Skrypty Becka
Tatiana Chauvin
Tomasz Stawecki
Piotr Winczorek
Wstęp do
prawoznawstwa
8.wydanie
SKRYPTY BECKA
Wstęp do prawoznawstwa
W sprzedaży:
J. Oniszczuk
FILOZOFIA I TEORIA PRAWA, wyd. 2
Studia Prawnicze
T. Maciejewski
HISTORIA POWSZECHNA USTROJU I PRAWA, wyd. 4
Studia Prawnicze
M. Błachut, W. Gromski, J. Kaczor
TECHNIKA PRAWODAWCZA
Podręczniki Prawnicze
W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka
PRAWO RZYMSKIE. INSTYTUCJE, wyd. 5
Podręczniki Prawnicze
T. Maciejewski
HISTORIA USTROJU I PRAWA SĄDOWEGO POLSKI, wyd. 4
Podręczniki Prawnicze
M. Droba
PODSTAWY PRAWA. PRAWOZNAWSTWO. PRAWO KONSTYTUCYJNE.
PRAWO ADMINISTRACYJNE
Plansze Becka
Z. Muras
PODSTAWY PRAWA, wyd. 2
Akademia Prawa
www.ksiegarnia.beck.pl
Wstęp do prawoznawstwa
dr Tatiana Chauvin
adiunkt Uniwersytetu Warszawskiego
prof. dr hab. Tomasz Stawecki
profesor Uniwersytetu Warszawskiego
prof. zw. dr hab. Piotr Winczorek
profesor Uniwersytetu Warszawskiego
8. wydanie
poprawione i uzupełnione
WYDAWNICTWO C.H. BECK
WARSZAWA 2013
Wydawca: Aneta Flisek
© Wydawnictwo C.H. Beck 2013
Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa
Skład i łamanie: PanDawer
Druk i oprawa: Perfekt, Warszawa
ISBN 978-83-255-5502-3
ISBN e-book 978-83-255-5503-0
SPIS TREŚCI
Wykaz skrótów .............................................................................................................XI
Wykaz podstawowej literatury ..................................................................................XV
Przedmowa ...................................................................................................................XVII
CZĘŚĆ I. Prawo jako przedmiot nauk prawnych
Rozdział I. Podstawowe koncepcje prawa .................................................................3
§ 1.Koncepcje prawnonaturalne ..............................................................................5
§ 2.Pozytywizm prawniczy i jego ewolucja ............................................................8
§ 3.Prawo jako fakt społeczny. Realizm prawny .....................................................11
§ 4.Koncepcje hermeneutyczne, argumentacyjne i komunikacyjne .......................13
ROZDZIAŁ II. Wieloznaczność terminu „prawo” ..................................................17
§ 5.Prawo w znaczeniu prawniczym ........................................................................17
§ 6.Podstawowe cechy prawa ...................................................................................18
§ 7.Różne sposoby użycia terminu „prawo” ............................................................21
ROZDZIAŁ III. Prawo jako przedmiot badań naukowych ...................................23
§ 8.Podstawowe problemy nauk prawnych ..............................................................23
I. Nauki dogmatyczne ....................................................................................25
II. Nauki ogólnoteoretyczne – filozofia prawa, teoria prawa,
jurysprudencja .............................................................................................26
III. Nauki historyczne ........................................................................................27
IV. Nauki empiryczne .......................................................................................28
§ 9.Naukowość prawoznawstwa. Status wstępu do prawoznawstwa ......................29
§ 10.Metody badawcze w prawoznawstwie ...............................................................30
ROZDZIAŁ IV. Prawo a inne regulatory zachowań ...............................................33
§ 11.Prawo i wartości .................................................................................................33
§ 12.Wielość systemów normatywnych .....................................................................35
§ 13.Systemy normatywne inne niż prawo ................................................................36
I. Normy moralne ............................................................................................36
II. Normy religijne ............................................................................................37
III. Normy obyczaju ...........................................................................................38
IV. Normy organizacji społecznych i politycznych ..........................................39
§ 14.Normy moralne a normy prawne – podstawowe różnice ..................................39
Spis treści
VI
§ 15.Relacje treściowe i funkcjonalne między prawem a moralnością .....................41
I. Związki treściowe ........................................................................................41
II. Związki funkcjonalne .................................................................................44
§ 16.Moralność, religia i obyczaje a obowiązywanie prawa .....................................46
§ 17.Kultura prawna ...................................................................................................47
§ 18.Etyka zawodów prawniczych .............................................................................49
ROZDZIAŁ V. Prawo jako zjawisko polityczne ......................................................51
§ 19.Polityczny charakter prawa ................................................................................51
§ 20.Określenie państwa ............................................................................................52
§ 21.Prawo w procesie sprawowania władzy. Związki prawa i państwa ..................58
§ 22.Współczesna krytyka państwa i jego tradycyjnej roli .......................................60
§ 23.Unia Europejska w procesie sprawowania władzy ............................................61
CZĘŚĆ II. Prawo jako system norm
ROZDZIAŁ VI. Język prawa .....................................................................................65
§ 24.Prawo jako zjawisko językowe ...........................................................................65
§ 25.Język prawny i język prawniczy ........................................................................66
§ 26.Rodzaje wypowiedzi ..........................................................................................70
ROZDZIAŁ VII. Norma prawna ...............................................................................76
§ 27.Pojęcie normy postępowania ..............................................................................76
§ 28.Generalność i abstrakcyjność norm prawnych ..................................................77
§ 29.Budowa normy prawnej .....................................................................................79
§ 30.Hipoteza normy prawnej ....................................................................................81
§ 31.Dyspozycja normy prawnej ................................................................................83
I. Czyny i czynności konwencjonalne ............................................................83
II. Sytuacje wyznaczane przez normy prawne ................................................87
1. Obowiązek ..............................................................................................87
2.Dozwolenie .............................................................................................89
3. Uprawnienie ..........................................................................................90
§ 32.Prawo podmiotowe .............................................................................................93
§ 33.Kompetencja .......................................................................................................95
§ 34.Sankcja. Rodzaje sankcji prawnych ...................................................................99
ROZDZIAŁ VIII. Rodzaje norm i przepisów. Akt normatywny ...........................106
§ 35.Przepis prawny. Norma a przepis prawny .........................................................106
§ 36.Akt normatywny ................................................................................................108
§ 37.Budowa aktu normatywnego .............................................................................109
I. Tytuł aktu normatywnego ...........................................................................109
II. Przepisy merytoryczne ogólne i szczegółowe ............................................110
III. Przepisy o zmianie przepisów obowiązujących ..........................................112
IV. Przepisy przejściowe i dostosowujące .......................................................112
V. Przepisy końcowe ........................................................................................114
VI. Podpis uprawnionego podmiotu ..................................................................116
VII. Załączniki ....................................................................................................116
§ 38.Rodzaje norm i przepisów prawnych .................................................................116
Spis treści
VII
I. Normy prawne: reguły i zasady prawne ....................................................116
II. Normy bezwzględnie i względnie wiążące ................................................118
III. Przepis ogólny i szczególny (lex generalis i lex specialis) .........................121
IV. Przepisy odsyłające i przepisy blankietowe ................................................122
ROZDZIAŁ IX . System prawa .................................................................................123
§ 39.Pojęcie i rodzaje systemów. System prawa ........................................................123
§ 40.Budowa systemu prawnego ................................................................................126
§ 41.Związki między elementami systemu prawa .....................................................129
§ 42.Zasada niesprzeczności systemu prawa .............................................................131
§ 43.Usuwanie sprzeczności norm – reguły kolizyjne ..............................................133
§ 44.Zupełność systemu prawa. Luki w prawie .........................................................135
§ 45.Zróżnicowanie systemu prawa jako efekt procesu historycznego.
Gałęzie prawa .....................................................................................................139
I. Podstawowe gałęzie prawa wewnętrznego .................................................141
§ 46.Policentryczność systemów prawnych ...............................................................145
ROZDZIAŁ X. Obowiązywanie prawa .....................................................................147
§ 47.Obowiązywanie prawa .......................................................................................147
§ 48.Sposoby użycia terminu „obowiązywanie prawa” ............................................148
I. Obowiązywanie prawa w ujęciu aksjologicznym .......................................149
II. Obowiązywanie prawa w ujęciu formalnym (tetycznym) ..........................149
III. Realistyczne obowiązywanie prawa ..........................................................150
§ 49.Obowiązywanie prawa w przestrzeni (obowiązywanie terytorialne) ...............153
§ 50.Obowiązywanie prawa co do osób ....................................................................155
§ 51.Obowiązywanie prawa w czasie ........................................................................155
CZĘŚĆ III. Funkcjonowanie prawa
ROZDZIAŁ XI. Funkcje prawa. Przestrzeganie prawa .........................................163
§ 52.Cele i funkcje prawa ...........................................................................................164
§ 53.Instrumentalny charakter prawa ........................................................................167
§ 54.Pojęcie przestrzegania prawa .............................................................................168
§ 55.Postaci nieprzestrzegania prawa ........................................................................170
§ 56.Znajomość prawa a jego przestrzeganie ............................................................173
§ 57.Ogłaszanie aktów normatywnych. Tekst autentyczny.
Tekst jednolity ....................................................................................................175
§ 58.Fikcja powszechnej znajomości prawa ..............................................................178
§ 59.Skuteczność prawa .............................................................................................179
ROZDZIAŁ XII. Tworzenie prawa ...........................................................................181
§ 60.Pojęcie tworzenia prawa .....................................................................................181
§ 61.Źródła prawa .......................................................................................................182
§ 62.Sposoby tworzenia prawa (fakty prawotwórcze) w ich historycznym
rozwoju ...............................................................................................................183
I. Stanowienie prawa .......................................................................................183
II. Zawieranie umów o charakterze prawotwórczym ......................................185
III. Przekształcanie zwyczajów (obyczajów) w prawo ......................................186
VIII
Spis treści
IV. Prawotwórcze orzecznictwo sądowe ...........................................................188
V. Recepcja prawa obcego ..............................................................................190
§ 63.Stanowienie prawa w państwach współczesnych – zasady ogólne ...................190
§ 64.Charakterystyka aktów normatywnych na przykładzie Polski .........................193
§ 65.Akty normatywne prawa powszechnie obowiązującego ..................................194
I. Konstytucja RP (ustawa zasadnicza) ..........................................................194
II.Ustawa .........................................................................................................195
III. Akty normatywne o randze ustawy ............................................................196
IV. Umowy międzynarodowe i źródła prawa europejskiego ............................197
V. Rozporządzenie wykonawcze ....................................................................199
§ 66.Akty prawa wewnętrznego (interna) .................................................................200
ROZDZIAŁ XIII. Stosowanie prawa ........................................................................201
§ 67.Pojęcie stosowania prawa ...................................................................................201
§ 68.Ideologie stosowania prawa ...............................................................................202
I. Ideologia decyzji związanej ........................................................................202
II. Ideologia decyzji swobodnej ......................................................................203
III. Ideologia decyzji racjonalnej i praworządnej .............................................204
§ 69.Typy stosowania prawa ......................................................................................204
I. Sądowe stosowanie prawa ..........................................................................205
II. Administracyjny typ stosowania prawa ......................................................207
§ 70.Proces stosowania prawa i jego etapy. Dowody i domniemania
w prawie .............................................................................................................208
I. Wstępne ustalenie prawdopodobieństwa pojawienia się faktu ...................208
II. Udowodnienie zaistnienia faktu ..................................................................209
1. Zasady rozłożenia ciężaru dowodu ......................................................... 209
2. Rodzaje dowodów dopuszczalnych w postępowaniu ............................210
3. Sposób oceny dowodów przez organ stosujący prawo ...........................210
4. Cele postępowania dowodowego ...........................................................211
III. Ustalenie norm obowiązujących ................................................................214
IV. Subsumcja i podjęcie decyzji ......................................................................215
V. Wykonanie decyzji prawnej .......................................................................216
§ 71.Alternatywne metody rozwiązywania sporów ..................................................216
ROZDZIAŁ XIV. Wykładnia prawa i rozumowania prawnicze ............................218
§ 72.Pojęcie wykładni prawa .....................................................................................218
§ 73.Cele i zakres wykładni .......................................................................................219
§ 74.Koncepcja racjonalności ustawodawcy jako założenie interpretacyjne ............221
I. Racjonalność ustawodawcy jako postulat ...................................................221
II. Racjonalność ustawodawcy jako podstawa wykładni prawa .....................224
§ 75.Podział wykładni ze względu na podmiot jej dokonujący ................................226
I. Wykładnia autentyczna ..............................................................................226
II. Wykładnia legalna ......................................................................................227
III. Wykładnia operatywna ..............................................................................228
1. Wyroki zapadłe w wyniku skargi kasacyjnej ........................................229
2. Odpowiedzi na pytania prawne .............................................................229
3. Rozstrzygnięcia zagadnień prawnych ...................................................230
Spis treści
IX
IV. Wykładnia prywatna oraz doktrynalna (naukowa) ....................................232
§ 76.Podział wykładni ze względu na sposób jej dokonania .....................................232
I. Wykładnia językowa (językowo-logiczna) .................................................232
II. Wykładnia systemowa .................................................................................234
III. Wykładnia funkcjonalna i celowościowa (teleologiczna) ..........................235
1. Teoria wykładni statycznej .....................................................................236
2. Teoria wykładni dynamicznej (adaptacyjnej) ........................................237
3. Teoria wykładni „aktualnego ustawodawcy” .........................................238
IV. Wykładnia porównawcza ............................................................................239
V. Dyrektywy preferencji ...............................................................................239
§ 77.Podział wykładni ze względu na wynik (zakres) wykładni ..............................240
I. Wykładnia literalna (dosłowna, ścisła) ......................................................241
II. Wykładnia rozszerzająca .............................................................................241
III. Wykładnia zwężająca .................................................................................242
§ 78.Reguły inferencyjne. Topiki prawnicze .............................................................243
ROZDZIAŁ XV. Stosunki prawne ............................................................................249
§ 79.Pojęcie stosunku prawnego ................................................................................249
§ 80.Powstanie, zmiana i ustanie stosunku prawnego ..............................................250
§ 81.Podmioty stosunku prawnego ............................................................................253
I. Osoba fizyczna .............................................................................................255
II. Osoba prawna ..............................................................................................256
III. „Ułomne osoby prawne” .............................................................................259
§ 82.Przedmiot i treść stosunku prawnego ................................................................260
§ 83.Rodzaje stosunków prawnych ............................................................................260
§ 84.Aktualizacja stosunku prawnego .......................................................................262
§ 85.Instytucje prawne ...............................................................................................264
§ 86.Pojęcie transakcji ................................................................................................265
ROZDZIAŁ XVI. Odpowiedzialność prawna ..........................................................267
§ 87.Pojęcie i ogólne zasady odpowiedzialności prawnej .........................................267
§ 88.Rodzaje odpowiedzialności prawnej .................................................................269
I. Odpowiedzialność karna .............................................................................269
1. Przesłanki odpowiedzialności karnej osób fizycznych ..........................269
II. Odpowiedzialność cywilna .........................................................................271
1. Odpowiedzialność deliktowa .................................................................272
2. Odpowiedzialność kontraktowa ............................................................273
3. Odpowiedzialność za szkodę przyjętą w drodze umowy ......................274
III. Odpowiedzialność służbowa .......................................................................274
IV. Odpowiedzialność parlamentarna ...............................................................275
V. Odpowiedzialność konstytucyjna ...............................................................276
ROZDZIAŁ XVII. Sprawiedliwość. Rządy prawa ..................................................278
§ 89.Idea sprawiedliwości i jej interpretacje .............................................................278
§ 90.Idea sprawiedliwości w procesie stanowienia i stosowania prawa ....................283
§ 91.Idea sprawiedliwości społecznej ........................................................................285
§ 92.Równość w prawie i wobec prawa .....................................................................287
X
Spis treści
§ 93.Idea rządów prawa ..............................................................................................289
§ 94.Demokratyczne państwo prawne .......................................................................293
§ 95.Gwarancje państwa prawnego ...........................................................................296
Indeks rzeczowy ...........................................................................................................29
WYKAZ SKRÓTÓW
1. Źródła prawa
KC���������������������������������� Kodeks cywilny
KK���������������������������������� Kodeks karny
Konstytucja RP�������������� Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78,
poz. 483 ze zm. i ze sprost.)
KP���������������������������������� Kodeks pracy
KPA�������������������������������� Kodeks postępowania administracyjnego
KPC�������������������������������� Kodeks postępowania cywilnego
KPK������������������������������� Kodeks postępowania karnego
KRO������������������������������� Kodeks rodzinny i opiekuńczy
KSH������������������������������� Kodeks spółek handlowych
TWE������������������������������� Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana Dz.Urz. UE C 321E/2006, s. 1)
2. Publikatory i czasopisma
Biul. SN�������������������������� Biuletyn Sądu Najwyższego
Dz.U. ����������������������������� Dziennik Ustaw
Dz.Urz. UE�������������������� Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej
KPP�������������������������������� Kwartalnik Prawa Prywatnego
MoPod���������������������������� Monitor Podatkowy
M.P.�������������������������������� Monitor Polski
ONSA����������������������������� Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego
OTK������������������������������� Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego
OTK-A��������������������������� Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Seria A
OSNAP�������������������������� Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna i Pracy
OSNC����������������������������� Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna
OSNCP��������������������������� Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna i Pracy
OSNKW������������������������� Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna
OSPiKA������������������������� Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych
PiP���������������������������������� Państwo i Prawo
PiZS������������������������������� Prawo i Zabezpieczenie Społeczne
Pr. Gosp. ������������������������ Prawo Gospodarcze
Rej. �������������������������������� Rejent
Wykaz skrótów
XII
RPEiS����������������������������� SI������������������������������������ SP-E������������������������������� ZNUJ����������������������������� Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny
Studia Iuridica
Studia Prawno-Ekonomiczne
Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego
3. Inne skróty
ang.��������������������������������� art. ��������������������������������� cz. ���������������������������������� ETPC������������������������������ fr.������������������������������������ gr.����������������������������������� GUS�������������������������������� itp. ��������������������������������� łac.���������������������������������� m.in. ������������������������������ n. ����������������������������������� NATO����������������������������� angielski (-a, -e)
artykuł (-y)
część
Europejski Trybunał Praw Człowieka
francuski (-a, -e)
grecki (-a, -e)
Główny Urząd Statystyczny
i tym podobne
łaciński (-a, -e)
między innymi
następny (-a, -e)
Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego (ang. North Atlantic
Treaty Organization)
NBP�������������������������������� Narodowy Bank Polski
NIK�������������������������������� Najwyższa Izba Kontroli
np. ���������������������������������� na przykład
Nr����������������������������������� numer
NSA�������������������������������� Naczelny Sąd Administracyjny
OECD����������������������������� Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (ang. Organization for Economic Co-operation and Development)
ONZ������������������������������� Organizacja Narodów Zjednoczonych
pkt���������������������������������� punkt
p.n.e.������������������������������� przed naszą erą
por. �������������������������������� porównaj
post. ������������������������������� postanowienie
poz. �������������������������������� pozycja
ppkt�������������������������������� podpunkt
pt. ���������������������������������� pod tytułem
red. �������������������������������� redakcja
red. nauk. ���������������������� redakcja naukowa
rozdz. ���������������������������� rozdział
RM��������������������������������� Rada Ministrów
s. ������������������������������������ strona
SA���������������������������������� sąd apelacyjny
SN���������������������������������� Sąd Najwyższy
SN (7)����������������������������� Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów
tekst jedn. ���������������������� tekst jednolity
TK���������������������������������� Trybunał Konstytucyjny
tj. ����������������������������������� to jest
tzn. �������������������������������� to znaczy
Wykaz skrótów
tzw. �������������������������������� tak zwany (-a, -e)
UE���������������������������������� Unia Europejska
USA�������������������������������� Stany Zjednoczone
ust. ��������������������������������� ustęp
w.������������������������������������ wiek (-i)
w zw. ����������������������������� w związku
z. ������������������������������������ zeszyt
ze sprost. ����������������������� ze sprostowaniem
ze zm. ���������������������������� ze zmianami
zob. �������������������������������� zobacz
XIII
WYKAZ PODSTAWOWEJ LITERATURY
A. Bator, W. Gromski, A. Kozak, S. Kaźmierczyk, Z. Pulka, Wprowadzenie do nauk prawych.
Leksykon tematyczny, wyd. 3, Warszawa 2010
I. Bogucka, Funkcje prawa. Analiza pojęcia, Kraków 2000
B. Brożek, J. Stelmach, Metody prawnicze. Logika – Analiza – Argumentacja – Hermeneutyka, wyd. II, Kraków 2006
B. Brożek, Normatywność prawa, Warszawa 2012
T. Chauvin, Prawa stają się prawem: demokratyczne procedury w służbie wartości, [w:]
Prawa stają się prawem. Status jednostki a tendencje rozwojowe prawa, red. M. Wyrzykowski, Warszawa 2006
T. Chauvin, Sprawiedliwość: między celowością a bezpieczeństwem prawnym. Ewolucja
poglądów Gustawa Radbrucha, SI 1999, Nr XXXVII
R. Dworkin, Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998
L. L. Fuller, Moralność prawa, Warszawa 1978
T. Gizbert-Studnicki, Język prawny a język prawniczy, ZNUJ 1972, z. 55
T. Gizbert-Studnicki, Zasady i reguły prawa, PiP 1988, z. 3
W. Gromski, Autonomia i instrumentalny charakter prawa, Wrocław 2000
H. L. A. Hart, Pojęcie prawa, Warszawa 1998
F. A. von Hayek, Konstytucje wolności, Warszawa 2012
H. Izdebski, Fundamenty współczesnych państw, Warszawa 2007
J. Jabłońska-Bonca, O prawie, prawdzie i przekonywaniu, Koszalin 1999
J. Jabłońska-Bonca, Wstęp do nauk prawnych, Poznań 1994
A. Jamróz, Wprowadzenie do prawoznawstwa, Warszawa 2008
M. Kordela, Zasady prawa. Studium teoretycznoprawne, Poznań 2012
W. Lamentowicz, Państwo współczesne, Warszawa 1996
L. Leszczyński, Zagadnienia teorii stosowania prawa. Doktryna i tezy orzecznictwa, Kraków
2001
D. Lyons, Etyka i rządy prawa, Warszawa 2000
M. Matczak, Summa iniuria. O błędzie formalizmu w stosowaniu prawa, Warszawa 2007
L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian,
wyd. 4., Warszawa 2003
L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, wyd. XII, Toruń 2009
L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006
J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Katowice 1999
K. Pałecki, Prawoznawstwo – zarys wykładu. Prawo w porządku społecznym, Warszawa 2003
XVI
Wykaz podstawowej literatury
C. Perelman, Logika prawnicza. Nowa retoryka, Warszawa 1984
T. Pietrzykowski, Wsteczne działanie prawa i jego zakaz, Zakamycze 2004
J. Raz, Autorytet prawa. Eseje o prawie i moralności, Warszawa 2000
W. Sadurski, Teoria sprawiedliwości. Podstawowe zagadnienia, Warszawa 1988
M. Safjan, Wyzwania dla państwa prawa, Warszawa 2007
R. Sarkowicz, J. Stelmach, Teoria prawa, Kraków 1996
W. Staśkiewicz, Demokratyczne państwo prawne w Polsce lat dziewięćdziesiątych: eufunkcjonalność teorii i dysfunkcjonalność praktyki, [w:] Prawo i ład społeczny. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Annie Turskiej, Warszawa 2000
T. Stawecki, O praktycznym zastosowaniu hermeneutyki w wykładni prawa, [w:] Teoria
i praktyka wykładni prawa, red. P. Winczorek, Warszawa 2005
T. Stawecki, Precedens jako zadanie dla nauk prawnych, [w:] Precedens w polskim systemie
prawa, red. A. Śledzińska-Simon, M. Wyrzykowski, Warszawa 2010
J. Stelmach, Kodeks argumentacyjny dla prawników, Kraków 2003
J. Stelmach, Współczesna filozofia interpretacji prawniczej, Kraków 1995
J. Stelmach, R. Sarkowicz, Filozofia prawa XIX i XX w., Kraków 1999
M. Szyszkowska, Teorie prawa natury XX wieku w Polsce, Warszawa 1982
Teoria i praktyka wykładni prawa, red. P. Winczorek, Warszawa 2005
Z. Tobor, Teoretyczne problemy legalności, Katowice 1998
R. A. Tokarczyk, Współczesne kultury prawne, Warszawa 2008
P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia
1997 roku, Warszawa 2008
P. Winczorek, Nauka o państwie, wyd. 4, Warszawa 2011
P. Winczorek, Polska pod rządami Konstytucji z 1997 roku, Warszawa 2006
S. Wronkowska, M. Zieliński, Komentarz do zasad techniki prawodawczej z dnia 20 czerwca
2002 r., Warszawa 2004
S. Wronkowska, Podstawowe pojęcia prawa i prawoznawstwa, wyd. III, Poznań 2007
S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii prawa, Warszawa 1997
J. Wróblewski, Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław–Warszawa 1990
J. Wróblewski, Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988
Z zagadnień teorii i filozofii prawa. Instrumentalizacja prawa, red. A. Kozak, Wrocław 2000
M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, wyd. 5, Warszawa 2010
Z. Ziembiński, Desuetudo, PiP 1994, z. 11
Z. Ziembiński, Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980
M. Zirk-Sadowski, Wprowadzenie do filozofii prawa, Kraków 2000
PRZEDMOWA
Oddajemy do rąk studentów kolejne wydanie podręcznika „Wstęp do prawoznawstwa”
z nadzieją, że będzie dobrze im służył jako źródło podstaw wiedzy o prawie i praktyce
prawniczej.
Tatiana Chauvin
Tomasz Stawecki
Piotr Winczorek
CZĘŚĆ I
PRAWO JAKO PRZEDMIOT NAUK PRAWNYCH
Download

Wstęp do prawoznawstwa