Zakład Geografii Społecznej
Katedra Geografii Ekonomicznej
Wydział Nauk o Ziemi
Uniwersytet Śląski
Ewelina Wawrzynek
Nr albumu 203862
Praca licencjacka
Zmiany poziomu bezrobocia w latach
1990 – 2005
Promotor
dr Franciszek Kłosowski
Sosnowiec 2007
Prace dyplomowe w Internecie
Wyrażam zgodę na udostępnianie mojej pracy licencjackiej dla celów
naukowo - badawczych.
DATA...................................................................
PODPIS AUTORA...............................................
Słowa kluczowe: bezrobocie, Polska
___________________________________________________________________________
Oświadczenie autora pracy
Świadomy
odpowiedzialności
prawnej
oświadczam,
że
niniejsza
praca
dyplomowa została napisana przeze mnie samodzielnie i nie zawiera treści
uzyskanych w sposób niezgodny z obowiązującymi przepisami.
Oświadczam również, że przedstawiona praca nie byłą wcześniej przedmiotem
procedur związanych z uzyskaniem tytułu zawodowego w wyższej uczelni.
Oświadczam
ponadto,
że
niniejsza
wersja
pracy
z załączoną wersją elektroniczną.
Data
Podpis autora pracy
2
jest
identyczna
Prace dyplomowe w Internecie
Serdecznie dziękuję Panu
dr Franciszkowi Kłosowskiemu
za cenne uwagi w pisaniu pracy
3
Prace dyplomowe w Internecie
Spis treści
Wstęp....................................................................................................................................... 6
ROZDZIAŁ I
TEORETYCZNE PODSTAWY BEZROBOCIA
1.1. Definicja bezrobocia......................................................................................... 8
1.2. Bezrobocie z perspektywy różnych dyscyplin naukowych.............................. 9
1.3. Bezrobocie w rozumieniu prawa...................................................................... 10
1.4. Mierniki bezrobocia.......................................................................................... 12
1.5. Rodzaje bezrobocia........................................................................................... 12
1.6. Przyczyny bezrobocia....................................................................................... 17
1.7. Skutki bezrobocia.............................................................................................. 21
ROZDZIAŁ II
ANALIZA ROZMIARÓW I STRUKTURY BEZROBOCIA W POLSCE
W LATACH 1990-2005
2.1. Wielkość i dynamika bezrobocia............................................................................ 24
2.2. Struktura bezrobocia................................................................................................. 29
2.2.1. Struktura bezrobocia według płci.............................................................. 29
2.2.2. Struktura bezrobocia według wieku.......................................................... 32
2.2.3. Bezrobocie absolwentów.......................................................................... 34
2.2.4. Struktura bezrobocia według wykształcenia............................................ 38
2.2.5. Struktura bezrobocia według czasu pozostawania bez pracy................... 40
2.2.6. Struktura bezrobocia według stażu pracy.................................................. 46
2.3. Przestrzenne rozmieszczenie bezrobocia w Polsce........................................... 49
4
Prace dyplomowe w Internecie
ROZDZIAŁ III
FORMY
ŁAGODZENIA
SKUTKÓW
BEZROBOCIA
ORAZ
SPOSOBY
PRZECIWDZIAŁANIA
3.1. Aktywne metody walki z bezrobociem............................................................. 58
3.1.1. Pośrednictwo pracy.................................................................................. 59
3.1.2. Prace interwencyjne.................................................................................. 60
3.1.3. Roboty publiczne...................................................................................... 61
3.1.4. Prace społecznie użyteczne...................................................................... 62
3.1.5. Szkolenia............................................................................................................. 62
3.1.6. Pożyczki z Funduszu Pracy....................................................................... 64
3.1.7. Zwrot kosztów przejazdu i zakwaterowania............................................ 65
3.1.8. Dodatek aktywizacyjny............................................................................ 66
3.1.9. Staż i przygotowanie zawodowe w miejscu pracy................................... 67
3.1.10. Stypendia w okresie kontynuowania nauki........................................... 68
3.2. Efektywność aktywnych programów na rynku pracy....................................... 69
3.3. Pasywne metody walki z bezrobociem.............................................................. 71
3.3.1. Zasiłki dla bezrobotnych........................................................................... 71
3.3.2. Wcześniejsze emerytury........................................................................... 72
3.3.3. Zasiłki i świadczenia przedemerytalne..................................................... 73
3.3.4. Zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin oraz skracanie
czasu pracy...................................................................................................... 74
3.4. Rządowe programy zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu...................... 74
3.5. Narodowy Plan Rozwoju wobec problemów rynku pracy............................... 76
Zakończenie............................................................................................................................. 79
Literatura.................................................................................................................................81
Spis tabel.................................................................................................................................. 83
Spis rycin................................................................................................................................ 82
5
Prace dyplomowe w Internecie
Wstęp
Bezrobocie należy do najbardziej palących problemów współczesnego świata. Przez cały
XX wiek zjawisko to znajdowało się w centrum debat społecznych, ekonomicznych i
politycznych. Wynika to z różnorodnych, dalekosiężnych skutków bezrobocia, odczuwalnych
zarówno przez osoby bezrobotne, jak i przez całe społeczeństwa (Orłowski, 1998). Polityka
gospodarcza dąży do oceny skutków problemu bezrobocia i tworzenia programów
zmierzających do jego redukcji, co także potwierdza wagę tego problemu.
Realizowana po II wojnie światowej polityka gospodarcza, preferująca przemysł, w tym
zwłaszcza przemysł ciężki, doprowadziła do istotnych zmian w strukturze społecznogospodarczej kraju. W rezultacie proces industrializacji przyczynił się do istotnych zmian w
strukturze zawodowej ludności. Istotą tych zmian był przede wszystkim odpływ ludności
pracującej w rolnictwie do pozarolniczych działów gospodarki, w tym zwłaszcza do przemysłu i
budownictwa (Wieloński, 1993).
Program liberalizacji i stabilizacji gospodarki, stanowiący ważny element transformacji
systemowej w Polsce, zapoczątkował zasadnicze zmiany na rynku pracy. Jednym z negatywnych
skutków początkowej fazy tych przeobrażeń było zjawisko rosnącego bezrobocia. O ile jeszcze
w końcu lat osiemdziesiątych charakterystyczną cechą polskiego rynku pracy było
występowanie niedoborów siły roboczej, to począwszy od roku 1990 pojawiły się trudności ze
znalezieniem miejsca pracy oraz poważne nadwyżki siły roboczej. Brak zatrudnienia nie zagraża
już jedynie grupom marginalnym, ale również, w coraz większym stopniu, pracownikom o
wysokich kwalifikacjach zawodowych (naukowcom, nauczycielom, kadrze administracji
publicznej). W rezultacie klasa średnia utraciła pewność zatrudnienia, a wraz z tym pozycję
społeczną i poczucie bezpieczeństwa społecznego. Ludzie, którzy nie maja pracy czują się
bezużyteczni, odrzuceni przez społeczeństwo. Utrata pracy jest dla wielu osób prawdziwą
tragedią życiową. Prawie połowa bezrobotnych uważa ten stan za prawdziwą katastrofę, a
najgorsze jest to, iż niewiele z nich widzi szansę na poprawę tego stanu rzeczy, wyrażając
jednocześnie obawę o przyszłość swoją i swoich rodzin. Przedłużanie się takiego stanu może
doprowadzić do różnych chorób zwłaszcza na tle nerwowym. Problem bezrobocia może dotknąć
każdego z nas, zatem należy traktować go jako problem globalny, a nie tylko jednostkowy.
Przedmiotem niniejszej pracy jest zjawisko bezrobocia w Polsce w latach 1990 – 2005.
6
Prace dyplomowe w Internecie
Zainteresowanie tematem wynika z kilku istotnych powodów. Najważniejszym z nich są
dotkliwe skutki społeczne, ekonomiczne i polityczne, jakie niesie za sobą analizowany problem.
Celem niniejszej pracy jest prezentacja najistotniejszych zagadnień związanych ze
zjawiskiem bezrobocia. Istotnym elementem jest również przedstawienie zmian w poziomie
bezrobocia oraz jego przestrzennym zróżnicowaniu. Podjęto także próbę znalezienia odpowiedzi
na następujące pytania:

jak zmieniała się dynamika rozpatrywanego zjawiska w latach 1990 – 2005,

jak duże są różnice w stopie bezrobocia w skali województw oraz jakich grup
społecznych przede wszystkim dotyczą,

jaki jest kierunek zmian w tych różnicach w warunkach szybkiego wzrostu
gospodarczego,

jakie są przyczyny zjawiska bezrobocia, oraz w jaki sposób można im zapobiegać.
Praca składa się z trzech rozdziałów. Rozdział pierwszy ma charakter teoretyczny i ma na
celu rozeznanie w temacie pracy oraz przedstawienie bezrobocia jako zjawiska społecznego.
Omówiono w nim m.in. przyczyny, które złożyły się na pojawienie bezrobocia oraz skutki jakie
za sobą niesie. Zasadniczą część pracy stanowi rozdział drugi, w którym przedstawiono wielkość
oraz dynamikę bezrobocia w Polsce w analizowanym okresie oraz jego zróżnicowanie
przestrzenne według województw. Dokonano również charakterystyki struktury bezrobocia ze
względu na : płeć, wiek, poziom wykształcenia, czas pozostawania bez pracy oraz staż pracy.
Formy łagodzenia skutków bezrobocia oraz sposoby jego przeciwdziałania scharakteryzowano w
rozdziale trzecim.
Podstawową metodą badawczą przy powstawaniu niniejszej pracy było studium
literaturowe. Korzystano z wyszczególnionych źródeł, dokumentów i literatury zamieszczonych
w spisie bibliograficznym. Pierwszy oraz trzeci rozdział pracy powstał wyłącznie w oparciu o
bogatą literaturę natomiast w rozdziale drugim wykorzystano również cenne informacje, których
dostarczyły dane dotyczące rynku pracy gromadzone systematycznie przez GUS od 1992 roku w
ramach Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL).
7
Prace dyplomowe w Internecie
ROZDZIAŁ I
TEORETYCZNE PODSTAWY BEZROBOCIA
Bezrobocie ze względu na swoje rozmiary stało się jest jednym z najpoważniejszych i
największych problemów gospodarczych naszego kraju. Stwarza bowiem szereg problemów
natury społecznej, m.in. poszerza rozmiary ubóstwa i stwarza poczucie degradacji społecznej.
1.1. Definicja bezrobocia
Wskazanie precyzyjnej i równocześnie powszechnie akceptowanej definicji bezrobocia
jest bardzo trudne. Wynika to z wieloaspektowego charakteru rozpatrywanego zjawiska. Jego
złożoność sprawia również, że inne kryteria wyznaczające treść definicji bezrobocia interesują
ekonomistę, prawnika, polityka społecznego, a inne- socjologa, psychologa czy politologa.
W literaturze funkcjonuje wiele definicji bezrobocia. W niniejszej pracy zostanie przytoczone
kilka z nich.
Zdaniem D. Kotlorz (1995) bezrobocie jest określonym stanem rynku pracy, w którym
podaż realnych zasobów siły roboczej przewyższa popyt na nie. Oznacza to, że pewna grupa
ludzi zdolnych do pracy, poszukujących jej i akceptujących istniejący poziom wynagrodzenia
nie znajduje zatrudnienia. Zbliżone stanowisko reprezentuje M. Olędzki (1974).
Wg A. Rajkiewicza (1974) bezrobocie to zjawisko, które polega na tym, że większa lub
mniejsza liczba osób zdolnych do pracy i poszukujących jej nie znajduje zatrudnienia. Autor ten
uważa także, że bezrobocie ma charakter przymusowy, a nie dobrowolny.
W inny sposób zjawisko bezrobocia interpretuje I. Reszke (1995). Definiuje bezrobocie w
dwojaki sposób:

jako ogólną liczbę osób zarejestrowanych w instytucjach powołanych do obsługi
bezrobotnych;

jako oszacowaną na podstawie badań sondażowych liczbę osób, które w tygodniu
poprzedzającym badanie nie były zatrudnione, aktywnie poszukiwały pracy i były
gotowe ją podjąć w tygodniu, w którym przeprowadzono badanie.
8
Prace dyplomowe w Internecie
Pierwsza definicja bardzo często jest poddawana krytyce. Wielu bezrobotnych nie rejestruje się,
ponieważ nie są uprawnieni do korzyści, jakie daje rejestracja (np. do zasiłków), zaś część
zarejestrowanych jest nielegalnie zatrudniona w tzw. „szarej strefie”.
Nieco inaczej rozpatrywane zjawisko interpretuje W. Ratyński (2003). Wg niego
bezrobocie jest formą czasowej, przymusowej dezaktywizacji zawodowej, której istnienie
wyklucza stan pełnego zatrudnienia. Zatrudnienie to gwarantuje każdej osobie zdolnej do pracy i
chcącej pracować, że w stosunkowo krótkim czasie znajdzie odpowiednią pracę, zgodną z
posiadanymi predyspozycjami i kwalifikacjami, a nie jakiekolwiek zatrudnienie zapewniające
środki do życia.
1.2. Bezrobocie z perspektywy różnych dyscyplin naukowych
Bezrobocie od dawna znajduje się w centrum zainteresowania wielu dyscyplin
naukowych, a w szczególności ekonomii, psychologii, socjologii, prawa, politologii, polityki
społecznej oraz geografii. Każda z nich rozpatruje bezrobocie ze specyficznego punktu widzenia
oraz zajmuje się określonym aspektem zjawiska. Poszczególne dyscypliny przyjmują różne
kryteria kwalifikacji jednostek jako bezrobotnych oraz stosują właściwe dla nich metody
badawcze (Szyłko - Skoczny, 2004).
Przedmiotem badań ekonomii jest głównie niewykorzystanie potencjału ludzkiej pracy
jako czynnika produkcji, zmniejszenie wpływów do budżetu państwa, ograniczenie siły
nabywczej ludności oraz wzrost wydatków na świadczenia społeczne. Niezatrudniona siła
robocza oraz nieprzepracowany przez nią czas pracy traktowany jest jako strata absolutna, która
nie będzie zwrócona społeczeństwu (Kwiatkowski, 2002).
Przedmiotem badań psychologii są skutki bezrobocia w sferze psychicznej - stres,
depresje, choroby psychiczne, a także problemy z zaburzeniami tożsamości u bezrobotnych.
Psychologia dąży do poznania psychologicznych prawidłowości rządzących zachowaniem się
ludzi w sytuacji utraty pracy (Bańka, Derbis, 1995).
Socjologia zajmuje się przede wszystkim badaniem konsekwencji bezrobocia dla grup
społecznych. Analizuje także reakcje bezrobotnych na pozbawienie pracy, sytuację rodzin
9
Prace dyplomowe w Internecie
bezrobotnych i zmiany w ich położeniu, a także postawy społeczeństwa wobec zjawiska
bezrobocia oraz wobec bezrobotnych (Reszke, 1995).
Przedmiotem poznania nauk prawnych są jurydyczne aspekty gwarancji pracy i statusu
bezrobotnego oraz procedury dochodzenia świadczeń społecznych (Florek, 2003).
Jeśli chodzi o politologię to podchodzi ona do problemu bezrobocia z punktu widzenia
zagrożeń, jakie może ono stwarzać dla mechanizmu sprawowania władzy i dla spokoju
wewnętrznego państwa.
Polityka społeczna zajmuje się badaniami nad skutkami społecznymi bezrobocia, a także
nad rolą państwa i innych podmiotów w społecznej sferze walki z bezrobociem. Chodzi tutaj
głownie o minimalizowanie jego negatywnych skutków społecznych oraz skracanie czasu
pozostawania bez pracy (Szubert, 1997).
Przedmiotem
badań
nauk
geograficznych
są
głównie
przestrzenne
aspekty
rozpatrywanego zjawiska.
1.3. Bezrobocie w rozumieniu prawa
O tym, które osoby uznawane są za bezrobotne mówi ustawa, która jednoznacznie
określa warunki jakie musi spełniać osoba uznana za bezrobotną. USTAWA z dnia 20 kwietnia
2004 r. (Dz. U. 2004 nr 99 poz. 1001) o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
definiuje bezrobotnego jako osobę:

nie zatrudnioną i nie wykonującą innej pracy zarobkowej,

zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy
obowiązującego w danym zawodzie lub służbie (z zastrzeżeniem punktu g),

nie uczącą się w szkole w systemie dziennym,

zarejestrowaną we właściwym dla miejsca zameldowania (stałego lub czasowego)
powiatowym urzędzie pracy.
Uzyskanie statusu i uprawnień osoby bezrobotnej wymaga spełnienia szeregu warunków. Istotne
jest to, aby ubiegająca się o rejestrację osoba:
10
Prace dyplomowe w Internecie
a) ukończyła 18 lat, z wyjątkiem młodocianym absolwentów,
b) kobieta nie ukończyła 60 lat, a mężczyzna 65 lat,
c) nie była właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zależnym) nieruchomości
rolnej w rozumieniu przepisów Kodeksu Cywilnego, o powierzchni użytków rolnych
przekraczającej 2 ha przeliczeniowe, lub nie podlegała ubezpieczeniu emerytalnorentowemu z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w gospodarstwie
rolnym o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 2 ha przeliczeniowe,
d) nie nabyła prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, renty
szkoleniowej albo po ustaniu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, zaprzestaniu
prowadzenia
pozarolniczej
przedemerytalnego,
działalności,
świadczenia
nie
rehabilitacyjnego,
pobierała
zasiłku
świadczenia
chorobowego,
macierzyńskiego lub wychowawczego,
e) nie była właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zależnym) gospodarstwa
stanowiącego dział specjalny produkcji rolnej w rozumieniu przepisów podatkowych,
chyba że dochód z działów specjalnych produkcji rolnej, obliczony dla ustalenia
podatku dochodowego od osób fizycznych, nie przekracza wysokości przeciętnego
dochodu
z
pracy w
indywidualnych
gospodarstwach
rolnych
z
2,0
ha
przeliczeniowych, ustalonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, na
podstawie przepisów o podatku rolnym, lub nie podlegała ubezpieczeniu emerytalnorentowemu z tytułu stałej pracy jako współmałżonek lub domownik w takim
gospodarstwie,
f) nie podjęła pozarolniczej działalności od dnia wskazanego w zgłoszeniu do ewidencji
do dnia wyrejestrowania tej działalności albo nie podlega - na podstawie odrębnych
przepisów - obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, z wyjątkiem ubezpieczenia
społecznego rolników, lub zaopatrzenia emerytalnego,
g) będąc osobą niepełnosprawną, legitymowała się stanem zdrowia pozwalającym na
podjęcie zatrudnienia co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy obowiązującego w
danym zawodzie lub służbie,
h) nie była tymczasowo aresztowaną lub nie odbywała kary pozbawienia wolności,
i) nie uzyskiwała miesięcznie dochodu w wysokości przekraczającej połowę
najniższego wynagrodzenia (z zastrzeżeniem lit. e),
11
Prace dyplomowe w Internecie
j) nie pobierała, na podstawie przepisów o pomocy społecznej, zasiłku stałego, stałego
wyrównawczego, gwarantowanego zasiłku okresowego lub renty socjalnej,
k) nie pobiera, na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych, świadczenia
pielęgnacyjnego
lub
dodatku
do zasiłku
rodzinnego z
tytułu samotnego
wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu
ustawowego okresu jego pobierania,
1.4. Mierniki bezrobocia
Podstawowym miernikiem poziomu bezrobocia jest stopa bezrobocia, określana jako
stosunek zarejestrowanych osób bezrobotnych do ilości wszystkich ludzi zdolnych do pracy.
Wskaźnik ten stosowany jest w badaniach bezrobocia rejestrowanego w urzędach pracy zgodnie
z wymogami ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu oraz w prowadzonym co
kwartał przez Główny Urząd Statystyczny badaniu aktywności ekonomicznej ludności (BAEL),
polegającym na ankietowaniu ogólnopolskiej próby gospodarstw domowych.
Stopa bezrobocia nie jest miarą precyzyjną. W różnych krajach używa się innych kryteriów,
przez co porównywanie stopy bezrobocia pomiędzy państwami jest utrudnione. Jednym ze
sposobów ograniczeń tych niedogodności jest stosowanie, np. wskaźnika liczby zatrudnionych
do ludności w wieku ekonomicznie czynnym.
1.5. Rodzaje bezrobocia
Bezrobocie jest zjawiskiem złożonym, które przedstawia się w różnorodnych formach.
Stąd też w literaturze znajdujemy szereg klasyfikacji bezrobocia, w których wyodrębnia się
wiele jego typów. J. J. Hughes i R. Perlman (Kubiak, 2005) prezentują w swojej pracy 70
sposobów klasyfikacji bezrobocia spotykanych w literaturze. Wynika to przede wszystkim z
różnych podejść analitycznych do omawianego zagadnienia. W niniejszej pracy zostaną
zaprezentowane tylko niektóre z nich.
12
Prace dyplomowe w Internecie
Do najbardziej podstawowych klasyfikacji bezrobocia należy zaliczyć tę, która
wyodrębnia bezrobocie jawne i utajone (Organiściak- Krzykowska, 2005)

bezrobocie jawne- to takie, które jest rejestrowane w urzędach pracy lub mierzone za
pomocą badania aktywności ekonomicznej ludności.

bezrobocie utajone- oznacza „niepełne zatrudnienie siły roboczej, czyli niepełne
zatrudnienie ludzi chętnych do pracy, lecz jej pozbawionych” (Glikman, Kabaj,
Muszkiet, 1997, s.130). Ten rodzaj bezrobocia dotyczy ludzi nie ujętych w statystykach
bezrobocia, którzy nie rejestrują się w urzędach pracy. Bezrobocie utajone występuje:
-
w gospodarstwach rolnych oraz w dużych zakładach pracy,
-
w postaci wcześniejszych emerytur (rent) spowodowanych brakiem możliwości
zatrudnienia ludzi w wieku przedemerytalnym w warunkach masowego
bezrobocia,
-
w formie pracy w niepełnym wymiarze czasu, spowodowanej brakiem
zatrudnienia na pełnym etacie,
-
wśród bezrobotnych zniechęconych bezskutecznym poszukiwaniem pracy.
Konsekwencją istnienia bezrobocia utajonego jest fakt, że jawne bezrobocie jest niższe
niż w rzeczywistości. Aby uzyskać całościowy obraz sytuacji na rynku pracy, należy także
analizować formy i rozmiary bezrobocia utajonego.
W literaturze pojawia się także klasyfikacja, wyodrębniająca bezrobocie dobrowolne i
przymusowe (Czarny, Czarny, Bartkowiak, Rapacki, 1998).

bezrobocie dobrowolne- występuje w sytuacji, gdy część pracowników poszukujących
pracy nie akceptuje poziomu płacy realnej, są skłonni pracować przy wyższej stawce, a
pracodawcy gotowi są ich zatrudnić oferując im stawki poniżej płacy realnej,

bezrobocie przymusowe- oznacza sytuację, w której bezrobotni nie mogą znaleźć pracy
za obowiązującą na rynku płacę. Jest to bezrobocie niezależne od zachowania
bezrobotnych. O tym, kto znajduje się w gronie przymusowo bezrobotnych decydują:
wiek, staż pracy, kwalifikacje, protekcja, itp.
13
Prace dyplomowe w Internecie
Według tradycyjnego podziału (Kotlorz, 1995) wyróżnia się cztery rodzaje bezrobocia:
koniunkturalne, strukturalne, frykcyjne oraz sezonowe. Te rodzaje bezrobocia charakteryzują
się:

koniunkturalne- bezrobocie to spowodowane jest okresowymi i na ogół przejściowymi
spadkami koniunktury gospodarczej, będącymi następstwem niedostatecznego popytu i
spadku produkcji oraz zwalnianiem części, w szczególności mniej wykwalifikowanych
pracowników. Inne nazwy tego bezrobocia to: bezrobocie kaynesowskie, cykliczne lub
bezrobocie wynikające z braku popytu. Cechą charakterystyczna tego bezrobocia jest
jego spadek (nawet do zera) w okresach wzrastającej koniunktury gospodarczej oraz
wzrost w okresach recesji i kryzysu. Trwa ono przez okres kilku tygodni lub miesięcy, aż
do chwili, gdy wzrost poziomu działalności gospodarczej doprowadzi do wzrostu
produkcji i popytu na siłę roboczą. Wynika z tego, iż długość trwania bezrobocia
koniunkturalnego zależy od czasowego przebiegu cyklu gospodarczego i jest tym samym
trudna do przewidzenia. Według A. Organiściak – Krzykowskiej (2005) najbardziej
narażeni na bezrobocie koniunkturalne są pracownicy gałęzi gospodarki produkującej
dobra trwałego użytku,

strukturalne- związane jest z procesem przemian strukturalnych w gospodarce. Wynika z
niedopasowania rozmiarów i struktury popytu gospodarki na siłę roboczą do rozmiarów i
struktury jej podaży (Kotlorz, 1995). Nierównowaga między podażą pracy a popytem na
nią może wystąpić w odniesieniu do określonych zawodów, regionów lub gałęzi
przemysłu. U podstaw bezrobocia strukturalnego leżą różne przyczyny. Jedną z nich jest
niedopasowanie rozmiarów i struktury kształcenia kadr do potrzeb gospodarki i kultury
narodowej. Innym czynnikiem jest „obumieranie” niekonkurencyjnych i nierentownych
gałęzi produkcji, Przykładem tej sytuacji może być bezrobocie dawnych pracowników
PGR, górników, pracowników przemysłu włókienniczego (Organiściak - Krzykowska,
2005). Jest to również związane z postępem technologicznym, stąd w literaturze
zachodniej można się spotkać z określeniem tego typu bezrobocia jako technologicznego,
akcentującego wpływ postępu technicznego, jako źródło jego powstania. Bezrobocie
strukturalne może być również wywołane przez procesy demograficzne, takie jak wyż
demograficzny czy migracje, powodujące zmiany w podaży zasobów ludzkich. Kolejną
przyczyną tego typu bezrobocia może być ogólny niedorozwój gospodarczy oraz
14
Prace dyplomowe w Internecie
niemożność stworzenia niezbędnej liczby stanowisk pracy. Jest to najbardziej
niebezpieczny rodzaj bezrobocia z uwagi na jego masowy i długotrwały charakter,
bowiem jego likwidacja wymaga zmiany zawodu, wykształcenia czy miejsca
zamieszkania. Może trwać latami, wywołując wiele szkód społecznych i ekonomicznych,

frykcyjne- określane również mianem przejściowego lub fluktuacyjnego, uważane jest za
nieuniknione, a zarazem naturalne dla gospodarki rynkowej, w której struktura siły
roboczej oraz liczba oferowanych miejsc pracy nieustannie się zmieniają. Obejmuje tę
grupę osób, która ze względu na stan zdrowia fizycznego i psychicznego nie może
znaleźć odpowiedniej dla siebie pracy. Do tej kategorii zalicza się także tych
pracowników, którzy przejściowo nie mogą znaleźć pracy ze względu na zmianę zawodu
(Nasiłkowski, 1995) Bezrobocie frykcyjne wiąże się z naturalnym procesem
przemieszczania się ludzi na rynku pracy. W dynamicznie rozwijającej się gospodarce
często pojawiają się niedopasowania między wolnymi miejscami pracy a poszukującymi
jej, gdyż stale zachodzą procesy tworzenia i likwidacji miejsc pracy, napływu i odpływu
siły roboczej z rynku pracy oraz zmiany miejsc pracy przez pracowników. W rezultacie
tych procesów zawsze występuje pewna liczba wolnych miejsc pracy i osób
bezrobotnych, gdyż informacje posiadane przez pracodawców i pracowników są
niedoskonałe i musi upłynąć pewien czas, zanim bezrobotni znajdą „czekające” na nich
miejsca pracy. Bezrobocie frykcyjne ma charakter dobrowolny, tzn. decyzje o zwolnieniu
się z pracy w celu znalezienia innego zajęcia podejmują sami pracownicy, a czas
poszukiwania pracy jest stosunkowo krótki (nie przekracza trzech miesięcy). O
występowaniu bezrobocia frykcyjnego świadczy przewaga osób pozostających bez pracy
krócej niż 3 miesiące. Bezrobocie frykcyjne jest objawem normalnego funkcjonowania
rynku pracy, stanowi element dynamicznie rozwijającej się gospodarki (Sadowski, Wach,
2003). Uznaje się, iż umiarkowany poziom bezrobocia frykcyjnego (2-3% ogółu ludności
aktywnej zawodowo) jest wręcz pożądany dla zachowania elastyczności rynku pracy,
hamowania nadmiernego wzrostu płac i umacniania dyscypliny pracy (Pisz, 1999),

sezonowe - najczęściej związane jest z następstwem pór roku. Zmiany te silnie wpływają
bowiem na wielkość zgłaszanego popytu na pracę w takich działach gospodarki, jak
budownictwo czy turystyka. Po stronie podaży głównym czynnikiem wzrostu bezrobocia
sezonowego jest napływ uczniów, studentów i absolwentów na rynek pracy w okresie
15
Prace dyplomowe w Internecie
wakacji. Na poziom tego bezrobocia wpływ ma również to, czy prace sezonowe
zazębiają się ze sobą oraz jak łatwo ludzie mogą przechodzić z jednej do drugiej pracy
sezonowej (Kaźmierczak, 1995).
Niezmiernie ważną cechą bezrobocia, która stanowi podstawę określania charakteru tego
zjawiska oraz oceny szans różnych kategorii bezrobotnych na rynku pracy, jest czas
pozostawania bez pracy. Biorąc pod uwagę to kryterium, na rynku pracy wyróżnia się na ogół
cztery typy bezrobocia (Pisz ,1999):
 krótkookresowe - do 3 miesięcy bez zatrudnienia,

średniookresowe - od 3 do 6 miesięcy bez zatrudnienia,
 długookresowe - dotyczy osób, które pozostają bez pracy od 6 do 12 miesięcy.
Bezrobocie to może się przekształcić w bezrobocie długotrwałe, bowiem im dłuższa
przerwa w pracy, tym mniejsze szanse na jej ponowne uzyskanie. Rosnące wymagania
pracodawców, zmiany technik i organizacji pracy, konieczność uzupełniania kwalifikacji
lub w ogóle zmiany zawodu, nie sprzyjają skracaniu okresu pozostawania bez pracy. Im
dłużej ktoś pozostaje bez pracy, tym mniej staje się interesujący dla ewentualnych
pracodawców, ponieważ jego wiadomości i doświadczenia ulegają dezaktualizacji.
Dlatego też bardzo istotnym elementem są aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu,
inicjowane i realizowane przez urzędy pracy na rzecz osób pozostających bez pracy w
długim okresie (Sadowski, Wach, 2003),

długotrwałe - bezrobocie trwające dłużej niż 12 miesięcy. Spowodowane jest podobnymi
przyczynami co bezrobocie długookresowe. Często przynosi izolację społeczną oraz
wpływa na zmiany w psychice bezrobotnych. Przyczynia się również do zagrożenia
patologią społeczną, zmniejszenia szanse na znalezienie nowej pracy i tym samym
ogranicza możliwość jednostki oraz jej rodziny, w zakresie wydostania się z ich
materialnego i społecznego położenia. Długotrwale bezrobotni stają się często klientami
opieki społecznej, co dodatkowo wzmaga poczucie degradacji społecznej oraz
materialnej.
16
Prace dyplomowe w Internecie
Biorąc pod uwagę kryteria demograficzne (wiek, płeć) i społeczno - zawodowe
(wykształcenie, zawód) wyróżnia się bezrobocie w ramach różnych kategorii społecznych, a
mianowicie (Pisz, 1999):

bezrobocie kobiet i mężczyzn,

bezrobocie młodzieży, w tym absolwentów,

bezrobocie robotników wykwalifikowanych i niewykwalifikowanych,

bezrobocie poszczególnych kategorii zawodowych (nauczycieli, ekonomistów, rolników,
kucharzy, sprzedawców, itp.).
Jak widać w literaturze podaje się wiele klasyfikacji bezrobocia. W praktyce, podczas
jego opisu konieczna jest każdorazowa wnikliwa analiza i ocena jego charakteru.
1.6. Przyczyny bezrobocia
We
współczesnym
świecie
bezrobocie
stało
się
najważniejszym
problemem
ekonomicznym, społecznym i politycznym. Zainteresowanie tym zjawiskiem wynika głównie z
faktu, iż w całym okresie 1990 - 2005 osiąga ono wysoki poziom. Wzrost bezrobocia w Polsce
był niezwykle szybki, a w dodatku dotknął społeczeństwo zupełnie do tego nieprzygotowane.
Szczególną datą w historii polskiego bezrobocia jest rok 1990, związany z zapoczątkowaniem
głębokich przemian ustrojowych i gospodarczych kraju. Do końca lat 80-tych XX wieku
oficjalnym problemem rynku pracy były raczej niewykorzystane miejsca pracy i niedobór
pracowników. Wprowadzenie w Polsce zasad gospodarki rynkowej poskutkowało wystąpieniem
znacznych problemów na rynku pracy, przejawiających się w postaci bezrobocia (OrganiściakKrzykowska, 2005).
Jest wiele czynników, które przyczyniły się do szybkiego narastania bezrobocia w Polsce
po 1990 roku, m.in. ujawnienie części ukrytego bezrobocia, które narastało we wcześniejszych
latach (głownie w latach 80-tych XX wieku). Spowodowane to zostało narastającą koniecznością
liczenia i uwzględniania w wyborach ekonomicznych dokonywanych przez firmy kosztów
użycia wszystkich czynników wytwórczych, w tym pracy.
17
Prace dyplomowe w Internecie
W. Ratyński (2003) przyjmuje za główną przyczynę bezrobocia w Polsce, głęboki spadek
produkcji w sektorze publicznym. Wprawdzie równocześnie wzrosła aktywność w sektorze
prywatnym, ale nie rekompensowało to spadku produkcji w sektorze państwowym. Statystyki
podają, że w latach 1990- 1991 spadek PKB przekroczył 18%. Przyczynami tego zjawiska było:

obniżenie popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego,

ograniczenie produkcji nierentownej,

szybka i daleko posunięta liberalizacja gospodarcza, a zwłaszcza związane z nią otwarcie
gospodarki,

załamanie eksportu spowodowane rozpadem tradycyjnych rynków zbytu w ramach Rady
Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG),

błędy w polityce gospodarczej.
Analizując przyczyny bezrobocia w Polsce należy stwierdzić, iż obok spadku produkcji
w sektorze publicznym, istotne znaczenie miała także liberalizacja handlu zagranicznego, tzn.
likwidacja barier dla importu oraz wymienialność złotówki, która ułatwiała handel zagraniczny.
W kolejnych latach na wyniki w handlu zagranicznym wpływał zbyt wysoki kurs złotego, który
utrudniał eksport, a ułatwiał import. Liberalizacja życia gospodarczego niosła za sobą skutki w
postaci łamania struktur monopolistycznych i konkurencji rynku światowego, musiała
doprowadzić do spadku produkcji zacofanej technicznie oraz mniej atrakcyjnej w porównaniu z
produkcją zagraniczną. Polskie przedsiębiorstwa nie były w stanie sprostać konkurencji
zagranicznej zarówno na rynku krajowym, jak i w eksporcie. Tak więc zła struktura gospodarki i
jej zacofanie techniczne są ważnymi czynnikami spadku produkcji i wzrostu bezrobocia.
Istotnym zjawiskiem przyczyniającym się do powstania bezrobocia stał się ponadto
nadmierny wzrost importu w stosunku do eksportu (Kabaj, 2000). Obniżenie produkcji było
podyktowane wieloma czynnikami, m.in.: trudnościami w sprzedaży produkowanych dóbr,
charakteryzujących się niską jakością, wysokimi kosztami produkcji, niskim poziomem
technologii wykorzystywanej w produkcji dóbr, otwarciem granic na import towarów z
zagranicy, upadkiem wielu gałęzi przemysłu (np. włókienniczego, elektrotechnicznego itp.).
Jedną z najpoważniejszych przyczyn ograniczania produkcji był spadek eksportu do krajów
należących do RWPG. Konsekwencją tego był w spadek popytu na pracę, wyrażający się nie
tylko w ograniczaniu zatrudnienia, ale także w masowych zwolnieniach, w upadających
przedsiębiorstwach.
18
Prace dyplomowe w Internecie
Wśród przyczyn recesji gospodarczej w Polsce na szczególną uwagę zasługują błędy w
realizowanej, głownie w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych, polityce gospodarczej.
Stanowią one jeden z najważniejszych zespołów przyczyn recesji gospodarczej. Wskazuje się tu
na dwa główne problemy: radykalność zmian i błędy w zarządzaniu sektorem państwowym.
Podstawą tej polityki były elementy programu gospodarczego zwanego planem Balcerowicza
(stabilizacja, deregulacja, liberalizacja i prywatyzacja). 1 stycznia 1990r. wszedł w życie
program stabilizacyjny, a jego celami strategicznymi były stabilizacja gospodarcza oraz
przekształcenie gospodarki centralnie planowanej w gospodarkę rynkową. Niestety w realizacji
tych celów popełniono wiele błędów. Za najważniejsze uważa się błędy w zarządzaniu sektorem
państwowym. Finansowe ograniczenie nałożone na sektor państwowy były zbyt ostre i wpłynęły
na spadek produkcji na znaczną skalę, stając się źródłem wzrostu bezrobocia. Przywracanie
równowagi budżetowej następowało głównie przez drastyczne ograniczenie wydatków i
zwolnień podatkowych. Wywołało to, szczególnie w pierwszym okresie realizacji programu
stabilizacyjnego, silną inflację korekcyjną. Nastąpił znaczny spadek dochodów realnych
ludności, natomiast stopa procentowa została radykalnie podniesiona. Zablokowanie wzrostu
zatrudnienia i płac, wzrost cen zaopatrzeniowych, spowodowały głęboki regres w działalności
inwestycyjnej i produkcji.
Do powstania nadwyżki wolnej siły roboczej poszukującej pracy przyczynia się również
szereg czynników wpływających na zwiększenie podaży pracy, np.: wysoki przyrost
demograficzny, wzrost poziomu przygotowania zawodowego społeczeństwa, ogólnie niski
poziom życia czy prowadzona przez państwo polityka społeczno-gospodarcza (w tym zwłaszcza
polityka płac, świadczeń socjalnych, ubezpieczeń społecznych).
Jedną z przyczyn wysokiego bezrobocia w Polsce, zwłaszcza w niektórych regionach,
jest mała ruchliwość przestrzenna ludności. Mieszkańcy naszego kraju rzadko zmieniają miejsce
zamieszkania. Oznacza to, iż bezrobotni szukają miejsca pracy w miejscowości zamieszkania lub
w najbliższej okolicy, tracąc w ten sposób okazję znalezienia jej w innym miejscu. Takie
zachowania powodują duże różnice w stopie bezrobocia pomiędzy regionami kraju - najniższa
występuje w dużych miastach. Przyczyną małej ruchliwości są przede wszystkim trudności
mieszkaniowe w tych miejscach, gdzie panuje stosunkowo dobra sytuacja na rynku pracy, czyli
w dużych miastach, np. w Warszawie.
19
Prace dyplomowe w Internecie
Mówiąc
o
przyczynach
bezrobocia
należy
zwrócić
także
uwagę
na
ich
makroekonomiczny aspekt. Z tego punktu widzenia można je podzielić na dwie grupy. Należą
do nich ( Organiściak – Krzykowska, 2005):

czynniki płacowe,

czynniki pozapłacowe.
Odnosząc się do pierwszych można stwierdzić, iż bezrobocie jest rezultatem
wygórowanych postulatów płacowych, braku zgody związków zawodowych na obniżenie płac
oraz skutkiem istnienia zasiłków dla bezrobotnych, sprzyjających dłuższemu pozostawaniu bez
pracy.
Do czynników pozapłacowych ograniczających popyt na pracę można zaliczyć, m.in.:
 zmiany technologiczne - polegały one na wprowadzaniu nowoczesnych maszyn i
urządzeń, które zastępowały pracę ludzi. Wynikało to z chęci zmniejszenia kosztów
produkcji, z dążenia do łatwiejszego zarządzania, a czasami również z potrzeby poprawy
jakości produkcji, gdyż nowoczesne maszyny potrafią być bardziej precyzyjne niż
wyposażony w tradycyjne narzędzia człowiek. Zmiany technologiczne i organizacyjne
powodowały zwiększenie się wydajności pracy, co z kolei prowadziło do spadku
zapotrzebowania na pracowników, nawet w sytuacji dobrej koniunktury i wzrostu
produkcji.

restrukturyzację gospodarki, prowadzącą do przyspieszonego rozwoju nowoczesnych
gałęzi i branż produkcji (np. przemysłu elektronicznego, lotniczego, samochodowego), w
których postęp techniczny jest najszybszy,

niedostatek środków finansowych, przekładający się na brak popytu na towary i
wymuszający ograniczenia produkcji.
Bezrobocie w Polsce utrzymuje się na stosunkowo wysokim poziomie. Biorąc pod uwagę
skalę analizowanego zjawiska, można wyciągnąć wniosek, iż bezrobocie nie jest zjawiskiem
krótkotrwałym i przejściowym, który jest wywołany jedynie procesem zmiany systemu
gospodarczego. Przyczyny bezrobocia są bowiem zjawiskiem niezwykle złożonym. W
niniejszym podrozdziale starano się przedstawić jedynie te, które wydają się należeć do
najistotniejszych, wpływających na powstanie, poziom i strukturę bezrobocia w naszym kraju.
1.7. Skutki bezrobocia
20
Prace dyplomowe w Internecie
Bezrobocie jest jednym z najistotniejszych problemów gospodarki narodowej. Wywołuje
ono wiele negatywnych skutków. Analiza następstw bezrobocia pozwala wyróżnić ekonomiczne,
psychospołeczne oraz polityczne skutki tego zjawiska (Unolt, 1999). Bezrobocie oznacza
marnotrawstwo ograniczonego zasobu gospodarczego, jakim są zasoby pracy, jednak ich
szczegółowa analiza prowadzi do wniosku, iż ocena skutków bezrobocia zależy przede
wszystkim od długości okresu pozostawania bez pracy. Dlatego też należy odróżnić pozytywne
skutki bezrobocia frykcyjnego, który z natury ma charakter krótkotrwały, od negatywnych
skutków bezrobocia długookresowego.
Bezrobocie frykcyjne jest rezultatem swobody wyboru pracy i związanej z tym zmiany
zakładu pracy. Bezrobocie to jest cechą każdej rozwijającej się gospodarki. Utrzymuje się
obecnie w granicach 5-7% zasobów pracy, co nie narusza równowagi na rynku pracy, a zatem
odpowiada stanowi pełnego, ale nie nadmiernego zatrudnienia. Stan taki należy uznać za
optymalny, zarówno ze względów ekonomicznych, jak i psychospołecznych. Do pozytywnych
skutków ekonomicznych bezrobocia frykcyjnego należy zaliczyć przede wszystkim to, że:

pewna nadwyżka wolnej siły roboczej warunkuje procesy inwestycji i restrukturyzacji
gospodarki, które wymagają realokacji zasobów pracy pod względem kwalifikacyjnozawodowym i przestrzennym,

zwalnianie z pracy ludzi do niej nieprzydatnych przyczynia się do redukcji kosztów
zatrudnienia, a przez to jej racjonalizacji i eliminacji tzw. bezrobocia ukrytego.
Niewątpliwie redukcja zatrudnienia wpływa pozytywnie na wydajność i efektywność
pracy oraz na wzrost morale pozostałych pracowników.
Z kolei pozytywne psychospołeczne skutki bezrobocia frykcyjnego polegają na tym, że:

wyzwala ono konkurencję między poszukującymi pracy, zwłaszcza gdy chodzi o
atrakcyjne i dobrze płatne miejsca pracy, pobudzając ich do większej dbałości o wybór
zawodu i podnoszenie kwalifikacji,

redukuje patologiczne formy fluktuacji zatrudnionych i osłabia niezdrową konkurencję
płacową zakładów pracy, które starają się pozyskać pracowników, oferując im
nieproporcjonalnie wysokie zarobki,
21
Prace dyplomowe w Internecie

podnosi poszanowanie i dyscyplinę pracy wzmacniając etos pracy i kształtowanie się
prawidłowych postaw wobec pracy.
W przeciwieństwie do frykcyjnego, bezrobocie długookresowe, które w przeważającym
stopniu wywołuje skutki negatywne, trzeba uznać za zjawisko patologiczne, świadczące o
ułomności całego systemu gospodarczego. Pozbawia ono człowieka możliwości zaspokojenia
jednej z głównej jego potrzeb, to znaczy potrzeby pracy, uniemożliwiając realizację
podstawowych funkcji zatrudnienia i stając się źródłem szeregu strat ekonomicznych i
psychospołecznych. Rozpatrując negatywne ekonomiczne skutki bezrobocia długookresowego,
należy zaliczyć do nich w szczególności:

niewykorzystanie potencjału pracy jako czynnika wzrostu gospodarczego,

obniżenie materialnego poziomu życia, a niekiedy nawet zagrożenie egzystencji
jednostek i rodzin,

wzrost wydatków budżetowych w związku z przeznaczeniem ich części na zasiłki dla
bezrobotnych i świadczenia socjalne oraz przeciwdziałanie bezrobociu,

emigrację wysoko wykształconych kadr, zwłaszcza ludzi młodych, którzy nie mogą
znaleźć pracy w kraju.
Obok strat ekonomicznych, bezrobocie długookresowe pociąga za sobą również wiele
negatywnych skutków psychospołecznych, a mianowicie:

obciążenia (stresy) związane z degradacją pozycji społecznej, prowadzące do osłabienia
więzi społecznych, do izolacji od środowiska i wzrostu konfliktów z otoczeniem oraz
rodzinnych (spadek autorytetu w rodzinie, kłopoty wychowawcze, rozwody), a także do
utraty tożsamości,

zmiany w sferze psychicznej człowieka (skłonność do samobójstwa),

załamanie się struktury czasu. Gdy rozkład zajęć nie jest wyznaczony godzinami pracy,
występują trudności z organizowaniem i wykorzystaniem czasu. Pewnym jednostkom
bezrobocie dostarcza upragnionej możliwości rozwijania własnych zainteresowań i
związanej z nimi działalności, lecz są to wyjątki. Regułą jest obsesyjne zaabsorbowanie
problemem czasu, jego ilością, niemożnością wykorzystania, poczuciem, że czas zabija.
Ma to konsekwencje w emocjach i zachowaniach, wywołuje zniechęcenie, a nawet
spowolnienie ruchów (Reszke, 1995),
22
Prace dyplomowe w Internecie

patologię społeczną, przejawiającą się w postaci alkoholizmu, narkomanii, rożnych
form przestępczości. Szczególnie groźne są przejawy tej patologii wśród młodzieży
dotkniętej bezrobociem chronicznym, gdyż niemożność uzyskania normalnej pracy
skłania młodych ludzi do poszukiwania nielegalnych, często przestępczych źródeł
łatwych dochodów, a ostatecznie prowadzi do całkowitego wyobcowania się tej grupy
społecznej, stanowiąc poważne zagrożenie dla przyszłości naszego kraju,

pogarszanie samopoczucia psychicznego, zwiększa bowiem niepokój o przyszłość,
rozdrażnienie, poczucie bezradności oraz obniża samoocenę.
Wszystkie ujemne następstwa długotrwałego bezrobocia rodzą istotne konsekwencje
polityczne. Normalnym ich przejawem w państwach demokratycznych jest stosunek ludności do
istniejących partii politycznych i prezentowanych przez nie programów, spektakularnym
wyrazem nastrojów ludności są zaś wyniki wyborów do władz krajowych czy samorządowych.
W skrajnych przypadkach utrzymujące się masowe bezrobocie może być przyczyną różnego
rodzaju niepokojów społecznych, jak strajki prowadzone na wielką skalę, demonstracje,
rozruchy. Niepokoje te, stanowiące zagrożenie dla stabilizacji politycznej kraju, są szczególnie
niepożądane z okresie transformacji systemu gospodarczego, gdyż mogą zahamować, a nawet
odwrócić proces dokonujących się przemian ustrojowych (Unolt, 1999).
Podsumowując przedstawioną systematykę pozytywnych i negatywnych skutków
bezrobocia, należy podkreślić, iż ma ona do pewnego stopnia charakter umowny, ponieważ w
praktyce skutki te nakładają się na siebie, tworząc trudne do rozdzielenia układy. Przytoczone
skutki bezrobocia dowodzą także, iż jest ono jedną z największych klęsk społecznych,
ekonomicznych i politycznych współczesności i stwarza niebezpieczeństwa, które niełatwo
przewidzieć.
ROZDZIAŁ II
ANALIZA ROZMIARÓW I STRUKTURY BEZROBOCIA W POLSCE W LATACH
23
Prace dyplomowe w Internecie
1990-2005
2.1. Wielkość i dynamika bezrobocia
Przed rokiem 1990 zjawisko jawnego bezrobocia na skalę krajową było w Polsce
nieznane. Nie wykluczało to jednak okresowych wahań na lokalnych rynkach pracy w postaci
występowania pewnych nadwyżek podaży pracy nad zapotrzebowaniem, jednak miały one
charakter krótkotrwały i niechroniczny. I tak J. Unolt (1999) uważa, iż wiązały się one głównie z
ruchem pracowników, sezonowością zatrudnienia i zmianami w technice wytwarzania.
Bezrobocie w naszym kraju jest zjawiskiem związanym z przemianami ustrojowymi
przełomu lat 80 - tych i 90 – tych (Organiściak – Krzykowska, 2005). Według A.
Kurzynowskiego (2001), w literaturze przedmiotu problem bezrobocia w Polsce poruszany jest z
uwzględnieniem 3 okresów historycznych: II Rzeczpospolitej Polskiej (1918 – 1939), Polskiej
Rzeczpospolitej Ludowej (1944 – 1989) i III Rzeczpospolitej Polskiej (od 1989 roku). Ponieważ
przedmiotem niniejszej pracy jest bezrobocie w okresie transformacji ustrojowej, analiza tego
zjawiska w Polsce dotyczyć będzie lat 1990 – 2005, czyli trzeciego z wymienionych okresów.
Szybki wzrost liczby zarejestrowanych bezrobotnych w tym okresie wynikał zarówno z
radykalnej zmiany mechanizmów gospodarczych, w tym stymulujących spadek zatrudnienia w
przedsiębiorstwach państwowych (obciążenie dywidendą i popiwkiem), jak i wprowadzenia
Ustawy o zatrudnieniu z 29 grudnia 1989 roku. Stwarzała ona możliwość pobierania zasiłku dla
bezrobotnych przez osoby, które dotychczas w ogóle nie pracowały lub pozostawały bez
pracy od bardzo dawna. Doprowadziło to do pojawienia się bezrobocia rejestrowanego na dużą
skalę.
Jak wykazują dane zawarte w tab. 1, największy przyrost bezrobocia nastąpił w dwóch
pierwszych latach transformacji gospodarki (1990 – 1991). W końcu roku 1990 zarejestrowano
1126,1 tys. osób bezrobotnych. W roku 1991 liczba ta zwiększyła się o dalsze 1029,5 tys. osób, a
w 1992 roku nastąpił przyrost o 380,3 tys. osób. Głównym źródłem szybko narastającego
bezrobocia w pierwszych latach transformacji były zwolnienia pracowników z przyczyn
dotyczących zakładów pracy. Udział zwolnień tego rodzaju w ogólnej liczbie zarejestrowanych
bezrobotnych zwiększył się z 16% w 1990 roku do 23% w 1991 roku i 24% w roku 1992. Wśród
24
Prace dyplomowe w Internecie
nowo zarejestrowanych bezrobotnych wysoki udział miały zwolnienia grupowe, stanowiące
szczególnie niepożądaną społeczną formę rozwiązania stosunku pracy przez pracodawcę.
Dostępne dane wskazują, iż w roku 1992 zwolnienia w tym trybie objęły 23% ogółu zwolnień i
dopiero w następnych latach udział ten obniżał się stopniowo do 13% w 1993 roku, 9% w 1994
roku i 5% w roku 1995 (Unolt, 1999).
Tab. 1. Poziom bezrobocia rejestrowanego w Polsce w latach 1990 – 2005
Rok
Liczba bezrobotnych
1990
1126,1
1991
2155,6
1992
2509,3
1993
2889,6
1994
2838,0
1995
2628,8
1996
2359,5
1997
1826,4
1998
1831,4
1999
2349,8
2000
2702,6
2001
3115,1
2002
3217,0
2003
3175,7
2004
2999,6
2005
2773,0
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005)
W latach 1994 – 1997 obserwuje się spadek liczby bezrobotnych, wynikający z
wynegocjowanych okresów ochronnych w restrukturyzowanych i prywatyzowanych zakładach
pracy, które zobowiązane zostały do utrzymywania przez kilka lat zatrudnienia na stałym
poziomie. Spadek liczby bezrobotnych wynikał również z obserwowanego w tym czasie
ożywienia gospodarczego i wzrostu PKB (Organiściak – Krzykowska, 2005). W dalszym
okresie, począwszy od 1998 roku, nastąpił ponowny wzrost liczby bezrobotnych. Był
on skutkiem niekorzystnej różnicy między napływem do i odpływem z bezrobocia.
Analizując zmiany poziomu bezrobocia oraz jego dynamikę, należy zwrócić uwagę, iż
wpływ na to miały także zmiany sposobu rejestrowania statystyk bezrobotnych, a także samo
definiowanie osoby bezrobotnej. W Polsce dostępne są dwa źródła informacji o bezrobociu.
Jednym są rejestry bezrobotnych, które sporządzają Rejonowe Urzędy Pracy (RUP), drugim
natomiast Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), prowadzone przez GUS.
25
Prace dyplomowe w Internecie
Każde z tych źródeł ma swoją specyfikę, która wynika między innymi z różnych kryteriów
określania osoby bezrobotnej. Wobec tego każde z tych źródeł podaje nieco inna wielkość
bezrobocia (Kubacki, 1998).
Rozmiary bezrobocia w całym okresie 1990 – 2005 zostaną przedstawione przy pomocy
danych agregowanych przez GUS. Ich analiza dotyczyć będzie okresu rozpoczynającego się w
roku 1990, bowiem od tego roku w Polsce oficjalnie rejestrowane jest bezrobocie. Z ryc. 1
doskonale widać, iż w badanym okresie stopa bezrobocia miała charakter zmienny.
Ryc. 1. Stopa bezrobocia w latach 1990 – 2005
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005)
Tendencja wzrostowa występowała w latach 1990 – 1994 oraz w latach 1999 – 2004.
Tendencja spadkowa miała miejsce w okresie 1995 – 1998. Jedną z przyczyn zmniejszania się
bezrobocia było utrzymywanie się przez kolejny rok wzrostu popytu na siłę roboczą (Kotlorz,
Zagóra – Jonszta, 1998). Nie wyjaśnia to jednak takiej skali spadku bezrobocia, gdyż w 1997
roku miał miejsce stosunkowo nieznaczny wzrost liczby pracujących w gospodarce narodowej –
zaledwie o 85 tys., tj. o 0,6%, uwzględniając stan w końcu roku, przy wzroście liczby ludności w
wieku produkcyjnym o około 185 tys. Prawdopodobnie duża część wyłączonych z ewidencji
bezrobotnych podjęła pracą w działalności nierejestrowanej.
Szczególną rolę w ograniczaniu bezrobocia w 1997 toku odegrało dalsze doskonalenie
rozwiązań systemowych dotyczących bezrobocia i rynku pracy, w tym zwłaszcza nowelizacja
przepisów uprawniających do pobierania zasiłków dla bezrobotnych. Wydłużono okres
26
Prace dyplomowe w Internecie
aktywności zawodowej uprawniającej do zasiłku z 12 do 18 miesięcy, co ograniczyło dostępność
do tego świadczenia. Istotny wpływ na obniżenie poziomu bezrobocia w roku 1997 miało to, iż
zróżnicowany został (do 6, 12 lub 18 miesięcy) okres pobierania zasiłku w zależności od stopy
bezrobocia na lokalnym rynku pracy. Miało to korzystne znaczenie dla bezrobotnych
zamieszkujących rejony, które charakteryzowały się bezrobociem strukturalnym. Wprowadzono
także korzystniejsze od zwykłych zasiłków świadczenia i zasiłki przedemerytalne dla
najstarszych bezrobotnych. Osoby, które z nich skorzystały przestawały być bezrobotnymi
(Kotlorz, Zagóra – Jonszta, 1998).
Istotne znaczenie dla zdiagnozowania sytuacji na rynku pracy ma ocena płynności
bezrobocia, a więc analiza napływu do i odpływu z bezrobocia. Pozwala ona bowiem
wnioskować o elastyczności rynku pracy (ryc. 2).
Ryc. 2. Napływ i odpływ bezrobocia w Polsce w latach 1992 - 2004
6000
5000
w tys.
4000
3000
2000
1000
0
19
92
19
93
19
94
19
95
19
96
19
97
19
98
19
99
20
00
20
01
20
02
20
03
20
04
lata
odpływ
napływ
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak - Krzykowska (2005)
Polska jest krajem o stosunkowo niskim napływie i jednocześnie bardzo niskim odpływie
z bezrobocia. Z ryc. 2 doskonale widać, iż wykresy przedstawiające odpływ jak i napływ do
bezrobocia są do siebie podobne, przy czym należy zauważyć, iż napływ do bezrobocia osiąga
dużo wyższe wartości oraz charakteryzuje się większą dynamiką.
27
Prace dyplomowe w Internecie
W przekroju poszczególnych kwartałów zmiany sytuacji na rynku pracy miały charakter
dość regularny (ryc. 3). Można zaobserwować zjawisko sezonowości, polegające na wzmożeniu
rejestracji w pewnych okresach. Niezależnie od wpływu zmieniających się zasad przyznawania
statusu bezrobotnego, w II kwartale każdego roku występował przeważnie spadek liczby
zarejestrowanych bezrobotnych, natomiast w III kwartale dość wyraźny wzrost. Uważa się, iż
pierwsza zmiana jest związana z ożywieniem działalności gospodarczej, zwłaszcza w
budownictwie i rolnictwie. Wpływ na taką sytuację ma także rozpoczynający się sezon
turystyczny. Natomiast wzrost bezrobocia w III kwartale wynika z dopływu na rynek pracy
kilkutysięcznej rzeszy absolwentów zasadniczych i średnich szkół zawodowych (Unolt, 1999).
Kończy
się
również
sezon
w
rolnictwie
oraz
budownictwie.
Zwiększenie
liczby
zarejestrowanych bezrobotnych można także zauważyć w miesiącach kończących rok, kiedy do
ewidencji trafiały osoby, które traciły zatrudnienie z końcem roku.
W niektórych regionach występuje brak sezonowości bezrobocia, który jest
spowodowany dwoma czynnikami:

czynnikiem demograficznym - tzn. relatywnie niewielkimi wielkościowo przyrostami
absolwentów na rynku pracy. Sytuacja taka ma miejsce w miejscowościach o charakterze
rolniczym, bądź słabo rozwijających się demograficznie i nie wywierających istotnego
wpływu na zmienność dynamiki wzrostu bezrobocia na danym obszarze;

czynnikiem ekonomicznym – w dużych ośrodkach miejskich, gdzie nie stwierdzono
sezonowości bezrobocia. Zasilanie rynku pracy przez absolwentów przebiega na tyle
bezproblemowo, iż nie powoduje ono zasadniczych wahań dynamiki wzrostu liczby
bezrobotnych (Runge, 1996).
2.2. Struktura bezrobocia
28
Prace dyplomowe w Internecie
Sytuację na rynku pracy charakteryzuje nie tylko poziom, ale również struktura
bezrobocia. Jest to wyrażony w procentach stosunek poszczególnych grup bezrobotnych
wyróżnionych według różnych cech do całej zbiorowości bezrobotnych (Sadowski, Wach,
2003). Dostępne dane statystyczne umożliwiają dokonanie charakterystyki struktury bezrobocia
ze względu na :

cechy demograficzne bezrobotnych – płeć i wiek,

kwalifikacje bezrobotnych, wyrażone poziomem wykształcenia,

czas pozostawania bez pracy,

przeszłość zawodową: staż, zawód, rodzaj działalności zakładu pracy,

jednostki terytorialne (np. region, województwo, powiat).
Strukturę bezrobocia można analizować według każdej z wymienionych cech oddzielnie
lub też kojarzyć cechy ze sobą i badać strukturę ze względu na dwie cechy rozpatrywane łącznie.
2.2.1. Struktura bezrobocia według płci
Struktura bezrobotnych według płci jest podstawowym wyróżnikiem demograficznym
wszelkich zbiorowości ludzkich. Wykazuje ona, iż wśród osób pozostających bez pracy
przeważają kobiety (Unolt, 1999). Ich sytuacja na rynku pracy jest znacznie trudniejsza, gdyż
mają one mniejsze szanse na zatrudnienie. Na początku roku 1990, kiedy w Polsce pojawiło się
zjawisko bezrobocia, wśród zarejestrowanych bezrobotnych przeważali mężczyźni. Różnica ta
była jednak niewielka i sytuacja szybko uległa zmianie, już od września 1990 roku kobiety
zaczęły stanowić większość, a ich udział w ogólnej liczbie zarejestrowanych bezrobotnych
powoli wzrastał. Taka sytuacja utrzymała się w całym badanym okresie, chociaż w
poszczególnych latach można zauważyć pewne wahania, świadczące o zwiększaniu się lub
zmniejszaniu różnicy pomiędzy liczbą bezrobotnych kobiet i mężczyzn. Doskonale zjawisko to
ilustruje ryc. 4 oraz dane zawarte w tabeli 2.
Tab. 2. Liczba bezrobotnych w Polsce według płci w latach 1990 – 2005 (stan na koniec roku)
(w tys.)
29
Prace dyplomowe w Internecie
Ogółem
Mężczyźni
Kobiety
1990
1126,1
522,4
573,7
1991
2155,6
1021,5
1134,1
1992
2509,3
1170,5
1338,8
1993
2889,6
1382,3
1507,3
1994
2838,0
1343,0
1495,0
1995
2628,8
1180,2
1448,6
1996
2359,5
983,9
1375,6
1997
1826,4
722,2
1103,2
1998
1831,4
760,0
1071,3
1999
2349,8
1042,5
1007,3
2000
2702,6
1211,0
1491,6
2001
3115,1
1473,0
1642,1
2002
3217,0
1571,2
1645,8
2003
3175,7
1541,0
1634,7
2004
2999,6
1431,1
1568,5
2005
2773,0
1286,6
1486,4
Lata
Źródło: www.mps.gov.pl
W analizowanym okresie sytuacja kobiet na rynku pracy była gorsza niż sytuacja
mężczyzn. Wynikało to z faktu, iż znacznie łatwiej traciły one pracę oraz miały większe
trudności ze znalezieniem ponownego zatrudnienia. Kobiety były bardziej zagrożone
bezrobociem już od początku okresu transformacji. Z ryc. 4 przedstawiającego udział
bezrobotnych kobiet w ogólnej liczbie bezrobotnych widać, iż najbardziej znaczące różnice
pomiędzy wysokością bezrobocia wśród kobiet i mężczyzn wystąpiły w roku 1997 – aż 60,4%
bezrobotnych stanowiły kobiety. Wysoki odsetek bezrobotnych kobiet wystąpił także w latach
1996 i 1998 i wynosił on odpowiednio 58,3% oraz 58,5%.
W całym okresie lat 1990 – 2004, średni odsetek kobiet mających status osoby bezrobotnej
wynosił ponad 54%.
30
Prace dyplomowe w Internecie
Ryc. 4. Struktura bezrobocia według płci w latach 1990 – 2005
70
60
50
w%
40
30
20
10
0
lata
mężczyźni
kobiety
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005)
Problem znaczących różnic w strukturze bezrobocia według płci poruszany jest
w literaturze przedmiotu (Kurzynowski, 2001). Wskazuje się w niej na specyfikę przebiegu
karier zawodowych kobiet związaną z macierzyństwem, a także dyskryminacją na rynku
pracy. Kobiety mimo dobrego wykształcenia napotykają na liczne bariery na rynku pracy,
zwłaszcza przy zmniejszaniu się zatrudnienia w sektorze publicznym. Na pewne złagodzenie
sytuacji może wpłynąć rozwój sektora usług, w którym kobiety zwykle odnajdują się łatwiej, niż
np. w przemyśle, zwłaszcza w przemyśle wysokiej techniki (Organiściak- Krzykowska, 2005).
Większe zagrożenie kobiet, związane z brakiem pracy zostało spowodowane przede wszystkim
upadkiem gałęzi przemysłu zatrudniających głównie kobiety (odzieżowy, włókienniczy, rolno –
spożywczy), reformą oświaty, służby zdrowia i administracji, jak również niechęcią
pracodawców do zatrudniania kobiet ze względu na ich uprawnienia socjalne związane z
macierzyństwem (Szyłko – Skoczny, 2004).
31
Prace dyplomowe w Internecie
Na zakończenie powyższej analizy należy stwierdzić, iż bezrobocie wśród kobiet,
z uwagi na jego skalę i strukturę, stanowi poważny i trudny do rozwiązania problem natury
ekonomicznej i społecznej. W świetle powyższych uwag, rodzi się pytanie : jak skutecznie
przeciwdziałać bezrobociu kobiet? Pozornie odpowiedź na tak postawione pytanie jest prosta i
sprowadza się do stwierdzenia, iż poprzez wzrost gospodarczy sprzyjający wzrostowi
zatrudnienia, można skutecznie ograniczyć skalę zjawiska bezrobocia, w tym także wśród
kobiet. Realizacja tego zadania jest jednak niezwykle trudna, a w krótkim okresie czasu nawet
niemożliwa, z uwagi na liczne niekorzystne uwarunkowania wzrostu gospodarczego w procesie
transformacji systemowej (zadłużenie zagraniczne, brak kapitału, itp.).
2.2.2. Struktura bezrobocia według wieku
Równie ważną cechą demograficzną rozróżniającą bezrobotnych jest wiek. Analiza
bezrobocia prowadzona z punktu widzenia wieku bezrobotnych uświadamia, iż dotyka ono
głównie osoby młode. Potwierdzają to również dane zawarte w tabeli 3. Wynika z nich, iż przez
cały badany okres ponad 50% udziału wśród bezrobotnych stanowiły osoby do 34 roku życia.
Jednak widać wyraźnie tendencję malejącą, gdyż o ile w 1992 roku udział tej grupy wynosił
64,3% to w roku 2005 już tylko 50,7%. Widoczne jest jednocześnie przesunięcie w grupie
wiekowej o najwyższym udziale bezrobotnych. W 1992 roku był to przedział do 24 lat, podczas
gdy w 2005 roku już następna grupa wiekowa, tj. 25 – 34 lata. Materiał ten wskazuje także, że
największy wzrost zagrożenia bezrobociem dotyczy osób w wieku 45 – 54 lat (wzrost udziału tej
grupy wiekowej z 9,2% do 23,8%). W całym okresie najmniejszy odsetek stanowiły osoby, które
ukończyły 55 lat.
Znaczący odsetek osób młodych w tej strukturze jest zjawiskiem szczególnie groźnym,
gdyż dotyczy uczestników rynku pracy w najlepszym wieku potencjalnej aktywności zawodowej
i możliwości twórczych tych osób (Kryńska, 1999). Przymusowa bezczynność u progu
aktywności zawodowej uniemożliwia prawidłowy rozwój społeczny i start w dorosłe życie. Brak
środków do życia, nie spełnione aspiracje życiowe powodują, iż bezrobotna młodzież jest
szczególnie narażona na zjawiska patologii społecznej (Kotlorz, Zagóra – Jonszta, 1998).
32
Prace dyplomowe w Internecie
Wiek nie jest jednak jedyną cechą związaną z tym problemem. Z wiekiem bowiem
skorelowane są cechy, które w sposób istotny wpływają na sytuację ludzi młodych na rynku
pracy. Można wskazać takie, które stanowią barierę w zatrudnieniu i takie, które je stymulują.
Tab. 3. Liczba i struktura bezrobotnych według wieku w Polsce w latach 1992 – 2005
(stan na koniec roku)
Ogółem
Lata
Do 24 lat
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2509,3
2889,6
2838,0
2628,8
2359,5
1826,4
1831,4
2349,8
2702,6
3115,1
3217,0
3175,6
2999,6
2773,0
867,7
995,0
981,5
909,0
734,5
561,9
566,7
729,5
823,5
918,0
895,8
825,4
728,2
626,1
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
34,6
34,4
34,5
34,6
31,2
30,8
30,9
31,0
30,5
29,5
27,8
26,0
24,3
22,6
25 – 34 lata
w tys.
746,1
824,7
777,7
708,1
645,3
508,6
496,4
623,4
713,2
836,7
881,6
889,8
844,5
778,5
w%
29,7
28,5
27,4
26,9
27,3
27,8
27,1
26,5
26,4
26,9
27,4
28,0
28,2
28,1
35 – 44 lata
45 – 54 lata
55 lat
i więcej
620,3
729,1
718,3
660,5
608,6
481,3
472,1
588,0
656,5
724,4
721,2
690,4
628,5
567,0
231,6
284,2
302,4
298,0
313,5
243,0
263,9
367,7
461,9
572,4
639,3
674,3
681,9
660,2
43,6
56,6
58,1
53,2
57,6
31,7
32,2
41,1
47,5
63,6
79,1
95,7
116,5
141,2
24,7
25,2
25,3
25,1
25,8
26,4
25,8
25,0
24,3
23,3
22,4
21,8
20,9
20,4
9,2
9,8
10,7
11,3
13,3
13,3
14,4
15,6
17,1
18,4
19,9
21,2
22,7
23,8
1,7
2,0
2,1
2,0
2,4
1,7
1,8
1,8
1,8
2,0
2,5
3,0
3,9
5,1
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005)
oraz www.mps.gov.pl
Do czynników utrudniających młodym ludziom znalezienie pracy można zaliczyć
(Organiściak – Krzykowska, 2005):
33
Prace dyplomowe w Internecie

brak doświadczenia zawodowego,

skłonność ludzi młodych do zmiany miejsca pracy, co wymaga wprowadzania nowych
osób w specyfikę pracy, którą mają wykonywać, zniechęcając pracodawców tym samym
do ich zatrudniania,

podkreślany w literaturze niski poziom dyscypliny pracy, powstrzymujący pracodawców
od zatrudniania ludzi młodych,

niedostosowanie wykształcenia ludzi młodych do wymogów rynku pracy,

ewentualna przerwa w karierze zawodowej młodych mężczyzn z uwagi na służbę
wojskową,

niechęć do zatrudniania młodych kobiet związana z ich ewentualnym macierzyństwem.
Jednocześnie młodzi bezrobotni odznaczają się wieloma cechami, które mogą
stymulować ich zatrudnienie. Można do nich zaliczyć:

mobilność w przystosowaniu się do zmian środowiska pracy,

zdolność do szybkiego przyswajania wiedzy potrzebnej w określonych warunkach pracy,

relatywnie wysoki poziom wykształcenia ludzi młodych,

wyższa od przeciętnej mobilność ludzi młodych- zarówno zawodowa, edukacyjna,
a także przestrzenna.
Gdyby korzyści z zatrudniania ludzi młodych były większe niż szeroko pojęte koszty
(finansowe, organizacyjne), wiążące się z ich zatrudnieniem, prawdopodobnie zatrudnienie ludzi
młodych uległoby znacznemu ograniczeniu.
Najmniej liczną grupę w strukturze bezrobocia stanowiły osoby w wieku 55 i więcej lat.
Wynika to między innymi z możliwości wcześniejszego przejścia na emeryturę pracowników
zwalnianych z przyczyn dotyczących zakładów pracy bez względu na wiek, jeśli przepracowali
co najmniej 35 lat (kobiety) i 40 lat (mężczyźni) (Gawryszewski, 1993).
2.2.3. Bezrobocie absolwentów
Zjawiskiem bardzo niekorzystnym ze społecznego punktu widzenia był brak pracy dla
absolwentów, czyli osób, które po zakończeniu nauki w szkole nie podjęły zatrudnienia. Zgodnie
z obowiązującymi w Polsce przepisami, status absolwenta przysługuje przez okres 1 roku
34
Prace dyplomowe w Internecie
od ukończenia szkoły. Kształtowanie się zjawiska bezrobocia wśród absolwentów w Polsce
obrazuje tabela 4. W połowie lat 90-tych prawie 58% absolwentów kończących szkoły
ponadpodstawowe rejestrowało się jako osoby bezrobotne (Szyłko – Skoczny, 2004).
Najwyższy odsetek absolwentów zanotowano w 1990 roku, szczególnie w drugiej
połowie (14,6%), kiedy od marca rozpoczęli poszukiwania pracy absolwenci szkół wyższych,
średnich zawodowych, zasadniczych zawodowych i liceów ogólnokształcących z roku szkolnego
1989/1990. W końcu 1994 roku absolwenci stanowili 34,5% bezrobotnej młodzieży oraz 7,4%
ogółu bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy. W roku 1995 udział ten wzrósł
do 8,3%. Po gwałtownym wzroście w 1995 roku ponownie następowało jego obniżanie. W 2002
roku liczba bezrobotnych absolwentów wyniosła 180,7 tys. osób, co stanowiło 4,6% ogółu
bezrobotnych. Obniżenie udziału tej grupy należy wiązać z restrykcjami, wynikającymi
z uregulowań prawnych. Kolejne nowelizacje ustawy regulującej problemy rynku pracy
(a szczególnie Ustawa o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, obowiązująca od stycznia
1995 roku) nakładały na bezrobotnych restrykcje, powodujące wyłączenia z ewidencji urzędów
pracy osób, które nie potwierdzały gotowości podjęcia pracy (Męcina, 2001).
Na sytuację absolwentów istotny wpływ miały także zmiany obowiązujące od 1 marca
1996 roku. Zgodnie z nimi absolwenci pozbawieni zostali prawa do zasiłku dla bezrobotnych. W
ich miejsce wprowadzone zostały stypendia z tytułu podjęcia szkolenia, stażu u pracodawcy lub
nauki w szkole ponadpodstawowej dla dorosłych. Objęcia tymi formami aktywizacji
bezrobotnych było jednoznaczne z wyłączeniem ich z ewidencji urzędów pracy, co wpłynęło na
obniżenie zarówno liczby absolwentów, jak i ich odsetka w stosunku do ogółu osób
pozostających bez pracy. Istotny wpływ na tę sytuację ma również wydłużanie okresu nauki
ludzi młodych. Gdyby nie wzrost liczby osób podejmujących wyższe studia, bezrobocie wśród
młodzieży byłoby jeszcze większe.
Jedną z głównych przyczyn wzmożonego zainteresowania studiami (zwłaszcza
na początku i w połowie lat 90 – tych XX wieku) było, obok chęci produktywnego spędzenia
czasu i poczekania na poprawę sytuacji na rynku pracy – przekonanie o pozytywnym wpływie
wykształcenia na szanse znalezienia pracy. Opierało się ono na danych, według których
najmniejsze bezrobocie występuje wśród ludzi z wyższym wykształceniem, a największe wśród tych z najniższym, zwłaszcza z wykształceniem zawodowym. Dowodem na słuszność
tego przekonania mogą być dane dotyczące struktury bezrobotnych absolwentów według
poziomu wykształcenia, zawarte w tabeli 5.
35
Prace dyplomowe w Internecie
Tab. 4. Bezrobocie młodzieży w Polsce (w tym absolwentów) w latach 1990 - 2004
Liczba
Liczba
Liczba
Udział
Bezrobotni
bezrobotnyvch bezrobotnych bezrobotnych bezrobotnych absolwenci w
ogółem
w wieku do absolwentów do 24 lat w
ogólnej
(w mln)
24 lat (w tys.)
(w tys.)
ogólnej
liczbie
liczbie
bezrobotnych
bezrobotnych
( w %)
(w %)
1,13
164,3
14,6
1990
2,16
755,9
222,4
35,1
10,3
1991
1,51
867,7
185,3
34,6
7,4
1992
2,89
995,0
205,0
34,4
7,1
1993
2,84
981,5
210,5
34,5
7,4
1994
2,63
909,0
217,8
34,6
8,3
1995
2,36
734,5
86,0
31,2
3,6
1996
1,83
561,9
85,4
30,8
4,7
1997
1,83
566,7
110,7
30,9
7,1
1998
2,35
729,5
149,8
31,0
6,4
1999
2,70
823,5
167,9
30,5
6,2
2000
3,12
918,0
102,3
29,5
5,8
2001
3,11
891,6
142,7
28,6
4,6
2002*
3,07
823,6
135,9
26,8
6,4
2003*
2,99
728,2
164,2**
24,2
5,4
2004
Objaśnienia: - brak danych; * dane na koniec września; ** dane na koniec marca
Rok
Źródło: A. Organiściak- Krzykowska (2005)
Wśród zarejestrowanych bezrobotnych absolwentów w latach 1990 – 1994 dominowali
absolwenci zasadniczych szkół zawodowych (w końcu 1994 roku było ich 84,1 tys. osób,
tj. 39,9% ogółu zarejestrowanych bezrobotnych). W latach 1995 – 1996 wyprzedzili ich nieco
absolwenci szkół policealnych i średnich zawodowych. W końcu 1995 roku liczba absolwentów
tych szkół wynosiła 83,3 tys. osób (tj. 38,3% ogółu zarejestrowanych bezrobotnych
absolwentów). Najniższy odsetek bezrobotnych w całym okresie 1990 – 1997 zanotowano u
bezrobotnych absolwentów z wyższym wykształceniem, ale mimo to i tak jest ich dużo, jak na
realia gospodarki polskiej. Jest to przejaw marnotrawstwa wiedzy, pieniędzy poniesionych na
kształcenie, jak i niedopasowania kierunków studiów do potrzeb rynku pracy.
36
Prace dyplomowe w Internecie
Tab. 5. Liczba i struktura bezrobotnych absolwentów w Polsce według poziomu wykształcenia
1990
tys.
164,3
%
100,0
tys.
8,9
%
5,4
W tym szkół
policealnych i
średnich
średnich
ogólnozawodowych
kształcących
tys.
%
tys.
%
49,5
30,1
21,5
13,1
1991
222,4
100,0
9,9
4,5
71,4
32,1
18,0
1992
185,2
100,0
8,9
4,8
68,1
36,8
1993
205,0
100,0
7,8
3,8
74,2
1994
209,6
100,0
7,8
3,7
1995
215,1
100,0
8,1
1996
85,0
100,0
1997
84,6
100,0
Bezrobotni
absolwenci
ogółem
Rok
wyższych
zasadniczych
zawodowych
tys.
84,4
%
51,4
8,1
123,1
55,3
26,2
14,1
82,0
44,3
36,2
32,2
15,7
90,8
44,3
76,4
36,5
41,3
19,7
84,1
40,1
3,8
83,3
38,7
48,7
22,6
75,0
34,9
3,7
4,4
39,5
46,5
12,7
14,9
29,1
34,2
4,4
5,2
32,2
38,0
10,3
12,2
37,7
44,6
Źródło: Obliczenia własne na podstawie D. Kotlorz, U. Zagóra – Jonszta (1998)
Znaczne trudności z podjęciem pracy mieli i mają nadal absolwenci liceów
ogólnokształcących. Wynika to z ogólnego wykształcenia oraz braku wiedzy i umiejętności
do szybkiego zdobycia zawodu. Na podobne trudności w znalezieniu pracy napotykają
uczniowie kończący niektóre kierunki szkół policealnych i średnich zawodowych (Węgrzyn,
1997). Z danych zawartych w tabeli 5 wynika również, iż problem absolwentów
z wykształceniem zasadniczym zawodowym nie zniknie i będzie nadal poważny. Szkoły te
kształcą w zbyt wąskich specjalnościach, często także w zawodach, na które nie ma
zapotrzebowania, produkującym tym samym przyszłych bezrobotnych. Jak najszybciej należy
zatem zmierzać do ograniczania liczby zasadniczych szkół zawodowych na rzecz pełnych –
z maturą – szkół średnich. Inny kierunek zmian to modernizacja programów nauczania
przedmiotów zawodowych. Powinno wprowadzać się do nich nowe treści, ograniczyć liczbę
specjalności,
a rozróżnienie między nimi wprowadzić się w późniejszym etapie nauki, dając najpierw ogólne
podstawy wiedzy, przy jednoczesnym większym nacisku na umiejętności praktyczne.
Bezrobocie absolwentów jest jednym z najbardziej dotkliwych i złożonych problemów
rynku pracy. Oprócz podstawowych przyczyn bezrobocia w Polsce istotnym źródłem bezrobocia
37
Prace dyplomowe w Internecie
wśród absolwentów jest niedostosowanie edukacji do potrzeb gospodarki. Rozbieżność
pomiędzy popytem na pracę a jakościową stroną podaży zasobów pracy wywołuje niebezpieczny
typ bezrobocia- bezrobocie strukturalne mające zwykle charakter długotrwały (Kotlorz,
Zagóra – Jonszta, 1998). Innym czynnikiem, który wpłynął na większe zagrożenie bezrobociem
młodzieży, był brak doświadczenia zawodowego oraz niechęć pracodawców do zatrudniania
osób bez stażu pracy.
2.2.4. Struktura bezrobocia według wykształcenia
Dostępne dane statystyczne pozwalają na dokonanie oceny kwalifikacyjnej struktury
bezrobocia ze względu na poziom wykształcenia Z zawartych w tabeli 6 danych dotyczących
wykształcenia bezrobotnych wynika, iż najbardziej zagrożone problemem bezrobocia są osoby
posiadające wykształcenie zasadnicze zawodowe (33,8%) oraz gimnazjalne, podstawowe i
niepełne podstawowe (32,3%). Odwrotna sytuacja występuje u osób z wykształceniem
wyższym. Osoby takie miały bowiem największe szanse na zatrudnienie. Jednak od roku 1997
obserwuje się także wzrost odsetka bezrobotnych z wykształceniem wyższym (w roku 1992 –
2,3%, a w 2004 już 5,0%). Jeśli uwzględnić to, że wśród uzyskujących wyższe wykształcenie
jest sporo osób już pracujących (które kształciły się na studiach zaocznych) i brać pod uwagę
tylko absolwentów wyższych uczelni, po raz pierwszy wchodzących na rynek pracy, to stopa
bezrobocia wśród nich byłaby wyższa niż owe 5,0%. Oznaczałoby to, że obecnie studia wyższe
nie chronią przed bezrobociem bardziej niż jakiekolwiek inne wykształcenie (Szul, Tucholska,
2004). Przedsiębiorcy najczęściej zatrudniają pracowników o wysokich kwalifikacjach z uwagi
na ich mobilność zawodową i przestrzenną, jednak konieczność ograniczania kosztów oraz nie
zawsze dopasowane do potrzeb rynku pracy kierunki studiów sprawiają, że wzrasta liczba tej
kategorii bezrobotnych. Stosukowo niski jest również odsetek bezrobotnych, posiadających
wykształcenie średnie ogólnokształcące (7,0%). Jest to w dużej mierze związane
z podejmowaniem dalszej nauki przez te osoby. W nieznacznym stopniu w latach 2001 – 2004
wzrosła liczba bezrobotnych, posiadających wykształcenie średnie zawodowe. Może być
to spowodowane wygasaniem umów ochronnych w restrukturyzowanych przedsiębiorstwach
z jednoczesnym brakiem popytu na pracę osób o tym wykształceniu. Równocześnie
w analizowanym okresie nastąpił nieznaczny spadek odsetka bezrobotnych z wykształceniem
38
Prace dyplomowe w Internecie
zasadniczym zawodowym i podstawowym, chociaż wciąż największą liczbę bezrobotnych
stanowią osoby z wykształceniem zawodowym (1014,4 ty. osób) oraz podstawowym
i niepełnym podstawowym (970,6 tys. osób). Strukturę bezrobotnych według wykształcenia
w roku 2004 przedstawiono na ryc. 5.
Tab. 6. Liczba i struktura bezrobotnych według wykształcenia w Polsce w latach
1992 – 2004 (stan na koniec roku)
Lata
Ogółem
Wyższe
Średnie
zawodowe
Średnie
Zasadnicze Gimnazjalne**,
ogólnokształcące zawodowe
podstawowe i
niepełne
podstawowe
w tys.
177,9
964,6
782,4
193,2
1131,2
931,5
194,4
1118,3
907,5
188,2
1025,0
845,0
151,7
907,7
797,6
115,2
700,7
621,3
111,2
698,0
622,8
142,0
898,2
778,9
192,1
1142,5
1014,0
197,4
1118,4
1005,4
203,1
1084,2
992,4
209,4
1014,4
970,6
w%
7,1
38,4
31,2
6,7
39,1
32,2
6,8
39,4
32,0
7,2
39,0
32,1
6,4
38,5
33,8
6,3
38,4
34,0
6,1
38,1
34,0
6,0
38,2
33,1
6,2
37,0
33,4
6,2
36,7
32,5
6,3
35,9
32,3
6,6
35,5
32,4
7,0
33,8
32,3
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2001
2002*
2003*
2004
209,3
2889,6
2838,0
2628,8
2359,5
1826,4
1831,4
2349,8
3115,1
3112,6
3073,3
2999,6
56,6
52,1
47,5
38,9
31,4
25,1
30,2
47,7
100,5
117,2
131,0
149,4
527,9
581,5
570,2
531,6
471,0
364,2
369,3
483,0
666,0
674,2
662,7
655,8
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002*
2003*
2004
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
2,3
1,8
1,7
1,5
1,3
1,4
1,6
2,0
2,6
3,2
3,8
4,3
5,0
21,0
20,1
20,1
20,2
20,0
19,9
20,2
20,6
20,8
21,4
21,7
21,6
21,9
Objaśnienia: * dane na koniec września; **- II kwartał 2002 roku
Źródło: A. Organiściak – Krzykowska (2005).
W 2004 roku (podobnie jak w latach 1992 – 2003) w gronie bezrobotnych najwięcej było
osób z wykształceniem zasadniczym zawodowym (33,8%), podstawowym, niepełnym
podstawowym i gimnazjalnym (32,3%). Należy jednak podkreślić, że od początku roku liczba
39
Prace dyplomowe w Internecie
osób o tym poziomie wykształcenia spadła odpowiednio o 113,1 tys. i o 57,7 tys. Zmniejszył się
również udział tych populacji w ogólnej liczbie bezrobotnych, odpowiednio o 1,7 i 0,1 punktu
procentowego. W dalszej kolejności plasowały się osoby z wykształceniem średnim
zawodowym (21,9%), najmniej zaś było osób z wykształceniem wyższym (5%) oraz średnim
ogólnokształcącym (7%).
Ryc. 5. Bezrobotni w Polsce według wykształcenia w 2004 roku ( w %)
5%
32%
22%
34%
7%
wykształcenie wyższe
wykształcenie średnie zawodowe
wykształcenie średnie ogólnokształcące
wykształcenie zasadnicze zadowowe
wykształcenie gimnazjalne, podstawowe i niepełne podstawowe
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005)
.
2.2.5. Struktura bezrobocia według czasu pozostawania bez pracy
Pojawianie
i
zwiększanie
się
liczby
bezrobotnych
w
kolejnych
miesiącach
oraz latach powoduje ujawnienie problemu czasu pozostawania bez pracy dla każdego z
40
Prace dyplomowe w Internecie
niepracujących. Cechę tę zaczęto rejestrować dopiero od 1992 roku, stąd zakres informacji nie
jest tak obszerny jak dla wcześniejszych omówionych kategorii bezrobotnych (Runge, 1994).
Istotne znaczenie ma analiza bezrobocia z punktu widzenia czasu pozostawania bez
pracy. Do marca 1994 roku obowiązywały następujące kategorie trwania bezrobocia (Malarska,
1998):

do 1 miesiąca,

od 1 do 3 miesięcy,

od 3 do 6 miesięcy,

od 6 do 9 miesięcy,

od 9 do 12 miesięcy,

powyżej 12 miesięcy.
Od czerwca 1996 roku obowiązują kategorie:

do 1 miesiąca,

od 1 do 3 miesięcy,

od 3 do 6 miesięcy,

od 6 do 12 miesięcy,

od 12 do 24 miesięcy,

powyżej 24 miesięcy.
Z punktu widzenia potrzeb opracowań analitycznych zjawiska trwania bezrobocia, istotną
wadą systemu pierwotnego była nietrafność doboru kategorii ostatniej. Okazało się bowiem, że
co najmniej 40% bezrobotnych legitymuje się czasem bez pracy powyżej 1 roku. Z tego też
względu wyniki prezentowanych badań uwzględniają unifikację kategorii trwania bezrobocia,
jednak w dużej mierze autorzy odnoszą się do kategorii ustalonych przed 1996 rokiem.
Tak również będzie w niniejszej pracy.
Najważniejszą kwestią jest ustalenie odsetka osób, które są długotrwale bezrobotne, tzn.
pozostają bez pracy i poszukują jej 12 miesięcy lub dłużej (Organiściak – Krzykowska, 2005).
Ten typ bezrobocia jest szczególnie niebezpieczny zarówno ze względów społecznych, jak i
ekonomicznych. Osoba która traci pracę na długi okres czasu czuje się zepchnięta na margines
społeczeństwa, odrzucona, samotna. Bezrobocie długookresowe pociąga za sobą nie tylko koszty
indywidualne, które ponosi bezpośrednio osoba dotknięta bezrobociem i jej rodzina, ale także
41
Prace dyplomowe w Internecie
znaczące koszty społeczne (Kotlorz, Zagóra – Jonszta, 1998). Bezrobocie to może przejawiać się
w formie ciągłego pozostawania bez pracy i poszukiwania jej w ciągu 12 miesięcy lub dłużej,
bądź też w formie bezrobocia wielokrotnego, które w okresie kilku lat trwa łącznie dłużej niż 12
miesięcy. Takie wielokrotne powroty bezrobotnych do rejestrów urzędów pracy, zwłaszcza w
małych miastach i na wsiach, są jednym z przejawów bardzo trudnej sytuacji na rynku pracy.
Badania bezrobocia dowodzą, iż jest to zjawisko stosunkowo częste w tych warunkach (Mlonek,
1999).
Udział bezrobotnych długookresowo w ogólnym bezrobociu (tab. 7), utrzymuje się w
całym badanym okresie na wysokim poziomie. W 2004 roku bezrobociem długookresowym
dotkniętych było 52,2% pozostających bez pracy (ryc. 6 ). Najniższy odsetek stanowiły osoby
pozbawione pracy przez okres poniżej jednego miesiąca (6,9%). W całym okresie 1992 – 2004
ponad 40% bezrobotnych to osoby poszukujące pracy powyżej 12 miesięcy. Tylko w latach
1995 i 1999 nastąpił spadek udziału, wynosząc odpowiednio 37,4% i 38,7%. Szczególną
kategorią bezrobotnych długookresowo jest bezrobocie trwające powyżej dwóch lat i więcej. W
Polsce udział tej kategorii bezrobotnych w ogólnym poziomie bezrobocia jest bardzo wysoki i
wykazuje tendencję wzrostową (w roku 1994 wskaźnik ten wyniósł 20,0%, a w roku 2004 już
35,2%). Długotrwałość bezrobocia, utrzymującego się powyżej 12 miesięcy obrazuje ryc. 7. Jest
wiele przyczyn tej sytuacji, w tym (Organiściak – Krzykowska, 2005):

poziom zasiłków – jeśli jest stosunkowo wysoki, a okres wypłacania długi i niezależny
od
aktywnego
poszukiwania
pracy
przez
bezrobotnych,
stopa
bezrobocia
długookresowego będzie utrzymywać się na wysokim poziomie,

występowanie zatrudnienia nie rejestrowanego (dorabiania), w postaci tzw. szarej strefy;
bezrobocie długookresowe może wystąpić wtedy nawet przy niskich zasiłkach i krótkim
okresie ich wypłacania,

brak (lub występowanie w ograniczonym zakresie) aktywnej polityki rynku pracy
skierowanej na przeciwdziałanie bezrobociu długookresowemu, co w konsekwencji
powoduje utratę przez bezrobotnych ich umiejętności i pogłębia trudności w znalezieniu
pracy,

brak ofert pracy powodujące chroniczne trudności w znalezieniu pracy w długim okresie
(w Polsce jest to charakterystyczne dla województwa lubuskiego oraz warmińsko –
mazurskiego).
42
Prace dyplomowe w Internecie
Analizy
danych
statystycznych
pozwalają
zauważyć,
że
prawdopodobieństwo
pozostawania długotrwale bezrobotnym było mniejsze wśród osób młodszych i lepiej
wykształconych. Osoby długotrwale bezrobotne należą do wszystkich grup wiekowych. W 2002
roku odsetek długotrwale bezrobotnych kształtował się wśród osób w wieku do 24 lat na
poziomie 38%, natomiast wśród osób w wieku powyżej 55 lat wzrastał do 68%.
Długotrwałe bezrobocie dotyczy zwłaszcza osób z najniższym wykształceniem. W 2003
roku 74% bezrobotnych pozostających bez pracy powyżej 12 miesięcy miało wykształcenie
zasadnicze zawodowe, gimnazjalne lub poniżej gimnazjalnego. Tylko 1,2% osób miało dyplom
uczelni wyższej.
Ryc. 6. Bezrobocie w Polsce według czasu pozostawania bez pracy w 2004 roku
(stan na koniec roku)
40
30
20
10
0
poniżej 1
m-ca
1 - 3 mcy
3 - 6 mcy
6 - 12 mcy
12 - 24
m-cy
24 m-ce i
więcej
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005)
Bezrobocie długotrwałe w większym stopniu dotykało kobiet niż mężczyzn. W połowie
2003 roku stanowiły one ponad 57% długotrwale bezrobotnych (Szyłko – Skoczny, 2004).
Pomimo prawnego równouprawnienia płci w dostępie do pracy, pracodawcy chętniej zatrudniają
43
Prace dyplomowe w Internecie
mężczyzn niż kobiety. W rezultacie kobiety, które utraciły pracę bądź poszukują pierwszej pracy
lub starają się o zatrudnienie po dłuższej przerwie, pozostają dłużej bezrobotne.
Zdecydowana większość osób długotrwale bezrobotnych w przeszłości pracowała
zawodowo. Połowa z nich w ostatnim miejscu pracy przepracowała od 2 do 9 lat. Większość
utraciła pracę w wyniku działań związanych z likwidacją zakładu lub stanowiska pracy.
Bezrobocie długookresowe kreowane jest głównie przez sektor publiczny gospodarki (ponad
65%), w mniejszym stopniu przez sektor prywatny (około 34%).
Tabela 7. Bezrobotni w Polsce według czasu pozostawania bez pracy (stan na koniec roku)
Lata
Ogółem
Poniżej 1
miesiąca
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002*
2003*
2004
2509,3
2889,6
2838,0
2628,8
2359,5
1826,4
1831,4
2349,8
2702,6
3115,1
3112,6
3073,3
2999,6
118,1
138,3
159,6
170,7
189,1
144,9
185,5
194,6
177,2
198,0
229,2
237,9
205,5
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002*
2003*
2004
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
100,0
4,7
4,8
5,6
6,5
8,0
7,9
10,1
8,3
6,6
6,5
7,4
7,7
6,9
1-3
3-6
miesięcy
miesięcy
w tys.
312,9
393,2
268,8
454,1
354,4
428,3
382,7
451,2
333,0
365,0
249,3
219,4
313,2
287,8
362,7
382,0
416,6
417,6
425,1
437,1
342,1
356,1
317,8
315,3
396,0
366,8
w%
12,5
15,7
12,8
15,7
12,5
15,1
14,6
17,2
14,1
15,5
13,6
12,0
17,1
15,7
15,4
16,3
15,4
15,5
13,6
14,0
11,0
11,4
10,3
10,3
13,2
12,2
Objaśnienia: * dane na koniec września; - brak danych
Źródło: A. Organiściak – Krzykowska (2005)
44
6-12
miesięcy
12-24
miesięcy
24 miesiące
i więcej
551,0
633,8
640,4
642,0
503,7
404,5
305,3
502,3
484,0
548,8
598,8
548,5
465,9
1131,1
1294,7
687,7
516,6
520,1
423,0
311,2
429,8
598,2
661,4
645,7
607,9
510,1
567,5
465,6
448,6
385,2
428,5
478,5
609,0
844,6
940,8
1045,9
1055,2
21,9
21,9
22,6
24,4
21,3
22,1
16,7
21,4
17,9
17,6
19,2
17,8
15,5
45,2
44,8
24,2
19,7
22,0
23,2
17,0
18,3
22,1
21,2
20,7
19,8
17,0
20,0
17,7
19,0
21,1
23,4
20,4
22,5
27,1
30,2
34,0
35,2
Prace dyplomowe w Internecie
Ryc. 7. Bezrobocie w Polsce według czasu pozostawania bez pracy w latach 1992 – 2004
50
40
%
30
20
10
0
lata
do 1 m-ca
1 - 3 m-cy
3 - 6 m-cy
6 - 12 m-cy
12 - 24 m-cy
24 i więcej m-cy
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005).
Prawie co czwarty długookresowy bezrobotny pracował wcześniej w przemyśle w
sektorze publicznym, a co dziesiąty w przemyśle w sektorze prywatnym. Na polskim rynku
pracy obserwuje się zjawisko wydłużania okresy trwania bezrobocia długookresowego, a także
wzrost liczby wielokrotnie bezrobotnych (Kotlorz, Zagóra – Jonszta).
45
Prace dyplomowe w Internecie
2.2.6. Struktura bezrobocia według stażu pracy
Istotną cechą strukturalną bezrobocia jest także staż pracy. Wiadomo, iż doświadczenie
jakie człowiek nabywa przez cały okres swojej pracy zawodowej zmniejsza ryzyko jej utraty,
natomiast osoby bez stażu lub ze stażem stosunkowo niewielkim są, najbardziej zagrożone utratą
pracy lub mają problemy z jej znalezieniem. Tab. 8 przedstawia liczbę bezrobotnych według
stażu pracy w latach 1994 – 2005. Pomimo, iż zakres danych statystycznych nie jest tak
obszerny jak dla wcześniej omawianych kategorii bezrobotnych można zauważyć interesujące
tendencje kształtowania się tej struktury.
Tab. 8. Bezrobotni według stażu pracy w latach 1994 - 2005 ( w tys.)
Lata
Ogółem Bez stażu
Do
1 – 5 lat 5 – 10 lat
1 roku
10 – 20
20 – 30
30 lat i
lat
lat
więcej
1994
2838,0
651,9
259,2
460,6
425,5
676,1
300,8
63,9
1995
2628,8
553,5
302,8
449,4
377,4
604,9
273,9
66,9
1996
2359,5
391,8
378,1
428,0
324,9
522,3
242,6
71,8
1997
1826,4
348,3
290,0
321,8
273,9
395,3
182,2
14,9
1998
1831,4
414,6
271,2
313,3
263,3
375,6
179,5
13,9
1999
2349,8
556,9
359,3
405,6
319,7
451,3
238,6
18,5
2000
2702,6
643,3
470,3
439,3
345,3
465,3
267,1
18,1
2001
3115,1
739,4
527,0
571,4
402,5
526,9
325,2
22,7
2002
3217,0
767,3
508,5
596,0
426,1
536,2
350,1
32,8
2003
3175,6
764,2
469,3
591,3
432,2
528,6
351,9
38,1
2004
2999,6
708,2
438,4
568,7
411,8
495,5
336,0
41,0
2005
2773,0
656,6
398,9
531,3
377,5
452,3
309,9
46,5
Źródło: Opracowanie własne na podstawie www.stat.gov.pl
Po pierwsze widzimy, iż w całym badanym okresie osoby bez stażu pracy stanowiły
najliczniejszą grupę bezrobotnych. Począwszy od roku 1997 ich liczba systematycznie wzrastała,
osiągając w roku 2005 – 656,6 tys. osób. Po drugie wysokim odsetkiem bezrobotnych
charakteryzowały się także osoby ze stażem pracy 1 – 5, a także 10 – 20 lat. Osoby ze stażem
46
Prace dyplomowe w Internecie
pracy do 1 roku stanowiły w roku 2005 14,4%, natomiast bezrobotni ze stażem 20 – 30 lat
11,2%. Po trzecie w latach 1994 – 2005 najniższy udział miały osoby ze stażem powyżej 30 lat.
Można zatem wysnuć wniosek, iż staż pracy ma bardzo istotny wpływ na poziom bezrobocia,
gdyż najwyższy odsetek zarejestrowanych bezrobotnych nie posiada żadnego stażu pracy,
natomiast osoby z bardzo długim stażem pracy (powyżej 30 lat) stanowią znikomy odsetek
wśród osób pozostających bez pracy (w 2005 roku 1,7%).
Biorąc pod uwagę dane dotyczące liczby bezrobotnych według stażu pracy (tab. 8)
widzimy, iż wzrasta liczba bezrobotnych w poszczególnych kategoriach. Wyjątek stanowią
osoby ze stażem pracy 5 – 10, 10 – 20, a także powyżej 30 lat. Spadek ten jest najwyższy
w drugiej z wymienionych kategorii.
Aby najlepiej zobrazować zmiany jakie nastąpiły w analizowanym okresie posłużono
się rycinami przedstawiającymi strukturę bezrobocia według stażu pracy w roku 1994 oraz 2005
(ryc. 8 i 9).
Ryc. 8. Struktura bezrobotnych według stażu pracy w roku 1994
2%
11%
23%
24%
9%
16%
15%
bez stażu
do 1 roku
1 - 5 lat
10 - 20 lat
20 - 30 lat
30 i więcej
Źródło: Opracowanie własne na podstawie tabeli 8.
47
5 - 10 lat
Prace dyplomowe w Internecie
Widzimy, iż największe zmiany nastąpiły wśród bezrobotnych ze stażem 10 – 20 lat.
Różnica pomiędzy rokiem 1994 oraz 2005 wynosi bowiem 7,5 punktu procentowego.
Stosunkowo duża rozbieżność występuje również wśród osób ze stażem do 1 roku. Bezrobocie
wśród tej kategorii osób wynosiło w roku 1994 – 9,1%, natomiast w roku 2005 już 14,4%,
a więc odsetek osób z tymże stażem wzrósł o 5,3 punktu procentowego.
Ryc. 9. Struktura bezrobotnych według stażu pracy w roku 2005
2%
11%
24%
16%
14%
14%
19%
bez stażu
do 1 roku
1 - 5 lat
10 - 20 lat
20 - 30 lat
30 i więcej
5 - 10 lat
Źródło: Opracowanie własne na podstawie tabeli 8.
Stosunkowo małe różnice widoczne są u osób pozostających bez pracy 1 – 5 lat,
oraz 5 – 10 lat. Zmieniły się one odpowiednio o 2,9 (wzrost) oraz 1,4 punktu procentowego
(spadek). Niemalże na tym samym poziomie w analizowanych latach kształtują się
zarejestrowani bezrobotni bez stażu pracy oraz ze stażem 20 – 30 i powyżej 30 lat.
48
Prace dyplomowe w Internecie
2.3. Przestrzenne rozmieszczenie bezrobocia w Polsce
Bezrobocie w ujęciu ogólnopolskim jest obrazem bardzo uśrednionym i niewiele
mówiącym o skali tego zjawiska społecznego. Bardziej precyzyjny obraz uzyskamy analizując to
zagadnienie w ujęciu przestrzennym, gdyż wówczas pozwoli ono lepiej ocenić omawiany
problem, zwłaszcza dla społeczności lokalnych i regionalnych.
Ograniczając analizę do regionalnego zróżnicowania bezrobocia i przyjmując w
uproszczeniu – ze względu na układ dostępnych danych statystycznych - że regiony pokrywają
się z administracyjnym podziałem kraju na województwa, regionalną strukturę bezrobocia
można wyrazić za pomocą bezrobocia w poszczególnych województwach (Unolt, 1999).
Oznacza to, iż na mapie Polski można wyraźnie wskazać województwa, które w ostatnich latach
charakteryzowały się wysoką stopą bezrobocia oraz takie, w których była ono stosunkowo niska.
Analizując zróżnicowanie przestrzenne bezrobocia w Polsce, nie sposób nie wspomnieć o
funkcjonującym od początku 1999 roku, nowym podziale administracyjnym kraju. Zjawisko to
rozpatrujemy zatem w dwóch okresach czasowych – w latach 1990 – 1998 (stary podział
administracyjny), oraz od roku 1999, kiedy to zaczął obowiązywać nowy podział
administracyjny kraju, wyróżniający 16 województw.
Wyodrębniając na podstawie wysokości stopy bezrobocia województwa o najniższej i
najwyższej stopie bezrobocia można zauważyć, że ich zestawy w latach 1990 – 1997 są
względnie stabilne. Z danych zawartych w tab. 9 wynika, iż w latach 1990 – 1997 najmniejsze
problemy na rynku pracy wystąpiły w województwach: warszawskim, krakowskim, katowickim,
poznańskim, bielskim i gdańskim. W okresie tym można wyodrębnić prawie te same
województwa, w których występuje najwyższa stopa bezrobocia. Przed podziałem
administracyjnym były to województwa: suwalskie, olsztyńskie, elbląskie, słupskie i
koszalińskie.
Rozmieszczenie wymienionych województw w przestrzeni ilustrują ryc. 10 – 12. Wynika
z nich, iż regionami o najniższej stopie bezrobocia są województwa o wysokim poziomie
rozwoju gospodarczego (w tym rozwoju przemysłu), położone w centralnej części Polski
(warszawskie, poznańskie), a także w południowej części naszego kraju (krakowskie,
katowickie, bielskie). Na przeciwległym biegunie znajdują się przede wszystkim województwa
49
Prace dyplomowe w Internecie
Polski północno – wschodniej (olsztyńskie, suwalskie), a więc te, gdzie do przełomu lat 1989/90
przeważało rolnictwo państwowe.
Tab. 9. Województwa o najniższej stopie bezrobocia (w %) w latach 1990 – 1997
(stan na koniec roku)
1990
1991
1992
1993
Warszawskie
2,1
Warszawskie
4,2
Warszawskie
5,9
Warszawskie
7,6
Katowickie
3,4
Poznańskie
5,6
Bielskie
7,9
Krakowskie
7,7
Krakowskie
3,4
Krakowskie
6,2
Poznańskie
7,9
Poznańskie
9,0
Poznańskie
3,5
Katowickie
6,6
Katowickie
8,6
Katowickie
10,1
Opolskie
3,9
Wrocławskie
7,7
Krakowskie
8,9
Bielskie
11,1
Bielskie
4,1
Bielskie
8,2
Wrocławskie
10,1
Wrocławskie
4,4
Opolskie
8,8
Chełmskie
10,2
Szczecińskie
4,6
Chełmskie
9,2
1994
1995
1996
1997
Warszawskie
6,5
Warszawskie
5,4
Warszawskie
4,1
Warszawskie
3,0
Krakowskie
8,4
Poznańskie
7,7
Krakowskie
6,1
Poznańskie
4,0
Poznańskie
8,4
Krakowskie
8,0
Poznańskie
6,2
Krakowskie
4,7
Katowickie
10,4
Katowickie
9,1
Katowickie
8,4
Katowickie
6,9
Bielskie
12,0
Bielskie
10,9
Bielskie
9,6
Bielskie
7,1
Wrocławskie
11,3
Wrocławskie
9,8
Gdańskie
7,7
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005)
Należy również zwrócić uwagę na Łódź, w której główną rolę odgrywał przemysł
włókienniczy oraz odzieżowy. Jest to miasto, w którym analizowany problem występuje na dużą
skalę. Pojawienie się bezrobocia było związane z trudnościami dostosowania się zakładów
przemysłowych do nowych warunków gospodarczych oraz z pojawieniem się tanich,
konkurencyjnych wyrobów z Azji.
Najwyższe bezrobocie ma miejsce na obszarach zacofanych pod względem rozwoju
gospodarczego,
głównie
o
charakterze
rolniczym.
Dokonywane
na
tych
obszarach
przekształcenia własnościowe spowodowały, że byli pracownicy państwowych gospodarstw
rolnych stali się bezrobotnymi. Są to w większości ludzie o niskich kwalifikacjach zawodowych,
dla których możliwości znalezienia pracy, zarówno w miejscu zamieszkania, jak i poza nim, są
50
Prace dyplomowe w Internecie
szczególnie ograniczone. Są to również regiony, w których brakuje inwestycji, zarówno
krajowych jak i zagranicznych, które ograniczyłyby bezrobocie.
Z ryc. 10 widać, iż w 1990 roku najwyższy poziom bezrobocia występował w północnej i
północno – wschodniej części kraju oraz w województwach Polski zachodniej oraz centralnej.
Obszary te poprzedzielane są województwami silniej rozwiniętymi gospodarczo jak np. woj.
gdańskie czy szczecińskie. Zdecydowanie korzystniejsza sytuacja wystąpiła w pasie
województw centralno – zachodnich i południowych oraz w województwie warszawskim.
Szczególne
i
przeciwstawne
miejsca
znajdują
na
poniższych
rycinach
dwa
uprzemysłowione województwa Dolnego Śląska: wrocławskie, które należy do regionów o
najniższej stopie bezrobocia, oraz wałbrzyskie, w którym stopa bezrobocia osiąga poziom pasa
województw położonych w północnej części Polski. W tym przypadku główną przyczyną
wysokiego bezrobocia jest szybkie wyczerpywanie się zasobów węgla kamiennego, który
stanowił podstawę gospodarki tego regionu. Konsekwencją tego są likwidacje dotychczasowej
podstawy ekonomicznej województwa – kopalni węgla kamiennego (Unolt, 1999).
Ryc. 10. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1990 roku
Źródło: Opracowanie własne na podstawie T. Czyż (1992)
51
Prace dyplomowe w Internecie
Już od roku 1991 w strukturze regionalnej stopy bezrobocia zarysowują się wyraźne
zmiany (ryc. 11). W zmianach tych zasadniczą rolę odgrywa układ wysokiej stopy bezrobocia w
Polsce północno – wschodniej, silnie rozbudowujący się również w kierunku Polski środkowo –
zachodniej (Czyż, 1992). Nadal obserwujemy układ wysokiej stopy bezrobocia w Polsce
zachodniej, w formie pasa ciągnącego się od woj. słupskiego przez koszalińskie, gorzowskie,
zielonogórskie, legnickie, po jeleniogórskie i wałbrzyskie. Stałym elementem struktury
regionalnej bezrobocia pozostaje układ województw o przeciętnej stopie bezrobocia w Polsce
środkowo – wschodniej oraz utrzymywanie się woj. warszawskiego, katowickiego,
krakowskiego i poznańskiego, jako regionów o najniższej stopie bezrobocia. Widzimy zatem, iż
zdecydowanie wzrosła skala bezrobocia, jednak jego rozkład przestrzenny zasadniczo nie
zmienił się.
Ryc. 11. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1993 roku
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Unolt (1999)
W 1993 roku, który to rok charakteryzował się najwyższym natężeniem bezrobocia
(16,4%) rozpiętość między skrajnymi województwami była prawie 4-krotna (warszawskie -
52
Prace dyplomowe w Internecie
7,6%, suwalskie - 30,3%). Z tabeli 10 widzimy, iż począwszy od 1994 roku następował
spadek stopy bezrobocia, nasilało się natomiast jego zróżnicowanie przestrzenne. W 1996 roku
zróżnicowanie to było ponad 6-krotne (woj. warszawskie - 4,1%, woj. słupskie - 25,7%),
podczas gdy w latach 1997 - 1998 roku - prawie 8 - krotne (woj. warszawskie - 2,7%, woj.
suwalskie - 21,2%) (ryc. 12).
Tab. 10. Województwa o najwyższym i najniższym poziomie bezrobocia (w %) według
województw w latach 1993 - 1998
Rok
1993
1994
1995
1996
1997
1998
Województwo o
najwyższym
poziomie
bezrobocia
Suwalskie
Słupskie
Suwalskie
Słupskie
Suwalskie
Suwalskie
Stopa bezrobocia
(%)
30,3
29,8
28,4
25,7
21,2
21,2
Województwo o
najniższym
poziomie
bezrobocia
Warszawskie
Warszawskie
Warszawskie
Warszawskie
Warszawskie
Warszawskie
Stopa bezrobocia
(%)
7,6
6,5
5,4
4,1
2,7
2,7
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Roczników Statystycznych 1994 - 1999, GUS,
Warszawa
Ryc. 12. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1998 roku
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Rocznika Statystycznego 1999, GUS, Warszawa
53
Prace dyplomowe w Internecie
W okresie 1990 – 1998 przestrzenne rozmieszczenie bezrobocia ulegało znaczącym
zmianom. Jedynie z północnych częściach naszego kraju sytuacja w analizowanych latach była
wciąż nie najlepsza i nie uległa ona poprawie. Należy natomiast zwrócić uwagę na województwa
Polski zachodniej. Widać, iż nastąpiła znacząca poprawa. Niewątpliwie miała ona związek z
rozwojem usług nastawionych na klientów z Niemiec.
Poruszając problem zróżnicowania przestrzennego bezrobocia w Polsce, należy
uwzględnić zmianę podziału administracyjnego kraju, który miał miejsce w 1999 roku. W jego
wyniku powstały nowe, większe województwa, a co za tym idzie nastąpiło uśrednienie
regionalnego zróżnicowania bezrobocia. Zmiana ta spowodowała również to, iż występuje duże
zróżnicowanie w obrębie województwa. Przykładem może być województwo warmińsko –
mazurskie, gdzie różnica w poziomie bezrobocia w obrębie województwa wynosiła w 2001 roku
23,4 punktu procentowego (powiat bartoszycki –35,9%, miasto Olsztyn – 12,5%) (Organiściak –
Krzykowska, 2005). W dalszym ciągu Mazury i Pomorze Zachodnie są obarczone problemem
bezrobocia w największym stopniu, a województwa z wielkimi aglomeracjami w najmniejszym.
Województwo warmińsko – mazurskie (obarczone najwyższą stopą bezrobocia) powstało
z połączenia województwa olsztyńskiego z powiatami należącymi do województw: elbląskiego,
suwalskiego, ciechanowskiego, toruńskiego i ostrołęckiego (Organiściak – Krzykowska, 2005).
Zasadnicze znaczenie w utworzeniu nowego województwa miały przede wszystkim trzy dawniej
istniejące, tj. województwo olsztyńskie, elbląskie oraz suwalskie. Były to województwa, które
od początku okresu transformacji charakteryzowały się najwyższą stopą bezrobocia.
Z danych GUS wynika, że już w 2002 roku liczba bezrobotnych w Polsce przekroczyła
poziom 3 mln osób. Wysokie stopy bezrobocia w poszczególnych województwach oznaczają
poważne trudności na rynku pracy. Dotyczy to w szczególności regionów, w których utrzymują
się one przez dłuższy okres czasu. Do takich regionów w 2004 roku należały następujące
województwa: warmińsko- mazurskie (29,2%), zachodniopomorskie (27,4%), lubuskie (25,8%),
kujawsko – pomorskie (23,5%) i dolnośląskie (22,3%). Z danych zawartych w tab. 11 wynika, że
w 2004 roku stopa bezrobocia w województwie warmińsko – mazurskim była prawie
dwukrotnie wyższa od stopy bezrobocia w województwie mazowieckim i małopolskim (o
najniższym wskaźniku) oraz o 10 punktów wyższa od średniej stopy bezrobocia dla Polski
(19,1%). Podobna sytuacja występowała także w województwie zachodniopomorskim.
54
Prace dyplomowe w Internecie
Tab. 11. Stopa bezrobocia w Polsce według województw w latach 1999 – 2005 ( w %)
Województwo
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
Dolnośląskie
16,0
18,4
21,1
22,4
22,4
22,3
20,5
Kujawsko – pomorskie
16,9
19,2
21,6
22,5
22,7
23,5
22,3
Lubelskie
12,9
14,0
15,7
15,7
15,5
17,8
17,0
Lubuskie
17,5
21,3
24,1
26,0
26,0
25,8
23,3
Łódzkie
14,3
16,3
18,1
18,4
18,4
19,6
17,9
Małopolskie
10,2
12,2
14,0
13,8
13,8
15,0
13,8
Mazowieckie
9,5
10,8
12,9
13,8
13,9
15,0
13,8
Opolskie
13,2
15,7
17,8
19,4
19,2
19,9
18,6
Podkarpackie
14,5
16,2
17,3
16,9
16,6
19,1
18,4
Podlaskie
12,5
13,8
15,1
15,1
14,4
15,9
15,5
Pomorskie
13,8
16,6
19,6
21,3
21,3
21,3
19,3
Śląskie
10,4
12,9
15,5
16,5
16,6
16,8
15,4
Świętokrzyskie
15,1
16,6
18,3
18,5
18,0
21,9
20,6
Warmińsko – mazurskie
22,4
25,8
28,7
28,9
28,1
29,2
27,5
Wielkopolskie
10,5
12,5
15,2
15,9
15,8
16,2
14,6
zachodniopomorskie
18,1
20,8
24,0
26,6
27,1
27,4
25,6
Źródło: Opracowanie własne na podstawie A. Organiściak – Krzykowska (2005) oraz www.mps.gov.pl
Analizując dane zawarte w tab. 11 widzimy, iż w latach 1999 – 2005 we wszystkich
województwach
nastąpił
znaczny
wzrost
stopy
bezrobocia.
Największą
dynamiką
charakteryzowało się województwo zachodniopomorskie (w latach 1999 – 2004 stopa
bezrobocia zwiększyła się o 9,3%), natomiast najmniejszą podlaskie (wzrost o 3,4%). Począwszy
od roku 2005 stopa bezrobocia zaczęła się obniżać. Największy spadek zanotowano w
województwie
lubuskim.
Dysproporcje
pomiędzy
województwami
o
najwyższym
i najniższym poziomie bezrobocia nie są tak znaczące jak w latach 1990 – 1998, gdyż tak jak
wspomniano wcześniej, nowy podział administracyjny spowodował uśrednienie stopy
bezrobocia.
Rozmieszczenie wymienionych województw w przestrzeni ilustrują ryciny 13 – 14.
Wynika z nich, iż najwyższe stopy bezrobocia występowały w województwach o rolniczym
charakterze, w których istotną rolę w przeszłości spełniały Państwowe Gospodarstwa Rolne.
Były to także regiony o niekorzystnej strukturze gospodarczej i słabej infrastrukturze - nie
zachęcającej do inwestowania, w których poszukujący pracy charakteryzowali się niskim
wykształceniem (głównie podstawowym i zasadniczym zawodowym).
55
Prace dyplomowe w Internecie
Ryc. 13. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1999 roku
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Rocznika Statystycznego 2000, GUS, Warszawa
Analogicznego zestawienia można dokonać, wybierając województwa, w których
sytuacja na rynku pracy była zdecydowanie lepsza. Najniższa stopa bezrobocia wystąpiła
w województwie mazowieckim. Niskim wskaźnikiem charakteryzowało się także województwo
małopolskie oraz śląskie. Są to województwa zurbanizowane, uprzemysłowione, skupione wokół
dużych aglomeracji miejskich, charakteryzujące się wielofunkcyjnością, dobrze rozwiniętą
infrastrukturą komunikacyjną, do których chętnie napływa kapitał, a także urozmaiconymi
strukturami gospodarczymi. Są to także województwa, które charakteryzują się lepszą strukturą
wykształcenia pracobiorców, większą liczbą przedsiębiorstw i na ogół nowocześniejszą strukturą
gospodarczą. Przestrzenne zróżnicowanie bezrobocia w Polsce w latach 1999 – 2005 ulegało
zasadniczym zmianom, co doskonale ilustrują ryc. 13 – 14.
56
Prace dyplomowe w Internecie
Ryc. 14. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 2005 roku
Źródło: Opracowanie własne na podstawie www.mps.gov.pl
W analizowanym okresie najwyższe stopy bezrobocia wystąpiły w województwie
warmińsko- mazurskim, natomiast najniższe w rejonach skupionych wokół wielkich aglomeracji
miejskich. W stosunku do 1999 roku zwraca uwagę pogorszenie się sytuacji w województwie
zachodnio – pomorskim i lubuskim, oraz znaczna poprawa w województwie podlaskim
i lubelskim.
57
Prace dyplomowe w Internecie
ROZDZIAŁ III
FORMY
ŁAGODZENIA
SKUTKÓW
BEZROBOCIA
ORAZ
SPOSOBY
PRZECIWDZIAŁANIA
Najskuteczniejszym sposobem walki z bezrobociem jest usunięcie przyczyny i
czynników generujących je. W tym celu muszą być uruchomione makroekonomiczne programy,
środki i metody przeciwdziałania bezrobociu związane integralnie z funkcjonowaniem całej
gospodarki.
Metody walki z bezrobociem można podzielić na (Ratyński, 2003):

metody aktywne,

metody pasywne.
3.1. Aktywne metody walki z bezrobociem
Celem tych działań jest przeciwdziałanie i zapobieganie długotrwałemu bezrobociu oraz
aktywizacja zawodowa bezrobotnych oraz osób zagrożonych bezrobociem.
Aktywne metody walki z bezrobociem mają na celu (Organiściak- Krzykowska, 2005):

aktywizację zawodową bezrobotnych, poprzez włączenie ich do uczestnictwa w
aktywnych programach, zwłaszcza robotach publicznych, pracach interwencyjnych i
programach pożyczek dla bezrobotnych,

zmniejszenie niedopasowań strukturalnych na rynku pracy, czemu służą m.in. szkolenia
zawodowe i podnoszenie kwalifikacji,

oddziaływanie na wielkość zatrudnienia i bezrobocie poprzez poprawę efektywności
poszukiwań pracy przez bezrobotnych oraz osłabienie presji na wzrost płac,

weryfikację gotowości do pracy bezrobotnych,

podnoszenie produkcyjności siły roboczej.
Osoby bezrobotne mogą korzystać z następujących form aktywizacji zawodowej,
przewidzianych przez ustawę z dnia 20 kwietnia 2004 roku (Dz. U. 2004 nr 99 poz. 1001) o
promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy :
58
Prace dyplomowe w Internecie

pośrednictwo pracy,

prace interwencyjne,

roboty publiczne,

prace społecznie użyteczne,

dodatek aktywizacyjny,

szkolenia,

staż i przygotowanie zawodowe w miejscu pracy,

pożyczki z Funduszu Pracy,

zwrot kosztów przejazdu i zakwaterowania,

stypendia w okresie kontynuowania nauki.
3.1.1. Pośrednictwo pracy
Pośrednictwo pracy ma na celu (Ratyński, 2003):

rozpoznawanie lokalnego rynku pracy,

nawiązywanie oraz utrzymywanie kontaktów z pracodawcami w celu ułatwienia
pozyskiwania odpowiedniej kadry,

pozyskiwanie ofert pracy,

prowadzenie banku ofert pracy,

umożliwianie kontaktów bezrobotnych i poszukujących pracy z pracodawcami,

kierowanie do pracy kandydatów spełniających kryteria pracodawców określone w
oferowanych miejscach pracy.
Działania te zmierzają do uzyskania maksymalnej liczby ofert pracy i skierowanie
ich do bezrobotnych w celu umożliwienia im ponownego zaistnienia na rynku pracy.
Pośrednictwo jest wykonywane nieodpłatnie i opiera się na następujących zasadach:

dostępności usług pośrednictwa dla wszystkich osób poszukujących pracy i dla
pracodawców,

dobrowolności oznaczającej brak przymusu korzystania z usług pośrednictwa pracy,
59
Prace dyplomowe w Internecie

równości oznaczającej obowiązek udzielania pomocy w znalezieniu pracy wszystkim,
którzy jej potrzebują, bez względu na ich narodowość, przynależność do organizacji
społecznych, politycznych, wyznanie,

jawności oznaczającej, że każde zgłoszone wolne miejsce pracy jest podane
do wiadomości poszukującym go.
3.1.2. Prace interwencyjne
Urzędy pracy, które nie dysponują ofertami pracy dla bezrobotnych mogą inicjować oraz
finansować prace interwencyjne. W ramach tych prac pracodawcy zatrudniają bezrobotnych
będących w szczególnej sytuacji na rynku pracy, w zamian za uzyskiwany z urzędu pracy zwrot
części kosztów wynagrodzenia oraz składki na ubezpieczenia społeczne. Do grupy bezrobotnych
w szczególnej sytuacji na rynku pracy zalicza się (www.mps.gov.pl):

bezrobotnych do 25 roku życia,

bezrobotnych długotrwale,

bezrobotnych powyżej 50 roku życia,

bezrobotnych bez kwalifikacji zawodowych,

bezrobotnych samotnie wychowujących co najmniej jedno dziecko do 7 roku życia,

bezrobotnych niepełnosprawnych.
Prace interwencyjne dla wyżej wymienionych grup bezrobotnych mogą trwać do 6 miesięcy.
Nieco inaczej sytuacja ma się w przypadku:

bezrobotnych do 25 roku życia,

bezrobotnych długotrwale,

bezrobotnych niepełnosprawnych.
Wówczas prace interwencyjne mogą być dłuższe i trwać do 12 miesięcy .
Najdłużej prace interwencyjne mogą trwać w przypadku bezrobotnych powyżej 50 roku życia.
Czas trwania takich prac wynosi wtedy do 24 miesięcy
60
Prace dyplomowe w Internecie
Prace interwencyjne odgrywają istotną rolę w aktywnych formach walki z bezrobociem.
Pozwalają one bowiem przy stosunkowo niskich kosztach stworzyć nowe miejsca pracy, dając
szansę na stałe zatrudnienie, ograniczyć długoterminowe bezrobocie, wyzwolić bezrobotnych
z psychicznej depresji, wspomagać drobną i średnią przedsiębiorczość. Prowadzi się je, gdyż
dają one szansę bezrobotnym na uzyskanie pracy lub prawa do zasiłku (Ratyński, 2003). Z kolei
według A. Organiściak- Krzykowskiej (2005) niebezpieczeństwem tego programu jest wzrost
wydatków na zasiłki po zakończeniu prac interwencyjnych.
3.1.3. Roboty publiczne
Roboty publiczne oznaczają zatrudnienie osób bezrobotnych przy wykonywaniu prac
zorganizowanych przez organy samorządu terytorialnego lub terenowe organy administracji
rządowej (Ratyński, 2003).
Roboty publiczne to przede wszystkim inwestycje w zakresie infrastruktury lokalnej, tj.
budowa sieci wodociągowej, gazowej, oczyszczalni ścieków, roboty budowlano - montażowe.
Do robót publicznych w pełnym wymiarze czasu, urząd pracy może skierować wyłącznie
(www.mps.gov.pl):

długotrwale bezrobotnych,

bezrobotnych powyżej 50 roku życia,

bezrobotnych samotnie wychowujących co najmniej jedno dziecko do 7 roku życia.
Urząd pracy może także skierować bezrobotnych do pracy, nie związanej z wyuczonym
zawodem. Czas ich trwania wynosi wówczas 6 miesięcy, w wymiarze nieprzekraczającym
połowy wymiaru czasu pracy. Do tego rodzaju prac mogą być skierowani:

bezrobotni do 25 roku życia,

długotrwale bezrobotni.
Podobnie jak w przypadku prac interwencyjnych, urząd pracy refunduje organizatorowi robót
publicznych przez okres do 6 miesięcy część kosztów poniesionych na wynagrodzenia.
61
Prace dyplomowe w Internecie
3.1.4. Prace społecznie użyteczne
Prace społecznie użyteczne są nową formą aktywizacji bezrobotnych. Oznaczają one
prace wykonywane przez bezrobotnych, którzy nie posiadają już prawa do zasiłku. Prace
te organizują gminy w jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej, organizacjach lub
instytucjach, zajmujących się pomocą charytatywną (www.mps.gov.pl).
Prace użyteczne społecznie mogą wykonywać bezrobotni, którzy nie nabyli prawa
do zasiłku lub dla których upłynął już czas jego pobierania.
Nie istnieje ograniczenie czasowe dla realizacji tych prac. Oznacza to, iż osoba
bezrobotna może wykonywać prace społecznie użyteczne tak długo jak zechce, przy czym
zachowuje status osoby bezrobotnej. Osoba wykonująca tego typu prace jest objęta
ubezpieczeniem zdrowotnym oraz ubezpieczeniem wypadkowym. Odmowa podjęcia takiej
pracy oznacza utratę statusu bezrobotnego.
Wprowadzenie prac społecznie użytecznych miało na celu, oprócz zapewnienia osobom
bezrobotnym możliwości uzyskania środków do życia i wsparcia działań społeczności lokalnych,
zdyscyplinowanie bezrobotnych i ograniczenie możliwości wykonywania przez nich pracy "na
czarno".
3.1.5. Szkolenia
Ważnym czynnikiem, decydującym o szansach człowieka na znalezienie pracy, jest
wykształcenie. Zdarza się, że posiadane wykształcenie bądź przygotowanie zawodowe
bezrobotnych
przysparza
trudności
w
znalezieniu
pracy.
Konieczne
wtedy
staje
się przekwalifikowanie lub przeszkolenie takiej osoby.
Urzędy pracy inicjują szkolenia bezrobotnych w celu zwiększenia ich szans na uzyskanie
zatrudnienia, podwyższenia dotychczasowych kwalifikacji zawodowych lub zwiększenia
aktywności zawodowej. Dzieje się tak w przypadku (Organiściak- Krzykowska, 2005):

braku kwalifikacji zawodowych, poszukiwanych na rynku pracy,
62
Prace dyplomowe w Internecie

konieczności zmiany kwalifikacji w związku z brakiem propozycji odpowiedniego
zatrudnienia,

utraty zdolności do wykonywania pracy w dotychczasowym zawodzie,

zbyt niskich kwalifikacji, aby mieć szansę uzyskania zatrudnienia.
Ze szkoleń organizowanych przez powiatowe urzędy pracy mogą korzystać ( www.mps.gov.pl):

osoby bezrobotne,

osoby pobierające rentę szkoleniową,

żołnierze rezerwy,

osoby poszukujące pracy:
-
będące w okresie wypowiedzenia z przyczyn dotyczących zakładu pracy,
-
zatrudnione u przedsiębiorcy wobec którego ogłoszono upadłość, lub który jest
w stanie likwidacji,
-
otrzymujące
świadczenie
socjalne
przysługujące
na
urlopie
górniczym
lub górniczy zasiłek socjalny,
-
uczestniczące w programie integracji społecznej,
-
otrzymujące świadczenie szkoleniowe przyznane przez pracodawcę na udział
w szkoleniu.
Obecnie stosuje się dwie metody szkolenia bezrobotnych (Ratyński, 2003):

metoda grupowa,

metoda indywidualna.
Metoda grupowa - na szkolenie kieruje się bezrobotnych po określeniu predyspozycji
bezrobotnego do wykonywania zawodu, który uzyska w wyniku szkolenia. Koszt tego szkolenia
nie może być wyższy niż dwukrotność przeciętnego wynagrodzenia. Szkolenia organizowane
przez powiatowe urzędy pracy mogą trwać do 6 miesięcy (w przypadkach uzasadnionych
programem szkolenia - do 12 miesięcy). Wyjątek stanowią szkolenia dla osób nie posiadających
żadnych kwalifikacji zawodowych, które mogą trwać do 24 miesięcy.
Metoda indywidualna - bezrobotny może być skierowany na wskazane przez niego
szkolenia, jeżeli zostanie stwierdzone, iż szkolenie to zapewni mu uzyskanie zatrudnienia.
63
Prace dyplomowe w Internecie
Jego koszt, jak i czas trwania podlega tym samym ograniczeniom co szkolenie grupowe.
Bezrobotnym w okresie szkolenia przysługuje dodatek szkoleniowy w wysokości 20% bazowej
kwoty zasiłku dla bezrobotnych, a w wypadku absolwentów 60% tej kwoty.
3.1.6. Pożyczki z Funduszu Pracy
Pożyczki z Funduszu Pracy są programem wprowadzonym na mocy Ustawy o
zatrudnieniu i bezrobociu z 29 grudnia 1989 roku ( Dz. U. Nr 75, poz. 446). Mogą być one
udzielane na finansowanie programów aktywnego przeciwdziałania bezrobociu, na utworzenie
dodatkowych miejsc pracy, bądź podjęcie działalności gospodarczej. Urząd pracy może udzielać
pożyczek (Ratyński, 2003):

pracodawcom lub jednoosobowym podmiotom gospodarczym na zorganizowanie
dodatkowych miejsc pracy dla bezrobotnych skierowanych na te miejsca przez urząd
pracy,

jednorazowo bezrobotnym oraz pracownikom w okresie wypowiedzenia, zwalnianym
z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, na podjęcie działalności gospodarczej lub
rolniczej, z wyjątkiem zakupu ziemi,

jednorazowo osobom podlegającym ubezpieczeniu społecznemu rolników, które zostały
zwolnione z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy i nie są uprawnione do zasiłku
dla bezrobotnych, na podjęcie działalności gospodarczej lub na zakup ziemi,
nie wyłączając działalności wytwórczej lub usługowej związanej z rolnictwem.
Pożyczki udzielane pracodawcom przeznaczone są na sfinansowanie kosztów
zorganizowania dodatkowych miejsc pracy. Pożyczek takich nie wolno udzielać zakładom, które
w ciągu ostatnich 12 miesięcy zmniejszyły zatrudnienie. Wg ustawy z 1994 r., okres całkowitej
spłaty pożyczki wynosi 3 lata, natomiast w przypadku pożyczki na utworzenie nowych miejsc
pracy w gospodarstwie rolnym 4 lata.
Drugim rodzajem pożyczek z Funduszu Pracy są pożyczki na podjęcie działalności
gospodarczej. Warunkiem przyznania takiej pożyczki jest złożenie przez pożyczkobiorcę
pisemnego wniosku o przyznanie środków na podjęcie działalności gospodarczej. Wniosek ten
64
Prace dyplomowe w Internecie
może być uwzględniony, w przypadku gdy bezrobotny spełnia następujące warunki
(www.mps.gov.pl):

w okresie 12 miesięcy poprzedzających złożenie wniosku nie odmówił bez uzasadnionej
przyczyny przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia, innej pracy zarobkowej,
szkolenia,
przygotowania
zawodowego
w
miejscu
pracy,
wykonywania
prac
interwencyjnych lub robót publicznych,

nie otrzymał w okresie 5 lat poprzedzających złożenie wniosku pożyczki z Funduszu
Pracy lub z innych funduszy publicznych środków na podjęcie działalności gospodarczej
lub rolniczej.
Każda pożyczka musi być zwrócona pożyczkodawcy. W umowie o udzielenie pożyczki
przewidziany jest okres jej spłaty. Nie może on przekraczać 4 lat od dnia jej udzielenia
(Organiściak- Krzykowska, 2005). Jeżeli działalność gospodarcza jest prowadzona przez okres 2
lat, przepisy przewidują możliwość umorzenia pożyczki w wysokości 50%. Od wejścia w życie
przepisów ustawy z 1994 r. osoba biorąca pożyczkę na działalność gospodarczą może ubiegać
się także o odroczenie lub umorzenie części lub całości spłaty pożyczki ze względu
na szczególnie trudną sytuację materialną.
Osoby bezrobotne i żołnierze rezerwy mogą również ubiegać się o udzielenie pożyczki
szkoleniowej ze środków Funduszu Pracy. Może ona zostać udzielona w celu umożliwienia
podjęcia zatrudnienia wymagającego szczególnych kwalifikacji, a wysokość pożyczki nie może
przekraczać czterokrotnego przeciętnego wynagrodzenia obowiązującego w dniu podpisania
umowy. Pożyczka ta jest nieoprocentowana, jednak powinna zostać spłacona w ciągu 18
miesięcy od ustalonego w umowie dnia zakończenia szkolenia (www.mps.gov.pl)
Pożyczki są efektywną forma przeciwdziałania bezrobociu, gdyż umożliwiają względnie
trwałe zatrudnienie. Spośród różnych programów rynku pracy najbardziej efektywną formą
przeciwdziałania bezrobociu są pożyczki na działalność gospodarczą, gdyż przyczyniają się one
do tworzenia nowych, stałych miejsc pracy.
3.1.7. Zwrot kosztów przejazdu i zakwaterowania
Warunkiem ubiegania się o zwrot kosztów przejazdu jest podjęcie pracy, stażu
zawodowego w miejscu pracy, szkolenia lub zajęć z zakresu poradnictwa zawodowego
65
Prace dyplomowe w Internecie
poza miejscem zamieszkania na podstawie skierowania urzędu pracy.
O zwrot kosztów zakwaterowania może ubiegać się osoba, która spełnia łącznie
następujące warunki (www.mps.gov.pl):

na podstawie skierowania urzędu pracy podjęła pracę, staż, przygotowanie zawodowe
w miejscu pracy lub szkolenie poza miejscem zamieszkania w miejscowości, do której
czas dojazdu i powrotu do miejsca stałego zamieszkania wynosi łącznie ponad 3 godziny
dziennie,

mieszka w hotelu lub wynajętym mieszkaniu w miejscowości lub w pobliżu
miejscowości, w której pracuje, odbywa staż lub przygotowanie zawodowe w miejscu
pracy w pobliżu tej miejscowości,

uzyskuje wynagrodzenie w wysokości nieprzekraczającej 200 procent minimalnego
wynagrodzenia za pracę obowiązującego w miesiącu, za który jest dokonywany zwrot
kosztów zakwaterowania.
3.1.8. Dodatek aktywizacyjny
Osoba bezrobotna może złożyć do urzędu pracy wniosek o przyznanie dodatku
aktywizacyjnego. Jest to możliwe wówczas, gdy jest ona zarejestrowana w urzędzie pracy,
posiada prawo do zasiłku oraz gdy podejmie ona (www.mps.gov.pl):

zatrudnienie w wyniku skierowania przez urząd w niepełnym wymiarze czasu pracy
obowiązującym w danym zawodzie lub służbie i otrzymuje wynagrodzenie niższe
od minimalnego wynagrodzenia za pracę,

zatrudnienie z własnej inicjatywy lub inną pracę zarobkową.
W pierwszym przypadku dodatek aktywizacyjny przysługuje w wysokości stanowiącej
różnicę między minimalnym wynagrodzeniem za pracę a otrzymywanym wynagrodzeniem, nie
większej jednak niż 50 procent zasiłku, przez okres, w jakim przysługiwałby bezrobotnemu
zasiłek. Jeżeli podjęcie zatrudnienia nastąpiło z własnej inicjatywy, wówczas można ubiegać się
66
Prace dyplomowe w Internecie
o dodatek aktywizacyjny przysługujący w wysokości do 30 proc. zasiłku, przez połowę okresu,
w jakim przysługiwałby bezrobotnemu zasiłek.
Dodatek aktywizacyjny nie przysługuje w przypadku gdy :

bezrobotny został skierowany przez powiatowy urząd pracy do prac interwencyjnych,
robót publicznych lub na stanowisko pracy, którego koszty wyposażenia lub doposażenia
zostały zrefundowane z Funduszu Pracy,

bezrobotny podjął z własnej inicjatywy zatrudnienie lub inną pracę zarobkową
u pracodawcy, u którego był zatrudniony lub dla którego wykonywał inną pracę
zarobkową bezpośrednio przed zarejestrowaniem jako bezrobotny,

bezrobotny podjął z własnej inicjatywy zatrudnienie lub inną pracę zarobkową
za granicą Rzeczypospolitej Polskiej u pracodawcy zagranicznego.
3.1.9. Staż i przygotowanie zawodowe w miejscu pracy
Według Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej (www.mps.gov.pl) bezrobotni będący
w szczególnej sytuacji na rynku pracy mogą liczyć na możliwość korzystania ze stażu
i przygotowania zawodowego w miejscu pracy. Staż przeznaczony jest dla młodych
bezrobotnych do 25 roku życia oraz bezrobotnych absolwentów szkół wyższych, którzy nie
ukończyli 27 roku życia. Z kolei przygotowanie zawodowe przeznaczone jest dla osób:

długotrwale bezrobotnych,

bezrobotnych bez kwalifikacji zawodowych,

bezrobotnych powyżej 50 roku życia,

bezrobotnych wychowujących samotnie co najmniej jedno dziecko do 7 roku życia,

bezrobotnych będących osobami niepełnosprawnymi.
67
Prace dyplomowe w Internecie
Staż
ma na
celu
nabywanie
przez
bezrobotnego
umiejętności
praktycznych
do wykonywania pracy przez wykonywanie zadań w miejscu pracy bez nawiązania stosunku
pracy z pracodawcą.
Przygotowanie zawodowe w miejscu pracy służy natomiast zdobywaniu nowych
kwalifikacji
lub
umiejętności
zawodowych
poprzez
praktyczne
wykonywanie
zadań
zawodowych na stanowisku pracy.
Bezrobotni w trakcie odbywania stażu lub przygotowania zawodowego w miejscu pracy
otrzymują od starosty stypendium w wysokości zasiłku dla bezrobotnych. Staż i przygotowanie
zawodowe w miejscu pracy odbywają się na podstawie umowy zawieranej pomiędzy
pracodawcą organizującym staż lub przygotowanie a starostą.
3.1.10. Stypendia w okresie kontynuowania nauki
Stypendia na naukę w szkołach przeznaczone są dla bezrobotnych do 25 roku życia
oraz bezrobotnych bez kwalifikacji zawodowych z rodzin o niskich dochodach. Przysługuje ono
wówczas, gdy nie został przekroczony dochód na osobę w rodzinie, który uprawnia
do świadczeń z pomocy społecznej.
Aby uzyskać prawo do ubiegania się o stypendium na naukę w szkole osoba bezrobotna
powinna podjąć dalszą naukę w: szkole ponadpodstawowej dla dorosłych, w szkole
ponadgimnazjalnej dla dorosłych lub w szkole wyższej w systemie studiów wieczorowych lub
zaocznych.
Stypendium przysługuje na okres 12 miesięcy od dnia rozpoczęcia nauki, a jego wypłata
może zostać przedłużona do momentu ukończenia nauki.. W przypadku, gdy bezrobotny
przerwie naukę lub utraci status bezrobotnego traci stypendium (www.mps.gov.pl).
68
Prace dyplomowe w Internecie
3.2. Efektywność aktywnych programów na rynku pracy
Efektywność realizowanych programów jest wskaźnikiem pozwalającym na dokonanie
ich oceny. W 2005 r. po raz pierwszy w ramach statystyki publicznej zgromadzone zostały dane
dotyczące liczby osób, które rozpoczęły, ukończyły daną formę aktywizacji oraz w trakcie lub
w okresie do 3 miesięcy od zakończenia udziału w programie podjęły zatrudnienie
(www.mpips..gov.pl).
Tab. 12. Efektywność aktywnych programów na rynku pracy w 2005r.
Aktywne programy walki z
Osoby, które po
Koszt uczestnictwa w
Koszt ponownego
bezrobociem
zakończeniu udziału w
programie, tj. kwota
zatrudnienia tj. kwota
programie uzyskały
wydatkowana z Funduszu
wydatkowana z Funduszu
zatrudnienie ( w %)
Pracy na jedna osobę
Pracy na jedną osobę, która
uczestniczącą w programie
po zakończeniu udziału w
(w zł)
programie uzyskała
zatrudnienie (w zł)
Szkolenia
37,2
1 157
3 173
Prace interwencyjne
66,3
2 736
4 835
Roboty publiczne
29,0
4 254
14 884
Staże
46,3
3 692
9 557
Przygotowanie zawodowe
46,5
2 891
8 567
100,0
12 035
12 035
47,9
3 327
7 775
w miejscu pracy
Środki
na
działalności
podjęcie
gosp.
przez
bezrobotnych
Razem
Źródło: www.mpips..gov.pl
Realizacja wszystkich wymienionych programów jest niezwykle istotna, choć ich
znaczenie w tworzeniu stałych miejsc pracy jest bardzo zróżnicowane (tab. 13) W 2005 r.
najbardziej efektywne okazały się programy, które przeznaczone są na tworzenie miejsc pracy.
Efektywność wynosi wówczas 100%. Na drugim miejscu znajdują się prace interwencyjne,
gdzie aż 66,3% bezrobotnych po ich zakończeniu uzyskało zatrudnienie, natomiast najmniej
69
Prace dyplomowe w Internecie
efektywne były roboty publiczne (29%). Generalnie efektywność programów aktywnych
realizowanych w roku 2005 była wyższa niż przed rokiem, w 2004 r. wyniosła ona dla
wszystkich realizowanych programów 41,2%, wobec 47,9% w roku 2005 (www.mpips.gov.pl).
Istotne z punktu widzenia efektywności realizowanych programów rynku pracy, poza odsetkiem
osób, które uzyskały zatrudnienie, są koszty ponownego zatrudnienia i koszty uczestnictwa w
programie. Analizując koszty uczestnictwa w programie jednej osoby najdroższe pozostają
dotacje na podjęcie działalności gospodarczej. Nie można jednak zapominać, iż wydatkowanie
tych środków skutkuje samozatrudnieniem na co najmniej 12 miesięcy.
Najwięcej wątpliwości budzić może realizacja robót publicznych, gdyż z jednej strony
jest to forma o stosunkowo niskiej efektywności zatrudnieniowej (29%) a jednocześnie bardzo
droga (koszt ponownego zatrudnienia 1 uczestnika wynosi aż 14884 zł). W tym wypadku należy
jednak pamiętać, iż są one adresowane do osób, które mają największe trudności na rynku pracy,
tj. m.in. długotrwale bezrobotnych i w wieku powyżej 50 lat.
Poza środkami na rozpoczęcie działalności oraz robotami publicznymi w następnej
kolejności najdroższą formą aktywizacji zakończonej ponownym zatrudnieniem były staże (9557
zł), choć jednocześnie charakteryzuje je dość wysoka efektywność zatrudnieniowa (46,3%).
Analizując dane zawarte w tabeli 13. widzimy, iż najbardziej efektywnym programem na
rynku pracy są prace interwencyjne. Koszty uczestnictwa w programie, a także koszty
ponownego zatrudnienia są stosunkowo niewielkie, a mimo to, program ten ma bardzo wysoką
skuteczność (aż 66,3% bezrobotnych po ich zakończeniu uzyskało zatrudnienie). Należy także
zwrócić uwagę na szkolenia, staże, a także przygotowanie zawodowe w miejscu pracy. Koszty
uczestnictwa w wyżej wymienionych programach są zdecydowanie niższe niż w przypadku
robót publicznych, a ich skuteczność jest dużo wyższa. Należałoby się zatem zastanowić, czy nie
przeznaczyć więcej środków pieniężnych na te programy walki z bezrobociem, a ograniczyć
koszty związane z organizowaniem robót publicznych, które są formą bardzo drogą a zarazem
mało skuteczną.
70
Prace dyplomowe w Internecie
3.3. Pasywne metody walki z bezrobociem
Istotną rolę na rynku pracy odgrywają również pasywne metody walki z bezrobociem.
W odróżnieniu od polityki aktywnej nie kreuje ona nowych miejsc pracy w gospodarce, nie
ułatwia dostęp do nich, a także nie jest nastawiona na produkcyjne zagospodarowanie
istniejących zasobów pracy. Działania i środki tej polityki są ukierunkowane na łagodzenie
skutków bezrobocia oraz na zmniejszanie jego rozmiarów, głównie poprzez ograniczanie siły
roboczej. Do pasywnych programów walki z bezrobociem można zaliczyć:

zasiłki dla bezrobotnych,

wcześniejsze emerytury,

zasiłki i świadczenia przedemerytalne,

zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin oraz skracanie czasu pracy.
3.3.1. Zasiłki dla bezrobotnych
Jest to podstawowy instrument polityki społecznej państwa służący osłonie socjalnej
bezrobotnych. Zasiłki te spełniają dwie zasadnicze funkcje (Pisz, 1999):

dochodową - polegającą na zapewnieniu bezrobotnemu i jego rodzinie środków
utrzymania oraz niedopuszczeniu do zbyt radykalnego obniżenia dotychczasowego
poziomu życia w związku z utratą pracy,

motywacyjną - której istotą jest mobilizowanie osób bezrobotnych do poszukiwania
zatrudnienia i skłanianie ich do możliwie szybkiego podjęcia pracy zarobkowej.
Funkcje te są ze sobą sprzeczne. Z punktu widzenia realizacji funkcji dochodowej wysokość
zasiłku powinna być możliwie najwyższa, zaś z punktu widzenia funkcji motywacyjnej najniższa. Wśród zwolenników wolnego rynku istnieje pogląd, iż zbyt wysokie zasiłki stają się
czynnikiem generującym bezrobocie, gdyż zniechęcają do poszukiwania pracy, utrwalają
71
Prace dyplomowe w Internecie
pasywne postawy wśród pracobiorców oraz osłabiają motywację do zmiany bądź doskonalenia
kwalifikacji zawodowych. W praktyce niezbędne jest osiągnięcie kompromisu między funkcją
dochodową i motywacyjną oraz znalezienie optymalnej wysokości zasiłku, która umożliwiałaby
spełnianie obu tych funkcji jednocześnie. Osiąga się to różnymi metodami. Istnieją trzy sposoby
rozwiązania sprzeczności występującej między obiema funkcjami zasiłku:

ustalenie zasiłku na poziomie znacznie niższym (np. około 50-60%) od wynagrodzenia
za pracę, co ma na celu silniejsze zachęcenie bezrobotnych do aktywnego poszukiwania
pracy,

stopniowe obniżanie zasiłku od poziomu stosunkowo wysokiego (wynoszącego około
70% płacy) do niskiego,

ograniczenie okresu otrzymywania zasiłku (np. do 6 miesięcy), z wyłączeniem prawa do
niego dla absolwentów szkól oraz innych osób podejmujących pracę po raz pierwszy.
Zmierzając do osiągnięcia kompromisu między omawianymi funkcjami zasiłku, należy
uzależnić wybór jednego z powyższych rozwiązań od charakteru bezrobocia i przewidywań w
tym zakresie, biorąc jednocześnie pod uwagę stan pomocy społecznej w danym kraju. Jeżeli
przyjmuje się, że bezrobocie ma charakter frykcyjny i przejściowy, zasiłek powinien być
ukierunkowany motywacyjnie, aby zachęcał do poszukiwania pracy. Poziom zasiłku może być
wówczas relatywnie niski, a okres jego otrzymywania względnie krótki, pomoc społeczna zaś
nie powinna być traktowana jako prawnie usankcjonowane roszczenie. Nieco inaczej sytuacja
ma się w przypadku, gdy bezrobocie ma charakter długookresowy. Wówczas przewagę zyskuje
dochodowa funkcja zasiłku, co oznacza, że powinien on przynajmniej przez pewien okres
zapewnić utrzymanie poziomu niezbędnej konsumpcji, a po upływie tego okresu bezrobotnym
powinna przysługiwać pomoc społeczna o charakterze roszczeniowym (Unolt, 1999).
3.3.2. Wcześniejsze emerytury
System ubezpieczeń emerytalnych jest dziś instrumentem często wykorzystywanym
do sterowania wielkością i strukturą podaży pracy. W sytuacji dużego bezrobocia można
ograniczać podaż siły roboczej poprzez zachęcanie pracowników starszych wiekiem
72
Prace dyplomowe w Internecie
do przechodzenia na wcześniejszą emeryturę. W tym celu obniża się zazwyczaj wymaganą
granicę wieku emerytalnego oraz wprowadza korzystne zasady naliczania tego świadczenia.
Podaż pracy można ograniczać również poprzez różnego typu rozwiązania zniechęcające
emerytów do kontynuacji zatrudnienia (np. zawieszanie lub obniżanie wysokości emerytur
na czas wykonywania pracy czy obciążanie dochodów z tytułu zatrudnienia różnymi składkami).
Istotne jest również to, iż osoby, które przeszły na wcześniejszą emeryturę mają niewielkie
szanse na ponowne zatrudnienie.
3.3.3. Zasiłki i świadczenia przedemerytalne
Świadczenia (zasiłki) przedemerytalne polegają na zmniejszeniu liczby osób
zarejestrowanych w powiatowych urzędach pracy. Świadczy to o biernej postawie zarządów
gmin w obliczu dużego i stale rosnącego lokalnego bezrobocia. Są one zainteresowane
usunięciem objawów, a nie przyczyn, nie troszcząc się przy tym o negatywne skutki tego
rozwiązania, bowiem świadczenia przedemerytalne, podobnie jak zasiłki przedemerytalne czy
obniżanie wieku uzyskiwania uprawnień emerytalnych, powiększają jedynie zasób biernych
zawodowo, nie rozwiązując problemu tworzenia miejsc pracy. Zgodnie z ustawą z dnia 30
kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. z 2004 r. Nr 120, poz. 1252)
prawo do świadczenia przedemerytalnego ustaje:

na wniosek osoby pobierającej świadczenie przedemerytalne,

w dniu poprzedzającym dzień nabycia prawa do emerytury, która jest ustalona
decyzją terenowej jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,
zwanej dalej "organem rentowym", lub innego organu emerytalno-rentowego
określonego w odrębnych przepisach,

z dniem osiągnięcia wieku 60 lat przez kobietę i 65 lat przez mężczyznę,

z dniem nabycia prawa własności lub objęcia w posiadanie (samoistne lub zależne)
nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczających 2 ha
przeliczeniowe albo współwłasności nieruchomości rolnej, jeżeli udział przekracza
2 ha przeliczeniowe,

wraz ze śmiercią osoby uprawnionej.
73
Prace dyplomowe w Internecie
3.3.4. Zatrudnienie w niepełnym wymiarze godzin oraz skracanie czasu pracy
Zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu to forma zatrudnienia opierająca się na
takiej organizacji stanowiska pracy, aby mogło być ono obsadzone nie przez jednego, lecz
przez dwóch, a nawet więcej pracowników (Pisz, 1999). Wymaga to odpowiedniego podziału
związanych ze stanowiskiem obowiązków i odpowiedzialności, a także płacy oraz innych
świadczeń socjalnych. Są grupy pracowników, którzy szczególnie korzystają z tej formy
zatrudnienia, gdyż umożliwia im to łączenie obowiązków zawodowych z innymi zajęciami
(np. studenci czy kobiety wychowujące dzieci).
W warunkach recesji gospodarczej niektóre przedsiębiorstwa, nie chcąc dopuścić do
redukcji zatrudnienia, przyjmują rozwiązanie polegające na podziale danego zakresu pracy
między relatywnie większą liczbę zatrudnionych. W odróżnieniu od dzielenia stanowisk pracy
realizuje się to drogą skracania dziennej (tygodniowej lub rocznej) normy czasy pracy,
ograniczania liczby godzin nadliczbowych, wydłużania urlopów, itp.
3.4. Rządowe programy zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu
Przykładem aktywnych sposobów walki z bezrobociem w formie zintegrowanej
są rządowe programy zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu. Wysoki poziom bezrobocia
i jego duża dynamika zmusiły rząd do podjęcia już na początku okresu transformacji
czynności zmierzających do przeciwdziałania temu zjawisku. Istnieje wiele programów
zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu, jednak w niniejszej pracy skupiono się tylko
na jednym z nich.
Rządowy program "Pierwsza Praca" jest realizowany od czerwca 2002 roku. Celem
programu jest ochrona młodych osób kończących edukację przed bezrobociem. Propozycje
przedstawione przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej mają przede wszystkim na celu
ułatwienie absolwentom zdobycia pierwszych doświadczeń zawodowych. Program ten
umożliwia m.in. uzyskanie wiedzy o współczesnym rynku pracy, uczy planowania kariery
zawodowej, motywuje do dalszego podnoszenia kwalifikacji zawodowych, pozwala nabyć
74
Prace dyplomowe w Internecie
umiejętności praktyczne niezbędne w skutecznym poszukiwaniu pracy, umożliwi zdobycie
doświadczenia zawodowego oraz podjęcie pracy. Intencją tegoż programu jest pobudzenie
aktywności lokalnej w kreowaniu projektów aktywizacji zawodowej, a także uruchomienie
mechanizmów rozwiązywania lokalnych problemów społecznych poprzez angażowanie
młodych osób do pracy w organizacjach pozarządowych w charakterze wolontariuszy
(Szyłko - Skoczny M., 2004). Jako podstawową metodę pobudzania zatrudnienia
absolwentów
wskazano
czasowe
obniżenie
kosztów
ich
pracy
oraz
promocję
samozatrudnienia. Program ten skierowany jest na:

małe i średnie przedsiębiorstwa,

samozatrudnienie,

kształcenie,

wolontariat,

informacje - pośrednictwo zawodowe i pośrednictwo pracy.
W programie zakładano, że przejściowe przejmowanie przez państwo kosztów pierwszej
pracy absolwentów spowoduje zachęcenie ich do zatrudniania przede wszystkim w małych
i średnich przedsiębiorstwach. Jako szansę dla części absolwentów potraktowano
samozatrudnienie, któremu powinny sprzyjać działania prowadzące do ograniczenia barier
w tworzeniu przedsiębiorstw, uruchomienie programów udzielania tanich kredytów i poręczeń
kredytowych oraz związanego z tym doradztwa.
Istotny wpływ na wzrost szans absolwentów na zatrudnienie powinny mieć
proponowane zmiany w programach kształcenia w celu jego lepszego dostosowania
do potrzeb rynku pracy, a także rozszerzenie systemu pożyczek szkoleniowych i stypendiów.
Nowym pomysłem programu stał się wolontariat, czyli nieodpłatna praca w sektorze
publicznym i w organizacjach pozarządowych pozwalająca na zdobycie doświadczenia
zawodowego. Zaproponowano także uruchomienie dla absolwentów szerokiego programu
poradnictwa i pośrednictwa oraz nauki poruszania się na rynku pracy w Centrach Informacji
i Planowania Kariery Zawodowej w wojewódzkich urzędach pracy. Realizację programu
Pierwsza Praca przewidziano na lata 2002- 2003, jednak pozytywna ocena I edycji programu
spowodowała podjęcie decyzji o jego kontynuacji w latach 2004-2006, a więc do zakończenia
okresu wchodzenia na rynek pracy młodzieży z wyżu demograficznego.
75
Prace dyplomowe w Internecie
W ramach programu „Pierwsza Praca” jest realizowany projekt pn. „Pierwszy Biznes”,
którego głównym celem jest pomoc merytoryczna i finansowa dla młodych bezrobotnych
osób zarejestrowanych w urzędach pracy, które myślą o założeniu własnej firmy, a także
promocja postawy przedsiębiorczości. Jest on adresowany do bezrobotnej młodzieży do 25 lat
oraz do absolwentów szkół wyższych, którzy nie ukończyli 27 roku życia.
3.5. Narodowy Plan Rozwoju wobec problemów rynku pracy
Narodowy Plan Rozwoju jest niezbędny do tego, aby po przystąpieniu Polski do Unii
Europejskiej efektywnie wykorzystywać przyznane nam środki finansowe. Pierwszym Planem
był Narodowy Plan Rozwoju na lata 2004-2006. Określał on plan działań strukturalnych, które
Polska, będąc członkiem Unii Europejskiej, zamierzała realizować w latach 2004-2006.
Dotyczyły one trzech podstawowych dziedzin wsparcia (Wstępny Projekt Narodowego Planu
Rozwoju, 2005):

przedsiębiorstw,

rozwoju infrastruktury,

rozwoju zasobów ludzkich.
Celem strategicznym Narodowego Planu Rozwoju było i nadal jest rozwijanie konkurencyjnej
gospodarki opartej na wiedzy i przedsiębiorczości, zdolnej do długofalowego, harmonijnego
rozwoju, zapewniającej wzrost zatrudnienia oraz poprawę spójności społecznej, ekonomicznej
i przestrzennej z Unią Europejską na poziomie regionalnym i krajowym.
Drugim planem jest Narodowy Plan Rozwoju na lata 2007-2013, który jest koncepcją
modernizacji gospodarki przy współudziale środków, pochodzących z Unii Europejskiej. Plan
ten ma służyć zaktywizowaniu i lepszemu wykorzystaniu krajowych zasobów kapitału
społecznego (Wstępny Projekt Narodowego Planu Rozwoju, 2005). Wśród celów strategicznych
Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007- 2013 wymienia się:
76
Prace dyplomowe w Internecie

utrzymanie gospodarki na ścieżce wysokiego wzrostu gospodarczego,

wzmocnienie konkurencyjności regionów i przedsiębiorstw oraz wzrost zatrudnienia,

podnoszenie poziomu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej.
Spośród priorytetów strategicznych główne miejsce zajmują te, które są bezpośrednio
związane z próbą rozwiązywania problemów rynku pracy. Przewiduje się podjęcie działań
zmierzających do (Organiściak- Krzykowska, 2005):

zwiększenia zatrudnienia,

modernizacji organizacji rynku pracy,

tworzenia nowych miejsc pracy.
Wyższy poziom zatrudnienia można uzyskać poprzez:

maksymalizowanie różnic pomiędzy dochodem z pracy a możliwym do uzyskania przez
osobę bezrobotną dochodem z pomocy społecznej (obecnie różnica ta jest niewielka,
co nie zachęca do poszukiwania pracy),

prowadzenie aktywnej polityki rynku pracy przez publiczne służby zatrudnienia poprzez
popularyzowanie alternatywnych i elastycznych form zatrudnienia (w niepełnym
wymiarze czasu, praca tymczasowa, sezonowa, itp.),

aktywizację zawodową osób z grup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji na rynku
pracy, tzn. młodzieży, osób niepełnosprawnych, kobiet, osób powyżej 50 roku życia,
mieszkańców wsi i małych miast oraz imigrantów.
Drugim kierunkiem działań w zakresie zatrudnienia jest modernizacja organizacji
i funkcjonowania rynku pracy. Wyrażać się ona będzie w skuteczniejszym pośrednictwie
publicznych służb zatrudnienia między pracobiorcą i pracodawcą. Kierunek ten będzie
realizowany poprzez:

zwiększenie roli publicznych służb zatrudnienia jako podstawowego pośrednika
pomiędzy pracodawcą a poszukującym pracy,

zapewnienie dostępu do publicznego systemu informacji i poradnictwa zawodowego
na różnych etapach kariery zawodowej,

zwiększenie roli partnerstwa społecznego dla równowagi na rynku pracy w Polsce,
77
Prace dyplomowe w Internecie

wzmocnienie roli dialogu społecznego w rozwiązywaniu konfliktów w stosunkach pracy,
służącego przestrzeganiu i skuteczniejszych egzekucji prawa pracy,

wdrażanie dwukanałowego systemu informowania pracowników poprzez tworzenie rad
pracowniczych, uzupełniających związki zawodowe.
Trzecim kierunkiem działań w zakresie zatrudnienia ma być wspieranie tworzenia
nowych
miejsc
pracy.
Są
tu
przewidziane
zarówno
działania
o
charakterze
makroekonomicznych, jak i mikroekonomicznym, mające na celu wspieranie dziedzin
pracochłonnych, rozwój małych przedsiębiorstw oraz samozatrudnienia. Kierunek ten będzie
realizowany między innymi poprzez:

zmniejszanie różnic między podatkowym obciążeniem pracy a opodatkowaniem kapitału,

prowadzenie efektywnej polityki migracyjnej m.in. przez otwieranie europejskiego rynku
pracy na nadwyżki podaży pracy w poszczególnych krajach,

promocję polskich zasobów pracy jako elementu zwiększającego aktywność innowacyjną
Polski,

tworzenie dogodnych warunków dla zatrudnienia w małych przedsiębiorstwach
(atrakcyjne pożyczki na rozpoczęcie działalności gospodarczej, itp.),

wspieranie
(np.
zatrudnienia
budownictwo
w
sektorach
mieszkaniowe,
wymagających
infrastruktura,
dużych
ochrona
nakładów
środowiska,
pracy
usługi
turystyczne).
Realizacji planu dotyczącego zatrudnienia służyć mają inne określone w Narodowym
Planie Rozwoju priorytety, np. związane z poprawą mobilności i aktywizacji ludności w różnych
strategiach, w tym także na rynku pracy. Służyć temu będą także: gospodarowanie przestrzenią
zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju oraz wiedza i kompetencje, które poprzez wzrost
wykształcenia poprawią sytuację ludności na rynku pracy.
78
Prace dyplomowe w Internecie
Zakończenie
Niniejsza praca licencjacka spełniła założone cele, prezentując najistotniejsze
zagadnienia związane ze zjawiskiem bezrobocia w Polsce w analizowanym okresie.
Przedstawiono również zmiany w poziomie bezrobocia w latach 1990 – 2005 oraz w jego
przestrzennym zróżnicowaniu. Rozdział trzeci poświęcony został formom łagodzenia skutków
bezrobocia oraz sposobom jego przeciwdziałania, co również było jednym z założonych w pracy
celów. Znajdziemy także odpowiedzi na pytania, które zostały zamieszczone we wstępie
niniejszej pracy.
Na podstawie zgromadzonych danych statystycznych, a także bogatej literatury dokonano
analizy zjawiska bezrobocia. Wyniki przeprowadzonych badań skłaniają do sformułowania
pewnych wniosków ogólnych:

przyczyny bezrobocia są zjawiskiem niezwykle złożonym,

skutki jakie niesie za sobą zjawisko bezrobocia (ekonomiczne, psychospołeczne,
polityczne) sprawiają, iż analizowane zjawisko należy rozpatrywać nie tylko jako
problem odnoszący się do całego społeczeństwa, ale również do pojedynczej jednostki,

stopa bezrobocia w naszym kraju w ostatnim roku wykazuje tendencję spadkową,

częściej osobą bezrobotną w Polsce jest kobieta,

najczęściej jest to osoba młoda, która nie przekroczyła 25 roku życia (w ostatnich latach
rośnie również udział bezrobotnych w grupie wiekowej 25 – 34 lata),

najbardziej zagrożone
bezrobociem są osoby z
wykształceniem
zasadniczym
zawodowym oraz gimnazjalnym, podstawowym i niepełnym podstawowym,

wśród osób pozostających bez pracy przeważają długookresowo bezrobotni,

osoby bez stażu pracy lub ze stażem stosunkowo niewielkim są zagrożone bezrobociem
w największym stopniu,

występuje duże zróżnicowanie przestrzenne bezrobocia,

wprowadzenie nowego podziału administracyjnego spowodowało, iż występuje duże
zróżnicowanie stopy bezrobocia w obrębie województwa.
Utrzymywanie się w analizowanym okresie większego zagrożenia ryzykiem bezrobocia
niektórych grup społecznych, charakteryzujących się określonymi cechami, a także podobnego
rozmieszczenia przestrzennego jest zjawiskiem, które budzi niepokój. Należy zaznaczyć, iż
79
Prace dyplomowe w Internecie
utrwalenie się bezrobocia w pewnych regionach oraz grupach społecznych może prowadzić do
ich marginalizacji, a co za tym idzie pozbawienia szans na poprawę swojej sytuacji.
Coraz większe trudności związane z utrzymaniem i zdobyciem pracy sprawiły, iż
niezbędne stało się podjęcie przez rząd określonych działań służących rozwiązaniu problemu
bezrobocia. Interwencja na rynku pracy miała jednak głównie charakter doraźny i ograniczony, a
walka z bezrobociem polegała przede wszystkim na budowie systemu osłon socjalnych dla
bezrobotnych. Bardziej efektywne rezultaty przynoszą aktywne działania rynku pracy, zatem
należy dążyć do ich rozszerzenia
Bezrobocie jest zjawiskiem katastrofalnym, należy zatem podjąć natychmiastowe
działania, aby przeciwdziałać jego rozszerzaniu się. Jako że bezrobocie to kwestia społeczna,
należy jak najszybciej przezwyciężyć ten stan rzeczy, tworząc nowy, sprawnie funkcjonujący
model polityki społecznej, który skutecznie zniwelowałby negatywne skutki bezrobocia.
80
Prace dyplomowe w Internecie
Bibliografia
Bańka A., Derbis R., 1995, Pomiar i poczucie jakości życia u aktywnych zawodowo oraz
bezrobotnych, UAM, WSP w Częstochowie, Poznań - Częstochowa.
Bezrobocie rejestrowane w Polsce w latach 1994 - 1999, GUS, Warszawa.
Bezrobocie rejestrowane w latach 2003 – 2004, Rocznik Statystyczny Województw, GUS,
Warszawa.
Czarny B., Czarny E., Bartkowiak R., Rapacki R.,1998, Podstawy ekonomii, PWE, Warszawa.
Czyż T., 1992, Struktura regionalna bezrobocia w Polsce, Czasopismo Geograficzne, LXIII, z. 1,
s. 67 - 83.
Florek L.,2003, Prawo pracy a bezrobocie, Dom Wyd. ABC, Warszawa.
Gawryszewski A., 1993, Struktura przestrzenna zatrudnienia i bezrobocia w Polsce,
1990 – 1992, PAN.
Glikman P., Kabaj M., Muszkiet T.,1997, Ciągłość i transformacja gospodarki, Wyd. Key Text,
Warszawa, s.130.
Kabaj M., 2000, Program przeciwdziałaniu bezrobociu i ubóstwu, IPiSS, Warszawa.
Kaźmierczak A., 2000, Polityka pieniężna w gospodarce rynkowej. PWN Warszawa.
Kotlorz D., Zagóra – Jonszta U., 1998, Rynek pracy w teorii i praktyce, Akademia Ekonomiczna
im. Karola Adamieckiego, Katowice.
Kryńska E.,1999, Socjalne skutki zmian w zatrudnieniu i dochodach z pracy w okresie
przebudowy, IPiSS, Warszawa.
Kubacki J., 1998, Szacowanie wielkości bezrobocia w skali lokalnej, Wiadomości Statystyczne,
nr 2, Warszawa, s. 10 – 17.
Kubiak P., 2005, Efekty uczestnictwa bezrobotnych w aktywnych programach rynku pracy w
Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Kurzynowski A. (red), 2001, Sytuacja społeczno - zawodowa bezrobotnych kobiet, SGH,
Warszawa.
Kwiatkowski E., 2002, Bezrobocie. Podstawy teoretyczne. PWN, Warszawa.
Malarska A., 1998, Struktura bezrobotnych w latach 1992 – 1996, Wiadomości Statystyczne,
nr 3, s. 27- 38.
81
Prace dyplomowe w Internecie
Męcina J.,2001, Absolwent na rynku pracy, IPS, Warszawa.
Mlonek K., 1999, Bezrobocie w Polsce w XX wieku w świetle badań, KUP, Warszawa.
Nasiłkowski M, 1995, System rynkowy. Wyd. Key Text, Warszawa.
Olędzki M., 1974, Polityka zatrudnienia, PWE, Warszawa.
Organiściak- Krzykowska A., 2005, Regionalne uwarunkowania bezrobocia, Wyd. Uniwersytetu
Warmińsko- Mazurskiego, Olsztyn.
Orłowski T., 1998, Nowy leksykon ekonomiczny, Oficyna Wydawnicza Graf – Punkt,
Warszawa.
Pisz Z. (red.), 1999, Zagadnienia społeczne. Wyd. Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego,
Wrocław.
Ratyński W., 2003, Problemy i dylematy polityki społecznej w Polsce, Difin, Warszawa.
Reszke I., 1995 a, Wobec bezrobocia: opinie, stereotypy, Scholar, Warszawa.
Reszke I.,1995 b, Stereotypy bezrobotnych i opinie o bezrobociu w Polsce, Fundacja im.
Friedricha Eberta, Warszawa.
Runge J., 1994, Rynek pracy w województwie katowickim, GUS, Warszawa.
Runge J., 1996, Struktura rynku pracy regionu tradycyjnego i jego otoczenia na przykładzie
województwa katowickiego, Wyd. UŚ, Katowice.
Sadowski Z., Wach T., 2003, Leksykon pracy, bezrobocia i zabezpieczenia społecznego,
Wyd. Biblioteczka Pracownicza, Warszawa.
Secomski K. (red.), 1974, Mała encyklopedia ekonomiczna, PWE, Warszawa.
Szubert W.,1997, Polityka społeczna XX wieku, PTPS, UW, Katowice - Warszawa.
Szul R., Tucholska A. (red.), 2004, Rynek pracy w skali lokalnej, Scholar, Warszawa.
Szyłko - Skoczny M.,2004, Polityka społeczna wobec bezrobocia w Trzeciej Rzeczypospolitej,
Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Unolt J., 1999, Ekonomiczne problemy rynku pracy, BPS, Katowice.
Ustawa z dnia 29 grudnia 1989 roku o zatrudnieniu i bezrobociu ( Dz. U. Nr 75, poz. 446).
Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy
(Dz. U. 2004 nr 99 poz. 1001).
82
Prace dyplomowe w Internecie
Ustawa z dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. z 2004 r. Nr 120,
poz. 1252).
Węgrzyn G., 1997, Struktura wykształcenia a bezrobocie, Wiadomości Statystyczne, nr 3,
Warszawa, s. 37 – 45.
Wieloński A., 1993, Bezrobocie największym problemem rynku pracy w Polsce, Geografia w
Szkole, nr 3, Warszawa, s. 146 – 150.
Wstępny Projekt Narodowego Planu Rozwoju, Wyd. MgiP, Warszawa 2005, s.25.
Strony internetowe:
www.mps.gov.pl
83
Prace dyplomowe w Internecie
Spis tabel
Tab. 1. Poziom bezrobocia rejestrowanego w Polsce w latach 1990 – 2005
Tab. 2. Liczba bezrobotnych w Polsce według płci w latach 1990 – 2005 (stan na koniec roku)
(w tys.)
Tab. 3. Liczba i struktura bezrobotnych według wieku w Polsce w latach 1992 – 2005
(stan na koniec roku)
Tab. 4. Bezrobocie młodzieży w Polsce (w tym absolwentów) w latach 1990 - 2004
Tab. 5. Liczba i struktura bezrobotnych absolwentów w Polsce według poziomu wykształcenia
Tab. 6. Liczba i struktura bezrobotnych według wykształcenia w Polsce w latach 1992 – 2004
(stan na koniec roku)
Tab. 7. Bezrobotni w Polsce według czasu pozostawania bez pracy (stan na koniec roku)
Tab. 8. Bezrobotni według stażu pracy w latach 1994 - 2005 ( w tys.)
Tab. 9. Województwa o najniższej stopie bezrobocia (w %) w latach 1990 – 1997
(stan na koniec roku)
Tab. 10. Województwa o najwyższym i najniższym poziomie bezrobocia (w %) według
województw w latach 1993 - 1998
Tab. 11. Stopa bezrobocia w Polsce według województw w latach 1999 – 2005 ( w %)
Tab. 12. Efektywność aktywnych programów na rynku pracy w 2005r.
84
Prace dyplomowe w Internecie
Spis rycin
Ryc. 1. Stopa bezrobocia w latach 1990 – 2005
Ryc. 2. Napływ i odpływ bezrobocia w Polsce w latach 1992 - 2004
Ryc. 3. Sezonowość bezrobocia w ujęciu regionalnym w latach 1999 – 2001 (stan w końcu
miesiąca)
Ryc. 4. Struktura bezrobocia według płci w latach 1990 – 2005.
Ryc. 5. Bezrobotni w Polsce według wykształcenia w 2004 roku ( w %)
Ryc. 6. Bezrobocie w Polsce według czasu pozostawania bez pracy w 2004 roku (stan na koniec
roku)
Ryc. 7. Bezrobocie w Polsce według czasu pozostawania bez pracy w latach 1992 – 2004
Ryc. 8. Struktura bezrobotnych według stażu pracy w roku 1994
Ryc. 9. Struktura bezrobotnych według stażu pracy w roku 2005
Ryc. 10. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1990 roku.
Ryc. 11. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1993 roku
Ryc. 12. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1998 roku
Ryc. 13. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 1999 roku
Ryc. 14. Stopa bezrobocia według województw w grudniu 2005 roku
85
Download

Zmiany poziomu bezrobocia