Readaptacja młodzieży niedostosowanej społecznie do życia w rodzinie

advertisement
Spis treści
Wstęp
1. Wyjaśnienia terminologiczne. Niedostosowanie społeczne młodzieży
w środowisku. Wybrane formy terapii pedagogicznej stosowane w
resocjalizacji.
1.1. Wyjaśnienia terminologiczne.
1.2. Niedostosowanie społeczne młodzieży w środowisku
1.2.1. Środowiskowe przyczyny niedostosowania społecznego.
1.2.2. Rodzaje niedostosowania.
1.2.3. Przejawy niedostosowania społecznego w szkole i placówkach.
1.3. Wybrane formy terapii pedagogicznej stosowane w resocjalizacji.
2.
Założenia metodologiczne badań własnych
2.1. Cel, ogólny problem badawczy i problemy szczegółowe
2.2. Metody, techniki i narzędzia badawcze
2.3. Charakterystyka terenu badań,
2.4. Charakterystyka badanej grupy,
3.
Analiza skuteczności pobytu wychowanków w Ośrodku Szkolno –
Wychowawczym w świetle wyników badań.
3.1. Samoświadomość,
osiąganie
sukcesów
życiowych
i
poczucie
odpowiedzialności za samego siebie
3.2. Możliwości rozwijania osobistych zainteresowań i osiągania sukcesów
w nauce
3.3. Umiejętność współdziałania wychowanków z rówieśnikami i osobami
dorosłymi
4.
Podsumowanie i wnioski
Bibliografia
Aneks
A.
Spis tabel statystycznych
B.
Wzory narzędzi badawczych
Wstęp
Wśród
różnorodnych
problemów
dnia
dzisiejszego,
jednym
z najistotniejszych jest prawidłowe wychowanie dziecka. Ma to szczególne
znaczenie w przypadku wychowania dzieci i młodzieży niedostosowanej
społecznie. Wychowaniem osób wykazujących objawy nieprzystosowania
i wykolejenia społecznego zajmuje się pedagogika resocjalizacyjna.
Celem
jej
działań
jest
ukształtowanie
takich
cech
zachowania
i osobowości jednostki, które umożliwiałyby jej internalizację wartości i norm
obowiązujących w społeczeństwie oraz twórcze funkcjonowanie w nim
( L. Pytka, 1991, s.8).
Istniejący w Polsce system wychowania resocjalizacyjnego nie jest z
pewnością
doskonały.
Tradycyjne
metody
resocjalizacji
bazujące
na porządku, dyscyplinie, wymuszonej nauce szkolnej i izolacji od naturalnego
środowiska wychowanków okazały się mało skuteczne (L. Pytka, Opieka –
Wychowanie – Terapia, 1989/1, s.25).
Dlatego poszukiwanie optymalnych modeli resocjalizacji młodzieży z
zaburzeniami przystosowania społecznego należy do bardzo ważnych zadań
zarówno dla teoretyków jak i praktyków pedagogiki resocjalizacyjnej.
Przykładem praktycznych rozwiązań było organizowanie w Polsce w
początkach lat osiemdziesiątych Ośrodków wychowawczych, przeznaczonych
dla dzieci z zaburzeniami zachowania nastawionych na prowadzenie terapii
pedagogicznej.
Problematyka działalności tego typu placówek nie doczekała się jeszcze
opracowań monograficznych ani odrębnych badań, które pozwoliłyby na
udoskonalenie ich pracy, a przede wszystkim diagnozę skuteczności
oddziaływań terapeutycznych.
Podjęte badania są próbą znalezienia odpowiedzi na pytania, na ile
podejmowane w tego typu placówce działania są skuteczne.
2
W swojej pracy ograniczyłam się do zbadania oceny skuteczności
kilkuletniego pobytu wychowanków w Ośrodku Szkolno – Wychowawczym w
Bielsku – Białej. Na podstawie wypowiedzi wychowanków oraz ich
wychowawców
świadczyć
o
opracowałam
zmianach
odpowiednie
dyspozycji
wskaźniki
psychicznej,
(cechy)
nawyków
mogące
i
postaw
wychowanków.
Praca, poprzedzona wstępem składa się z trzech zasadniczych
rozdziałów. W rozdziale pierwszym omówiłam problematykę przedmiotu badań
z punktu widzenia literatury pedagogicznej, wyjaśniłam terminologię dotyczącą
wychowania,
socjalizacji
pedagogicznej
oraz
i
społecznego,
niedostosowania
omówiłam
wybrane
formy
terapii
terapii
pedagogicznej
stosowane w resocjalizacji : indywidualne i grupowe. Szczególną uwagę
zwróciłam na przyczyny, rodzaje i przejawy niedostosowania społecznego.
W rozdziale drugim określiłam metodologiczne podstawy badań własnych
ich cel, ogólny problem badawczy oraz problemy szczegółowe, podałam
metodę badań, zastosowane techniki i narzędzia badawcze.
Omówiłam w nim sposób opracowania materiału badawczego oraz
kryteria ocen badanych cech (wskaźników) określających skuteczność
oddziaływań resocjalizacyjnych. Rozdział zawiera ponadto charakterystykę
Ośrodka, w którym przeprowadziłam badania. Scharakteryzowałam badaną
grupę
wychowanków,
uwzględniając
sposób
kierowania
do
Ośrodka,
opóźnienie szkolne wychowanków, ich miejsce zamieszkania, strukturę rodzin,
z których pochodzą, następnie grupę wychowawców i nauczycieli biorąc pod
uwagę ich wykształcenie i staż pracy.
Najwięcej miejsca zajmuje w pracy część empiryczna. Poświecony jest jej
trzeci
obejmujący
wyniki
badań
dotyczących
skuteczności
pobytu
wychowanków w Ośrodku. Zawarta w nim ocena i analiza problemu
badawczego skupia się wokół trzech problemów szczegółowych:
1. samoświadomości,
osiągania
sukcesów
odpowiedzialności za samego siebie,
3
życiowych
i
poczucia
2. możliwości rozwijania osobistych zainteresowań wychowanków i osiągania
przez nich sukcesów w nauce,
3. umiejętności współdziałania wychowanków z rówieśnikami i osobami
dorosłymi.
Wnioski dotyczące analizowanego problemu są wynikiem badań,
obserwacji, rozmów oraz studium literatury pedagogicznej.
W
końcowej
części
pracy
dokonałam
podsumowania
badań
i przedstawiłam wynikające z nich spostrzeżenia.
Pracę kończy bibliografia składająca się z pozycji zawartych i periodyków
oraz aneks ze spisem tabel i wzorami narzędzi badawczych.
prace z socjologii
4
1. Wybrane formy terapii pedagogicznej stosowane w resocjalizacji,
wyjaśnienia terminologiczne.
1.1. Wyjaśnienia terminologiczne
Readaptacja to ponowne przystosowanie człowieka chorego do czynnego
samodzielnego
życia
w
społeczeństwie
i
do
pracy
zawodowej
z
uwzględnieniem możliwości jej wykonywania, leczenie usprawniające (Słownik
Wyrazów Obcych, PWN W-wa, 1980).
Wychowanie jest procesem celowego i świadomego kształtowania
ludzkich postaw, zachowań, ról społecznych – czyli osobowości – zgodnie z
ideałem pedagogicznym, stanowiącym model (wzorzec) człowieka, który ma
być ukształtowany w procesie wychowania.
Socjalizacja natomiast jest pojęciem znacznie szerszym składa się na nią
całokształt wpływów, które wywiera na jednostkę środowisko społeczno –
kulturowe, w którym ona żyje i rozwija się. Jest spontaniczna i mało
kontrolowana przez osoby profesjonalnie zajmujące się wychowaniem i
nauczaniem.
Pedagogika resocjalizacyjna jest dziedziną pedagogiki zajmującą się
wychowaniem osób, wobec których proces socjalizacji jak i wychowania nie
powiódł się. Osoby te przejawiają wiele zachowań uznawanych za
niewłaściwe, niepożądane lub wręcz szkodliwe w sensie społecznym czy
indywidualnym, co przejawia się na przykład w nadmiernej agresji,
skłonnościach samobójczych, uzależnieniach, izolowaniu się.
Celem oddziaływań resocjalizacyjnych jest doprowadzenie do stanu
poprawnego
przystosowania
społecznego
jednostki
niedostosowanej
społecznie i respektowania przez nią wartości oraz norm funkcjonujących w
społeczeństwie.
5
Termin niedostosowanie społeczne jest wieloznacznie rozumiany i trudno
go precyzyjnie zdefiniować. Jest najczęściej używany przez pedagogów oraz
w piśmiennictwie naukowym z zakresu psychologii, socjologii, psychiatrii i
kryminologii.
Każda z tych dyscyplin stosuje własną interpretację tego pojęcia. Jedne,
mając
charakter
nieletniego
socjologiczny,
normami
z
psychologicznym,
kładą
życia
podkreślają
społecznego,
nacisk
na
niezgodność
zachowania
inne
charakterze
zaburzenia
zaś
życia
o
uczuciowego
i
mechanizmów psychicznych, kierujących zachowaniem jednostki, powodując
jej konflikt z otoczeniem.
Definicje objawowe charakteryzują nieprzystosowanie społeczne dzieci i
młodzieży, powtarzające się wielokrotnie zachowanie nacechowane zespołem
objawów
świadczących
o
nieprzystosowaniu
podstawowych
zasad
postępowania i norm społecznych. Należą do nich zachowania przestępcze,
alkoholizm, prostytucja, narkotyzowanie, zamachy samobójcze, ucieczki z
domów, wagary, agresywność, lękliwość, konflikty zewnętrzne i wewnętrzne.
(A. Stankowski, 1991, s. 12).
Inną grupę pojęć stanowią definicje teoretyczne, które poza określeniem
symptomów nieprzystosowania, odwołują się do takich pojęć jak: motywacja,
postawy, osobowość, role społeczne, normy, lęk, sumienie. Definicje te
eksponują trzy postanie niedostosowania, które w praktyce resocjalizacyjnej
spotyka
się
najczęściej:
zachowania
przestępcze,
neurotyczne
i
psychopatyczny.
Definicje operacyjne wskazują przede wszystkim na sposoby pomiaru
tego zjawiska, a nie tylko na jego symptomy. Do narzędzi służących
diagnozowaniu różnych form niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży
zalicza się na przykład Skalę Zachowania Przystosowawczego, Skalę
Nieprzystosowania Społecznego, Arkusz Zachowania się Ucznia czy Arkusz
Diagnostyczny
D.H.
Stotta,
zmodyfikowany
(L. Pytka, 1991, s. 19-20).
6
przez
J.
Konspnickiego
Próby określenia istoty nieprzystosowania społecznego są liczne i mają
zróżnicowany charakter. O wiele łatwiej jest odpowiedzieć na pytanie, w jaki
sposób nieprzystosowanie społeczne przejawia się, niż na pytanie w czym ono
jest.
L.
Pytka,
w
książce
dotyczącej
pedagogiki
resocjalizacyjnej,
zaprezentował kilka definicji ilustrujący h różnorodność punktów widzenia,
dotyczących problemu niedostosowania społecznego, które można rozumieć
jako:
-
odmianę rozwoju społecznego dziecka, które pociąga za sobą złe skutki
zarówno dla samego dziecka jak i jego otoczenia społecznego;
-
brak podatności na stosowane powszechnie metody wychowawcze, co
stwarza konieczność zastosowania specjalnych metod wychowawczych,
medyczno – psychologicznych i medycznych;
-
rodzaj zaburzeń w zachowaniu będących konsekwencją negatywnych
warunków środowiskowych lub zaburzeń procesów ośrodkowego układu
nerwowego;
-
zaburzenie emocjonalne, utrudniające lub uniemożliwiające współżycie
jednostki z innymi ludźmi;
-
zaburzenie
charakterologiczne
wewnętrznych
lub
mające
zewnętrznych
źródło
warunkach
w
niekorzystnych,
rozwoju,
powodujące
wzmożone trudności w dostosowaniu do uznanych norm społecznych i
realizacji zadań życiowych;
-
zachowanie sprawiające wiele kłopotów i trudności jednostce oraz jej
otoczeniu, powodujące subiektywne poczucie nieszczęścia;
-
rozbieżności pomiędzy systemem norm i wartości uznawanych przez
jednostkę i grupę, do której należy;
-
stan wadliwego funkcjonowania jednostki znajdującej się pod wpływem
niekorzystnych czynników biopsychicznych i socjokulturowych, powodujący
nieadekwatne odgrywanie przypisanych jej ról społecznych i zachowania
sprzeczne z uznawanymi normami i wartościami (L. Pytka, 1991, s. 20-21).
7
Zastosowanie
jakichkolwiek
oddziaływań
resocjalizacyjnych,
opiekuńczych, wychowawczych, czy terapeutycznych wymaga poznania nie
tylko problematyki związanej z niedostosowaniem społecznym, ale także
wiedzy na temat osobowości zdrowej, dojrzałej i prawidłowo funkcjonującej.
Wiedza ta umożliwia sformułowanie odpowiedzi na pytanie „co osiągnąć ?”.
Istnieje wiele sposobów definiowania osobowości. Dla zdefiniowania jej
zasadniczych elementów posłużę się określeniem S. Sieka z książki na temat
osobowości, w której określa ją jako sumę różnych cech i właściwości
będących wynikiem dojrzewania, uczenia się i przystosowania, do takich jak:
obraz siebie, potrzeby, postawy, uzdolnienia, emocje, mechanizmy obronne
(S. Siek, 1982, s. 22).
Allport sformułował następujące kryteria dojrzałej osobowości:
-
stałe poczucie rozszerzającego się „ja” na coraz większą liczbę obiektów i
zdarzeń, co odnosi się do pracy zawodowej, stosunków interpersonalnych
w rodzinie, zainteresowań;
-
utrzymanie ciepłych stosunków emocjonalnych z innymi ludźmi;
-
poczucie emocjonalnego bezpieczeństwa;
-
poczucie własnej wartości;
-
realistyczna percepcja siebie, innych i otoczenia;
-
umiejętność przeżywania sukcesów;
-
samo obiektywizacja przez własne wytwory;
-
posiadania zintegrowanej filozofii życiowej (L. Pyka, 1991, s. 24)
Niedostosowaną społecznie młodzież cechuje osobowość niedojrzała.
L. Pytka wymienia między innymi takie cechy osobowości niedojrzałej jak:
-
niezdolność
do kontrolowania reakcji emocjonalnych ( reakcje są
gwałtowne, nieadekwatne do siły bodźców i sytuacji );
-
nieumiejętność odraczania zaspakajania potrzeb;
-
postawa roszczeniowa wobec społeczeństwa;
-
koncentracja na teraźniejszości;
-
nietrwałość
i
słabość
związków
(L. Pytka,1991, s. 33)
8
uczuciowych
z
innymi
ludźmi
Stałym elementem w nieprzystosowaniu społecznym jest więc to, że
objawia się ono w zaburzonych kontaktach społecznych, w formach
zachowania się niezgodnego z wymogami i oczekiwaniami społecznymi,
utrudniając tym samy realizację zadań życiowych danej jednostki.
W zachowaniu aspołecznym można wyróżnić następujące rodzaje
postaw:
-
postawę izolacji, przejawiającą się w unikaniu kontaktów społecznych z
otoczeniem;
-
postawę egocentryzmu, polegającą na nadmiernym koncentrowaniu się na
własnej osobie, domaganiu się świadczeń dla siebie, ale odmawianiu tych
świadczeń innym;
-
postawę egoizmu, zaspakajania tylko własnych potrzeb;
-
postawę wrogości, przewijającą się w nieżyczliwym stosunku do innych
ludzi oraz podejmowaniu działań szkodzących im;
-
postawę sadyzmu, polegającą na doznawaniu przyjemności w sprawianiu
bólu innym (Z. Skorny, 1977, s. 44 – 45).
Zjawisko
nieprzystosowania
społecznego
staje
się
coraz
powszechniejsze, dlatego działania naprawcze muszą stanowić długotrwały
proces, oparty na osiągnięciach współczesnej pedagogiki resocjalizacyjnej.
Właśnie wtedy, gdy jednostka nie może rozwijać się prawidłowo, powinna
być stosowana terapia pedagogiczna.
Termin „terapia” został przeniesiony do resocjalizacji z medycyny, gdzie
określał proces leczenia. Przez terapię w resocjalizacji należy rozumieć
wszelkie działania reformujące negatywne zachowania w kierunku zachowań
społecznie akceptowanych (M. Pionk, 1980, s. 176)
Terapia pedagogiczna z dziećmi i młodzieżą niedostosowaną społecznie
jest więc celową działalnością, opartą na odpowiedniej organizacji pracy
wychowawczej . Jej celem jest spowodowanie zmian w zachowaniu
antyspołecznym lub aspołecznym wychowanka przez uświadomienie mu
niewłaściwości własnego postępowania i doprowadzenie do właściwej
samooceny (O. Lipkowski, 1976, s. 218).
9
Aby proces terapeutyczny był efektywny powinien spełniać następujące
wymagania:
-
aktywizować i usprawniać czynności fizyczne;
-
pobudzać i wzmacniać pozytywnie dynamizm rozwojowy;
-
rozwijać zainteresowania i uzdolnienia;
-
kompensować braki;
-
prowadzić do odreagowania konfliktów;
-
kompensować braki;
-
prowadzić do odreagowania konfliktów;
-
korygować nieodpowiednie nawyki;
-
usuwać ujawnione braki w wiadomościach i umiejętnościach szkolnych (T.
Wiśniewski, 1989, s. 184).
Kompleksowo ujęła problem terapii J. Doroszewska, która wyróżniła
dwie grupy oddziaływań terapeutycznych:
1. terapię spoczynkową, inaczej odciążeniową, polegającą na czynnym
wypoczynku (np. sen, słuchanie przyjemnej muzyki, obcowanie z przyrodą,
hobby, itp.)
2. terapię czynnościową czyli uczynniającą, zakładającą aktywne działanie
jednostki (terapia ruchowa, rozrywkowa, zajęciowa, przez pracę) (A.
Stankowski,, 1986, s. 17-20).
A. Stankowski wymienia następujące przesłanki, którymi należy kierować
się w prowadzeniu terapii pedagogicznej :
-
wpływanie dodatnie na sferę uczuciową dziecka;
-
normowanie stanu psychiki poprzez unikanie bodźców negatywnych;
-
wyzwalanie zahamowanych dynamizmów, których źródłem są niesprawne
funkcje lub ich brak ;
-
sprawna organizacja warunków życia i pracy wychowanków;
-
usprawnianie
funkcjonowania
kory
mózgowej
poprzez
stawianie
odpowiednich zadań i twórcze działanie;
-
przygotowanie nauczyciela – wychowawcy do prowadzenia terapii (A.
Stankowski, 1987, s. 13)
10
Najszerszy zakres nadaje definicji terapii pedagogicznej O. Lipowski,
określając ją jako „wszelkie działania pedagogiczne mające na celu ułatwienie
najkorzystniejszego rozwoju jednostkom z odchyleniami od normy” (O.
Lipowski, 1976, s. 217).
Przedstawione w tym rozdziale wyjaśnienia terminologiczne, związane z
resocjalizacją, wykorzystane zostały przeze mnie w dalszej części pracy.
Analiza literatury pedagogicznej i psychologicznej była podstawą do
opracowania narzędzi badawczych służących do badania zmian, jakie
nastąpiły u wychowanków w czasie ich kilkuletniego pobytu w Ośrodku.
prace z socjologii
11
1.2. Niedostosowanie społeczne młodzieży w środowisku.
I.
Środowiskowe przyczyny niedostosowania społecznego
II.
Rodzaje niedostosowania społecznego.
III. Przejawy niedostosowania społecznego w szkole i placówkach
I.
Środowiskowe przyczyny niedostosowania społecznego.
Mogą one występować w rodzinie, szkole i szerszym środowisku
społecznym. Z uwagi na odrębność i swoisty charakter wychowawczy,
pozytywny bądź destruktywny, tych wyznaczników, z których dominującą rolę
może odegrać każdy w zależności od sytuacji w jakiej znajduje się jednostka,
omówię kolejno .
W środowisku domowym uwzględnienia wymaga:
-
poziom kultury życia rodzinnego oraz jego braki,
-
atmosfera życia w domu rodzinnym,
-
stosunki panujące w relacjach między rodzicami i odniesieniu rodziców do
dziecka.
Reasumując. Na kształtowanie osobowości dziecka i nawiązanie z nim
właściwego kontaktu emocjonalnego wywierają wpływ stosunki między
osobowe charakterystyczne dla danej rodziny, osobowość rodziców, ich życie
emocjonalne, wzajemny stosunek oraz sposób traktowania ról rodzicielskich.
W przypadku niedostosowanych społecznie wpływ rodziny na ich rozwój
bropsychospołeczny nie zawsze jest odpowiedni dla potrzeb dziecka. Młodzież
ta wzrasta i wychowuje się najczęściej w warunkach i atmosferze nie zawsze
sprzyjającej prawidłowemu rozwojowi i socjalizacji. Istotny wpływ ma patologia
osobowościowa rodziców. Często są to ludzie skłóceni ze społeczeństwem,
alkoholicy. Sytuacje te są wyjątkowo niekorzystne wychowawczo i społecznie
dla dziecka. Przejawia się to brakiem opieki rodzicielskiej, bezpieczeństwa,
uznania i poszanowania godności oraz stabilizacji życiowej dziecka w rodzinie.
12
Inne rodzaje rodzin, które wywierają destruktywny wpływ wychowawczy
na dzieci to:
-
rodzice z objawami neuro- lub psychopatycznymi,
-
rodziny rozbite – niepełne,
-
rodzice ciężko zapracowani.
W środowisku szkolnym należy podkreślić złożoność i niejednolitość pod
względem struktury organizacyjnej oraz jakości społeczno – wychowawczej.
Największy wpływ odgrywają :
-
stosunki interpersonalne w układzie nauczyciel – uczeń i odwrotnie,
-
stosunki międzyosobnicze ucznia z współuczniami,
-
utrudnienia i opóźnienia w nauce szkolnej.
Niepowodzenia
szkolne
wyciskają
największe
piętno
na
rozwoju
psychospołecznym dzieci i młodzieży, prowadzące do dewiacji i niestosowania
społecznego.
Główne przyczyny niepowodzeń szkolnych to:
-
przyczyny psychofizyczne – to te, które wynikają z zaburzeń rozwojowych
samego ucznia,
-
przyczyny dydaktyczne, wynikające z określonych treści nauczania,
organizacji
procesu
dydaktycznego
i
sposobu
realizacji
założeń
programowych,
-
przyczyny społeczno 0 środowiskowe ukazujące warunki pracy ucznia i
nauczyciela z uwzględnieniem ich wzajemnych relacji.
W niesprzyjających warunkach powiązane czynniki społeczne, psychologiczne
i pedagogiczne
stanowią źródło trudności wychowawczych i sprzyjają
niedostosowaniu społecznemu.
Środowisko społeczne to teren wszelkich form aspołecznej działalności
nieformalnych grup przestępczych, które z łatwością imponują i przygarniają
bądź wciągają jednostki zwłaszcza osamotnione i pozbawione opieki
rodzicielskiej, szczególnie w wieku dorastania.
13
Młodzi ludzie poszukując przygody wżyciu często świadomie przystępują lub
nieświadomi są wciągani do przestępczej działalności w nieformalnych
grupach o charakterze aspołecznym
II.
Rodzaje niedostosowania społecznego.
Według typologii J. Konopnickiego, wyróżniać będziemy trzy podstawowe
rodzaje niedostosowania społecznego.
a)
niedostosowanie społeczne manifestowane w postaci zahamowania
jednostki w środowisku.
Charakteryzuje je brak zaufania do ludzi, nowych rzeczy i sytuacji.
Młodzież ma trudności w skutecznym rywalizowaniu ze swoimi rówieśnikami.
Ten rodzaj zachowania bardzo często występuje u młodzieży pochodzącej z
tzw. dobrych domów o korzystnych warunkach materialnych, bądź u dzieci,
które napotykają na trudności w nauce szkolnej. Jest to pewnego rodzaju
reakcje obronna przed trudnościami szkolnymi, które przy pomyślnej sytuacji
dziecka wyraźnie osłabia się,
Innym objawem może być depresja, wycofanie się bądź niekonsekwentne
postępowanie. Depresja objawia się jako różnorodność i zmienność poziomu
reakcji oraz brak energii fizycznej. Może być spowodowana niepowodzeniami
szkolnymi, trudnościami w nauce i w wychowaniu, w kontaktach społecznych
prowadzi przeważnie do zaburzeń w socjalizacji, niewiary w możliwość dalszej
pomyślnej
edukacji.
Wycofanie
się
dotyczy
niechęci
jednostki
do
nawiązywania kontaktów społecznych, częstej izolacji i wyobcowania w
środowisku. Obserwuje się przejawy całkowitego zahamowania w zachowaniu
się młodzieży.
Niekonsekwentne postępowanie jest formą zachowania się jednostki
działającym pod wpływem silnego bodźca, który w danej chwili jest
najsilniejszy.
14
b)
Niedostosowania społeczne manifestowane postawą demonstracyjno –
bojową jednostki w środowisku.
Charakterystyczne jest tutaj znacznie silniejsze i gwałtowniajsze reakcje
emocjonalne, niż wymaga tego określona sytuacja, bądź zdarzenie.
Obserwuje się tutaj:
-
wrogość w stosunku do dorosłych,
-
otwartą wrogość,
-
wrogość w stosunku do dzieci,
-
łagodniejsze formy aspołecznego zachowania,
c)
niedostosowanie
społeczne
manifestowane
w
postaci
„skrajnej
aspołeczności”.
Mówimy o tym w wypadku, gdy brak w nim zainteresowania tym, czy
dorośli aprobują jego zachowanie się, czy nie, gdy zachowanie się przyjmuje
charakter zdecydowanie antyspołeczny.
Wyróżnia się trzy podstawowe przyczyny skrajnej aspołeczności:
-
uszkodzenie systemu nerwowego dziecka,
-
dewiacje wychowawcze w domu rodzinnym,
-
destrukcje ze strony osób dorosłych bądź rówieśników w szerszym
środowisku społecznym.
Niedostosowanie społeczne ma wymiar:
-
społeczny – uniemożliwia konstruktywną socjalizację jednostki w
środowisku, czego skutki bezpośrednio lub pośrednio odczuwają różne
warstwy społeczne;
-
psychologiczny
–
w
wyniku
zaburzeń
osobowości
chraktero-
psychopatycznych, powodują defekty w sferze kontaktu, aktywności i
harmonii życia wewnętrznego jednostki;
-
pedagogiczny – z powodu dewiacji osobowościowych utrudnia adaptację,
edukację i wychowanie.
15
III. Przejawy niedostosowania społecznego w szkole i placówkach
opiekuńczo – wychowawczych.
W szkole i w placówkach opiekuńczo – wychowawczych niedostosowanie
społeczne objawia się najczęściej w ogólnej postawie, w nonszalancji i
arogancji, w niechlujnym wyglądzie i zaniedbaniu, cynizmie i bezczelności, w
skrytym
złośliwym
intryganctwie
lub
nieopanowanej
agresywności.
U
niektórych występują pewne objawy jako cechy dominujące. Można tu zaliczyć
kłamstwo, włóczęgostwo, agresywność.
W placówkach opiekuńczo – wychowawczych i w szkole u młodzieży
kłamiącej popełniającej kradzieże, niechętnej do nauki i wszelkiej innej pracy,
wagarującej i uciekającej z domu i z zajęć lekcyjnych, może wystąpić
nadmierna pobudliwość, nerwowość, nienawiść połączona z agresją, obniżona
sprawność myślowa i manualna lub zobojętnienie, niechęć, wrogi stosunek do
wszelkich norm, do wymogów placówki, szkoły, opiekunów i wychowawców.
Taki wychowanek chętnie zamyka się w sobie lub w kręgu bliskich osób –
w zespole, gangu. Nie chce ujawniać swych czynów, ukrywa ich motywy i
tendencje swego postępowania. Kontakt z nim jest utrudniony. Rodzice często
stosują wobec dziecka kary, różne formy zastraszania i represji.
Młodzież taka niełatwo podporządkowuje się schematom, przepisom,
wymaganiom, normom powszechnie uznawanym i przyjętym – co stanowi
źródło rodzących się konfliktów społecznych. Rzadko z tych konfliktów
wychodzi zwycięsko, o wiele częściej pada ofiarą bezmyślności środowiska,
nienależytego zrozumienia.
prace z socjologii
16
1.2. Wybrane formy terapii pedagogicznej stosowane w resocjalizacji
W poprzednim rozdziale podałam ogólną definicję terapii pedagogicznej,
w tym natomiast zamierzam przedstawić wybrane jej formy stosowane w
resocjalizacji.
Terapia pedagogiczna może przybierać formy indywidualne i grupowe.
Jej skuteczność zależy od powiązania jednostki z grupą, akceptacji i
identyfikacji z nią oraz harmonijnego współdziałania personelu placówki
resocjalizacyjnej, tak zwanej „ społeczności terapeutycznej”.
Indywidualne formy terapii wiążą się z bezpośrednią interakcją między
wychowawcą a wychowankiem. R. Miller podkreśla, że pomoc rozpoczyna się
od nawiązania pozytywnego kontaktu i dokonuje się poprzez dostarczenie
coraz to nowych informacji, doświadczeń umożliwiających zrozumienie
własnych cierpień i fałszu dotychczasowych sposobów porozumiewania się z
ludźmi.
Efektem tej pomocy jest świadome kierowanie własnym zachowaniem
(1981,s.175).Dzięki
akceptującej
postawie
terapeuta
doprowadza
do
nawiązania z wychowankiem autentycznej więzi, aż wychowanek sam
przekona się o tym, że wychowawca chce mu pomóc i sam zapragnie być
innym niż jest.
Istota terapii wychowawczej tkwi w osobistym wpływie na wychowanka.
Jest to możliwe, gdy jest on dla podopiecznego osobą znaczącą wewnętrznie,
to znaczy, gdy jej imponuje swymi walorami osobowościowymi, zyskuje jego
szacunek, zaufanie, stanowi autorytet. Potrzebujący rady wychowanek będzie
jej szukał u takiej właśnie osoby.
Wychowawca może wtedy zwrócić uwagę na skutki takich czy innych
zachowań, wyjaśnić ich następstwa, sugerować sposoby postępowania,
wywołać zmianę jego motywów i postaw (K. Krawczyk, „Szkoła Specjalna”
1992/1, 43-44).
17
Do świadomych i celowych form terapii indywidualnej S. Górski zalicza:
pocieszenie,
dodawanie
otuchy,
podnoszenie
wiary
we
własne
siły,
wyjaśnianie, przekonywanie, sugerowanie, doradzanie, metodę pozytywnych
przykładów oraz metodę sytuacyjną (1986, s.7;patrz także: Cz. Czapów, S.
Jadlewski,1971, s. 312-332).
Wszystkie wymienione metody mobilizują aktywność wychowanka. To
właśnie wychowawca ma mobilizować młodzież do działania, do odpowiednich
zachowań, wyzwalać ich siły twórcze, umożliwiać realizację siebie tak, aby
uczyli się traktować życie jako zadanie.
Dlatego ważny jest w terapii wychowawczej uczący wpływ sytuacji.
Wychowawca może się nimi posługiwać dla potrzeb określonych zadań
resocjalizacji. Sytuacje uczące dostarczają wychowankowi informacji o samym
sobie, o świecie oraz związkach ja-świat.
Służą uczeniu się przez niego różnych czynności. W tym działaniu
należy dążyć do stwarzania okazji poznania różnych przejawów otaczającej
nas rzeczywistości, gdyż głównym źródłem wiedzy o świecie jest bezpośrednie
uczestnictwo, a nie słowo pisane czy środki masowego przekazu. Najbardziej
korzystne jest
organizowanie doświadczeń przez zlecenie
wykonania
konkretnych zadań: organizujących wiedzę wzbogacających umiejętności
przystosowawcze, kształtujących postawy (S.Górski,1986,s.68-77).
Powinny być one bardzo starannie dobrane w zależności od diagnozy,
by zaspakajać potrzeby wychowanka.
Jedno z ważniejszych praw teorii uczenia się mówi, iż powtarzanie
danych zachowań w określonych warunkach, prowadzi do utrwalenia się tych
zachowań (S.Górski,1985,s. 168). Prawidłowość ta leży u podstaw metody
treningu. Chodzi o to, by celowo stwarzać odpowiednie warunki i sytuacje, w
których powtarzałyby się te zachowania wychowanka, które powinny być
utrwalone.
18
Dlatego
należy
wielokrotnie
pobudzać,
powtarzać
i
wzmacniać
oczekiwane reakcje w ramach celowo organizowanej sytuacji bodźcowej(T.
Wiśniewski, 1989, s. 197).
W psychoterapii wyróżnia się następujące formy treningu:
1. trening autogenny, polegający na nabywaniu umiejętności wyrażania
własnej autentyczności, samo urzeczywistnienia, utrwalenia samokontroli
nad własnymi reakcjami na różne bodźce;
2. trening
interpersonalny,
który
polega
na
nabywaniu
umiejętności
rozumienia ludzi, postępowania w sytuacjach konfliktowych, właściwych
sposobów komunikowania się;
3. socjodrama, która kształtuje społeczne zachowania wychowanków;
4. psychodrama, ucząca konstruktywnego wyrażania własnych stanów
emocjonalnych, np. złości, agresji, gniewu, radości(S. Górski 1985 s. 169).
Różnica między psychodramą a socjodramą polega na funkcji, którą
pełni
w
nich
grupa.
W
psychodramie
tworzy
się
specjalne
grupy
terapeutyczne, by wywołać określone zmiany w osobowości poszczególnych
jednostek.
Psychodrama umożliwia wejście w zamknięty świat wewnętrzny
człowieka, ożywienie „niemych” części jego psychiki, rekonstrukcję sytuacji
życiowej, dzięki czemu procesy psychiczne, które uległy deformacji zostają
sprostowane i na nowo scalone (Zdrowie psychiczne pod
red. K.
Dąbrowskiego, 1985, s.290).
W socjodramie natomiast wprowadza się improwizowane sceny do grup
już istniejących po to, by np. rozwiązać konflikty między członkami grupy,
wpłynąć na zmianę postaw wychowanków, którzy pełnią destruktywne role w
grupie, rozbudzać potrzeby jednostek, wyrabiać samodyscyplinę (S. Górski,
1985, s. 170-172).
Stan
i
funkcjonowanie
grupy
zależ
od
stanu
osobowości
poszczególnych jednostek, dlatego w terapii pedagogicznej ważne miejsce
19
zajmuje psychodrama. Umożliwia rozwiązywanie konfliktów wewnętrznych,
uwalnia od zahamowań, z drugiej strony spontaniczną i twórczą aktywność.
Pomaga ujawniać, odkryć coś, z czego wychowanek nie zdaje sobie sprawy,
co jednak wpływa na jego relacje z innymi ludźmi, ułatwia rozpoznanie jego
problemów, daje możliwości prześledzenia kontaktów z innymi ludźmi, forma
przejawienia agresji, siły przeżywanego poczucia winy, umożliwia wgląd w
nieświadome mechanizmy postępowania, pozwala zrozumieć, co w jego
zachowaniu może drażnić lub odpychać innych (J. Pawlik, 1981, s. 127-129).
A. Stankowski, w książce na temat terapii pedagogicznej w pracy
nauczyciela- wychowawcy, wymienia również psychagogikę jako formę
psychoterapii, do których zalicza takie formy jak:
-
eksplikację(wykład), wyjaśnienie na temat jakiegoś zjawiska;
-
perswazję (element przekonywania);
-
reorientację, mającą na celu przewartościowanie hierarchii wartości,
zmianę poglądów wychowanka;
-
psychagogikę, która jest formą całościowego oddziaływania na jednostkę
(1986,s.55).
Psychagogikę można zastosować w trakcie posiedzeń grupowych, kiedy
podejmuje się dyskusje na jakiś obrany temat, na który mogą się wypowiadać
jej uczestnicy na podstawie własnych doświadczeń i poglądów.
Tematy dyskusji mogą dotyczyć życiowych wzorów, celów, planów,
sensu życia, źródła szczęścia w życiu, roli pieniędzy w życiu, stosunku do
autorytetów, obrazu samego siebie w oczach innych. Są to pytania, które
trzeba stawiać. Zawierają się one w ważnym zadaniu resocjalizacji, którym jest
samowychowanie. Każdy jest zdolny i powołany do odpowiedzi na tego
rodzaju pytania, gdyż kształt człowieka zależy w niemałej mierze od tego, jak
na te pytania odpowie.
Niezbędną formą terapii wychowawczej, stosowaną z dziećmi i
młodzieżą nieprzystosowaną społecznie, jest praca korekcyjno-wyrównawcza.
Napotykane trudności w toku pracy dydaktyczno-wychowawczej powodują u
nich niepowodzenia szkolne, niechęć do nauki, czyli negatywizm szkolny.
20
H. Spionek na podstawie badań stwierdziła, że niepowodzenia szkolne
powodują lęk przed karą i są przyczyną wagarów oraz ucieczek z domu.
Potęguje to trudności szkolne i stanowią pierwszą fazę wykolejenia
społecznego. Autorka przedstawiła następujący schemat przebiegu procesu
wykolejenia:
-
wystąpienie trudności szkolnych;
-
wagarowanie;
-
konflikty z rodzicami;
-
ucieczki z domu;
-
kontakty z młodzieżą zdemoralizowaną;
-
czyn przestępczy dla zaspokojenia potrzeb życiowych lub za namową;
-
przestępstwa popełnione bez życiowej potrzeby (B. Hołyst, Problemy
Opiekuńczo-Wychowawcze, 1987/5,s. 197).
Negatywizm
szkolny
jest
uwarunkowany
psychicznie
przykrymi
doświadczeniami ucznia w szkole, który nie lubi jej, nikt go w niej nie chwali,
nie może uzyskać tam sukcesu i nie ma szans na zmianę tej sytuacji.
Celem terapii jest, więc eliminowanie bolesnych śladów psychicznych
związanych
z
procesem
uczenia
się,
kształtowanie
odpowiedniego
nastawienia poznawczego i emocjonalnego do obowiązków szkolnych.
Osiągnięcie tego celu możliwe jest dzięki zastosowaniu następujących zasad:
stopniowania trudności, indywidualizacji i nagradzania nawet najmniejszych
osiągnięć ucznia oraz wytwarzania atmosfery swobody, spokoju i akceptacji(A.
Stankowski, 1986,s.59-63).
W pracy korekcyjno-wyrównawczej stosuje się zalecenia ortodydaktyki:
wyrównanie
braków,
eliminowanie
luk
programowych(przedmiotowych),
przyspieszanie lub awansowanie do klasy programowo wyższej według
ustalonych kryteriów (A. Stankowski, 1986, s. 62). Coraz bardziej dostrzegane
jest znaczenie niewerbalnych technik w terapii pedagogicznej, szczególnie
gimnastyki korekcyjnej jako formy rehabilitacji ruchowej.
Jej głównym celem jest poprawienie ogólnej sprawności fizycznej,
szczególnie
motoryki
(siły,
szybkości,
21
zwinności,
wytrzymałości,
mocy),zwiększenie wydolności całego układu mięśniowego i w efekcie
uzyskanie maksymalnie poprawnej postawy ciała.
Dzięki
zastosowaniu
terapeutycznych,
gimnastyka
elementów
relaksacyjnych
wyrównawcza
może
wpływać
i
często
na
stan
psychiczny wychowanków i umożliwić odprężenie, zrelaksowanie, uzyskanie
koordynacji ruchów. Stanowi poza tym dobrą okazję do sprawdzenia
atmosfery w grupie, współpracy, dojrzałości poszczególnych wychowanków,
dostrzeganie
ich
cech
osobowości,
pobudzanie
przynależności
i
emocjonalnego uczestnictwa w grupie, zrelaksowania grupy i redukowania
napięć w niej istniejących(Elementy psychologii klinicznej pod red. B.
Waligóry, 1985, s.94).
Kolejną formą stosowaną w terapii pedagogicznej jest aktywność
twórczo-kreacyjna:
rysowanie,
malowanie,
modelowanie,
czyli
„psychorysunek”. Tego rodzaju twórczość stwarza okazję do wyzwalania sił
twórczych, zdolności, wzmacnia tendencje do realizacji siebie, łagodzi
napięcia nerwowe. W tego rodzaju aktywności twórczej nie jest tak ważna
artystyczna wartość dzieła, lecz dostarczenie wychowankom środków do
wyrażania własnych uczuć.
W psychorysunku najczęściej stosowane są trzy grupy tematyczne.
Pierwsza dotyczy przeszłości i teraźniejszości wychowanka, jego
rodziny,
wyobrażeń,
największych
problemów,
najgorszych
przeżyć,
doznanego uczucia strachu, głównych wad, zalet, snów. Druga grupa tematów
umożliwia wypowiedzenie się artystyczne na temat przyszłości: własnego celu
w życiu, ulubionego bohatera oraz takich wartości jak: piękno, dobro, siła, lęk,
słabość. Natomiast trzecia grupa pozwala wyrazić problem stosunków w
grupie, miejsca wychowanka w niej. Podejmowane są takie tematy, jak: co
daję ludziom, czego od nich oczekuję, portrety członków grupy, grupa jako
zwierzęta, grupa jako cyrk, grupa na pustyni, grupa wspina się na górę
(S.Kratochwil,1986, s.223-225).
Ważnym elementem tej psychoterapii jest część dyskusyjna. Omawia
się wówczas poszczególne rysunki, dyskutuje o tym, co wychowanek chciał
22
przez nie zakomunikować innym, a nie ma na przykład odwagi powiedzieć
tego wprost.
Słuchanie muzyki jako forma terapii ma na celu budzenie wychowanków
do aktywności emocjonalnej, fantazji, konfrontacji z własnymi przeżyciami,
przeżycie oczyszczenia, neutralizowanie stanu napięcia ( K. KuberskaGaca,1986, s. 103-104).
Przedstawione przeze mnie formy terapii mają na celu likwidację i
ograniczenie
zaburzeń
rozwojowych
oraz
umożliwienie
i
ułatwienie
najkorzystniejszego rozwoju wychowanków.
Powodują lepszą ocenę własnej osoby, wyzwalają siły twórcze,
zmierzają do tego by wychowanek sam stawiał sobie konstruktywne zadania i
cele życiowe, uczył się najlepszych sposobów realizacji swoich zamierzeń
oraz poznawał własne możliwości i postawy, rozwijał samokontrolę i
samoocenę (Postawy procesu resocjalizacji pod red. S. Górskiego, 1987,
s. 28).
W wyniku tych zajęć powinny nastąpić u wychowanków określone
zmiany:
-
zmiana sądów poznawczych;
-
zmiana wzorców zachowań;
-
odreagowanie emocjonalne.
Wszystkie przedstawione przeze mnie formy terapii pedagogicznej
wspomagają proces resocjalizacji, rozumiany jako „oduczanie” zachowań
antagonistyczno-destruktywnych
mechanizmów
wychowawców.
socjalizacyjnych,
Zatem
terapia
oraz
w
uruchomianie
warunkach
pedagogiczna
prawidłowych
kontrolowanych
jest
jednym
z
przez
działań
pedagogicznych mieszczącym się w ramach pedagogiki resocjalizacyjnej,
która
ma
szerszy
zasięg,
ponieważ
zajmuje
się
organizacją
opieki
instytucjonalnej, przewartościowaniem środowiska dewiacyjnego, czy opieką
postpenitencjarną.
23
2. Założenia metodologiczne badań własnych
2.1. Cele i problemy badawcze
Z analizy literatury wynika, że resocjalizacja rozumiana jest jako
działanie naprawcze. Pojęcie efektywności resocjalizacji, tak jak i wychowania
w ogóle, nieuchronnie wiąże się z pojęciem zmian, a ich mierzenie możliwe
jest
poprzez
odwoływanie
się
do
kryteriów
zewnętrznych
oraz
psychologicznych.
Resocjalizacja jest wychowaniem osoby nie przystosowanej społecznie,
czyli dokonywaniem zmian w jej osobowości.
O sukcesie lub porażce w resocjalizacji decydują zmiany, jakie udało się
spowodować w postawach jednostki nieprzystosowanej społecznie.
Miernikiem skutecznej resocjalizacji jest, więc korzystna ewolucja
psychiczna, przysposobienie wychowanka do pełnienia ról społecznych.
O
świadczyć
pozytywnych
modyfikacja
efektach
oddziaływań
postaw
resocjalizacyjnych
antyspołecznych,
będzie
przewartościowanie
uznawanych dotąd przez wychowanków norm i wartości.
Pomiar skuteczności wychowania w pedagogice resocjalizacyjnej, jak i
pedagogice w ogóle należy do problemów niezwykle ważnych i trudnych do
zbadania.
Celem przeprowadzonych przeze mnie badań był ustalenie i opisanie
skuteczności procesu resocjalizacji, jakiemu zostają poddani wychowankowie
w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Bielsku- Białej.
Za
miernik
efektów
resocjalizacji
przyjęłam
ocenę
zmian,
przewartościowań i modyfikacji postępowania badanej grupy wychowanków
dokonaną przez nich samych i ocenę tego stanu dokonaną przez
wychowawców i nauczycieli ośrodka.
24
Podstawą
podejmowania
jakichkolwiek
badań
naukowych
jest
uświadomienie sobie przez badacza problemów określających, w sposób
możliwie precyzyjny, cel i zakres planowanych przedsięwzięć badawczych.
Problemy badawcze to pytania, na które szukamy odpowiedzi na drodze
badań naukowych, będące uściśleniem i ukierunkowaniem zainteresowań
badającego.
T. Pilch wyróżnia trzy kryteria, stanowiące o poprawności problemów
badawczych.
Są to:
1.
precyzyjność w sposobie formułowania problemów badawczych;
2.
usytuowanie
tych
problemów
na
tle
dotychczasowych
osiągnięć
naukowych;
3.
ich empiryczna sprawdzalność ( T. Pilch, 1977,s. 65).
Istnieją trzy typy badań: weryfikacyjne, diagnostyczne i teoretyczne.
Celem badań diagnostycznych jest poszukiwanie, ustalanie i opisywanie
właściwości czy zasad funkcjonowania przedmiotu, leżącego w sferze
zainteresowania badacza. Badania weryfikacyjne polegają na empirycznym
sprawdzeniu, kontroli poprawności jednego bądź też całego zespołu ogólnych
twierdzeń, umożliwiają zmianę i uzyskanie lepszych wyników działania.
Badania teoretyczne zmierzają do zdobycia podstaw do uogólnień,
budowania definicji czy poznawania praw określających prawidłowości ich
rozwoju (T. Pilch, 1977, s. 59).
Przeprowadzone
przeze
mnie
badania,
to
badania
typu
diagnostycznego, dotyczące następująco sformułowanego problemu:
Jak wychowankowie i wychowawcy oceniają skuteczność oddziaływań
terapeutycznych w czasie kilkuletniego pobytu wychowanków w Ośrodku
Szkolno- Wychowawczym w Bielsku-Białej?
W ramach tak sformułowanego problemu ogólnego wyodrębniłam
następujące problemy 987/5,szczegółowe:
25
1.
Czy wzrosła u wychowanków świadomość; czy osiągają sukcesy życiowe
i mają poczucie odpowiedzialności za samych siebie?
2.
Czy mieli możliwość rozwijania zainteresowań i osiągania sukcesów w
nauce?
3.
Czy nabyli umiejętności współdziałania z rówieśnikami i osobami
dorosłymi?
Są to elementy, które mogą świadczyć o pozytywnym procesie
resocjalizacji wychowanków.
blog o pisaniu prac magisterskich
26
2.2. Metody i techniki i narzędzia badawcze
Problematyką dotyczącą metodologii i badań pedagogicznych zajmuje
się wielu autorów. W niniejszej pracy posłużyłam się terminologią przyjętą
przez T. Pilcha. Przez metodę rozumie on zespół zabiegów i czynności,
celowo dobranych i przemyślanych w celu poznania określonego faktu czy
zjawisk społecznych (T. Pilch, 1977, s. 115-116).
Metoda pozwala dokonać pomiaru jakiegoś zjawiska, określić przyczyny
i skutki jego powstania, czyli diagnozować, ustalać środki zapobiegawcze oraz
prognozować.
T. Pilch do metod zalicza:
-
eksperyment pedagogiczny;
-
metodę indywidualnych przypadków;
-
monografię pedagogiczną;
-
metodę sondażu diagnostycznego.
Technika według T. Pilcha, to czynność praktyczna, regulowana starannie
wypracowanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie
sprawdzanych informacji, opinii, faktów” (T. Pilch, 1977, s. 116).
Techniki to:
-
obserwacja;
-
rozmowa;
-
wywiad;
-
ankieta;
-
badanie dokumentów;
-
analiza i pomiar środowiska wychowawczego;
-
techniki socjometryczne.
Natomiast narzędzia badawcze to:
-
kwestionariusz ankiety i wywiadu;
-
arkusz obserwacji;
-
skala do badań przystosowania dziecka.
27
W swoich badaniach zastosowałam metodę sondażu diagnostycznego.
Metoda
ta
jest
„sposobem
gromadzenia
wiedzy
o
przymiotach
strukturalnych i funkcjonalnych oraz dynamice zjawisk społecznych, opiniach i
poglądach wybranych zbiorowości, nasileniu się i kierunkach rozwoju
określonych zjawisk, o wszelkich innych zjawiskach instytucjonalnie nie
zlokalizowanych, posiadających znaczenie wychowawcze, w oparciu o
specjalnie dobraną grupę reprezentującą populacje generalną, w której
badane zjawiska występują.” (T. Pilch, 1977, s. 126).
W swojej pracy posłużyłam się następującymi technikami:
-
ankietą;
-
rozmową;
-
badanie dokumentów.
Ankieta jest „techniką gromadzenia informacji, polegającą na wypełnieniu
najczęściej samodzielnie przez badanego, specjalnych kwestionariuszy, na
ogół o wysokim stopniu standaryzacji, w obecności ankietera.”( T. Pilch, 1977,
s. 141).
Ze względu na kategorie pytań rozróżniamy dwa rodzaje kwestionariuszy:
1.
kwestionariusz pytań otwartych;
2.
kwestionariusz pytań zamkniętych.
Pytania otwarte pozostawiają badanym całkowitą swobodę wypowiedzi.
Pytania
zamknięte
przewidują
gotowe
odpowiedzi,
przemyślane
uprzednio przez badanego.
W
swoich
badaniach
przeprowadziłam
ankietę
z
wychowankami
i
wychowawcami, posługując się kwestionariuszem pytań zamkniętych. Z jej
pomocą ich opinie o efektach procesu resocjalizacji, jakiemu poddawani są
wychowankowie podczas kilkuletniego pobytu w ośrodku.
Opracowany przeze mnie kwestionariusz ankiety zawiera 29 pytań. Pytania
główne dostosowane do każdego z trzech problemów badawczych, określają
efekty resocjalizacji i dotyczą podstawowych sfer życia wychowanków. Badany
wyrażał osobisty stosunek ( własne odczucia) do poszczególnych cech (
pytań) zawartych w kwestionariuszu.
28
Stopień nasilenia cechy wychowankowie i wychowawcy określają w skali
pięciopunktowej. Kolejnym stopniom nasilenia cechy nadano wartości
odpowiednio od 1 do 5 ( numer kolejny cechy = wartość cechy), które
oznaczają ocenę:
1-
bardzo niską
2-
niską
3-
przeciętną
4-
wysoką
5-
bardzo wysoką
Mnożąc wartość nasilenia cechy przez liczbę przypadków w niej
występujących uzyskano wartość nasilenia cechy. Wartość nasilenia cechy
jest liczbą charakteryzującą poziom występowania badanej cechy. Sposób jej
obliczania był taki sam przy badaniu wszystkich cech.
Następnie dla wartości poszczególnych cech ustaliłam skalę ocen,
ujednoliconą dla obu badanych grup ( tabela 1).
Tabela 1. Ogólna skala ocen.
Wartość ocen
Skala ocen
Bardzo
młodzieży wychowawców
I
129-160
109-135
Wysoka
II
97-128
82-108
Przeciętna
III
65-96
55-81
Niska
IV
33-64
28-54
V
0-32
0-27
wysoka
Bardzo
niska
29
Ankieta dla wychowanków zawiera dodatkowo jedno pytanie otwarte, w
którym wychowankowie wpisali przyczyny, które wpłynęły na umieszczenie ich
w ośrodku.
Pytania dotyczyły takich sfer życia jak:
-
świadomość swojej wartości i możliwości;
-
osiągnięcia sukcesów życiowych;
-
poczucia odpowiedzialności za samego siebie;
-
rozwijania osobistych zainteresowań;
-
osiąganych sukcesów w nauce;
-
relacji z kolegami;
-
relacji z dorosłymi;
-
pozytywnego nastawienia do ludzi.
Zastosowana w mojej pracy rozmowa jako technika badawcza była
ważnym uzupełnieniem ankiety.
Jest to technika umożliwiająca większą aktywność badanego. Pozwala
nawiązać bezpośredni kontakt z rozmówcą, poznać nie tylko treść jego
wypowiedzi, lecz także obserwować jego zachowanie, brzmienie głosu, gesty,
mimikę.
W czasie rozmów z wychowankami i wychowawcami zebrałam
informacje na temat wymienionych wyżej sfer życia wychowanków.
Badanie dokumentów polega na wyodrębnieniu elementów składowych
dokumentu według przyjętego kryterium i wykorzystanie go jako źródła
informacji o poznanych problemach ( T. Pilch, 1977, s. 143).
Stosując tę technikę poddałam analizie teczki osobowe badanych
wychowanków, zawierające wyniki badań psychologicznych i pedagogicznych,
postanowienia sądowe, orzeczenia poradni wychowawczo-zawodowych, karty
zdrowia, wywiady środowiskowe, opinie o wychowanku oraz indywidualne kary
wychowanka z ustaloną prognozą pedagogiczną.
Analizowałam również teczki osobowe wychowawców i nauczycieli, plan
pracy ośrodka, tygodniowy rozkład zajęć oraz protokoły posiedzeń zespołu
diagnostyczno-terapeutycznego.
30
Celem badania dokumentów było uzyskani danych niezbędnych do
charakterystyki badanej grupy wychowanków i wychowawców. Uzyskałam
informacje dotyczące rodzaju skierowań do ośrodka, opóźnień szkolnych,
struktur rodzin, miejsca zamieszkania, wykształcenia i pracy rodziców, stanu
zdrowia, rozwoju intelektualnego i rodzaju zaburzeń występujących u
wychowanków. Badania przeprowadziłam w marcu 2001 roku i objęłam nimi
32 wychowanków oraz 27 wychowawców i nauczycieli.
blog o pisaniu prac magisterskich
31
2.3. Charakterystyka terenu badań
Badania przeprowadziłam w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w
Bielsku-Białej. Ośrodek został powołany w 1983 roku jako placówka
opiekuńczo-wychowawcza o charakterze resocjalizacyjnym dla młodzieży z
zaburzeniami zachowania z normą intelektualną.
W ośrodku funkcjonuje gimnazjum, klasa przysposabiająca do zawodu,
klasy zawodowe oraz internat. Przebywają w nim chłopcy i dziewczęta w
wieku od 12 do 17 lat.
Wychowankowie kierowani są do ośrodka wyłącznie z terenu byłego
województwa bielskiego przez Państwowe Pogotowie Opiekuńcze na
podstawie orzeczenia poradni wychowawczo-zawodowych lub orzeczeń
sądowych. Ci, którzy wcześniej przebywali w Państwowym Pogotowiu
Opiekuńczym są kierowani do ośrodka na podstawie badań diagnostycznych
przeprowadzonych w tej placówce.
Wychowankowie trafiają do ośrodka, gdy mają 12 lub więcej lat i
negatywne doświadczenia życiowe:
-
niepowodzenia szkolne wraz z utratą wiary w siebie, z utrwalonymi
reakcjami negatywnymi, np. wagary, ucieczki z domu, kłamstwa, bunt,
narkotyzowanie się, picie alkoholu, kradzieże;
-
złe przysposobienie w rodzinie, brak pełnej identyfikacji z nią, czego
źródłem jest odrzucenie emocjonalne przez rodzinę;
-
szukanie kontaktów z rówieśnikami z grup nieformalnych, będących w
konfliktach
z
rodziną
i
szkołą,
w
celu
znalezienia
poczucia
bezpieczeństwa i akceptacji.
Zasadniczym zadaniem ośrodka jest:
-
zapewnienie okresowej opieki młodzieży wymagającej odizolowania od
dotychczasowego środowiska:
-
opracowanie
lub
weryfikowanie
diagnozy
psychologicznej
i
pedagogicznej;
-
zapewnienie wychowankom warunków wypełnienia obowiązku szkolnego;
32
-
organizowanie odpowiedniej działalności kompensacyjno-terapeutycznej i
resocjalizacyjnej;
-
współpraca z rodzicami i opiekunami dziecka oraz ich pedagogizacja
celem kształtowania prawidłowych postaw rodzicielskich, zmiany metod
postępowania z dziećmi umożliwiających im powrót do rodziców lub
opiekunów.
Praca
opiekuńczo-wychowawcza
i
resocjalizacyjna
ośrodka
organizowana jest w oparciu o statut szkoły i internatu, stanowiący załącznik
do zarządzania Ministra Oświaty i Wychowania w sprawie organizacji
kształcenia społecznego. Statut był podstawą do opracowania wieloletniego
programu resocjalizacji.
Opracowany jest też roczny plan pracy, natomiast organizację
codziennego życia reguluje rozkład dnia, tygodniowy rozkład zajęć, plan lekcji i
regulamin wychowanków.
Szkoła realizuje program edukacyjny z uwzględnieniem obniżonych
możliwości intelektualnych uczniów, dlatego dysponuje opracowanym z
każdego przedmiotu minimum programowym.
Wynika
to
resocjalizującego,
z
konieczności
opartych
na
realizacji
następujących
założeń
nauczania
zasadach:
dominacji
wychowania nad nauczaniem indywidualizacji, stopniowa trudność i odmiennej
funkcji oceny szkolnej ( S. Górski, 1985, s. 196-198).
Realizując funkcję dydaktyczną szkoła kładzie nacisk na odpowiednie
motywowanie
wychowanków
do
nauki,
wyrównanie
braków
w
ich
wiadomościach i umiejętnościach oraz usuwanie trudności w uczeniu się.
Internat przeznaczony jest dla 80 wychowanków, którzy podzieleni są
na grupy, stanowiące jednocześnie klasy w szkole. Jedynie w grupie
dziewcząt są wychowanki z różnych klas. Każda grupa liczy od 8 do 12
wychowanków.
Wychowanek przez cały okres pobytu w ośrodku przebywa w tej samej
grupie wychowawczej prowadzonej przez tych samych wychowawców.
33
Internat spełnia funkcję opiekuńczą, zapewniając okresową opiekę
wychowankom.
Funkcję
wychowawczą
realizuje
przez
organizowanie
różnorodnych zajęć sprzyjających rozwojowi osobowości wychowanków,
kształtowaniu podstawowych nawyków, prawidłowych postaw, zainteresowań
norm życia społecznego.
Od 1988 roku ośrodek prowadzi filię na terenie miasta o nazwie
Terapeutyczny Oddział Dzienny przy Poradni Zdrowia Psychicznego dla
Dzieci i Młodzieży, która przeznaczona jest dla dzieci mieszczących się w
normie intelektualnej lecz przejawiających zaburzenia emocjonalne. Filia
dysponuje 16 miejscami. Organizuje zajęcia lekcyjne oraz pozalekcyjne
zajęcia opiekuńcze, ściśle współpracuje z pracownikami służby zdrowia,
głównie psychologiem, psychiatrą i pielęgniarką.
Oprócz terapii dzieci, prowadzi również terapię rodziców. Spotkania z
nimi odbywają się dwa razy w miesiącu.
Całokształtem
działalności
ośrodka
kieruje
rada
pedagogiczna,
podzielona na trzy stałe zespoły problemowe: zespół do spraw szkoły,
internatu
i
diagnostyczno-terapeutyczny,
który
programuje
proces
resocjalizacji i czuwa nad jego przebiegiem. Jest więc głównym ośrodkiem
inspirującym i decydującym o kierunkach pracy terapeutycznej całej placówki.
Zespół, którym kieruje dyrektor obraduje cztery razy w roku szkolnym.
Ma
pierwszym
posiedzeniu
dokonuje
analizy
sytuacji
każdego
wychowanka w oparciu o dokumentację i ustala indywidualny program
resocjalizacji dla każdego z nich. Czynności te dokonywane są w oparciu o
dokładne rozpoznanie diagnostyczne, dokonane przez pedagoga i psychologa
oraz analizę dokumentacji wychowanka, zawierające między innymi wywiady
środowiskowe, wyniki badań pedagogicznych, psychologicznych i lekarskich.
Efektem pierwszego posiedzenia są przygotowane dla wychowawców
indywidualne karty wychowanków z ustaloną prognozą pedagogiczną, która
jest podstawą organizowania oddziaływań terapeutycznych, zarówno w szkole
jak i w internacie.
34
Wychowawcy
zobowiązani
są
do
prowadzenia
teczek
osobowych
wychowanków, w których gromadzą niezbędne informacje o ich zachowaniu i
postępach w resocjalizacji. Na kolejnych posiedzeniach zespół dokonuje
analizy i oceny postępowania z wychowankami czyli dokonuje oceny i
weryfikacji
opracowanego
wcześniej
indywidualnego
programu
resocjalizacyjnego. Tak więc efektem tych posiedzeń jest weryfikacja
wcześniejszej diagnozy i ustalenie aktualnych wskazań pedagogicznych .
Na ostatnim posiedzeniu w roku szkolnym, zespół diagnostycznokwalifikacyjny dokonuje oceny całorocznych oddziaływań terapeutycznych,
przeprowadza rekwalifikacje i wnioskuje do sądów rodzinnych o zastosowanie
opieki zastępczej dla wychowanków zwalnianych z ośrodka.
Pod koniec roku szkolnego wychowawcy grup sporządzają także
szczegółowe opinie o wychowankach, które pozostają w teczkach osobowych
i przesyłane są do sądów rodzinnych w miejscu zamieszkania wychowanków.
Ośrodek zatrudnia pedagoga i psychologa, których zadaniem ( oprócz
omówionej
już
funkcji
diagnostycznej
)
jest
organizowanie
zajęć
terapeutycznych, indywidualnych i grupowych. W ramach tych zajęć
stosowane są różnorodne techniki: socjodrama, psychodrama, gry i zabawy
socjoterapeutyczne,
treningi
interpersonalne,
indywidualne
rozmowy
psychoterapeutyczne, zebrania społeczności terapeutycznej w grupach
wychowawczych.
35
2.4. Charakterystyka badanej grupy
Do badań zakwalifikowałam 32 wychowanków, w tym 22 uczniów II
klasy gimnazjum i 10 uczniów I klasy gimnazjum, którzy przebywają w ośrodku
minimum dwa lata .
Przeprowadziłam
również
badania
wśród
27
pracowników
pedagogicznych ośrodka, w tym 20 wychowawców i 7 nauczycieli. Spośród
wychowawców
pięciu
posiada
wyższe
wykształcenie
z
pedagogiki
resocjalizacyjnej, pięciu ukończyło studium podyplomowe z resocjalizacji
będąc już pracownikami ośrodka, siedemnastu wychowawców i nauczycieli
posiada studia wyższe bez specjalistycznego przygotowania z resocjalizacji.
Dziesięć osób spośród badanej grupy posiada staż pracy nie dłuższy niż 10
lat, siedem pracuje dłużej niż 10 lat, pozostałych dziesięciu pracuje ponad 20
lat.
Na
podstawie
analiz
dokumentacji
uzyskałam
dane
dotyczące
charakterystyki badanej grupy wychowanków. Stwierdziłam, że większość z
nich skierowanych zostało na podstawie postanowień sądowych, w trybie
opiekuńczym i opiekuńczo-wychowawczym, pozostali na podstawie orzeczeń
poradni wychowawczo-zawodowych bez postępowania sądowego, ale na
prośbę rodziców.
Rodzaj skierowania do ośrodka ilustruje tabela zamieszczona poniżej.
Tabela 2. Rodzaj skierowania do Ośrodka
Postanowienie sądowe wydane
Orzeczenie
w trybie
poradni
Podstawa
skierowania
Liczba
wychowanków
Opiekuńczym
9
36
Opiekuńczo-
wychowawczo-
wychowawczym
zawodowych
8
15
Z analizy danych dotyczących opóźnień szkolnych wynika, że na 32
badanych wychowanków tylko 4 z nich nie miało opóźnienia szkolnego.
Pozostali natomiast przyszli do ośrodka z opóźnieniem rocznym, dwuletnim, a
nawet trzyletnim, co ilustruje tabela trzecia.
Tabela 3. Opóźnienia szkolne
Opóźnienie
Bez
szkolne
opóźnienia
Liczba
wychowanków
Roczne
Dwuletnie
Trzyletnie
6
21
1
4
Nie bez znaczenia dla ustalenia obrazu badanej grupy jest miejsce
zamieszkania wychowanków.
Tabela 4. Miejsce zamieszkania
Miejsce
zamieszkania
Liczba
wychowanków
Miasto powiatowe
Miasto
Wieś
17
11
4
37
Badani wychowankowie wychowywali się głównie w rodzinach wielodzietnych,
co przedstawia tabela zamieszczona poniżej.
Tabela 5. Liczba dzieci w rodzinach badanych
Ilość dzieci w
rodzinie
Jedno
Dwoje
Troje
Czworo
Pięcioro
5
12
9
2
4
wychowanków
pochodzi
Liczba
wychowanków
Większość
z
rodzin
pełnych
i
zrekonstruowanych z powodu rozwodu lub śmierci jednego z rodziców.
Strukturę rodzin przedstawia poniższa tabela.
Tabela 6. Struktura rodzin.
Struktura
rodzin
Liczba
wychowanków
Śmierć
Pełna
Zrekonstruowana Niepełna
jednego
z
rodziców
11
7
8
5
W badaniach starałam się również ustalić rodzaj wykształcenia
rodziców.
Z przestawionych w tabeli 7 danych wynika, że wszyscy rodzice
osiągnęli minimum wykształcenie podstawowe. Ogólnie można stwierdzić, że
poziom wykształcenia rodziców jest stosunkowo niski. Zarówno u ojców, jak i
matek przeważa wykształcenie zawodowe. Sześciu ojców i aż czternaście
matek nie ma wyuczonego zawodu.
38
Tabela 7. Wykształcenie rodziców.
Podstawowe
Zawodowe
Średnie
Ojciec
6
17
-
Matka
14
13
1
Rodzaj
wykształcenia
Kolejnym wskaźnikiem charakteryzującym warunki rodzinne badanej
grupy wychowanków jest podejmowanie przez rodziców pracy zarobkowej.
Prawie wszyscy ojcowie i matki w badanej grupie wychowanków pracują
zawodowo, co przedstawia niżej tabela.
Tabela 8. Liczba rodziców pracujących zawodowo.
Zatrudnienie
Pracuje
Nie pracuje
Renta inwalidzka
Ojciec
18
1
2
Matka
24
2
-
Sytuacja materialna badanych rodzin jest bardzo trudna. W 24
rodzinach dochody przypadające na jednego członka rodziny są niższe od
najniższych świadczeń emerytalnych, to znaczy są poniżej kryterium
uprawniającego do świadczeń z opieki społecznej.
Polecamy darmowe prace mgr - serwis z pracami dyplomowymi - prace magisterskie i
licencjackie - całkowicie za darmo
39
Download
Random flashcards
bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Create flashcards