występują także trudności
językowe i problemy z rutynowymi czynnościami, takimi jak prowadzenie
samochodu czy robienie zakupów. mogą się również pojawić zmiany nastroju.
W miarę postępów choroby, zaburzeniu może ulec także pamięć długotrwała
i wystąpić mogą zmiany w zachowaniu, takie jak agresja, pobudzenie,
urojenia i gwałtowne wybuchy słowne. Ograniczona może zostać zdolność
wykonywania codziennych czynności, takich jak ubieranie się czy kąpiel.
W zaawansowanym stadium choroby Alzheimera może ulec utracie nawet
umiejętność mówienia i chodzenia.
Utrata pamięci
a starzenie się
6
Przyczyny choroby Alzheimera
Choroba Alzheimera jest chorobą neurodegeneracyjną (zwyrodnieniową)
układu nerwowego, co oznacza, że neurony (komórki mózgu) ulegają
stopniowej degeneracji, tracą w końcu zdolność wykonywania swoich funkcji
i giną. Szczególnie wrażliwe wydają się być komórki formacji hipokampa,
struktury leżącej głęboko w mózgu i przypominającej kształtem konika
morskiego. Pełni ona główną rolę w tworzeniu pamięci. Badania obrazowania
mózgu pokazują, że struktura ta u osób z chorobą Alzheimera jest mniejsza
niż u osób zdrowych. Co więcej, połączenia mózgowe łączące formację
hipokampa z innymi rejonami mózgu również są uszkodzone, zwłaszcza
te prowadzące do kory przedczołowej - mózgowego centrum kontrolnego
funkcji poznawczych. Wielu uczonych uważa, że właśnie te uszkodzenia
odpowiadają za utrzymujące się problemy z pamięcią krótkotrwałą (opisane
na str. 5.), które pojawiają się w początkowym okresie choroby.
Najczęstsze objawy choroby Alzheimera
Każda z osób dotkniętych chorobą Alzheimera może doświadczać
odrębnych objawów, które też mogą ulegać zmianie w miarę trwania
choroby. Kilka najbardziej typowych zostało opisanych poniżej.
• Znaczne trudności w przypominaniu sobie nazw, imion,
rzeczy, miejsc, okoliczności i dat
• Nierozpoznawanie przyjaciół i członków rodziny, czy
zapominanie ich imion
• Zapominanie własnego numeru telefonu lub adresu
• Trudność ze znalezieniem drogi z lub do dobrze
znanego miejsca
• Tendencja do opuszczania domu lub biura i wałęsania się po okolicy
• Zapominanie o posiłkach lub utrzymaniu osobistej czystości
• Zaburzenia rytmu dnia i nocy, trudności ze snem
• Zauważalny spadek zdolności językowych i intelektualnych
• Niewłaściwa ocena faktów, niezdolność wypełnienia
prostych instrukcji czy skupienia się na zadaniu
• Postępujące uczucie braku zaufania do otoczenia
• Stłumione emocje, brak zainteresowania aktywnym działaniem
• Depresja
• Nietypowe pobudzenie i zdenerwowanie
• Halucynacje i urojenia
Zdroj: Alzheimerova asociace
Utrata pamięci
a starzenie się
7
Przyczyna śmierci komórek nerwowych jest obiektem intensywnych
badań naukowych, które przyniosły wiele cennych wskazówek, ale niewiele
ostatecznych odpowiedzi. Wielu znawców przedmiotu twierdzi, że śmierć
komórkowa związana jest z pojawieniem się kleistego białka o nazwie
amyloid, który tworzy gęste złogi amyloidowe (zwane też blaszkami lub
płytkami starczymi) oraz białka tau, tworzącego kłębki neurowłókienkowe
(sploty neurofibrylarne) wewnątrz neuronów. Struktury te ponad sto lat temu
jako pierwszy opisał niemiecki lekarz Alois Alzheimer.
Nie jest do końca jasne, czy złogi amyloidu są przyczyną śmierci komórkowej
czy też jedynie jej pozostałością. Inne białka, takie jak tau i presenilina, są
również intensywnie badane. Może się okazać, że to wzajemne interakcje wielu
różnych białek prowadzą do śmierci komórek.
Naukowcy nie znaleźli jeszcze odpowiedzi na pytanie, co wywołuje chorobę
Alzheimera u tych a nie innych pacjentów. Odziedziczone geny mają
znaczenie w dość rzadkich przypadkach wczesnej postaci choroby Alzheimera,
ale ich wpływ na dominującą formę choroby nie jest jasny. Jeden z takich
genów - ApoE (a zwłaszcza jego forma ApoE4) został powiązany z chorobą
Alzheimera o późnym początku. U ludzi mających tę formę genu występuje
większe ryzyko rozwoju choroby. Jednakże geny to tylko jeden z czynników.
Chorobę Alzheimera powoduje prawdopodobnie kombinacja czynników
genetycznych i środowiskowych, do których można zaliczyć np. przebyty uraz
głowy.
Obrazy emisyjnej tomografii pozytonowej (PET) ukazują zwyrodnienie
metaboliczne mózgu pacjenta z chorobą Alzheimera; funkcje metaboliczne
mózgu w późnym stadium choroby przypominają te obserwowane
u dzieci; podobnie jest z zachowaniem pacjentów.
Utrata pamięci
a starzenie się
8
Diagnoza choroby Alzheimera
Najwcześniejsze oznaki choroby Alzheimera są zwykle dostrzegane przez
przyjaciół lub rodzinę. Jeśli ty lub ktoś ci bliski doświadcza jakiegoś z objawów
wymienionych w „Najczęstsze objawy choroby Alzheimera”, jest niezwykle
ważne, aby jak najwcześniej pójść do lekarza i określić źródło obserwowanego
symptomu. Utrata pamięci może wynikać z szeregu powodów. Wielu z nich
można przeciwdziałać.
Obecnie ostateczna diagnoza choroby Alzheimera polega na badaniu tkanki
mózgu w czasie sekcji zwłok. W celu ustalenia diagnozy klinicznej lekarze
koncentrują się na wyłączaniu wszelkich innych możliwych przyczyn
wystąpienia obserwowanych objawów, by określić, czy właśnie choroba
Alzheimera jest w danym przypadku przyczyną decydującą.
Ocena, którą powinien przeprowadzić twój lekarz, składa się z:
• Historii choroby – obecny stan medyczny i fizjologiczny z uwzględnieniem
przebytych chorób badanej osoby i jej rodziny oraz branych leków
• Badania neurologicznego – ocena poczucia czasu i miejsca, zdolności
pamiętania, rozumienia, komunikowania się i wykonywania prostych
działań na liczbach
• Badania ogólnego – ocena stanu odżywienia, pomiar ciśnienia krwi i pulsu
Jeśli te wstępne badania nie wskażą jednoznacznie problemu, można
przeprowadzić badania dodatkowe, takie jak:
• badania technikami obrazowania mózgu - jak jądrowy rezonans
magnetyczny (MRI) lub tomografia komputerowa (TK) - w celu
odnalezienia zmian w mózgu
• testy laboratoryjne, w tym analiza krwi i moczu, w celu stwierdzenia
nieprawidłowości w składzie krwi i stężeniu hormonów
• dokładniejsze badania neuropsychologiczne, które uwzględnić
mogą testy pamięci, myślenia logicznego, koordynacji
wzrokowo-ruchowej i funkcji mowy
• badanie psychiatryczne w celu oceny poziomu nastroju i innych
parametrów emocjonalnych
Utrata pamięci
a starzenie się
9
Diagnoza choroby Alzheimera jest
uważana za:
– prawdopodobną - gdy wszystkie
inne jednostki chorobowe, które
mogą być przyczyną otępienia,
zostały wykluczone;
– możliwą - gdy choroba Alzheimera
jest podejrzana, jednakże inne
przyczyny występujących objawów
nie mogą zostać wykluczone.
Źródło: Alzheimer’s Association
(amerykańskie Stowarzyszenie Alzheimerowskie)
Terapia
W miarę postępu naszej wiedzy o tym, co zabija komórki mózgu w chorobie
Alzheimera, rośnie także nadzieja, że zostaną opracowane leki lub inne formy
terapii, które spowolnią, zatrzymają lub odwrócą zniszczenia zachodzące
w mózgu. Trwają próby kliniczne szczepionki (zobacz niżej) i szeregu
leków. Testy te mają na celu przerwanie procesu odkładania się amyloidu
w mózgu. Jeśli okażą się one bezpieczne i skuteczne, będą pierwszą formą
terapii skierowaną na to, co według wielu ekspertów stanowi podstawową
przyczynę śmierci komórkowej. Niestety, aby terapie te dotarły do pacjentów,
może minąć wiele lat. Do tego czasu podstawowym celem terapii pacjentów
z chorobą Alzheimera jest poprawa jakości ich życia i codziennego
funkcjonowania.
Obecne terapie choroby Alzheimera polegają na zastosowaniu trzech dość
nowych leków, które powodują zwiększenie poziomu acetylocholiny
– neuroprzekaźnika biorącego udział w procesach uczenia się i pamięci. Leki
te (Aricept, Exelon i Reminyl) wykazały dość skromną skuteczność u części
pacjentów, poprawiając ich pamięć i zdolność koncentracji. Leki te mogą także
mieć pozytywne działanie na niektóre objawy behawioralne np. agresję.
Jako cel innych, obecnie badanych sposobów leczenia przyjęto wczesne etapy
choroby. Zadaniem tych terapii ma być zatrzymanie jej postępu. Należy do
nich stosowanie witaminy E (przeciwutleniacz, który ma uchronić komórki
mózgu przed zniszczeniem) i leki przeciwzapalne, zwłaszcza te z nowej klasy
– inhibitorów COX-2.
Terapia może być również skierowana na symptomy behawioralne związane
z chorobą Alzheimera, takie jak nadpobudliwość, omamy, halucynacje,
Utrata pamięci
a starzenie się
10
depresja i zaburzenia snu. W celu kontroli tych problemów stosowane
mogą być leki przeciwdepresyjne (takie jak Prozac, Zoloft i inne), leki
przeciwpsychotyczne (takie jak Valium i jego pochodne) czy leki nasenne
(takie jak Stilnox, Hypnogen czy Zolpic). Spójna opieka medyczna
i psychologiczna jest ważna zarówno dla pacjenta, jak i dla członków rodziny.
Co nowego w badaniach mózgu...
Badania mózgu wskazały na kleiste blaszki utworzone z amyloidu jako
prawdopodobną pierwotną przyczynę śmierci komórek nerwowych
w chorobie Alzheimera. Ogromny wysiłek badawczy jest obecnie skierowany
na zrozumienie procesów biologicznych prowadzących do nienaturalnego
odkładania się amyloidu, by procesy te móc wyeliminować lub odpowiednio
modyfikować. Jedna z takich strategii zakłada opracowanie szczepionki na
chorobę Alzheimera.Ta metoda leczenia polegałaby na zaznaczaniu złogów
amyloidowych do usunięcia przez system obronny mózgu pacjenta. Pierwsze
testy takiej szczepionki na zwierzętach wydają się wskazywać, że może ona
skutecznie hamować lub redukować odkładanie się amyloidu. Te wstępne
wyniki po raz pierwszy wskazały na możliwość odwrócenia przebiegu choroby
Alzheimera. Jednakże pierwsze próby kliniczne z udziałem ludzi musiały zostać
przerwane z powodu wystąpienia stanu zapalnego w mózgu u niektórych
badanych. Trwają przygotowania do prób ze zmodyfikowaną szczepionką.
Życie z chorobą Alzheimera
Gdy pogarszanie się pamięci w znaczący sposób przeszkadza nam
w codziennym życiu, nawet proste czynności stają się trudne czy wręcz
niewykonalne. Poniżej wymienione zostały zalecane przez specjalistów
strategie, które mogą pomóc w obniżeniu negatywnego wpływu choroby na
codzienne życie i funkcjonowanie.
•Z
aplanuj regularne i powtarzające się czynności, wykonuj je w znanymi ci otoczeniu.
• Oznacz za pomocą napisów lub kolorów różne drzwi – by mniej się gubić.
• Rysuj proste mapy, dopisz instrukcje, w jaki sposób i gdzie dojść.
•P
rzygotuj spisy ważnych i potrzebnych rzeczy, używaj kalendarza lub notesu kieszonkowego, by spisywać rzeczy do zapamiętania, daty i sprawy związane z wydatkami.
• Poznaj swoje ograniczenia i każdego dnia stawiaj sobie realistyczne cele.
• Bądź na bieżąco z lekami, które bierzesz; używaj specjalnego pudełka z oznaczeniami dni lub rozpiski umieszczonej na widocznym miejscu (np. na lodówce), by
w odpowiedni sposób dawkować przepisane lekarstwa.
• Poddawaj się regularnym badaniom lekarskim. Informuj lekarza o wszystkich
przyjmowanych lekach i zmianach stanu zdrowia.
Utrata pamięci
a starzenie się
11
• Umieść listę imion i numerów obok telefonu.
• Utrzymuj kontakty z rodziną, przyjaciółmi i znajomymi.
• Postaraj się o odpowiednią terapię innych doskwierających ci przewlekłych
schorzeń, takich jak nadciśnienie, cukrzyca, wysoki poziom cholesterolu czy
choroba serca.
• Jeśli masz problem z nadreaktywnością, poszukaj zastępczych sposobów wyrażania złości, jak ćwiczenia fizyczne, walka z workiem treningowym czy zrobienie
listy skarg.
Źródło: Alzheimer’s Disease and Related Disorders Association, Inc.
(amerykańskie Stowarzyszenie Choroby Alzheimera i Chorób Pokrewnych)
Opieka nad osobą
z chorobą Alzheimera
Długotrwałe, postępujące otępienie sprawia, że niezależne życie staje się
niemożliwe. Oznacza to, że konieczna jest długofalowa opieka - w domu
pacjenta (mieszkanie z opiekunem) lub w domu opieki. Ponad połowa
pacjentów z chorobą Alzheimera mieszka w swoim domu, lecz może wymagać
przeniesienia do domu opieki w najbardziej zaawansowanym stadium
choroby. Amerykański Narodowy Instytut Zdrowia ocenia, że połowa osób
żyjących w domach opieki USA cierpi na chorobę Alzheimera. Olbrzymie
wydatki związane z długotrwałą opieką są dodatkowo obciążone cierpieniem
emocjonalnym wynikającym z niemożności dalszego opiekowania się chorą,
ukochaną osobą. Małżonkowie lub
krewni często decydują się na opiekę
nad pacjentem w domu. Opiekunowie
ci często nazywani są „wtórnymi
ofiarami” choroby Alzheimera. W
związku z ogromnym ciężarem
odpowiedzialności często żyją oni
w izolacji, pozbawieni kontaktów
z przyjaciółmi i innych kontaktów
społecznych i towarzyskich, co może
negatywnie wpływać na ich ogólny
stan zdrowia. Wiele badań opisuje
fizyczne i psychiczne problemy
zdrowotne związane z zapewnianiem
długotrwałej opieki, w tym zmęczenie,
osłabienie odporności, zwiększone
ryzyko wystąpienia depresji. Jeden
z ostatnich sondaży wskazał na
Utrata pamięci
a starzenie się
12
występowanie objawów depresji u ponad połowy badanych zapewniających
długotrwałą opiekę. Nie dziwi także, że wiele z tych osób skarży się na wysoki
poziom stresu, który może osłabić działanie układu odpornościowego. Wiele
wyników badań wskazuje na zależność między wysokim poziomem stresu
u opiekunów a osłabionym działaniem układu odpornościowego. W związku
z tym osoby te są bardziej narażone na zachorowania na grypę i inne choroby
wirusowe, wolniejszy jest także u nich proces gojenia się ran.
Opieka nad opiekunem
Jeśli opiekujesz się kimś z chorobą Alzheimera lub z innym poważnym,
postępującym schorzeniem, staraj się nie zaniedbywać swoich własnych
potrzeb - zarówno psychicznych jak i fizycznych. Jest wiele sposobów
uzyskania pomocy, w tym zorganizowana opieka medyczna w domu, opieka
nad dorosłymi w ciągu dnia czy programy przewidujące czasowe zamieszkanie
Profil osoby zapewniającej opiekę
Ankieta przeprowadzona w 1997 r. przez amerykański Narodowy
Sojusz Opiekunów (National Caregiver’s Alliance) wśród
opiekunów dorosłych pacjentów ze schorzeniami mózgu
(choroba Alzheimera, udar, uraz głowy, choroba Parkinsona itp.)
podkreśla, jak ważne jest, by otoczyć opieką te osoby, które
zapewniają opiekę innym. Oto, co z tej ankiety dowiedzieć się
możemy o opiekunach:
•o
koło trzy czwarte z nich to kobiety
• ś rednia wieku wynosi 60 lat
• t rzy czwarte mieszka z pacjentem
• połowa dodatkowo pracuje poza domem, chociaż część musiała
zrezygnować z pracy, aby mieć więcej czasu dla chorej osoby
•o
pieka nad pacjentem zajmuje średnio 73 godziny tygodniowo
•o
koło dwóch trzecich pacjentów nie może być sama,
z czego połowa nie jest w stanie wykonywać podstawowych
codziennych czynności, takich jak jedzenie, mycie się czy
ubieranie
•o
koło jedna trzecia opiekunów nie otrzymuje żadnej pomocy ze
strony rodziny i przyjaciół
Źródło: Family Caregiver Alliance
(amerykański Sojusz Opiekunów Rodzinnych)
Utrata pamięci
a starzenie się
13
opiekuna spoza rodziny. Grupy wsparcia dla osób cierpiących na chorobę
Alzheimera i ich opiekunów mogą okazać się ważnym źródłem informacji.
Czasem koordynują one programy wspólnej opieki, która umożliwia osobom
opiekującym się niezbędne przerwy. Poniżej kolejne wskazówki, które pozwolą
ci, na dłuższą metę, lepiej opiekować się ukochaną osobą:
• przyłącz się do grupy wsparcia dla opiekunów, zwłaszcza (jeśli to możliwe)
do grupy zajmującej się osobami z chorobą Alzheimera.
• szukaj wsparcia psychologicznego i emocjonalnego ze strony rodziny
i przyjaciół, terapeutów, duchownych lub odpowiednich wspólnot.
• nie popadaj w izolację, podtrzymuj kontakty z innymi ludźmi.
• pozwalaj sobie na przerwy, by mieć możliwość regularnego zajmowania
się rzeczami, które przynoszą ci radość; jeśli to konieczne, zorganizuj inne
osoby do opieki nad pacjentem.
• nie obawiaj się prosić o pomoc; szukaj potrzebnego wsparcia w instytucjach
pomocy społecznej lub odpowiednich organizacjach.
• zaplanuj własne regularne badania zdrowotne i koniecznie informuj swojego
lekarza o pełnionej przez ciebie roli opiekuna.
• zwracaj uwagę na objawy depresji i poddaj się terapii, gdy zauważysz takie
objawy jak długotrwały smutek, zwłaszcza w połączeniu z zaburzeniami
snu czy niezdolnością do czerpania przyjemności z rzeczy i działań, które
wcześniej sprawiały radość.
Źródło: Family Caregiver Alliance
(amerykański Sojusz Opiekunów Rodzinnych)
Utrata pamięci
a starzenie się
14
Zakończenie
Obserwujemy ogromny postęp w nauce o mózgu. Dotyczy on zrozumienia
tego, co dzieje się z pamięcią i innymi zdolnościami kognitywnymi w czasie
starzenia się. Także tajemnice choroby Alzheimera są powoli wyjaśniane.
Chociaż wiele pytań nadal pozostaje bez odpowiedzi, nie ulega wątpliwości,
że związane z wiekiem kłopoty z pamięcią są czymś odrębnym i różnym od
choroby Alzheimera i innych chorób otępiennych. Wiele można zrobić, by
umożliwić zachowanie naszych zdolności psychicznych, co pozwoli nam
cieszyć się lepszą jakością życia mimo upływu lat. Choroba Alzheimera,
chociaż wciąż jest nieuleczalna i pełna tajemnic, mimo wszystko poddaje
się postępom nauki i medycyny, a nowe, obiecujące terapie pojawiają się na
horyzoncie.
Utrata pamięci
a starzenie się
15
Dodatkowe źródła
www.aarp.org
AARP (dawniej American Association of Retired Persons)
www.agingresearch.org
Alliance for Aging Research
www.alz.com
Alzheimer’s Association
www.caregiver.org
Family Caregiver Alliance
www.caregiver.org
National Alliance for Caregiving
www.ncoa.org
National Council on Aging
www.nih.gov/nia
National Institute on Aging
www.dana.org
The Dana Foundation
Utrata pamięci
a starzenie się
16
The European
Dana Alliance
for the Brain
Prezes
William Safire
Wiceprezes
Colin Blakemore, PhD, ScD, FRS
Pierre J. Magistretti, MD, PhD
Przewodniczący
Edward F. Rover
Komitet wykonawczy
Carlos Belmonte, MD, PhD
Anders Björklund, MD, PhD
Joël Bockaert, PhD
Albert Gjedde, Dr Med, MD, FRSC
Sten Grillner, MD, PhD
Malgorzata Kossut, MSc, PhD
Richard Morris, DPhil, FRSE, FRS
Dominique Poulain, MD, DSc
Wolf Singer, MD, PhD
Piergiorgio Strata, MD, PhD
Eva Syková, MD, PhD, DSc
Dyrektor wykonawczy
Barbara E. Gill
Zdjęcia
Michael Phelps, UCLA: strona 8
Bruce Weller: strona 10
Maureen Keating: strona 12
The European
Dana Alliance
for the Brain
The Dana Centre
165 Queen's Gate
London SW7 5HD
http:// edab.dana.org
601 E Street, NW
Washington, DC 20049
www.aarp.org/nrta
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

Pomiary elektr

2 Cards m.duchnowski

Prace Magisterskie

2 Cards Pisanie PRAC

słowka

2 Cards kksenia.kot1997

Create flashcards