Przemoc i agresja

advertisement
WSTĘP
Przemoc i agresja są zjawiskami, którym poświęca się coraz więcej uwagi
zarówno w pracach naukowych jak i w środkach masowego przekazu. Dzieje się
tak z powodu ich skali i drastyczności. Zjawisko agresji i przemocy jest obecnie
jednym z bardziej niepokojących problemów. Zjawisko to pojawia się dziś nie
tylko w świecie ludzi dorosłych, lecz coraz częściej także wśród dzieci i
młodzieży. Z przyczyn oczywistych budzi to duże zaniepokojenie społeczne.
Powszechnie słyszy się, że młodzi ludzie są coraz bardziej agresywni i sami
coraz częściej stają się ofiarami lub świadkami agresji i przemocy. W dzisiejszych
czasach przemoc staje się instrumentem osiągania zamierzonych celów.
Sprawcy nie postrzegają swoich zachowań jako zła, a ewentualną winą za swoje
postępowanie obarczają innych. Najczęściej świadomość istnienia problemu
agresji mają ofiary lub osoby zagrożone nią. Przemoc i agresja przeniknęły do
codziennego życia. Są obecne w środowisku rodzinnym, zakładach pracy,
placówkach opiekuńczo - wychowawczych, a nawet w szkołach. Coraz więcej
czynów przestępczych dokonywanych jest na terenie szkoły, a więc w
placówkach, które zostały powołane do kształcenia i wychowania. Rejestr
zagrożeń ciągle wzrasta, a skala zjawiska przybiera coraz większe rozmiary.
Statystyki wykroczeń uczniów w skali globalnej są alarmujące i niepokojące.
Dawniej zjawisko przemocy w szkole występowało sporadycznie. Obecnie
przemoc rozprzestrzenia się niebywale szybko i przyjmuje najróżniejsze oblicza.
Może być gwałtem, nadużyciem siły wobec słabszych. Może być przejawem
brutalności, arogancji lub przyjąć formy presji psychicznej.
Ze względu na
coraz większą skalę tego zjawiska oraz jego liczne
negatywne skutki zdecydowałam się na
zbadanie i opisanie w mojej pracy
problemu doświadczania przemocy przez młodzież w środowisku szkolnym. W
pierwszym
agresji,
rozdziale opisane zostaną w sposób ogólny zjawiska przemocy i
rodzaje
zachowań
jakie wywołują oraz
przyczyny i cele ich
występowania.
Drugi rozdział mojej pracy dotyczy zjawiska mobbingu , jego obecności
w szkole oraz
potencjalnych sprawców i ofiar mobbingu wśród uczniów. W
4
kolejnym rozdziale poruszony zostanie problem przemocy w środowisku
szkolnym: zachowania agresywne wśród młodzieży, fobia szkolna, przemoc ze
strony
nauczycieli,
skutki
jakie
wywołuje
przemoc
oraz
sposoby
jej
przeciwdziałania. W czwartym rozdziale pracy opisana zostanie metodologia
przeprowadzanych przeze mnie badań. W ostatnim rozdziale przedstawiona
zostanie analiza wyników oraz wnioski z moich badań.
Skala tego zjawiska wśród dzieci i młodzieży zmusza do zastanowienia się
nad przyczynami i mechanizmami przemocy i agresji, oraz podjęcia działania w
celu zapobiegania przemocy, zmniejszania agresji a może i wyeliminowania tych
zjawisk ze społeczności uczniowskiej. Brak reakcji to przyzwolenie na przemoc,
na rozwijanie się zachowań agresywnych. Jeżeli dojdzie do takiej sytuacji – to
przemoc i agresja będą jeszcze częstsze, ich formy będą bardziej okrutne.
Agresja i przemoc staną się po prostu normalnością w środowisku szkolnym.
prace z pedagogiki
1. Przemoc i agresja
5
Przemoc i agresja, definiowana jako zachowanie człowieka, którego
intencją jest sprawienie cierpienia, wyrządzenie szkody, ograniczenie wolności,
narzucenie władzy przy wykorzystaniu własnej siły fizycznej i psychicznej, nie są
już właściwie tylko sytuacjom ekstremalnym i nie wiążą się wyłącznie za światem
przestępczym.
Obok przemocy przestępczej szerzy się przemoc zwyczajna, codzienna.
Akty agresji coraz częściej zaczynają stawać się środkami społecznego
reagowania. Agresja i przemoc może być ujmowana jako indywidualne
zachowanie się interpersonalne, jak również jako zjawisko społeczne.
„ Agresja czy przemoc interpersonalna to czynności intencjonalnie podejmowane
przez ludzi ( np. specyficzne zachowanie się, aranżowanie określonej sytuacji),
stanowiące zagrożenie bądź powodujące szkody w fizycznym, psychicznym i
społecznym dobrostanie innych osób (tj. wywołujące ból, cierpienie, destrukcję,
prowadzące do utraty cenionych wartości) ” ( A. Frączek, 1996r. , str. 37)
Jako zjawisko społeczne odnoszona jest nie do osobistych skłonności
konkretnych jednostek lecz do standardów norm i procesów regulujących
zachowanie grupy.
Pojęcia „przemoc” i „agresja” ze względu na ich wieloznaczność są trudne
do jednoznacznego zdefiniowania.
Z jednej strony są to terminy pokrewne - dotyczą tych samych stanów i zachowań
psychicznych. Z drugiej strony jednak różnią się - biorąc pod uwagę przyczyny,
skutki i skalę tych negatywnych zachowań.
(Z. Brańka, M. Szymański 1998 r., A. Frączek 1996 r.; J. Kuźma 1998 r.;
J.Bińczycka, 1997r.)
prace z pedagogiki
1.1 Pojęcie przemocy
6
„Przemoc
-
siła
przeważająca
czyjąś
siłę,
fizyczna
przewaga
wykorzystywana do czynów bezprawnych dokonywanych na kimś; narzucona
bezprawnie władza, panowanie; czyny bezprawne, dokonywane z użyciem
fizycznego przymusu; gwałt”
(„Słownik Języka Polskiego” PWN, 1979, str. 986)
Zdaniem Ireny Pospiszyl (1998, str. 14) „przemocą są wszelkie
nieprzypadkowe akty godzące w osobistą wolność jednostki lub przyczyniające
się do fizycznej, a także psychicznej szkody osoby, wykraczające poza społeczne
zasady wzajemnych relacji”.
I.
Pospiszyl
unika
w
tej
definicji
zaliczanie
do
przemocy
zachowań
nieświadomych, przypadkowych, - będących efektem nieszczęśliwego zbiegu
okoliczności oraz zachowań krzywdzących wynikających z ludzkiej bezradności.
Tak rozumiana przemoc w coraz większym stopniu jest obecna w życiu
współczesnego człowieka. Pojawia się w rodzinie, grupie rówieśniczej, zakładzie
pracy, życiu społeczno - politycznym.
Pierwotnie za przemoc uważano nadużycie siły. Obecnie przyjmuje się,
że przemoc to takie zachowania jednostki lub grupy, w wyniku których inne
osoby ponoszą uszczerbek na ciele lub w zakresie funkcji psychicznych. Jest to
zachowanie agresywne i jednocześnie destruktywne w stosunku do innej osoby
lub grupy osób. Różnica między tym co potencjalnie być może, a tym co
aktualnie jest - określa siłę negatywnego wpływu jakim jest przemoc.
Spojrzenie na przemoc od strony jej skutków opisuje Joachim Kondziela
(1974, str. 62). Jego zdaniem „przez przemoc będziemy rozumieć takie
wywieranie wpływu na ludzi, w wyniku którego ich aktualny poziom rozwoju
somatycznego i duchowego jest mniejszy niż potencjalny poziom tego rozwoju”.
Jest to spojrzenie z punktu widzenia skutków przemocy, z punktu widzenia
ofiary, na którą przemoc jest skierowana. Przemoc może mieć charakter
instrumentalny, czyli być środkiem do realizacji określonych celów. Może mieć
również charakter bezinteresowny - powodować zadowolenie z faktu znęcania
się nad innymi. Często okrucieństwo jest traktowane jako możliwość dobrej
zabawy i zaspokojenia potrzeby doznawania przyjemności.
(K.Kmiecik - Baran, 2000r.; Z.Brańka, M.Szymański, 1998r.)
Klasyfikacja form przemocy
7
Biorąc pod uwagę stan emocji sprawców przemocy można wyróżnić przemoc
spontaniczną (gorącą) i instrumentalną (chłodną).
Przemoc gorąca - charakteryzuje się złością, gniewem, furią, agresją oraz
różnego rodzaju formami ekspresji: krzyki, rękoczyny, impulsywne zachowanie,
gwałtowne zadawanie bólu. U jej podstaw leży furia, która rodzi się z niemocy i
frustracji.
Furia jest erupcją skumulowanych i niemożliwych do powstrzymania uczuć
gniewu i wściekłości. W jej wyniku dochodzi do utraty kontroli emocjonalnej i
kontroli nad zachowaniem. Furia wynikająca z frustracji i niemożności prowadzi
w rezultacie do aktów przemocy. Przemoc gorąca jest najłatwiej zauważalna i
najbardziej spektakularna. Pojawia się nagle i stosunkowo szybki znika.
Przemoc chłodna - do jej wyzwolenia niepotrzebna jest furia, gniew czy intencja
zaszkodzenia komuś. Najistotniejszy w tego rodzaju przemocy jest cel, który
sprawca chce osiągnąć. Chłodna przemoc to realizacja celi (np. dokonanie
zemsty); często uważa się ją za usprawiedliwioną. Wyłania się ona z działań
podejmowanych z pewną premedytacją. Bardzo często te działania mają
pozytywne cele: przestrzeganie pewnych reguł; realizowanie jakiejś filozofii,
wiary, ideologii; czyjeś dobro.
Przemoc symboliczna - prowadzi do uznania kultury istniejącej jako jedynej,
odrzuca wzory zachowania wyniesione z domu - odbiegające od panującej
kultury. Jest to przekaz wzorów, zachowań, znaków i symboli zesłanej ???
kultury z narzuceniem ich znaczeń i interpretacji.
Przemoc interpersonalna - (inaczej przemoc bezpośrednia)- jest odczuwalna i
postrzegana przez podmiot jako czynność użycia przeważającej siły fizycznej,
bądź jako opresja psychiczna, czy wreszcie jako stan zależności. Realizacja
elementarnych potrzeb i interesów zależy od podporządkowania się innemu
podmiotowi. Jest to przemoc dokonująca się w bezpośrednich relacjach
międzyludzkich.
Przemoc strukturalna - (inaczej pośrednia) - jest przeciwieństwem przemocy
bezpośredniej; nie musi zawierać fizycznego ataku, zamiaru fizycznej napaści
czy psychicznego zranienia.
8
Przemoc strukturalna jest często odbierana jako coś naturalnego. Znajduje się w
strukturach społecznych, politycznych, kulturowych. Jest to rodzaj ukrytej
przemocy - z trudem dostrzeganej przez ludzi zanurzonych w tych strukturach.
Przemoc aksamitna - w tym przypadku występuje przedawkowanie miłości,
nadopiekuńczości.
(J. Papież, A. Płukis 1998r.; Kmiecik - Baran 2000r.; J. Bińczycka 1997r.).
Przemoc fizyczna i psychiczna
Przy podziale przemocy na przemoc fizyczną i przemoc psychiczną uwaga
skupiona jest na charakterystyce samego czynu, samego wpływu stanowiącego
istotę przemocy.
Przemoc fizyczna - oznacza wszystkie celowe formy zachowań, w konsekwencji
których ofiara doznała bólu i cierpienia.
Z przemocą fizyczną mamy do czynienia gdy dochodzi do bicia, zadawania bólu,
izolowania w ciasnej przestrzeni.
Przemoc emocjonalna, psychiczna - występuje w sytuacjach, gdzie stosunki
interpersonalne ulegają patologizacji. Przejawia się brakiem szacunku, któremu
towarzyszy
poniżanie,
ośmieszanie,
wyzywanie,
straszenie
strony
podporządkowanej.
(J. Bińczycka 1997r.)
Objawy przemocy
Objawami fizycznymi są różnego rodzaju obrażenia i uszkodzenia ciała (np.
obrzęki, sińce, rany, złamania, blizny na ciele, a nawet trwałe ubytki zdrowia.
Objawami emocjonalnymi są np. wzrost lęku, niepokoju, wzmożona czujność,
wzrost napięcia emocjonalnego, zmienność nastroju, niska samoocena, poczucie
odrzucenia, depresja, skłonność do izolacji, słaba kontrola emocji, impulsywność.
9
Objawy emocjonalne często ujawniają się później, długo po ustąpieniu przemocy,
w obliczu stresu sytuacyjnego lub jakiegoś problemu. Mogą się rozwijać
stopniowo
w
postaci
bardziej
zakamuflowanej
(np.
fobii,
skłonności
depresyjnych).
Objawy
społeczne
-
najczęściej
spotkanym
zachowaniem
jednostek
doświadczających przemocy jest wzrost agresywności w stosunku do otoczenia.
Objawami społecznymi jest np. nieufność wobec innych, niekontrolowane
wybuchy złości, nieumiejętność nawiązywania kontaktu, wrogość, wyuczona
bezradność, spadek poczucia kompetencji.
(J. Pospiszyl, 1999r. )
1.2 Zjawisko agresji
„Słownik Języka Polskiego” definiuje agresję jako „zachowanie zmierzające do
wyładowania
niezadowolenia
lub
gniewu
na
osobnikach
lub
rzeczach”
(M.Szymkowiak, 1988, s.17)
W „Słowniku Pedagogicznym” agresja zdefiniowana jest jako „działanie
skierowane przeciwko ludziom lub przedmiotom wywołującym u osobnika
niezadowolenie lub gniew. Celem agresji jest wyrządzenie szkody przedmiotowi
agresji”. (W,Okoń, 1984, s.17)
Z punktu widzenia psychologicznego „agresja jest to forma inicjowanego ataku
wyrządzającego szkody fizyczne lub moralne określonym osobom lub grupom
społecznym”.(Z.Skorny).
Agresja
może
być
intencjonalna
(celowa)
lub
nieintencjonalna.
prace z pedagogiki
1.2.1 Rodzaje zachowań agresywnych
10
Agresja najczęściej jest skierowana na zewnątrz na inne osoby – mamy wtedy do
czynienia z agresją fizyczną bądź słowną.
Agresja
może
fizyczna
przybierać formę
zachowań
napastliwych
lub
destruktywnych o bezpośrednim lub pośrednim charakterze. Agresja fizyczna
wyrażona jest w postaci otwartej napaści na drugą osobę lub zniszczenia cudzej
własności.
Agresja słowna może przybierać formę wypowiedzi napastliwych, szkodzących i
poniżających. Agresja słowna przejawia się w postaci odrzucenia, groźby, może
być wyrażona również poprzez ośmieszanie czy poniżanie danej osoby.
Znacznie rzadziej agresja jest kierowana na własną osobę (do wewnątrz). Taka
osoba
niszczy
sama
siebie
poprzez
samokrytykę,
samoponiżenie,
samookaleczenie doprowadza do autodestrukcji. (J.Papież, A.Płukis, Z.Brańka,
M.Szymański, 1998.)
Rozróżnić można także agresję wrogą (emocjonalną) i instrumentalną.
Agresję wrogą poprzedza gniew, jest wywołana złością, która wymyka się spod
kontroli. Jej celem jest zadanie bólu lub zranienie. Zachowania agresywne mogą
zostać wzmocnione przez oglądanie pożądanego efektu – bólu i cierpienia ofiary.
Agresja instrumentalna jest działaniem na czyjąś
szkodę zmierzającym do
osiągnięcia jakiegoś nieagresywnego celu. Jest to działanie podejmowane z
premedytacją. Efektem agresji instrumentalnej może być również ból i zranienie,
ale nie stanowi to w tym przypadku celu podjętego działania. (E.Aronson, 1997; R
Cialdini, 2002; M.H.Davies, 2001)
11
Mężczyźni i kobiety różnią się skłonnościami do agresji emocjonalnej i
instrumentalnej. U kobiet agresja częściej służy wyładowaniu złości, podczas gdy
mężczyźni traktują ją jako narzędzie, za pomocą którego można podporządkować
sobie innych
Widać różnicę w rodzaju stosowanej przemocy: kobiety częściej stosują przemoc
psychiczną, wyrządzają krzywdę emocjonalną(uczucie zazdrości, wpadanie w
złość). Natomiast mężczyźni częściej uciekają się do przemocy fizycznej.
(R.B.Cialdini, 2002)
Ekstremalną formą agresji jest okrucieństwo. Jest to działanie niszczące
fizycznie lub psychicznie żywą istotę, w sposób szczególnie gwałtowny lub
wymyślny. Okrucieństwo może pojawiać się jako efekt nienawiści, która ma swoje
źródło w poczuciu krzywdy, niesprawiedliwości, poniżeniu. Również akt zemsty
jest kategorią okrucieństwa. Może to być działanie pod wpływem nagłego
impulsu,
jednak
bardzo
często
zemsta
jest
realizowana
przemyślanie.
Okrucieństwo występuje także jako wyładowanie nagromadzonej agresji, będące
wynikiem wewnętrznych , kumulujących się napięć lub frustracji. Inne odmiany
okrucieństwa
to
okrucieństwo
z
ciekawości,
dla
zabawy,
lub
przyjemności(nazywane sadyzmem). Jeszcze innym rodzajem okrucieństwa jest
chęć panowania nad innymi poprzez wzbudzanie atmosfery grozy, strachu, a
zarazem podziwu.
prace z pedagogiki
12
1.2.1 Przyczyny i cele zachowań agresywnych
Przyczyny – istnieje wiele czynników sytuacyjnych, które są odpowiedzialne za
występowanie zachowań agresywnych, począwszy od procesów neurologicznych
i chemicznych, a skończywszy na uwarunkowaniach społecznych. Agresja bywa
również wynikiem prowokacji lub obecności bodźca wywołującego agresję
np.przedmiotu kojarzonego potocznie z działaniami agresywnymi.
Jeżeli chodzi o czynniki sytuacyjne, to agresję mogą wywoływać chwilowe
nieprzyjemne doznania, takie jak ból czy upał, albo trwałe frustracje, na przykład
płynące z trudności materialnych. Na poziomie interakcji odczuwana przykrość
lub obecność broni mogą wywołać skojarzenia prowadzące do wzrostu
agresywności. Ludzie mający agresywne skłonności sami tworzą nieprzyjemne
dla siebie sytuacje, które z kolei wywołują w nich jeszcze większą agresję.
Cele zachowań agresywnych:
Agresja może służyć wielu różnym celom. Jednym z celów agresji jest
rozładowanie odczuwalnej przykrości. Agresja powodowana przykrością może
być uwarunkowana chwilowymi stanami pobudzenia fizjologicznego lub trwałą
skłonnością. Nawet akty bezpośredniej przemocy fizycznej mogą wynikać z wielu
rozmaitych motywów. Jedni biją, aby uchronić swój status, drudzy, aby
wykorzystać ofiary ku swemu zadowoleniu, jeszcze inni – dla rozładowania
nadmiaru
frustracji.
Wiele
agresywnych
zachowań
ma
podłoże
autoprezentacyjne. Niektórzy zachowują się agresywnie, aby sprawdzić wrażenie
kogoś groźnego i w ten sposób zmusić innych do posłuchu. Agresja może pomóc
zachować twarz w razie fizycznego bądź werbalnego ataku. Celem agresji może
też być chęć wpływania na ludzi, uzyskania władzy i dominacji. Stworzenia
wrażenia, że jest się twardym, zyskania pieniędzy i uznania społecznego lub po
prostu rozładowania nieprzyjemnych emocji. Zachowanie agresywne może
wynikać także z potrzeby samoobrony lub obrony innych ludzi. Niektórzy
badacze, jak Zygmunt Freud, twierdzili, że agresja może być celem samym w
sobie.
(R.B.Cialdini, 2002; M.Leary, 2002; E.Aronson, T.Wilson, R.Akert, 1997)
13
1.2.2 Frustracja a agresja
Agresję może spowodować każda nieprzyjemna lub przykra sytuacja, taka
jak gniew, cierpienie, nuda itp. Spośród tych przykrych sytuacji głównym
czynnikiem wywołującym agresję jest frustracja. Frustracja jest większa, gdy cel
jest blisko, a coś lub ktoś przeszkadza w dążeniu do niego. Gdy przeszkoda jest
niespodziewana lub gdy wydaje się nieuzasadniona, frustracja wzrasta jeszcze
bardziej. Jeśli jednostka dążąca do jakiegoś celu zostanie w tym powstrzymana,
to wynikająca stąd frustracja zwiększa prawdopodobieństwo agresywnej reakcji.
(E.Aronson, 1999r. s.334-335)
Teoria frustracji-agresji:
Teoria, zgodnie z którą przeszkody występujące na drodze do osiągnięcia
upragnionego
celu
zwiększają
prawdopodobieństwo
wystąpienia
reakcji
agresywnych. (E.Aronson, T.Wilson, R.Akert 1997, s.505)
Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać doznania frustracji i w
efekcie sprzyjać wystąpieniu agresji. Jednym z nich jest dystans dzielący nas od
upragnionego celu lub obiektu. Im bliżsi jesteśmy realizacji naszych zamierzeń,
tym większa jest nasza frustracja przy napotkaniu przeszkody. I więcej
doświadczamy frustracji, tym bardziej jesteśmy skłonni zareagować agresją.
Tendencje agresywne wzrastają także wtedy, gdy frustracja dotyka nas
niespodziewanie lub gdy uważamy, że doświadczamy jej niesłusznie. Frustracja
nie zawsze prowadzi do agresji. Na ogół wywołuje ona złość
czy irytacje, a
zachowania agresywne jedynie w innych sprzyjających im okolicznościach.
(E.Aronson, T.Wilson, R.Akert 1997r.)
Hipoteza frustracji – agresji
Psycholog William McDougall i psychoanalityk Zygmunt Freud stali na
stanowisku, że agresja jest instynktownym przejawem frustracji, wynikającej z
niezaspokojenia pragnień.
Według tej koncepcji celem zachowań agresywnych jest usunięcie przeszkód na
drodze do zaspokojenia potrzeb.
14
Była to wczesna wersja hipotezy frustracji-agresji. Zakładała ona, że agresja jest
automatyczną reakcją na przeszkody w dążeniu do celu. Wersję tę następnie
rozbudował John Dollard wraz ze współpracownikami. Stwierdzili oni, że „agresja
jest zawsze wynikiem frustracji”. Rozumieli przez to dwie rzeczy: (1) kiedy ktoś
zachowuje się agresywnie, to znaczy, że przedtem uległ frustracji; (2) jeśli ktoś
ulega
frustracji
to
następstwem
będzie
niewątpliwie
jakiś
akt
agresji.
Psychologowie społeczni zgłosili wiele zastrzeżeń do pierwotnej hipotezy
frustracji – agresji. Według nich niektóre działania agresywne, zwłaszcza mające
charakter instrumentalny, wcale nie muszą wynikać z frustrascji.
Oryginalna hipoteza frustracji-agresji
Teoria, zgodnie z którą agresja jest automatyczną reakcją na pojawienie się
przeszkód uniemożliwiających osiągnięcie celu.
Frustracja
(i tylko frustracja)
Agresja
(we wszystkich formach)
brak innych
przyczyn
Rys.1 Oryginalna hipoteza frustracji-agresji
Leonard
Berkowitz
zaproponował
więc
przeformułowaną
hipotezę
frustracji-agresji. Zgodnie z nią, frustracja łączy się jedynie z agresją emocjonalną
(wywołaną złością), nie zaś z instrumentalną. Berkowitz twierdził też, że frustracja
prowadzi do agresji tylko wtedy, gdy wywołuje negatywne uczucia.
15
Każde wydarzenie wywołujące nieprzyjemne uczucia, takie jak ból,
podniecenie czy rozdrażnienie, może prowadzić do agresji. Te nieprzyjemne
uczucia nie muszą wynikać z frustracji. Według przeformułowanej hipotezy
nieprzyjemne uczucia mogą, ale nie muszą prowadzić do zachowań jawnie
agresywnych. Wszystko zależy od wielu czynników, z których jedne tkwią w
człowieku, a inne – w danej sytuacji. (R.B.Cialdini, 2002; L.Brannon, 2002)
Przeformułowana hipoteza frustracji-agresji
Teoria, zgodnie z którą każda nieprzyjemna sytuacja prowadzi do agresji
emocjonalnej, jeżeli wywołuje przykre uczucia.
(Wszystkie
Frustracja
Ból
Pobudzenie
inne
nieprzyjemne
doświadczeni
a)
Negatywne uczucia
Agresja emocjonalna
Rys. 2 Przeformułowana hipoteza frustracji-agresji
16
2. Mobbing – pojęcie ogólne
„ Zjawisko mobbingu ma miejsce wówczas, gdy ofiara przez dłuższy czas
jest wielokrotnie narażona na negatywne działanie ze strony innej osoby lub osób
”
( D.Olweus, 1998 )
Celem mobbingu jest izolowanie ofiary ze środowiska, ośmieszenie jej i
poniżenie. Zjawisko to obejmuje różne formy szykan i prześladowania. Pojęcie
mobbingu obejmuje swoim zakresem również przemoc i agresję.
Jest to sytuacja, gdy ktoś wyrządza komuś innemu krzywdę lub przykrość.
Działania osoby atakującej mogą przyjmować postać przemocy fizycznej
(bezpośredniej) lub mogą też mieć postać werbalną np. gróźb czy złośliwości.
Aby móc powiedzieć, że mamy do czynienia ze zjawiskiem mobbingu musi
zaistnieć kilka czynników. Negatywne działania wobec ofiary muszą się
powtarzać i trwać przez pewien okres
(minimum 6 miesięcy ). Nie są to
sporadyczne przypadki negatywnych działań.
Mobbing jest często działaniem o zróżnicowanym natężeniu prześladowania :
szykany mogą nasilać się lub osłabiać. Ofiara mobbingu charakteryzuje się tym,
że nie potrafi, nie jest w stanie sama się obronić. Osoba „ atakująca ” ma
znacznie mocniejszą pozycję od ofiary. Nierównowaga sił jest jedną z
charakterystycznych cech mobbingu.
Mobbing dotyczy głównie dyskryminacji, obszarów nękania psychicznego i
prześladowania. Ma on na celu wyłączenie konkretnej osoby z jakiejś grupy
poprzez zaczepienie, nieprzyjazne wypowiedzi itp. Mobbing jest pewnego rodzaju
terrorem psychicznym np. poprzez ośmieszanie i poniżanie ofiary przez złośliwe
plotki. Może mieć formę prześladowania bezpośredniego lub pośredniego.
Bezpośrednie prześladowanie polega na otwartym ataku ofiary (werbalnym i
fizycznym) a pośrednie na odizolowaniu jej od reszty grupy i doprowadzenie do
jej wyobcowania i odrzucenia. Jest to wrogie i nieetyczne powtarzające się
zachowanie; pod jego wpływem ofiary stają się bezradne, są pozbawione
możliwości
obrony.
Skutkiem
takiego
maltretowania
jest
społeczne
poszkodowanie ofiary oraz osłabienie jej kondycji psychicznej.
17
Mobbing jest działaniem bezinteresownym. Jego sprawcy nic nie zyskują w
zamian i nie wykazują również żadnych wyrzutów sumienia.
W przypadku mobbingu rzadko można mówić o przemocy fizycznej. W
większości
przypadków
jest
to
raczej
bardziej
wyrafinowane
działanie
(dyskryminowanie, prześladowanie; poniżenie i ośmieszanie ofiary).
( D.Olweus, 1998; K.Kmiecik – Baran, 2000 )
prace z pedagogiki
18
2.1 Mobbing w szkole
Niewątpliwie dla uczniów szkoła jest miejscem gdzie najczęściej mogą stać
się ofiarą mobbingu. To właśnie tam zdarza się większość szykan.
Aż jedna trzecia uczniów polskich szkół uważa się za ofiary rówieśniczej
przemocy. Najczęściej jednak wcale nie jest to bicie, kopanie czy znęcanie się w
ramach szkolnej fali, ale terror psychiczny. Tego rodzaju nękanie i psychiczne
wykańczanie dziecka przez kolegów, a często i przez całą klasę, psychologowie
nazywają mobbingiem. Co trzeci polski uczeń w szkole staje się ofiarą przemocy.
Najczęściej takiej, której nie zapobiegną instalowane przy szkolnych drzwiach
wykrywacze
metalu
ani
wynajmowani
przez
dyrektorów
ochroniarze.
Okrucieństwo w polskich szkołach nie zawsze jest krwawe. Coraz częściej
sprowadza się do nękania psychicznego.
Przemoc jest we wszystkich szkołach. Największym problemem dzieci nie
jest jednak bicie i bójki, lecz wyśmiewanie i wyszydzanie przez rówieśników.
Mobbing, czyli długotrwałe nękanie, izolowanie i psychiczne wykańczanie dziecka
przez rówieśników, przebiega zwykle przy braku reakcji nauczyciela. Łatwiej
zauważyć, że ktoś jest pobity, dużo trudniej - że jest szykanowany przez klasę,
atakowany złośliwymi docinkami czy plotkami. Nauczyciel musi wiedzieć, jak
rozmawiać z uczniami. Ani ofiara, ani neutralny świadek nie alarmują go o
sprawie, bo uczniowie boją się sprawców i nie wierzą w skuteczność dorosłych.
Tymczasem syndrom ofiary ciągnie się za dzieckiem przez całe dorosłe życie.
Niekiedy klasowemu mobbingowi sprzyja nauczyciel: okazując niechęć
uczniowi mającemu kłopoty w szkole, wyśmiewając jego wypowiedzi, używając
krzywdzących określeń, a nawet przezwisk.
Do tragicznych następstw mobbingu zalicza się chorobę psychiczną,
inwalidztwo i samobójstwo. Po dłuższym mobbingu, który może trwać latami, stan
psychiczny ofiar podobny jest do stanu psychicznego osób, które przeżyły wielkie
katastrofy, zostały wzięte jako zakładnicy, stały się ofiarami gwałtu. Aby szkolny
koszmar nie miał tak tragicznego finału, prześladowanemu przez rówieśników
dziecku potrzebna jest natychmiastowa pomoc dorosłych. Tej zaś udziela się
tylko po postawieniu trafnej diagnozy.
19
Niestety, nawet szkolni pedagodzy i ulegający ich sugestiom rodzice
często zauważają u dziecka "jedynie" lęki, depresję, bezsenność i zwyczajną
niechęć do nauki, a nie tzw. zespół człowieka maltretowanego. Zwykle również
gotowi są szukać przyczyn mobbingu raczej w niedopasowaniu ucznia do grupy
aniżeli w zbiorowym spisku.
Osiemdziesiąt procent uczniów nie lubi szkoły z powodu złych relacji z
nauczycielami i kolegami. Aż jedna trzecia dzieci nie przyznaje się nikomu do
swojego problemu - wynika z badań stowarzyszenia Bliżej Dziecka. Ofiara prawie
zawsze czymś się wyróżnia w grupie rówieśników: ubiorem, budową, ułomnością,
wiedzą. Socjolodzy zaobserwowali, że może się nią stać zarówno dziecko
aroganckie i agresywne, mające kłopoty z nauką i lekceważące szkolne
środowisko, jak i prymus wyprzedzający rówieśników dojrzałością intelektualną.
Inność zawsze budzi niechęć i strach. - Mobbingowi nierzadko poddawane są
dzieci słabsze psychicznie, nie potrafiące zastosować przemocy wobec innych.
Często otaczane w rodzinnych domach nadopiekuńczością .Pierwszym powodem
skłaniającym grupę do agresji bywa czyjś brak reakcji na zaczepki albo
nieumiejętność obrony.
Mobbing jest bezinteresowny. Sprawcy nic nie zyskują, a ofiara nie wie,
dlaczego jest prześladowana.
Nauczyciele albo nie dostrzegają go, albo są wobec niego bezradni. Uczniów
twierdzących, że są nękani w szkole jest znacznie więcej niż tych, którzy
twierdzą, że takie zdarzenia mają miejsce w drodze do lub ze szkoły.
Jednocześnie warto zauważyć, że według uczniów o wiele większa szansa na
uzyskanie pomocy istnieje właśnie na terenie szkoły. Jeżeli bowiem do
prześladowań dochodzi w drodze do lub ze szkoły ta szansa jest znacznie
mniejsza.
Na podstawie przeprowadzonych badań nie znaleziono zależności między
liczebnością szkoły (klasy) a nasileniem zjawiska mobbingu. Wielkość szkoły i
liczebność klasy nie ma wpływu na częstotliwość, zatem wystąpienia mobbingu
wśród uczniów.
Niewykluczone jest jednak, że w mniejszych szkołach przeciwdziałanie
temu negatywnemu zjawisku może okazać się łatwiejsze. Istnieje jednak związek
między częstotliwością występowania przypadków dręczenia uczniów przez
kolegów a obecnością nauczyciela (np. podczas przerw na korytarzach).
20
Im więcej nauczycieli w stosunku do liczby uczniów, tym mniejszym
problemem staje się prześladowanie i szykanowanie. Ważne jest również to aby
dorośli byli gotowi interweniować w razie potrzeby i nie pozostawali obojętni w
obliczu konfliktów między uczniami. (D.Olweus, 1998)
„Stosunek nauczycieli do problemu mobbingu oraz ich postawa w
konkretnych przypadkach ma kluczowe znaczenie i wpływ na skalę problemu w
klasie lub szkole”.
(D.Oweus, 1998, s.35)
Jednakże bardzo często to właśnie nauczyciel staje się wywołującym w
uczniach strach dręczycielem. Ma on nad dzieckiem władze, może decydować o
jego pozycji w klasie. Jeżeli publicznie okazuje uczniowi niechęć, wytyka mu
błędy – wpływa wtedy ujemnie na stosunek innych dzieci do tego ucznia.
Przeżyte niepowodzenia i upokorzenia prowadzą do obniżenia samooceny,
niewiary we własne siły, rezygnacji z jakichkolwiek osiągnięć. Nauczyciele bardzo
rzadko przeciwdziałają powstaniu uczucia zagrożenia oraz lęku u złego ucznia.
Często zdarza się, że okazują niechęć uczniowi, który ma kłopoty w szkole,
wyśmiewają jego wypowiedzi, używają krzywdzących określeń a nawet
przezwisk. Taki uczeń czuje się skrzywdzony i upokorzony. Natomiast dzieci,
które czują się docenione, akceptowane, które otrzymują w domu i szkole
wsparcie emocjonalne rozwijają poczucie własnej wartości i mają szacunek dla
innych.
Sprawcami mobbingu mogą więc też być nauczyciele, którzy powinni
stanowić dla dziecka oparcie i nieść mu w razie potrzeby pomoc. Tymczasem
zdarza się, że złe traktowanie ucznia przez wychowawcę pogarsza jeszcze jego
kontakty z rówieśnikami.
Zastraszona ofiara bardzo często rozwiązać swoich problemów. Czasami
zamyka się w sobie i odsuwa od reszty; w innych przypadkach staje się
agresywna i buntownicza. Uczeń może polubić szkołę jeśli zaspokaja w niej
swoje potrzeby, nie jest zagrożony upokorzeniem i szyderstwem ze strony
nauczycieli i kolegów.
(K.Kmiecik – Baran, 2000;D.Olweus,1998)
21
Polecamy serwis darmowe prace mgr z pedagogiki - strona z darmowym i
fragmentami prac dyplomowych - prace magisterskie, licencjackie, semestralne,
zaliczeniowe.
2.2 Sprawcy mobbingu
Najczęściej charakterystyczną cechą sprawców prześladowań jest agresja
przejawiana w stosunku do kolegów, ale często także wobec dorosłych –
rodziców i nauczycieli. Są to osoby zafascynowane przemocą i jej narzędziami.
Chłopcy są zazwyczaj silniejsi od pozostałych, zwłaszcza zaś od swoich ofiar.
Często działają impulsywnie, mają potrzebę dominacji. Nie współczują ofiarom
prześladowań. Dla osób, które szykanują innych, typowe są reakcje agresywne
połączone z siłą fizyczną. Można przypuszczać, że agresywni uczniowie
drażniący kolegów w szkole również później mogą sprawiać kłopoty. Oprawcy są
nieszczęśliwi, nie lubią szkoły i mają problemy w rodzinie. Dzieci te są wysoce
agresywne i mogą przyczyniać się do powstania stanu zagrożenia dla innych
dzieci, nauczycieli, otoczenia. W przyszłości jest bardziej prawdopodobne, iż
będą zamieszane w działalność przestępczą. W roli prześladowców (agresor lub
agresywna ofiara) jak i ofiar jest zdecydowanie większa część chłopców niż
dziewcząt.
(D.Olweus, 1998; J.Papierz, A.Płukis, 1998; V.Kwiatkowska – Darul, 2001)
Cechy ogólne potencjalnych sprawców mobbingu
Szkolni prześladowcy charakteryzują się następującymi cechami:
1. Mają potrzebę dominowania i tyranizowania innych, chętnie uciekają się
do przemocy i gróźb
2. Mogą być silniejsi od kolegów z klasy, zwłaszcza od swoich ofiar
3. Ogólnie są zbuntowani, nieposłuszni i agresywni wobec dorosłych (także
wobec rodziców i nauczycieli
4. Są porywczy, impulsywni, mają trudności z przystosowaniem się do
panujących norm i zasad
5. Zazwyczaj mają dość wysokie mniemanie o sobie
22
6. Łatwo irytują się, szydzą z innych, celowo mówią rzeczy, które mogą
kogoś zranić, grożą, wyśmiewają się, popychają innych, szturchają, biją,
znęcają się, niszczą cudze rzeczy
Zachowania takie mogą być skierowane przeciw wielu uczniom, lecz zwykle
koncentrują się na kilku najsłabszych i najbardziej bezbronnych.
2.3 Charakterystyka ofiar mobbingu w szkole
Ofiary wśród dzieci charakteryzowane są jako bezbronne, fizycznie
słabsze i niskiego wzrostu. Mają one małą świadomość swojej wartości, wysoki
poziom depresji, są przez rówieśników i nauczycieli postrzegania jako inni (np. są
otyli lub nadaktywni).
Ofiary mobbingu czują stałe zagrożenie. Jeśli nie udzieli się pomocy
ofierze mobbingu, w każdej chwili może ona być znów narażona. Osoby takie
znajdują się w stanie długotrwałego stresu i są wielokrotnie narażone na sytuacje
traumatyczne. Skutkiem tego jest stale odnawiająca się i powracająca reakcja.
Powoduje to, przy ciągłych naruszeniach praw tych jednostek, poważne
załamanie wiary w siebie, oraz zdrowia psychicznego.
Następstwa mobbingu to: pogorszenie stanu zdrowia fizycznego i psychicznego.
Skutki można ująć w dwie grupy:
1. następstwa
psychiczne,
wpływ
na
psychikę:
depresja,
zakłócenia
koncentracji. Stany zwątpienia, stany strachu, które często mogą
prowadzić do zapaści nerwowej, a nawet do prób samobójczych,
2. następstwa psychosomatyczne: zakłócenia pracy serca, zakłócenia
oddechu, bóle głowy, zakłócenia snu.
Typowa ofiara szykan jest bardziej niż inni uczniowie zatrwożona i
niepewna. Przeważnie są to dzieci ostrożne, wrażliwe, nieśmiałe i małomówne.
Mają niską samoocenę, źle oceniają też swoją sytuację. Często uważają się za
głupie, nieatrakcyjne, są nieszczęśliwe i zawstydzone. W szkole czują się
samotne i opuszczone. Nie są jednak ani agresywne, ani nie drażnią innych,
dlatego szykan nie można wytłumaczyć prowokacją z ich strony. Ofiary są
negatywnie nastawione do przemocy i jej narzędzi. Taki typ ofiar mobbingu
nazywamy pasywnymi, w przeciwieństwie do znacznie rzadziej spotykanych
postaw prowokujących. Długotrwałe szykany zwiększają ich strach przed
23
otoczeniem, pogłębiają nieśmiałość i brak poczucia własnej wartości. Jest to
postawa zdecydowanie rzadsza od postawy pasywnej. Uczniowie tacy często
mają problemy z koncentracją, są ogólnie niespokojni, wytwarzają wokół siebie
atmosferę irytacji i napięcia.
(D.Olweus, 1998; J.Papierz, A.Płukis, 1998; V.Kwiatkowska – Darul, 2001)
Cechy ogólne potencjalnych ofiar mobbingu:
1. Potencjalne ofiary mogą być fizycznie słabsze od swoich rówieśników
(dotyczy to zwłaszcza chłopców).
2. Są ostrożne, wrażliwe, ciche, mało aktywne, nieśmiałe, często płaczą, są
nieszczęśliwe, charakteryzują się niską samooceną.
3. Niezależnie od tego, czy na początku szkoły miały dobre stopnie czy nie,
później wyniki ulegają pogorszeniu.
4. Podświadomie i pośrednio pokazują innym, że są nieszczęśliwe i
małowartościowe, okazują swoją bezbronność i bezradność w przypadku
ataku.
5. Boją się urazów fizycznych, unikają niebezpiecznych zabaw, niektórych
dyscyplin sportowych, bójek.
(D.Olweus, 1998; D.Ekiert- Grabkowska. 1982; V.Kwiatkowska – Darul, 2001)
Polecamy serwis darmowe prace mgr z pedagogiki - strona z darmowym i
fragmentami prac dyplomowych - prace magisterskie, licencjackie, semestralne,
zaliczeniowe.
24
3. Przemoc w środowisku szkolnym
Zjawisko przemocy jest formą wyrażania agresji jednostkowej i grupowej.
Jest jednym z mechanizmów regulujących stosunki między ludzkie w różnych
grupach, instytucjach, środowiskach i układach społecznych. Ta forma zachowań
nie jest obca także instytucjom edukacyjnym: szkołom różnych typów, placówkom
opiekuńczo-wychowawczym i resocjalizacyjnym. Zauważyć można postępujący
wzrost tego zjawiska wśród dzieci i młodzieży szkolnej, graniczący z brutalizacją i
okrucieństwem, deptaniem ludzkiej godności.
O narastaniu problemu agresji wśród dzieci i młodzieży świadczą nie tylko
artykuły prasowe, ale także badania prowadzone przez kuratoria oświaty.
Wykazują one wyraźny wzrost liczby agresywnych zachowań uczniów na terenie
szkoły.
(Z.Brańka, M.Szymański, 1998r.; J.Papierz, A.Płukis, 1998r.; J.Kuźma, 1998r.)
Polecamy serwis darmowe prace mgr z pedagogiki - strona z darmowym i
fragmentami prac dyplomowych - prace magisterskie, licencjackie, semestralne,
zaliczeniowe.
25
3.1 Przyczyny zachowań agresywnych wśród dzieci i młodzieży
Agresywne zachowanie się dzieci może mieć swą przyczynę we frustracji
wywołującej wystąpienie poczucia krzywdy, emocji, gniewu, wrogości czy
zdenerwowania. Powstają one na skutek niesprawiedliwej oceny, nieprzyjemnych
zdarzeń losowych, niepowodzeń podczas działania, czy też pod wpływem
stosowania surowych kar fizycznych. Podłożem zachowań agresywnych dzieci i
młodzieży może być także blokada potrzeb, m.in.afiliacji, uznania społecznego i
samodzielności w wyniku nadmiernej surowości i oziębłości rodziców, częstego
upominania, stawiania za przykład innych dzieci, nadmiernego ograniczania
inicjatywy przez nakazy i zakazy dorosłych. Agresywne zachowanie się
młodzieży bywa następstwem oddziaływania określonych modeli, którymi mogą
być np.rodzice, bohaterowie filmów i książek. Utrwaleniu zachowań agresywnych
sprzyjają osiągnięte korzyści.
Zachowanie agresywne
Negatywne reakcje nauczycieli i
kolegów
Porażki
Odrzucenie
Brak akceptacji
Frustracja
Rys.3 Cykl agresji i frustracji
26
Młodzież zachowująca się agresywnie wzbudza negatywne reakcje innych
ludzi, w tym nauczycieli i kolegów. W konsekwencji częściej doznaje przykrości,
takich jak usunięcie ze szkoły, odrzucenie i brak akceptacji ze strony
rówieśników. Wskutek tego często nasila się jej frustracja, która prowadzi do
jeszcze większej agresywności.(rys.3)
Jako inne jeszcze podłoże zachowań agresywnych wskazuje się na
zaburzenia w funkcjonowaniu systemu nerwowego oraz schorzenia organiczne.
Jeśli u dziecka występują liczne zachowania agresywne określa się je mianem
dziecka agresywnego. Agresywność stanowi wtedy względnie trwały składnik
jego osobowości. Przyczyn agresji i związanej z nią przemocy należy upatrywać
nie tylko w czynnikach psychicznych, ale również w kontekście społecznokulturowym. Większość dzieci agresywnych pochodzi z rodzin, gdzie jedno lub
oboje rodzice to osoby agresywne. Frustrowane dziecko, które w domu jest
posłuszne, gdyż boi się kary – przenosi swoją agresje do szkoły, na swoich
kolegów i tam realizuje zachowania agresywne modelu prezentowanego przez
rodziców.
Przyczyn zachowań agresywnych
poszukiwać można w środowisku, w
jakim funkcjonuje szkoła a także w wielkości samej placówki. Zjawisko
anonimowości
występującej
w
dużych
szkołach
sprzyja
działaniom
destrukcyjnym, znacznie osłabia (czasami wręcz uniemożliwia) oddziaływanie
wychowawcze
nauczycieli.
Szkoły
małe,
kameralne
sprzyjają
bliskiemu
kontaktowi wychowanków z ich wychowawcami, hamują też wiele działań o
charakterze nagannym.
Przyczyną zachowań agresywnych może być także
przewaga funkcji dydaktycznej szkoły nad wychowawczą. Wielu nauczycieli
chcąc „zrealizować” przeładowany program, zapomina o drugiej swej roli. Jej
pełnieni nie sprzyja także przeciążenie szkół. Jeszcze jednym szkolnym źródłem
frustracji i zachowań agresywnych jest przeciążenie programów nauczania.
Dla wielu uczniów szkoła stanowi istotne źródło ich agresywności. Jednym
z podstawowych źródeł ich agresji na terenie szkoły jest postawa nauczyciela –
jego wypowiedzi i zachowania, system nagród i kar. Czynnikami wywołującymi
agresję są: wyśmiewanie i wyszydzanie ucznia, wyzwiska, oszczerstwa, oraz
kary fizyczne.
27
Stosowane przez nauczycieli kary określane są przez uczniów jako mało
skuteczne, wszystkie budzą gniew i agresję. Niektóre z nich powodują dodatkowy
lęk. Uczniowie czują się w szkole osaczeni i bezradni. Doznawane frustracje
odreagowują w zachowaniach agresywnych kierowanych zarówno na inne osoby,
przedmioty, jak i na samych siebie.
Wśród nieletnich zachowujących się agresywnie częściej występują
przewlekłe choroby, defekty fizyczne, urazy czaszki i mózgu. Jak wskazują
badania empiryczne defekty fizyczne i obniżony poziom rozwoju umysłowego
same w sobie nie determinują zachowań agresywnych, przemocy i przestępstw
popełnianych przez nieletnich. Oczywiście są one czynnikami ułatwiającymi
demoralizację lub zejście na drogę przestępstwa, ale jedynie w przypadku
zaistnienia
określonych
warunków.
Najważniejszym
i
decydującym
jest
rozluźnienie więzi z podstawowymi środowiskami opiekuńczo-wychowawczymi –
rodziną i szkołą.
Uwarunkowania egzogenne są o wiele bardziej zróżnicowane i groźne.
Najczęściej wymieniane są:
-
kryzys wartości i autorytetów; młodzież zbyt łatwowiernie uzależnia się od
subkultur młodzieżowych i sekt religijnych
-
deprywacja różnorodnych potrzeb dziecka, zwłaszcza potrzeby rozwoju,
prestiżu, uznania i sukcesu, która może powodować zaburzenie w
zachowaniu
-
błędy wychowawcze i zaniedbania ze strony rodziców i nauczycieli
-
niepowodzenia szkolne spowodowane niekorzystnymi warunkami pracy
szkół, błędami wychowawczymi, powodujące frustracje a często złe
funkcjonowanie w grupie rówieśniczej, tworzenie negatywnych grup
młodzieżowych inicjujących tzw.terroryzm szkolny i akty wandalizmu
28
-
niezaspokojenie aspiracji stosunkowo licznej grupy młodzieży w trudnym
dla niej okresie rozwojowym, brak perspektyw życiowych i lęk przed
przyszłością
-
materializm pragmatyczny przyczynia się do potęgowania egoizmu i
wzmaga postawy agresywne i stosowanie przemocy w stosunkach
międzyludzkich, a w ekstremalnych przypadkach dobro drugiego człowieka
-
środki masowego przekazu stanowią współczesny zakamuflowany rodzaj
przemocy psychicznej; liczne filmy eksponujące przemoc i gwałt
dostarczają młodemu pokoleniu negatywnych wzorów agresji, przemocy i
nietolerancji
Na zaburzenia w zachowaniu dzieci i młodzieży przejawiające się w postawach
agresywnych, aspołecznych i przemocy, wpływają i odgrywają determinującą rolę
społeczne czynniki środowiskowe.
(Z.Brańka, M.Szymański, 1998r.; J.Kuźma, 1998r.; R.B.Cialdini, 2002r.)
29
3.2 Fobia szkolna – psychiczne maltretowanie ucznia
Silny lęk uczniów przed szkołą, nauczycielami, i rówieśnikami którzy
stosują przemoc może spowodować fobie szkolną. Polega ona na mniejszej lub
większej niemożności i chęci chodzenia do szkoły. Dzieci nie zawsze mówią
swoim rodzicom o tym, co się dzieje w szkole i jakie mają problemy lub
przeżywają sytuacje oraz niepokoje. Boją się interwencji rodziców u nauczycieli,
gdyż mogłoby to spowodować przykre konsekwencje.
Do częstych przyczyn fobii szkolnej należą:
-
wyśmiewanie się z ucznia słabego w nauce, jąkającego lub z innymi
widocznymi defektami rozwojowymi,
-
publiczna krytyka nauczyciela lub niesłuszne posądzanie o kradzież czy
inne zachowania.
Szkoła jest dla wielu jednostek źródłem nieprzyjemnych przeżyć, porażek,
upokorzeń
wynikających
zazwyczaj
z
autorytaryzmu
nauczycieli,
braku
przejawiania przez nich umiejętności współpracy z grupą, prawidłowego
komunikowania się z uczniami.
Na fobię szkolną zapadają także uczniowie osiągający dobre oceny
szkolne, ale przede wszystkim dotyka ona uczniów, którzy nie mogą sobie dać
rady z problemami szkolnymi, czują się zagrożeni. Fobia szkolna pojawia się
najczęściej po przeżyciu silnego upokorzenia w szkole. Skuteczne jej leczenie
rozpoczyna rozwiązanie konfliktu, który doprowadził do powstania lęku. Fobia
szkolna na mniejszej lub większej niemożności chodzenia do szkoły. Uczeń, który
nie potrafi wszystkiemu podołać, czuje się zagrożony. Lęk przed szkołą mogą
wywołać również szczególnie silne przeżycia upokorzenia w szkole.
(Z.Brańka, M.Szymański, 1998r; K.Kmiecik – Baran, 2000r.;I.Jundziłł,1993r.)
30
3.3 Przemoc wśród młodzieży
Zjawisko przemocy w szkole współczesnej różnych szczebli można
rozpatrywać w kategoriach funkcjonowania podkultur młodzieżowych. Grupy
nieformalne utworzone ze starszych roczników uczniów w szkołach, których
szczególnie upodobaną formą zachowań jest przemoc wobec młodszych,
słabszych kolegów.
Grupy nieformalne – o charakterze destruktywnym – których celem jest
zastraszanie i terroryzowanie słabszych, pojawiły się od pewnego czasu w
różnych typach szkół. Dobór uczniów do grup nieformalnych jest celowy.
Najbardziej pożądanymi cechami są: brutalność, agresja, odwaga, wulgaryzm w
odnoszeniu się do rówieśników, lekceważenie nauczycieli i szkoły. Innym
kryterium doboru członków grupy jest ścisłe wykonywanie poleconego zadania, a
nawet złożenie przysięgi według określonej procedury, swoistej inicjacji.
Przywódcami są na ogół dobrze zbudowani, wysportowani, agresywni chłopcy –
budzący postrach wśród społeczności uczniowskiej. Motywami działań tych grup
jest najczęściej zwykła głupota, panująca aktualnie w większości szkół „moda” na
gnębienie słabszych oraz próby podnoszenia własnej samooceny, ważności
wśród rówieśników, chęć wyładowania agresji i radości, satysfakcja z zadawania
bólu psychicznego i fizycznego słabszym, przeżywanie sytuacji rewanżu za
własne
doświadczenia
w
początkach
nauki
szkolnej.
Grupy
te
mogą
dezorganizować funkcjonowanie szkoły. Agresja i przemoc burzą prawidłową
adaptację dzieci i młodzieży do społeczności szkolnej, niweczą proces
wychowawczy. Niszczą także wartościowe więzi emocjonalne charakterystyczne
dla wspólnoty szkolnej.
Szczególnymi przypadkami są dzieci wychowane w rodzinach patologicznych.
Bardzo często reagują agresywnie, a w szkole starają się zaimponować swoją
siłą i bezwzględnością wobec innych – często stają się przywódcami grup
nieformalnych.
31
Istnieje pogląd i przekonanie wśród niektórych badanych, iż swoisty
chrzest uczniów młodszych, słabszych, rozpoczynających naukę szkolną jest
czymś oczywistym i normalnym. Chodzi tutaj jednak o stosowanie działań i
traktowanie swych kolegów z okrucieństwem, upokorzeniem, poniżaniem.
Różna jest reakcja dzieci napiętnowanych przez grupy nieformalne w
szkole. Najczęściej reagują lękiem, paniką, rzadko zgłaszają przypadki przemocy
rodzicom czy też nauczycielom. Także nieczęsto aktywnie podejmują próby
przeciwstawienia się silniejszym. Dominują w ich zachowaniach mechanizmy
adaptacyjne, oraz ucieczki od zdarzeń (boją się przychodzenia do szkoły).
(Z.Brańka, M.Szymański, 1998r; J.Papierz, A.Płukis, 1998r.; J.Kuźma, 1998r.;
P.Barczyk, J.Czerny, 1998r.)
32
3.4. Przemoc ze strony nauczycieli
W procesie wychowania nauczyciel przyjmuje na siebie rolę nadrzędną
względem ucznia. Kiedy jednak przemienia ten stosunek nadrzędności w
stosunek nierówności staje się on władcą
a uczeń poddanym. W sytuacji
zniewolenia, pozbawienia możliwości wyboru i samostanowienia o sobie, uczeń
zaczyna dopominać się o swoje prawa, a kiedy ich nie otrzymuje rodzi się w nim
bunt. Jego opór może przybierać różnorodne formy. Jest on również
potwierdzeniem wywołanej przez nauczyciela sytuacji przemocy. Przykładami
nacechowanych przemocą zachowań nauczycieli są: publiczne ubliżanie,
„nękanie” ucznia, przymuszanie do nauki, nieposzanowanie zdania ucznia,
niesprawiedliwe ocenianie, użycie siły. Poważnym problemem jest psychiczna
przemoc nauczycieli wobec uczniów. Pedagodzy nie zawsze zdają sobie sprawę,
jak wielką wagę – w odbiorze młodych ludzi – mają niektóre ich zachowania,
często w intencji „całkiem niewinne”, wynikają one z braku umiejętności radzenia
sobie z pewnymi trudnymi sytuacjami w klasie.
Uprzedzenie uczniów w stosunku do nauczycieli wynika najczęściej ze
strachu przed upokorzeniem, krzykiem, karą lub brakiem obiektywności
nauczyciela. Uczniowie, którzy doznali przykrości ze strony nauczycieli są nieufni
i często z obawy przed jego różnorodnymi reakcjami buntują się. Nieufni i
upokorzeni uczniowie tracą zarazem chęć do pracy na lekcjach. Stosowanie
przemocy przez nauczyciela wobec ucznia powoduje zanik chęci do nauki i
chodzenia do szkoły, strach przed szkołą, pogorszenie wyników w nauce, stres,
niedocenianie siebie.
Przywilejem władczego panowania nauczyciela jest ocenianie i kontrola
ucznia. Opisując styl kontrolowania i oceniania ucznia przez nauczyciela można
pośrednio określić charakter łączącego ich stosunku społecznego, a więc także i
to czy nie przeradza się on stosowanie przemocy. Ocena jako efekt kontroli
ucznia staje się środkiem manipulowania w rękach nauczyciela, poprzez jej
stosowanie nauczyciel dokonuje własnego podziału na uczniów „dobrych” i
„złych”.
Nauczyciel
straszy
uczniów
użyciem
oceny
negatywnej,
jest
niesprawiedliwy w wystawianiu ocen, faworyzuje niektórych uczniów. Kiedy
nauczyciel czuje swoją władczą moc nad uczniem często odnosi się do niego
ironicznie, a nawet obelżywie.
33
Repertuar negatywnych określeń stosowany przez nauczyciela w stosunku
do ucznia jest ogromny. Niektórzy uczniowie boją drwin na swój temat ze strony
nauczyciela. Nauczyciel często ośmiesza uczniów ze względu na ich wygląd,
strój ,uczesanie. Oprócz tego, iż nauczyciel ośmiesza i krytykuje uczniów, to
zwraca się do nich również po nazwisku albo wymyśla przezwiska.
Stosowana przemoc fizyczna i agresja werbalna wzbudza w uczniach (nie
tylko ofiarach) uczucie lęku, upokorzenia, krzywdy, bezradności.
Wypadki stosowania przemocy przez nauczycieli i wychowawców wobec
uczniów w szkołach, niestety nie są odosobnione. Przyczyną stosowania
przemocy przez nauczycieli wobec uczniów jest ich bezradność w sytuacjach
konfliktowych. Nauczyciele, którzy stosują przemoc fizyczną wobec uczniów,
charakteryzują się niskim poczuciem wartości, bezsilnością, brakiem odporności
na stres i radzenia sobie z nim. Obawa przed utratą szacunku i poważania rodzi
postawy
autorytarne.
Autorytarny
styl
porozumiewania
się
cechują:
jednostronność przekazu, nakazy, zakazy oraz akty przemocy. Nauczyciel
ogranicza
niezależność
i
samodzielność
uczniów,
wywołuje
napięcie
emocjonalne, które może skutkować konfliktami, a nawet wyzwalać zachowania
agresywne i przemoc.
(J.Papierz, A.Płukis, 1998; W.Walc, 2001; W.Kwiatkowska-Darul, 2001;T.
Gordon,1995)
Hierarchia jako element funkcjonowania szkoły
Hierarchia jest dla szkoły zjawiskiem charakterystycznym. Dystans ten
tworzy przede wszystkim nierówność między zakresem praw i obowiązków jednej
i drugiej strony z przewagą praw po stronie nauczyciela, oraz dominacją
obowiązków po stronie ucznia. Jasno i wyraźnie, z korzyścią dla nauczyciela
określone stosunki nadrzędności i podrzędności, dają mu – w jego mniemaniu –
prawo do całkowitego panowania nad aktywnością uczniów, do narzucania im
swojej woli i poglądów, co z kolei wynika z przeświadczenia o własnej
nieomylności oraz przewagi życiowych doświadczeń. Tylko nauczyciel ma prawo
do inicjatywy służącej wywołaniu odpowiedzi, do przerwania jej i oceniania.
Uczniowie nigdy nie mają takich praw, jakie ma wolny rozmówca w normalnej
konwersacji.
34
Nauczyciel
stara
się
także
nakłonić
lub
zmusić
uczniów
do
podporządkowania się określonym przez niego i szkołę regułom i normom.
Szkoła oddziałuje na uczniów poprzez blokady i sytuacje bez wyboru. To
prowadzi w następstwie do zaniku poczucia odpowiedzialności osobistej za
działania i ich konsekwencje, wreszcie wywołuje wyuczoną bezradność.
Stawianie uczniów w sytuacji bez wyjścia odbywa się w szkole bardzo często.
Powodem istnienia konfliktowych relacji między nauczycielem a uczniem
jest władza, której wyrazem jest prawo stosowania ciągłej i permanentnej kontroli
i oceny.
Proces kontrolowania wiedzy uczniów łączy się nierozerwalnie z
koniecznością jej oceniania. Zdaniem uczniów, często o ocenie decyduje nastrój
nauczyciela, nazwisko osoby pytanej, jaj wygląd, strój, a także to, w jaki sposób
osoba ta oceniana jest przez innych nauczycieli.
Proces oceniania wydaje się być dodatkowo wzmacniany i potęgowany
poprzez wszechobecne przedmiotowe traktowanie uczniów, nie dostrzeganie w
nich, niejednokrotnie bardzo ciekawych i twórczych indywidualności, oraz ciągłe
ironizowanie i etykietowanie.
(M.Karkowska, W.Czarnecka, 1998; J.Papierz, A.Płukis, 1998)
35
3.5 Skutki przemocy
Skutki przemocy mogą mieć charakter bezpośredni lub odległy, psychiczny
bądź fizyczny. Skutki przemocy i zachowań agresywnych w dalszym rozwoju
indywidualnym dzieci są zawsze bardzo poważne ze względu na utrwalone
deformacje
psychiczne
i
zaburzenia
emocjonalne.
Rozwój
i
normalne
funkcjonowanie osobowości są nie do pogodzenia z przemocą, ponieważ bierne
poddanie się cudzej kontroli wyklucza autonomię.
Dziecko staje się również ofiarą przemocy, jeśli jest świadkiem przemocy
w swoim najbliższym otoczeniu. Przemoc w wychowaniu dzieci ma tendencję do
utrwalania się w przechodzeniu z pokolenia na pokolenie. Psycholodzy i
pedagodzy
zauważają,
że
dzieci
wzrastające
w
rodzinach,
w
których
praktykowano przemoc, we własnym dorosłym życiu również są skłonne do
zachowań agresywnych. Jeżeli uznają przemoc za coś oczywistego, naturalnego,
prowadzić to może do postrzegania przemocy jako immanentnej cechy świata.
(Z.Brańka, N.Szymański, 1998)
36
3.6 Sposoby przeciwdziałania przemocy i agresji
Istnieje wiele sposobów przeciwdziałania agresji. Wśród nich wymienić
można: omawianie przyczyn gniewu i wrogości, modelowanie zachowania
nieagresywnego, ćwiczenie umiejętności pokojowego rozwiązywania konfliktów,
kompetencji komunikacyjnych i umiejętności prowadzenia negocjacji oraz
sprzyjanie rozwoju empatii, gdyż zapobiega ona występowaniu tendencji do
dehumanizacji ofiary.
Psychologowie opracowali i przetestowali różne metody działań mających
służyć zahamowaniu agresji. Metody te powiązane są z różnymi celami agresji.
Jedna z nich polega na uczenia agresywnych dzieci odmiennych sposobów
osiągania korzyści. Inna polega na wdrażaniu u agresywnych ludzi wzorców
myślenia przeciwdziałających eskalacji agresji. Trzecią metodą jest karanie
agresywnych osób. Ta metoda pociąga za sobą pewne niebezpieczeństwa.
Niektórzy psychologowie są więc raczej zwolennikami działań zapobiegawczych.

Jeden z najlepszych programów pomocy agresywnym dzieciom opracował
Gerald Patterson. Opiera się ona na założeniu , że celem agresji jest
osiągnięcie określonych korzyści. Agresji można przeciwdziałać, jeśli stworzy
się warunki, w których nie przynosi ona korzyści, a na jej miejsce pojawiają się
inne sposoby osiągania pożądanych celów. W trakcie programu uczy się
rodziców zasad modyfikacji zachowania, uczy się ich rozpoznawać, w jaki
sposób swoim zachowaniem wynagradzają agresję u dziecka oraz zachęca
się ich do nagradzania bardziej akceptowanych społecznie zachowań.

Inna metoda walki z agresją dotyczy mechanizmów poznawczych. Polega ona
na uczeniu ludzi panowania nad wywołującymi złość myślami. Metoda
Raymonda Novaco jest jednym z programów skutecznie hamującym agresję.
Polega na opanowywaniu złości za pomocą myśli (blokują one negatywne
pobudzenie emocjonalne).
Te metody
wykazały pewną skuteczność w hamowaniu agresji na poziomie
indywidualnym. Niektórzy psychologowie uważają jednak, że rzeczywista
redukcja agresji wymaga działań na poziomie społecznym.
37
Przebadano więc skuteczność sankcji karnych w stosunku do autorów przejawów
agresji.

Zdaniem psychologów kary nie zawsze skutecznie zapobiegają agresji. Z
jednej strony, karanie każdego zachowania, włącznie z zachowaniem
agresywnym, zmniejsza częstotliwość jego występowania. Z drugiej strony,
ponieważ karanie przybiera zwykle formę przemocy, osoba, która próbuje
wyeliminować
u
kogoś
oznaki
agresji,
może
zamiast
osiągnięcia
zamierzonego celu stać się wzorem zachowania agresywnego i stworzyć
warunki sprzyjające procesowi modelowania. Karanie dzieci często wzmaga w
nich poczucie złości i frustracji, a jeśli przybiera postać kar cielesnych, to uczy
dzieci, że osoby sprawujące władzę mają prawo posługiwać się przemocą.

Rola karania w przeciwdziałaniu zachowaniom agresywnym nie jest
jednoznaczna. Karanie może przynieść pożądane efekty, jeśli wymierzana
kara nie jest zbyt surowa i następuje natychmiast po dopuszczeniu się aktu
agresji. Nieskuteczna okazuje się kara odroczona oraz zbyt surowa. Jeśli
jednak karanie jest natychmiastowe i konsekwentne, to może hamować
zachowania agresywne.
Powszechne stają się programy zapobiegania agresji wśród młodzieży.
Celem
takich
programów
jest
uczenie
umiejętności
radzenia
sobie
z
bezradnością i lękiem w momencie zagrożenia, a także sposobów obrony przed
agresją innych lub przed własną, która budzi się w ofiarach, gdy nie umieją sobie
poradzić z otaczającym złem. Ostatecznym efektem tego rodzaju programów,
choć się wydaje nieco odległym w czasie, byłoby jednak zmniejszenie liczby
zachowań agresywnych u sprawców dzięki rozwijaniu postawy dezaprobaty
wobec nich, wzrostowi umiejętności rozwiązywania konfliktów, asertywności itp.
Im więcej będzie osób, które swoje potrzeby i cele realizują bez konieczności
sięgania po instrumenty agresji, im częściej agresywne zachowania będą
zdecydowanie potępiane, tym rzadziej agresorom będzie się opłacało sięgać po
takie rozwiązanie.
38
Trzeba kształtować u młodych ludzi postawy zdecydowanego sprzeciwu wobec
stosowania przemocy i uczyć jej
wyrażania w konkretnych reakcjach na
zaobserwowane przypadki krzywdzenia innych osób. Młodzi ludzie powinni
wiedzieć, gdzie może szukać pomocy osoba krzywdzona, jakie instytucje są
powołane do jej udzielenia.
Aby zapobiegać agresji i przemocy wśród dzieci i młodzieży, nie używając
przy tym przymusu trzeba przede wszystkim zrozumieć istotę przyczyn zachowań
agresywnych i tego, co w rzeczywistości kryje się za takim agresywnym
postępowaniem.
Problem agresji w szkole, zależy od bardzo licznych i różnych czynników,
a co za tym idzie , nie ma tu prostych i automatycznych rozwiązań.
Szkoła
powinna współpracować z rodziną. Najpierw poprzez wymianę informacji o
dzieciach, dalej poprzez doradzanie rodzicom w kwestiach wychowawczych i
dokształcanie pedagogiczne, spotkania z różnymi specjalistami. Powinno się
angażować rodziców w dokonujący się w szkole proces wychowania.
Jednocześnie
funkcjonowanie
rodzice
szkoły,
powinni
powinni
przyjmować
czynnie
część
odpowiedzialności
uczestniczyć
we
wspólnym
za
z
nauczycielami rozwiązywaniu jaj problemów. Trzeba zmienić przekonanie wielu
rodziców, że od momentu wysłania dzieci do szkoły, to właśnie ona ma wziąć
główną odpowiedzialność za ich wychowanie. Konieczna jest demokratyzacja
szkoły , powinno dostrzegać się indywidualność każdego z uczniów. Natomiast w
organizacji szkoły pomysły i propozycje wszystkich zainteresowanych – uczniów,
rodziców i nauczycieli powinny być jednakowo poważnie brane pod uwagę.
Szkoła powinna być dla uczniów modelem współżycia opartego na wzajemnym
szacunku.
Systemy radzenia sobie z przemocą w szkole powinny koncentrować się
przede wszystkim na następujących sprawach:
1. identyfikacji zjawiska
2. diagnozy stanu i potrzeb
3. pokierowania, rozwiązania sytuacji
4. kontroli
39
Pierwszy krok procesu stanowi identyfikacja uczniów, którzy są podatni na
zagrożenie przemocą, oraz identyfikacja osób, które stosują przemoc w szkole.
Diagnoza ma za zadanie określenie, jakie działania należy przeprowadzić, aby
zminimalizować zjawisko przemocy. Pokierowanie i rozwiązanie sytuacji to
uruchomienie programów naprawczych, czyli najbardziej odpowiednich sposobów
postępowania minimalizujących zjawisko przemocy. Kolejny krok radzenia sobie
z przemocą to wsparcie i kontrola. Celowe mogą być takie działania, jak: grupy
wsparcia,
indywidualne
poradnictwo,
terapia
grupowa,
program
pomocy
koleżeńskiej, wspólny program wsparcia w szkole i poza nią.
Można wymienić kilka strategii zapobiegania przemocy:
1. Uświadomienie i edukacja w społeczności: dotyczy wszystkich osób które
mają kontakt z młodzieżą oraz samej młodzieży. Chodzi tu o edukację
oraz informowanie na temat przemocy i interwencji, gdy wystąpi taka
potrzeba. Edukacja powinna obejmować samą młodzież, rodziców i
nauczycieli.
2. Prewencja podstawowa: dotyczy młodych ludzi i ich rodzin. Chodzi tu o
rozwijanie umiejętności społecznych, tworzenie systemów zewnętrznego
wspierania, czego rezultatem będzie pozytywny rozwój.
3. Zagrożenie: dotyczy tych młodych ludzi, których osobowość lub warunki
życiowe sprawiają, iż istnieją u nich czynniki ryzyka stania się ofiarą lub
sprawcą przemocy.
4. Wysokie ryzyko: dotyczy młodzieży, która wysyła sygnały alarmowe,
dokonywała już aktów przemocy, oraz osób, które stały się już ofiarami
przemocy. W taki przypadku można tworzyć programy opieki nad
konkretnymi przypadkami.
5. Interwencja po fakcie: dotyczy osób, które przeżyły przemoc wobec siebie
lub osoby bliskiej.
40
W celu przeciwdziałania przemocy i agresji należy:
-
kształtować obraz świata, w którym dla osiągnięcia celu nie trzeba uciekać
się do agresji, w którym gardzi się przemocą,
-
dbać o rozwijanie zainteresowań, budzenie pasji, umiejętne organizowanie
wolnego czasu,
-
rozwijać kompetencje społeczne, uczyć asertywności, tolerancji i empatii
-
okazywać dziecku szacunek i zaufanie
(R.Becialdini, 2002; K.Kmicik-Baran, W.Cieślk, 2001; J.Kuźma, 1998; S.Kawula,
1996; W.Walc, 2001)
41
4. Metodologia badań własnych
4.1
Cel i problematyka badań
Agresja i przemoc wśród młodzieży
staje się zjawiskiem coraz bardzo
powszechnym . Spowodowane jest to wieloma ważnymi przyczynami, takimi jak
czynniki biologiczne tkwiące w samym dziecku, częste stosowanie przemocy
przez osoby z najbliższego otoczenia danej jednostki i nadużywanie kary jako
środka wychowawczego itd.
Szkoła jako placówka edukacyjno-wychowawcza w dużej mierze odpowiada też
za kształtowanie się postawy agresywnej u dzieci i młodzieży. Od nauczycielawychowawcy, jego zachowania się, autorytetu jaki ma wśród uczniów i sposobu
ich kształtowania zależy, czy u dzieci rozwiną się zachowania agresywne jako
reakcja na stres, trudności i niepowodzenia, czy też nie. Ten bardzo szeroki
problem, jakim jest agresja i przemoc wśród młodzieży zdecydowałam się
zawęzić wyłącznie do terenu szkoły. Badany problem dotyczy doświadczania
przemocy przez młodzież w środowisku szkolnym oraz występowania agresji
wśród uczniów.
Celem badań jest stwierdzenie czy istnieje przemoc i agresja w szkole oraz
określenie rodzaju, formy i przyczyn jej występowania. Badania mają określić
również wielkość tego zjawiska, pokazać liczbę uczniów którzy na terenie szkoły
stali się ofiarami przemocy. Celem badań jest również charakterystyka osób
stosujących przemoc w szkole: czy są to tylko uczniowie czy także nauczyciele.
42
4.2
Pytania badawcze
Formułowanie problemów badawczych jest to zabieg polegający na precyzyjnym
rozbiciu tematu na pytania. Problemem badawczym jest na ogół takie pytanie,
które określa w miarę dokładnie cel zamierzonych badań. Bardzo ważne jest, aby
pytania badawcze sformułowane zostały w sposób prawidłowy.
Problemy badawcze określają bowiem zakres naszych wątpliwości i niewiedzy,
zawarty w temacie badań. Warunkiem ich poprawnego sformułowania jest ich
rozstrzygalność empiryczna i oraz wartość praktyczna. Od problemów zależy
również, jakie techniki i narzędzia zostaną dobrane aby je rozwiązać.
Konieczne jest precyzyjne sformułowanie pytań badawczych, ponieważ w dużej
mierze wpływa to na poprawność pozostałych etapów badań.
( Łobocki M., 2000r. ; Pilch T., 1998r.)
Celem zaplanowanych przeze mnie badań będzie uzyskanie odpowiedzi na
następujące pytania badawcze:
1) Czy istnieje w szkole zjawisko przemocy i agresji ?
2) Jak licznej grupy uczniów dotyczy ten problem, ilu z nich doświadczyło
przemocy na terenie szkoły?
3) Jaki rodzaj przemocy : fizycznej czy psychicznej, jest częściej spotykany na
terenie szkoły?
4) Z czyjej strony uczniowie doświadczają przemocy w szkole: ze strony
młodzieży czy osób dorosłych?
5) Jakie formy przemocy są najczęściej stosowane wobec uczniów?
43
4.3
Metoda, technika i narzędzie badań
Następnym etapem badań jest wybór odpowiedniej metody, techniki badawczej
oraz projektowanie narzędzi badawczych.
Wybór lub skonstruowanie metod badawczych musi nastąpić
zgodnie ze
sformułowanymi
uprzednio
dobór
skonstruowanie
trafnych, obiektywnych i rzetelnych sposobów postępowania
pytaniami
badawczymi.
Właściwy
lub
badawczego jest warunkiem skutecznego rozwiązania sformułowanych wcześniej
problemów badawczych.
Przystępując do rozwiązywania określonego problemu - w pierwszej kolejności
należy wybrać
odpowiednią metodę badawczą. Następnie - na podstawie
określonej już metody – badacz decyduje o doborze techniki badań. Wybrana
technika natomiast w sposób jednoznaczny wyznacza późniejsze narzędzia
badawcze.
Metody są ogólnie zalecanymi sposobami postępowania
zmierzającego do
rozwiązania określonego problemu naukowego. Są ogólnymi założeniami
dotyczącymi celowych czynności i środków
przydatnych w rozwiązywaniu
problemów badawczych.
Techniki są to bardziej skonkretyzowane i szczegółowe sposoby postępowania
badawczego.
Stanowią część składową metody badań. Są to czynności
praktyczne pozwalające na uzyskanie sprawdzalnych informacji, opinii i faktów.
Natomiast przedmiotem służącym do realizacji wybranej techniki badań jest
narzędzie badawcze.
Na tym etapie badań następuje wybór metody badawczej w celu rozwiązania
sformułowanych wcześniej
już problemów badawczych. W moich badaniach
posłużyłam się metodą sondażu diagnostycznego.
Metoda sondażu - „jest to metoda badań, której podstawową funkcją jest
gromadzenie informacji o interesujących badacza problemach w wyniku relacji
słownych osób badanych, nazywanych respondentami.”
(Łobocki. M, 2000r., s.243)
44
Jest to sposób gromadzenia wiedzy o opiniach i poglądach wybranych
zbiorowości, kierunkach rozwoju określonych zjawisk – w oparciu o specjalnie
dobraną grupę (reprezentującą populację generalną) , w której to zjawisko
występuje.
Metoda sondażu pozwala na poznanie określonego zjawiska społecznego,
ustalenie jego zasięgu, zakresu, poziomu i intensywności, następnie ocenę i w
wyniku tego zaprojektowanie modyfikacji, czyli zmian ulepszających negatywne
sytuacje życia ludzi w badanym środowisku albo wzmagających pozytywne
momenty wzajemnych oddziaływań jednostek. Metoda sondażu daje nam opis i
pozwala na wyjaśnienie pewnych zjawisk masowych czy ważniejszych procesów
występujących w danej zbiorowości. Charakterystyczne jest dla niej użycie
respondentów jako jednostek dostarczających pożądanych informacji. W ślad za
wyborem metody musi następować przygotowanie szczegółowych technik
badawczych.
Technika badawcza jest określoną czynnością służącą do uzyskania pożądanych
danych, jest pojedynczą procedurą polegającą na wykonaniu określonej
czynności badawczej. W badaniach sondażowych najczęściej występujące
techniki
to:
wywiad,
ankieta,
analiza
dokumentów
osobistych,
techniki
statystyczne.
Tak więc stosując metodę sondażu diagnostycznego można zastosować wiele
różnych technik, z których wybrałam ankietę. Jest to zestaw gotowych pytań o
wysokim stopniu standaryzacji, dotyczących najczęściej jednego, wąskiego
zagadnienia, którym w moim przypadku jest zjawisko agresji i przemocy
w
szkole. Ankieta jest techniką gromadzenia informacji polegającą na wypełnianiu
samodzielnie przez badanego specjalnych kwestionariuszy na ogół o wysokim
stopniu standaryzacji w obecności lub najczęściej bez obecności ankietera. Jest
ona zbiorem specjalnie sformułowanych pytań, na które osoba badana powinna
dać odpowiedź.
Kwestionariusz , którym posłużyłam się
w trakcie swoich
badań, zawierał 12 pytań. Zostały one ułożone zgodnie z tematem mojej pracy
oraz zgodnie z określonym wcześniej celem badań. Przykład kwestionariusza,
który zastosowałam w swoich badaniach, jest ujęty w aneksie .
( Łobocki M., 1999; Łobocki M., 2000r. ; Pilch T., 1998r.)
45
4.4
Dobór próby w badaniach naukowych; charakterystyka badanych
Kolejnym etapem badań jest dobór osób badanych – „wyselekcjonowanie dla
celów badawczych pewnej liczby osób spośród określonej zbiorowości ludzi,
którymi badacz jest szczególnie zainteresowany.” ( Łobocki, 2000r. , s.40 )
Ponieważ przeprowadzane badania nie obejmują wszystkich osób wchodzących
w skład danej populacji, konieczne jest dokonanie doboru osób badanych.
Precyzyjne określenie problemu badawczego pozwala właściwie dokonać doboru
tych osób , zgodnie z podstawowym celem badań. Badania pozbawione
starannego doboru osób badanych są na ogół bez większej wartości
metodologicznej. Nie wiadomo wtedy, czy końcowe wnioski badań odnoszą się
do faktycznie interesującej badacza populacji.
Od rzetelności doboru próby
zależy więc późniejsze prawo badacza do tworzenia uogólnień obejmujących
całą populację i budowania teorii.
Dobór osób badanych może być dokonywany w różny sposób. Losowy dobór
próby jest uznawany za najbardziej trafny. Polega on na doborze osób z
określonej populacji w sposób przypadkowy; badacz nie ma bezpośredniego
wpływu na wybór osób badanych. W celowym doborze próby wyselekcjonowania
osób z danej populacji dokonuje bezpośrednio sam badacz, kierując się
posiadaną na jej temat wiedzą. ( Łobocki M., 1999r.: Łobocki M., 2000r. )
Badany przeze mnie problem dotyczy doświadczania przemocy przez młodzież w
środowisku szkolnym oraz występowania agresji wśród uczniów. Celem badań
jest stwierdzenie czy istnieje przemoc i agresja w szkole oraz określenie rodzaju,
formy i przyczyn jej występowania. Konkretnie badania mają określić wielkość
tego zjawiska w szkołach średnich, oraz dokładniej je scharakteryzować.
Występowanie przemocy w szkołach jest często lekceważone i pozornie nie
stanowi problemu. Jednak coraz częściej młodzież doświadcza przemocy w
szkole
– zarówno ze strony inny uczniów jak i osób dorosłych, głównie
nauczycieli.
46
Biorąc pod uwagę temat i cel badań, przeprowadzenie ich wśród osób obecnie
uczęszczających do szkoły średniej mogłoby napotkać liczne trudności.
Obecność nauczyciela mogłaby wywołać presję i w ten sposób wpłynąć na
odpowiedzi uczniów - a tym samym na wynik przeprowadzanych badań.
Niewykluczona jest również negatywna reakcja nauczyciela, a tym samym brak
jego zgody na przeprowadzenie ankiety - ze względu na kontrowersyjną treść
zawartych w niej pytań ( np. pytania dotyczące przemocy stosowanej przez
nauczyciela wobec uczniów). Z powyższych powodów, starając się właściwie
dokonać doboru próby, postanowiłam zrezygnować z przeprowadzenia badań
wśród uczniów szkół średnich.
Doboru osób badanych dokonałam spośród studentów pierwszego roku.
Zakończyli oni naukę w szkole średniej stosunkowo niedawno i nie powinni mieć
większych problemów z odtworzeniem wydarzeń z tamtego okresu. Brak presji
otoczenia, brak obawy przed nauczycielem oraz innych negatywnych czynników
może pozytywnie wpłynąć na jakość odpowiedzi niektórych badanych. Będą
mniej skłonni do ukrywania pewnych faktów bądź udzielania nieprawdziwej
odpowiedzi. Dodatkowo anonimowość badań wpływa na większą otwartość i
szczerość respondentów.
Jednak dobór osób badanych jedynie spośród studentów wpłynie niewątpliwie na
wyniki
przeprowadzanych badań. Określone na ich podstawie zjawisko
przemocy oraz jego wielkość i forma, nie będzie odnosiło się do wszystkich szkół
średnich, a jedynie
do pewnej ich części ( głównie szkół średnich
ogólnokształcących ). Mniejszy stopień reprezentatywności doboru osób
badanych powoduje, że wyciągnięte na podstawie badań wnioski będą dotyczyły
jedynie określonej grupy uczniów a nie całej ich zbiorowości.
47
4.5
Procedura badań
Badania
zostały przeprowadzone
w
Szkole
Śląskiego wśród studentów pierwszego roku.
Zarządzania Uniwersytetu
Badania miały charakter
anonimowy i łącznie brało w nich udział 71 losowo dobranych osób ( 39 kobiet i
32 mężczyzn ).
Badania zostały przeprowadzone w trakcie trwania zajęć , lecz poza obecnością
wykładowcy . Po krótkim wyjaśnieniu celu moich badań oraz zasad wypełniania
kwestionariusza, rozdałam wszystkim formularze z pytaniami. Ankieta zawierała
zarówno pytania zamknięte, otwarte jak i półotwarte.
Badani udzielali odpowiedzi na pytania zawarte w specjalnie ułożonym przeze
mnie kwestionariuszu – ściśle związanym z tematem
badań oraz głównymi
problemami badawczymi. Jego wypełnienie nie sprawiło nikomu trudności.
W trakcie udzielania odpowiedzi na pytania żadna z badanych osób nie miała
jakichkolwiek wątpliwości odnośnie rozdanej przeze mnie ankiety. Nie musiałam
więc odpowiadać na żadne dodatkowe pytania z ich strony. Wypełnienie
kwestionariusza zajmowało badanym około 15 minut.
Badania przebiegały w sprawny sposób , bez żadnych dodatkowych trudności.
48
5. Analiza wyników badań
Przeprowadzone badania miały na celu określić wielkość zjawiska przemocy i
agresji występującego w szkole. Poniżej przedstawiona zostanie analiza
poszczególnych pytań badawczych oraz uzyskanych na nie odpowiedzi.
Analizując odpowiedzi na pierwsze pytanie: „ Z jakim rodzajem przemocy
spotkałeś się podczas nauki w szkole średniej?” próbowałam ustalić, jaki rodzaj
przemocy pojawia
się
w szkole
najczęściej.
Ponad
połowa
badanych
zaobserwowała na terenie swojej szkoły przemoc psychiczną. Jedna czwarta
respondentów spotkała się z przemocą fizyczną, natomiast co piątemu z nich
trudno było określić z jakim rodzajem przemocy spotkali się podczas nauki w
szkole średniej.
Zadziwiający jest fakt tak dużej różnicy pomiędzy występowaniem w szkołach
przemocy psychicznej i fizycznej. Sami uczniowie zaobserwowali
częściej
psychiczną formę przemocy, która mimo iż nie zostawia widocznych śladów, jest
trudniejsza do wykrycia a tym samym do zapobiegania. Może wywołać poważne
konsekwencje, być przyczyną wielu niepowodzeń w późniejszym życiu ucznia,
który doświadczył jej podczas nauki w szkole. Brak wiary w siebie, depresja czy
załamanie nerwowe to tylko niektóre z licznych skutków jakie wystąpić mogą u
ofiar dotkniętych przemocą psychiczną. Dlatego niepokojąco wysoki jest wynik
uzyskany na podstawie tego pytania.
Przemoc psychiczna
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Przemoc fizyczna
Trudno powiedzieć
54%
24%
22%
wyk.1 Rodzaje przemocy spotykane w szkole.
49
Celem kolejnego pytania ( „Jakie przejawy przemocy widziałeś na terenie
szkoły?” ) było
wskazanie, na podstawie otrzymanych wyników, najczęściej
występujących aktów przemocy wśród uczniów.
Najczęściej udzielaną na to pytanie odpowiedzią były „ obraźliwe przezwiska”.
Co czwarty badany zaobserwował tą formę przemocy na terenie swojej szkoły.
Ten najczęściej występujący akt agresji wśród uczniów jest jednym z objawów
przemocy psychicznej. Można zatem ponownie stwierdzić, że ten właśnie rodzaj
przemocy jest najczęściej występującym na terenie szkoły.
Dość duża liczba
badanych osób wskazywała jako przejaw przemocy
„
niszczenie sprzętu szkolnego” . Takie zdarzenie zaobserwował w swojej szkole
średniej co piąty badany.
Natomiast co siódmy z nich był świadkiem „zastraszania i gróźb” w kierunku
danego ucznia. Podobna liczba badanych osób – dokładnie co ósma – wskazała
„ bójki między uczniami” jako zaobserwowany na terenie szkoły akt przemocy.
Groźby i zastraszanie
14%
Nie spotkałem się
2%
Bójki między uczniami
13%
Obraźliwe przezwiska
26%
Znęcanie się
8%
Wymuszanie pieniedzy
6%
Niszczenie rzeczy
innych uczniów
9%
Niszczenie szkolnego
sprzętu
22%
wyk.2 Przejawy przemocy i agresji w szkole
Rzadziej respondenci udzielali odpowiedzi: „niszczenie rzeczy należących do
innych uczniów” – co dziesiąty z nich spotkał się z taką formą agresywnego
zachowania.
50
Również za występujące niezbyt często na terenie szkoły zostało uznane „
znęcanie się” nad innymi uczniami – tylko co trzynasta osoba była świadkiem
takiego zdarzenia.
najrzadziej
Natomiast
spotykanym aktem
przemocy jest
„ wymuszanie
pieniędzy, wartościowych przedmiotów” – taką odpowiedź zaznaczył jedynie co
szesnasty badany.
Odpowiadając na to pytanie, zaledwie jedna osoba na pięćdziesiąt badanych
przyznała,
że nie spotkała się, na terenie swojej szkoły, z
żadnym z
wymienionych przejawów przemocy.
Analiza udzielonych przez respondentów odpowiedzi na
kolejne pytanie: „ Czy w szkole średniej ty lub ktoś z twojego bliskiego otoczenia
był ofiarą przemocy fizycznej?„ dała następujące wyniki:
2 osoby na 5 badanych przyznały, że były (lub ktoś z ich bliskiego otoczenia)
ofiarą przemocy fizycznej ze strony innych uczniów.
Co dziesiąta badana osoba przyznała, że doświadczyła (lub ktoś z jej bliskiego
otoczenia) przemocy fizycznej ze strony nauczyciela.
2 osoby na 5 badanych zaprzeczyły, że były (lub ktoś z ich bliskiego otoczenia)
ofiarą przemocy fizycznej w okresie uczęszczania do szkoły średniej.Co dziesiąta
badana osoba nie potrafiła udzielić konkretnej odpowiedzi na to pytanie.
Nauczyciele
Inni uczniowie
Trudno powiedzieć
Nikt
100%
80%
40%
60%
40%
39%
10%
11%
20%
0%
wyk.3 Osoby stosujące przemoc fizyczną wobec uczniów
51
Uzyskane odpowiedzi na kolejne pytanie: „ Czy w szkole średniej ty lub
ktoś z twojego bliskiego otoczenia był ofiarą przemocy psychicznej?„
pozwoliły
mi zapoznać się ze skalą tego problemu, która przedstawia się następująco :
Prawie połowa badanych osób przyznała, że doświadczyła (lub ktoś z
jej
bliskiego otoczenia) przemocy psychicznej ze strony nauczyciela.
Co czwarta osoba przyznała, że była (lub ktoś z jej bliskiego otoczenia) ofiarą
przemocy psychicznej ze strony innych uczniów.
Natomiast co piąty badany zaprzeczył, że był (lub ktoś z jego bliskiego otoczenia)
ofiarą przemocy psychicznej w okresie uczęszczania do szkoły średniej.
Jedynie co dwudziesty respondent nie posiadał
konkretnego zdania na ten
temat.
Warto zauważyć, analizując odpowiedzi tego pytania, że prawie dwukrotnie
więcej osób doświadczyło w szkole przemocy psychicznej ze strony nauczycieli
niż ze strony innych uczniów.
Nauczyciele
Inni uczniowie
Nikt
Trudno powiedzieć
100%
90%
80%
70%
48%
60%
50%
40%
30%
27%
19%
6%
20%
10%
0%
wyk.4 Osoby stosujące przemoc psychiczną wobec uczniów.
52
Wspólna analiza uzyskanych odpowiedzi na następujące dwa pytania: „ Czy w
szkole średniej ty lub ktoś z twojego bliskiego otoczenia był ofiarą przemocy
fizycznej?„
oraz
„ Czy w szkole średniej ty lub ktoś z twojego bliskiego
otoczenia był ofiarą przemocy psychicznej?„ pozwoliła mi na uzyskanie
odpowiedzi na następujące pytanie:
Ile badanych osób przyznało, że było (lub ktoś z ich bliskiego otoczenia) ofiarą
przemocy fizycznej a ile przemocy psychicznej?
Na podstawie wspólnej analizy odpowiedzi respondentów na dwa, wymienione
wcześniej pytania, uzyskałam dodatkowo następujące wyniki:
Połowa badanych osób przyznała, że doświadczyła (lub ktoś z jej bliskiego
otoczenia) przemocy fizycznej w szkole średniej. Natomiast aż ¾ badanych
osób potwierdziło, że było ofiarą (lub ktoś z ich bliskiego otoczenia) przemocy
psychicznej .
Ofiary przemocy psychicznej
Ofiary przemocy fizycznej
100%
90%
75%
80%
70%
60%
50%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
wyk.5 Ofiary przemocy w szkole
53
Kolejnym
interesującym mnie zagadnieniem w przeprowadzanych badaniach
było ustalenie, jakie formy ma najczęściej przemoc występująca w środowisku
szkolnym, wśród uczniów. Pytania dotyczące tego problemu podzieliłam ze
względu na rodzaj opisanych w nich form przemocy, które podzieliłam na fizyczne
i psychiczne.
Analizując odpowiedzi
osób biorących udział w badaniach
na następujące
pytanie:
„Jaką formę miała przemoc fizyczna w twojej szkole?” otrzymałam następujące
wyniki:
Dwie formy przemocy : „bójki między uczniami” oraz „umyślne popychanie na
korytarzu szkolnym” były najczęściej wskazywanymi przez badanych:
- ponad 1/3 respondentów była świadkiem bójek na terenie swojej szkoły;
- natomiast 1/3 badanych osób zaobserwowała umyślne popychanie uczniów na
korytarzach .
bójki między uczniami
kopanie
brak przemocy fizycznej
umyślne popychanie na korytarzu
bicie za pomocą jakiegoś przedmiotu
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
34%
31%
30%
20%
11%
12%
12%
10%
0%
wyk.6 Formy przemocy fizycznej występujące w szkole
54
Rzadziej natomiast wskazywane były formy przemocy fizycznej takie jak:
„bicie za pomocą jakiegoś przedmiotu” – co ósmy badany spotkał się w szkole z
takim przejawem agresji, natomiast umyślne „kopanie” zaobserwował tylko co
dziewiąty .
Brak obecności
przemocy fizycznej, w jakiejkolwiek formie, wskazany został
przez co ósmą osobę.
Analiza wszystkich uzyskanych na to pytanie odpowiedzi pozwala stwierdzić, że
dziewięć spośród dziesięciu badanych osób było świadkami przemocy fizycznej
wśród uczniów.
Zaobserwowanie przez nich przynajmniej jednego z
wcześniej wymienionych
agresywnych zachowań potwierdza obecność tego rodzaju przemocy w szkole.
Na pierwsze postawione przeze mnie pytanie („ Z jakim rodzajem przemocy
spotkałeś się podczas nauki w szkole średniej?”)
przemoc fizyczną udzieliło
odpowiedzi wskazującej na
25% badanych. Natomiast wyniki uzyskane na
podstawie tego pytania pokazują, że zetknęło się z nią prawie 90% badanych
osób. Można zatem wnioskować, że zjawisko przemocy fizycznej jest znacznie
większe niż są tego świadome badane przeze mnie osoby. Spotykając się na co
dzień z różnymi przejawami agresji, przestały zwracać na nią uwagę i traktować
jej obecność w zachowaniu innych jako coś niewłaściwego czy nienaturalnego.
Jednocześnie te osoby przestały
traktować podobne zdarzenia jako akty
przemocy i oceniać je w tej kategorii.
„Jaką formę miała przemoc psychiczna w twojej szkole?” to kolejne postawione
respondentom pytanie,
wyjaśnieniu
które podobnie jak pozostałe, miało pomóc mi w
głównego problemu badawczego. Analizując odpowiedzi badanych
osób otrzymałam tak przedstawiające się wyniki:
20% czyli co piąty badany zaznaczył „wyśmiewanie ucznia z powodu jakiejś
cechy” –była to najczęściej udzielana na to pytanie odpowiedź. Zbliżone do siebie
wyniki miały takie formy przemocy psychicznej jak:
„obgadywanie” – 18%,
„wyzwiska” – 17% , „obraźliwe określenia w kierunku danej osoby” – 16%.
55
Rzadziej natomiast badani
wskazywali „lekceważenie ucznia” – 14%
czy
„izolowanie go od grupy” – 12%.
Niepokojący jest jednak fakt, że zaledwie 3% badanych osób nie zetknęła się w
trakcie uczęszczania do szkoły średniej z jakimkolwiek przejawem przemocy
psychicznej.
obgadywanie
18%
inne
1%
brak przemocy psychicznej
3%
wyzwiska
17%
obraźliwe określenia w kierunku
danej osoby
16%
wyśmiewanie ucznia z powodu
jakiejś cechy
19%
izolowanie od grupy
13%
lekceważenie ucznia
14%
wyk.7 Formy stosowanej przemocy psychicznej
Również wynik, uzyskany na podstawie zsumowania wszystkich odpowiedzi na
to pytanie,
jest niewątpliwie bardzo negatywny. Aż
97% badanych osób
spotkało się ze stosowaniem wobec ucznia przemocy psychicznej. Można więc
powiedzieć, że skala występowania tego zjawiska jest naprawdę ogromna.
Zestawiając otrzymany wynik (97%) z pytaniem pierwszym ( „Z jakim rodzajem
przemocy spotkałeś się podczas nauki w szkole średniej?”) na które odpowiedzi
„przemoc psychiczna” udzieliło 54% badanych widoczna jest duża rozbieżność.
Zatem, podobnie jak w przypadku przemocy fizycznej, respondenci wybierali
często w pierwszym pytaniu odpowiedź „trudno powiedzieć” - nie byli pewni czy
w ich szkole miała miejsce psychiczna przemoc wobec uczniów. Zdecydowanie
jednak potwierdzają jej obecność wyniki uzyskane na podstawie tego pytania
(wystarczyło, że badany zaznaczył chociaż jedną z form przemocy psychicznej,
ponieważ automatycznie potwierdzało to występowanie tego zjawiska na terenie
szkoły).
56
Analiza odpowiedzi na kolejne pytanie ( „Czy nauczyciele reagowali na mające
miejsce w szkole akty przemocy? ) pozwoliła poznać mi opinie uczniów na temat
uczących ich osób.
Na tej podstawie mogłam wyciągnąć wnioski jaki jest stosunek nauczycieli do
występującej wśród młodzieży agresji. Wyniki uzyskane po przeprowadzeniu
analizy wszystkich odpowiedzi pokazują, jak duże jest zainteresowanie osób
uczących problemami młodzieży. Określają tym samym stopień zaangażowania
nauczycieli w wykonywaną przez nich pracę oraz ich stosunek do mających
miejsce w szkole aktów przemocy .
Jaka jest liczba nauczycieli, których interesują tworzące się miedzy uczniami
konflikty – często nie pozbawione elementów agresji? Jak wielu z nich reaguje
na pojawiające się w szkole akty przemocy? –
odpowiedzi na te pytania
uzyskałam analizując wyniki, które znajdują się poniżej:
Prawie połowa badanych osób przyznała, że nauczyciele raczej reagowali na
mające miejsce w szkole akty przemocy. Jednak znacznie mniej było osób, które
spotykały się zawsze z interwencją ze strony nauczyciela w takich sytuacjach tylko co dwudziesta osoba udzieliła takiej odpowiedzi.
Co trzeci badany stwierdził, że nauczyciele raczej nie reagowali na występujące
akty przemocy. Jednak żaden z respondentów nie spotkał się nigdy ze
zdecydowanym brakiem reakcji ze strony dorosłych na występującą w szkole
przemoc.
Natomiast co szósta badana osoba nie potrafiła udzielić na to pytanie konkretnej
odpowiedzi.
zdecydowanie tak
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
raczej tak
trudno powiedzieć
raczej nie
48%
30%
17%
5%
wyk.8 Reakcja nauczycieli na występujące w szkole akty przemocy
57
Kolejne pytanie kwestionariusza : „Czy twoim zdaniem istnieją sposoby
zapobiegające przemocy w szkole, jeśli tak to jakie?” miało formę pytania
otwartego. Respondenci mieli w tym przypadku całkowitą swobodę wypowiedzi,
ankieta nie zawierała żadnych dodatkowych sugestii ani konkretnych rozwiązań
tego problemu. Spowodowało to jednak, że nie wszyscy badani udzielili na to
pytanie odpowiedzi, która stanowiłaby metodę zapobiegania
agresji w
środowisku szkolnym.
Przeciwdziałanie
przemocy jest konieczne, jednak ponad 1/3
badanych nie
potrafiła wskazać sposobu jej zwalczania. Można na tej podstawie wnioskować,
że według tych osób nie istnieją skuteczne sposobu zapobiegające przemocy.
Pozostali respondenci w swoich odpowiedziach opisywali konkretne rozwiązania
tego problemu . Poniżej znajdują się
niektóre z nich - wymieniane przez
badanych najczęściej.
Znaczna część osób uważa, że najlepszą metodą przeciwdziałania przemocy jest
„surowe karanie i odizolowanie agresywnych uczniów ” oraz „większa kontrola
ze strony nauczycieli” . Często wymieniano również „wprowadzenie dyscypliny i
większego nadzoru nad uczniami”. Bardzo niepokojący jest fakt, że istnieje
wyraźna tendencja do reagowania przemocą na przemoc.
Rzadziej wskazywanymi przez respondentów sposobami zapobiegającymi
przemocy były:
- „większe zainteresowanie sprawami uczniów ze strony nauczycieli” ;
- „zajęcia
poruszające problem agresji prowadzone przez psychologów,
policjantów ”;
- „ochrona, monitoring, identyfikatory na terenie szkoły”.
Wyjaśnienie przyczyn agresywnego zachowania młodzieży oraz
wskazanie
czynników,
z
powodujących
przeprowadzanych
przeze
jego
nasilenie,
mnie
stanowiło
jeden
celów
badań. Analiza udzielonych przez
respondentów odpowiedzi na pytanie „ Co twoim zdaniem powoduje wzrost
agresji u młodzieży?” pozwoliła mi określić najczęściej występującą przyczynę
agresywnych zachowań. Wszystkie otrzymane wyniki, dotyczące problemu
stosowania przez młodzież przemocy , wyglądają następująco:
58
-
najczęściej wskazywaną przyczyną wzrostu agresji wśród młodzieży był
„brak
zainteresowania
odpowiedzi udzieliła
-
rodziców
wychowaniem
dziecka”
–
takiej
1/4 badanych osób (25%) ;
taki sam wynik (19%) uzyskały dwie następujące odpowiedzi:
„wzrost agresji w społeczeństwie” oraz „duża obecność agresji w
środkach masowego przekazu” - każda z nich została wskazana przez prawie
1/5 badanych osób;
-
1/6 respondentów (16%) za przyczynę, powodującą wzrost agresji w
zachowaniu młodzieży, uważa
„niewłaściwe podejście nauczycieli do
uczniów” ;
-
dla 1/7 badanych osób (14%) powodem tego negatywnego zjawiska jest
„zbyt duża pobłażliwość dorosłych w stosunku do dzieci” ;
-
najrzadziej wskazywaną przyczyną agresywnego zachowania było „zbyt
surowe wychowywanie dziecka” , stosowanie przez rodziców ostrych
metod wychowawczych wobec dziecka – takiej odpowiedzi udzieliła
zaledwie co trzydziesta osoba (3%) biorąca udział w przeprowadzanym
badaniu.
duża obecność agresji
w środkach masowego
przekazu
19%
inne
4%
zbyt surowe
wychowanie dzieci
3%
wzrost agresji w
społeczeństwie
19%
niewłaściwe podejście
nauczycieli do uczniów
16%
zbyt duża pobłażliwość
dorosłych w stosunku
do dzieci
14%
brak zainteresownia
rodziców wychowaniem
dziecka
25%
wyk.9 Przyczyny wzrostu agresji u młodzieży
59
Celem następnego pytania ( „Gdzie twoim zdaniem dochodzi do aktów przemocy
wśród młodzieży?” ) było
wskazanie, na podstawie otrzymanych
wyników,
miejsc w których najczęściej dochodzi do użycia przemocy wobec uczniów.
Udzielone
przez
badanych
odpowiedzi
pozwoliły
mi
na
opracowanie
następujących wyników:
Najczęściej udzielana na to pytanie odpowiedź ( 23%) wskazuje drogę do i ze
szkoły –
zdaniem badanych osób to właśnie wtedy dochodzi najczęściej do
użycia przemocy .
Podobny wynik (22%) uzyskała odpowiedź, według której miejscem gdzie
dochodzi do aktów przemocy jest szkolny korytarz w czasie przerwy - tak uważa
2 na 9 badanych osób.
1/5 respondentów (20%) zaobserwowała przejawy agresji wobec uczniów w
szkolnych toaletach, natomiast 1/6 badanych (16%) jako miejsce występowania
przemocy wskazała
boisko szkolne. Co dziesiąta osoba (10%) udzielająca odpowiedzi na to pytanie
była zdania, że najczęściej dochodzi do aktów agresji w szatni.
Miejscem, w którym najrzadziej dochodzi do użycia przemocy, są według
badanych klasy lekcyjne – zaledwie 1 na 20 osób spotkała się tam z takim
zachowaniem. (5%)
w drodze do i ze szkoły
24%
inne
4%
w szatni
10%
w klasach, w czasie
lekcji
4%
w toaletach
20%
na korytarzu szkolnym
w czasie przerwy
22%
na boisku szkolnym
16%
wyk.10
Miejsca, w których najczęściej dochodzi do aktów przemocy wśród
młodzieży
60
Dokonując analizy odpowiedzi na następujące pytanie: „Jakie formy przemocy
psychicznej stosują nauczyciele wobec niektórych uczniów?” , otrzymałam
następujące wyniki:
Najczęściej występującą formą przemocy ze strony nauczycieli jest „publiczna
krytyka ucznia, przed całą klasą” - 1/3 badanych osób była świadkiem takiego
zdarzenia w swojej szkole.
Prawie
1/4 respondentów
spotkała się z sytuacją
„wyśmiewania ucznia w
przypadku błędnie udzielonej odpowiedzi na zadane pytanie” .
Natomiast 1/5 badanych przyznała, że nauczyciel używał w stosunku do ucznia
„obraźliwych i ośmieszających określeń”.
Bardzo niskie wyniki uzyskały pozostałe odpowiedzi na to pytanie:
- jedna na 18 badanych osób „nigdy nie spotkała się z taką sytuacją”;
- zaledwie jedna osoba na 36 badanych stwierdziła, że nauczyciele „nie stosują
przemocy psychicznej”
publiczna krytyka przed całą klasą
wyśmiewanie ucznia w przypadku błędnie udzielonej odpowiedzi
obraźliwe określenia ucznia
wyszydzanie wyglądu ucznia
nie spotkałem się z taką sytuacją
inne
nauczyciele nie stosują przemocy psychicznej
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
33%
23%
20%
15%
4%
3%
2%
0%
wyk.11
Rodzaje przemocy psychicznej stosowanej przez nauczycieli w
stosunku do uczniów.
61
Uzyskane na podstawie tego pytania wyniki
badania pokazują, jak często
nauczyciele stosują wobec uczniów przemoc psychiczną. Wspólna analiza
poszczególnych wyników
pozwala stwierdzić, że dziewięć spośród dziesięciu
badanych osób było świadkami użycia przez nauczyciela jednej z form przemocy
psychicznej w stosunku do ucznia .
Ponad 90% osób spotkało się z takim przejawem agresji – można na tej
podstawie stwierdzić, że skala tego zjawiska jest ogromna .
W efekcie stosowanie przemocy przez nauczyciela wobec ucznia powoduje u
niego zanik chęci do nauki i strach przed pójściem do szkoły, stres,
niedocenianie siebie, utratę wiary we własne siły i umiejętności. Psychiczna
przemoc nauczycieli wobec uczniów jest bardzo poważnym problemem.
Pedagodzy nie zawsze zdają sobie sprawę, jak wielką wagę – w odbiorze
młodych ludzi – mają niektóre ich zachowania.
„Czy twoim zdaniem nauczyciele stosują wobec uczniów przemoc fizyczną, jeśli
tak to w jakiej formie?”
było kolejnym pytaniem kwestionariusza ankietowego i
miało formę pytania otwartego.
Respondenci mieli zatem całkowitą swobodę
wypowiedzi odnośnie tego problemu .
Jednak ten rodzaj przemocy, w
przeciwieństwie do przemocy psychicznej, okazał się rzadko
występować ze
strony nauczycieli.
Zaledwie jedna na sześć badanych osób spotkała się z
użyciem przemocy
fizycznej przez nauczyciela wobec ucznia. Respondenci wymieniali następujące
formy takiego zachowania:
-
„bicie ucznia w głowę – najczęściej książką lub dziennikiem”
-
„ciągnięcie ucznia za uszy i włosy”
-
„ rzucanie w uczniów różnymi przedmiotami (np. kredą)”.
Natomiast pięć z sześciu badanych osób uważa, że nauczyciele nie stosują
wobec uczniów żadnej formy przemocy fizycznej. Nigdy nie spotkali się
z
jakimikolwiek jej przejawami ze strony uczących w ich szkole nauczycieli . Można
zatem stwierdzić, że taki rodzaj agresywnego zachowania występuje w
środowisku szkolnym dość rzadko. Zatem uczniowie doświadczają ze strony
nauczycieli głównie aktów przemocy psychicznej.
62
5.1 Wnioski z przeprowadzonych badań
Problem
przemocy
i
agresji
już
wielokrotnie
był
przedmiotem
badań.
Agresja ma wiele podstaw i źródeł swego istnienia. W moich badaniach
analizowałam te, które maja swój początek w szkole.
Wyniki przeprowadzonych przeze mnie badań,
stanowią
jednocześnie
rozwiązanie interesujących mnie problemów badawczych. Dzięki nim uzyskałam
odpowiedzi na postawione wcześniej pytania badawcze.
Rozwiązanie pierwszego problemu badawczego potwierdziło istnienie w szkole
zjawiska przemocy i agresji . Przemoc coraz częściej jest obecna w środowisku
szkolnym, jej przejawy widoczne są coraz częściej w zachowaniu młodzieży.
Wyniki badań nie tylko potwierdziły obecność agresji w szkołach, ale także
ukazały, jak wielka jest skala tego zjawiska.
Kolejne interesujące mnie zagadnienie, dotyczyło faktycznych rozmiarów
przemocy występującej w środowisku uczniowskim. Określenie skali tego
zjawiska nastąpiło poprzez wskazanie ilości uczniów, których dotyczy ten
problem. Celem badań było poznanie wielkości tego zjawiska zarówno z punktu
widzenia ofiar przemocy jak i jej obserwatorów.
Na podstawie uzyskanych
wyników można stwierdzić, że ¾ spośród badanych osób doświadczyło (lub ktoś
z ich najbliższego otoczenia) aktów przemocy psychicznej; natomiast wobec
połowy respondentów stosowana była przemoc fizyczna.
Z badań wynika również, że prawie wszyscy badani zaobserwowali przejawy
przemocy wobec uczniów.
Odpowiedź uzyskana na trzecie pytanie badawcze wskazuje na większą
obecność w szkołach zjawiska przemocy psychicznej - ponad połowa badanych
zaobserwowała ją na terenie swojej szkoły. Natomiast na podstawie analizy
wszystkich uzyskanych wyników, można wnioskować, że prawie wszyscy (bo aż
97% osób)
spotkali się z różnymi formami
przemocy psychicznej
wśród
uczniów, a ponad 90% badanych osób było świadkami stosowania jej przez
nauczyciela wobec ucznia .
Można zatem wnioskować , że zjawisko przemocy jest znacznie większe niż są
tego świadome badane osoby.
63
Spotykając się na co dzień z różnymi przejawami agresji w zachowaniu innych
przestały traktować ją jako coś niewłaściwego i oceniać ją w tej kategorii.
Natomiast skala występowania tego zjawiska jest naprawdę ogromna.
Czwarte pytanie badawcze miało na celu wyjaśnienie z czyjej strony młodzież
częściej doświadcza przemocy w szkole. Otrzymana na to pytanie odpowiedź
wykazała, że stosowana wobec niektórych uczniów przemoc fizyczna występuje
częściej ze strony młodzieży niż osób dorosłych. Natomiast psychiczna przemoc
występuje częściej ze strony nauczycieli niż rówieśników ofiary.
Ostatni problem badawczy został sformułowany w celu wskazania najczęściej
występujących w środowisku
szkolnym form przemocy. Jego wynik był
następujący: przemoc psychiczna przyjmowała najczęściej formę „wyśmiewania
ucznia z powodu jakiejś cechy”; najbardziej powszechne zaś formy przemocy
fizycznej maja charakter „bójek między uczniami” oraz „umyślnego popychania
na korytarzu szkolnym” . Natomiast najczęściej występującą formą przemocy ze
strony nauczycieli jest „publiczna krytyka ucznia, przed całą klasą” .
Podsumowując przeprowadzone badania mogę stwierdzić, iż agresja jest
zjawiskiem występującym powszechnie w szkole, a
skala tego zjawiska
przybiera coraz większe rozmiary. Przemoc rozprzestrzenia się niebywale szybko
i
przyjmuje
najróżniejsze
oblicza;
jest
problemem
bardzo
szerokim
i
wieloaspektowym. Na podstawie przeprowadzonych badań mogę stwierdzić, że
agresja i przemoc stały się po prostu normalnością w środowisku szkolnym.
64
Zakończenie
Zjawisko przemocy występuje coraz częściej w środowisku szkolnym.
Przemoc coraz rzadziej jest postrzegana przez młodzież jako problem, który
należy rozwiązać. Stała się elementem ich życia do tego stopnia, że nie widzą
sposobów, a niekiedy nawet sensu przeciwdziałania temu zjawisku.
Coraz częściej nie zauważają nawet jej obecności- zachowania agresywne są
postrzegane jako coś zupełnie normalnego. Natomiast dla przeszło połowy
zbiorowości uczniowskiej, szkoła jest źródłem negatywnych przeżyć. Naruszanie
godności połączone z agresją fizyczną i słowną jest doświadczane przez nich
niemal codziennie.
Konieczne jest zatem przeciwdziałanie przemocy, nie tylko poprzez eliminowanie
negatywnych skutków jakie wywołuje, ale także przez wcześniejsze wykrywanie
przyczyn jej powstawania. Jedną z nich jest brak pozytywnych relacji między
uczniami, nauczycielami i rodzicami. Stanowi to ważne ogniwo w generowaniu
zachowań nacechowanych przemocą. Negatywne nastawienie rodziców, brak
ciepła i bliskich więzi zwiększa ryzyko, że dziecko będzie agresywne i wrogie
wobec otoczenia. Również jeśli rodzice są zbyt tolerancyjni i w żaden sposób nie
ograniczają jego agresywnych zachowań wobec rodzeństwa, kolegów i
dorosłych, to dochodzi do wzrostu agresji. Tak więc do powstania agresywnych
schematów reakcji bardzo przyczynia się zbyt mało miłości i opieki, a za dużo
swobody w okresie dzieciństwa. Brak zainteresowania rodziców dzieckiem
powoduje później u niego agresywne zachowanie również w szkole .
Także czynnikiem zwiększającym poziom agresji u dziecka jest stosowanie
wobec niego metod wychowawczych opartych na sile, takich jak kary cielesne,
którym towarzyszą wybuchy złości i agresji. Jest to zgodne ze starą zasadą, że
przemoc rodzi przemoc. W procesie socjalizacji dzieci i młodzieży szkoła pełni
bardzo ważną rolę. Za jeden z podstawowych kierunków jej oddziaływania
wychowawczego uważane jest kształtowanie społecznych postaw sprzyjających
prawidłowemu współżyciu z innymi osobami. Ma ona bardzo duży wpływ na
kształtowanie się różnego rodzaju form życia społecznego.
65
To właśnie w szkole zaczynają tworzyć się pierwsze silne związki emocjonalne z
innymi ludźmi, takie jak koleżeństwo i przyjaźń. Dzieci uczą się również zasad
współpracy i współżycia z innymi członkami społeczeństwa. Socjalizacja tych
młodych ludzi w szkole nie zawsze jednak zdąża w tak pożądanym kierunku.
Bardzo częstym zjawiskiem w tej placówce jest przemoc, agresja, niechęć i brak
tolerancji w stosunku do inności rówieśników. Zachowania agresywne dzieci i
młodzieży na terenie szkoły spowodowane są wieloma różnymi czynnikami.
Niekorzystne w procesie uspołeczniania jest takie postępowanie wychowawcy
powodującego konflikty, przejawiającego autokratyczne skłonności, będącego
niesprawiedliwym i stronniczym. Faworyzowanie niektórych uczniów, stawianie
im mniejszych wymagań oraz tolerowanie ich wykroczeń wpływa destrukcyjnie na
rozwój i wychowanie dzieci i młodzieży.
Prowadzi to do gniewu, frustracji co w konsekwencji może być przyczyną agresji
skierowanej na słabszego kolegę, ucznia, który został lepiej oceniony, negatywne
emocje mogą zostać rozładowane także, na przedmiotach materialnych np.
poprzez zniszczenie szkolnego sprzętu. Kształtowanie się niewłaściwej postawy
społecznej
może
współzawodnictwa
być
również
pomiędzy
następstwem
uczniami,
co
może
źle
zorganizowanego
spowodować
egoizm,
egocentryzm, niechęć i agresję uczniów słabszych wobec zdolniejszych,
osiągających lepsze wyniki w nauce.
Agresja jest poważnym problemem w szkole. Dzieci uciekające się do tego typu
zachowań sprawiają poważne trudności wychowawcze, gdyż ich zachowanie
nacechowane jest brakiem zdyscyplinowania, które powoduje częste naruszanie
szkolnego regulaminu i innych norm życia społecznego. Osoby takie wywierają
destrukcyjny wpływ na układ stosunków społecznych w grupie, powodując
powstawanie w niej częstych konfliktów. Częstym powodem przemocy wśród
dzieci jest chęć zdobycia władzy i zapewnienia sobie satysfakcjonującej pozycji w
grupie rówieśniczej. Wzrost agresji młodego pokolenia spowodowane jest
również tym. że tak jak większa część społeczeństwa ma ono problemy z
odróżnieniem dobra i zła. Młodzi ludzie mają zachwiane wzorce. a przykłady na
to jak żyć, czerpią najczęściej z telewizji.
66
Bardzo ważne jest zatem większe zaniteresowanie i zaangazowanie szkoły w
rozwiązywaniu problemu agresji. Szkoła musi uczyć młodzież jak radzić sobie w
sytuacjach stresowych. Jej obowiązkiem jest tworzenie dobrego klimatu i
sprawiedliwe
traktowanie
uczniów,
wspieranie
samorządności,
uczenie
funkcjonowania w społeczeństwie, oraz tolerancji dla innych kultur.
Podsumowując rozważania na temat agresji stosowanej przez dzieci i młodzież
na terenie szkoły można powiedzieć, że przemoc i agresja istnieją w codziennym
funkcjonowaniu i szkoły. Skala tego zjawiska wśród dzieci i młodzieży zmusza do
podjęcia działania w celu zapobiegania przemocy i zmniejszania agresji w
społeczności uczniowskiej. Brak reakcji to przyzwolenie na przemoc, na
rozwijanie się zachowań agresywnych. Przemoc i agresja będą wtedy jeszcze
częstsze ,a ich formy będą bardziej okrutne. Agresja i przemoc staną się po
prostu normalnością w środowisku szkolnym.
67
Spis rysunków:
Rysunek nr 1 „ Oryginalna hipoteza frustracji-agresji”....................................str.15
Rysunek nr 2 „ Przeformułowana hipoteza frustracji-agresji ”........................str.16
Rysunek nr 3 „Cykl agresji i frustracji”............................................................str.26
Spis wykresów:
Wykres nr 1: Rodzaje przemocy spotykane w szkole...................................str.49
Wykres nr 2: Przejawy przemocy i agresji w szkole.....................................str.50
Wykres nr 3: Osoby stosujące przemoc fizyczną wobec uczniów.................str.51
Wykres nr 4: Osoby stosujące przemoc psychiczną wobec uczniów............str.52
Wykres nr 5: Ofiary przemocy w szkole.........................................................str.53
Wykres nr 6: Formy przemocy fizycznej występujące w szkole.....................str.54
Wykres nr 7: Formy stosowanej przemocy psychicznej.................................str.56
Wykres nr 8 :Reakcja nauczycieli na występujące w szkole akty przemocy..str.57
Wykres nr 9: Przyczyny wzrostu agresji u młodzieży.....................................str.59
Wykres nr 10: Miejsca, w których najczęściej dochodzi do aktów przemocy wśród
młodzieży........................................................................................................str.60
Wykres nr 11: Rodzaje przemocy psychicznej stosowanej przez nauczycieli w
stosunku do uczniów.......................................................................................str.61
68
Bibliografia:
1. Aronson E., „Człowiek – istota społeczna”, PWN, W-wa, 1999
2. Aronson E., Wilson T., Akert R., “Psychologia społeczna”, Wyd. Zysk&S-ka,
Poznań, 1997
3. Brannon L., „Psychologa rodzaju”, Gdańskie Wyd. Psychologiczne,
Gdańsk, 2002
4. Brańka Z., Szymański M., „Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży” tom II,
Oficyna Wydawnicza „Text”, Kraków, 1998
5. Barczyk P., Czerny J. , „Zagrożenia społeczno wychowawcze we współczesnej
szkole”, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków, 1998
6. Cialdini R. , Kenrick D. ,Neuberg S., „ Psychologia społeczna“ ,Gdańsk ,2002
7. Czarnecka W., Karkowska M, „Przemoc w szkole”, Of.Wyd. „Impuls”,
W-wa, 1998
8. Davies M.H., ”Empatia. O umiejętności współodczuwania”, Gdańskie Wyd.
Psych., Gdańsk, 2001
9. Ekiert- Grabkowska D., „ Dzieci nieakceptowane w klasie szkolnej”,
Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, W-wa, 1982
10. Gordon T. „Wychowanie bez porażek”, IW PAX, Warszawa, 1995
11. Jundziłł I. , „Dziecko- ofiara przemocy”, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne,
W-wa, 1993
12. Kmiecik-Baran K., Cieślak W., „Bez zgody na przemoc-w szkole i pracy”,
„Solidarność”, Gdańsk, 2001
13. Kmiecik-Baran K., „Narzędzia do rozpoznawania zagrożeń społecznych w
szkole”, „Młodzież i przemoc”nr.4/2000, Gdańsk
14. Kondziela J., „Badania nad pokojem, teoria i jej zastosowanie”, OdiSS,
W-wa, 1974
15. Kuźma J., „Agresja i przemoc wśród dzieci i młodzieży” tom I, W.S.P w
Krakowie, Kraków,1998
16. Kwiatkowska-Darul V. (red.), „Przemoc w rodzine i w szkole”, Wyd.
Uniwerstetu im. Mikłaja Kopernika, Toruń, 2001
69
17. Leary M. ,”Wywieranie wrażenia na innych”, Gdańskie Wyd. Psychologiczne,
Gdańsk, 2002
18. Łobocki M., „Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych”, Oficyna
Wydawnicza „Impuls”, Kraków ,1999
19. Łobocki M. , „Metody i techniki badań pedagogicznych”, Oficyna Wydawnicza
„Impuls”, Kraków ,2000
20. Okoń W.(red.), „Słownik Pedagogiczny”, PWN, Warszawa, 1984
21. Olweus D., „Mobbing-fala przemocy w szkole. Jak ją powstrzymać”, Jacek
Santorski & co.,
W-wa, 1998
22. Papież J., Płukis A. (red), „Przemoc dzieci i młodzieży”, Wyd. A.Marszałek,
Toruń, 1998
23. Pilch T., „Zasady badań pedagogicznych”, Wydawnictwo Akademickie „Żak”,
Warszawa, 1998
24. Skorny Z. „Psychologiczna analiza agresywnego zachowania się”, PWN,
W-wa, 1968
25. Szymczak M., „Słownik Języka Polskiego” , PWN, W-wa, 1979
70
Aneks
Kwestionariusz ankietowy
Nazywam się Maja Król. Jestem studentką III roku
Uniwersytetu
Śląskiego. Niniejsza ankieta
Szkoły Zarządzania
jest częścią
mojej pracy
dyplomowej, której temat brzmi: „Doświadczanie przemocy przez młodzież w
środowisku szkolnym”.
Poniżej znajdują się pytania dotyczące zjawiska przemocy i agresji w szkołach.
Ankieta jest anonimowa a jej wyniki posłużą jedynie do celów naukowych.
Wszystkie pytania zawarte w ankiecie są wielokrotnego wyboru. Odpowiedzi
proszę zaznaczyć znakiem „x”. Proszę o szczere i przemyślane wypełnienie
ankiety oraz potraktowanie jej poważnie.
Dziękuję.
1. Z jakim rodzajem przemocy spotykałeś się podczas nauki w szkole
średniej?

przemoc fizyczna

przemoc psychiczna

trudno powiedzieć
2. Jakie przejawy przemocy widziałeś na terenie szkoły?

bójki między uczniami

znęcanie się

wymuszanie pieniędzy, wartościowych przedmiotów

niszczenie szkolnego sprzętu

niszczenie rzeczy należących do innych uczniów

obraźliwe przezwiska

groźby i zastraszanie
71
3. Czy w szkole średniej ty lub ktoś z twojego bliskiego otoczenia był ofiarą
przemocy fizycznej?

tak, ze strony nauczyciela

tak, ze strony innych uczniów

nie

trudno powiedzieć

inne (jakie)...................................................................................
4. Czy w szkole średniej ty lub ktoś z twojego bliskiego otoczenia był ofiarą
przemocy psychicznej?

tak, ze strony nauczyciela

tak, ze strony innych uczniów

nie

trudno powiedzieć

inne.(jakie)...................................................................................
5. Jaką formę miała najczęściej przemoc fizyczna w twojej szkole?

bójki pomiędzy uczniami

umyślne popychanie na korytarzu szkolnym

kopanie

bicie za pomocą jakiegoś przedmiotu

brak przemocy fizycznej

inne (jakie).......................................................................................
6. Jaką formę miała najczęściej przemoc psychiczna w twojej szkole?

wyzwiska

wyśmiewanie ucznia z powodu jakiejś cechy

lekceważenie ucznia

izolowanie od grupy

obraźliwe określenia w kierunku danej osoby

brak przemocy psychicznej
72
7. Czy nauczyciele reagowali na mające miejsce w szkole akty przemocy?

zawsze

raczej tak

raczej nie

nie nigdy

trudno powiedzieć
8. Czy twoim zdaniem istnieją sposoby zapobiegające przemocy w szkole,
jeśli tak to jakie?
............................................................................................................................
............................................................................................................................
............................................................................................................................
9. Co twoim zdaniem powoduje wzrost agresji u młodzieży?

zbyt surowe wychowywanie dzieci

zbyt duża pobłażliwość dorosłych w stosunku do dzieci

brak zainteresowania rodziców wychowaniem dziecka

niewłaściwe podejście nauczycieli do uczniów

wzrost agresji w społeczeństwie

duża obecność agresji w środkach masowego przekazu
10. Gdzie twoim zdaniem najczęściej dochodzi w szkole do aktów przemocy
wśród młodzieży?

w drodze do i ze szkoły

w klasach, w czasie lekcji

na korytarzu szkolnym w czasie przerwy

na boisku szkolnym

w toaletach

inne (jakie)..........................................................................
73
11. W jaki sposób nauczyciele znęcają się
psychicznie nad niektórymi
uczniami?

wyśmiewanie ucznia w przypadku błędnie udzielonej odpowiedzi

publiczna krytyka przed całą klasą

wyszydzanie wyglądu ucznia

obraźliwe określenia ucznia (np.; idiota, kretyn)

nie spotkałem się z taką sytuacją

inne (jakie)....................................................................................
12. Czy twoim zdaniem nauczyciele stosują wobec uczniów przemoc fizyczną,
jeśli tak to w jakiej formie?
............................................................................................................................
............................................................................................................................
............................................................................................................................
Metryczka:
Płeć:
 K
 M
Polecamy serwis darmowe prace mgr z pedagogiki - strona z darmowym i
fragmentami prac dyplomowych - prace magisterskie, licencjackie, semestralne,
zaliczeniowe.
74
Download
Random flashcards
123

2 Cards oauth2_google_0a87d737-559d-4799-9194-d76e8d2e5390

ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

bvbzbx

2 Cards oauth2_google_e1804830-50f6-410f-8885-745c7a100970

Motywacja w zzl

3 Cards ypy

66+6+6+

2 Cards basiek49

Create flashcards