Łódź, 18-19 czerwca 2010
SYMP
ZJUM P
XXXIII
o
LARNE
NAUKA POLSKA
W MIĘDZYNARODOWYM
ROKU POLARNYM 2007 - 2009
ABSTRAKTY
Katedra Zoologii Bezkręgowców i Hydrobiologii
Wydział Biologii i Ochrony Środowiska
Uniwersytet Łódzki
Łódź, 2010
Redaktorzy: Michał GRABOWSKI, Krzysztof PABIS, Alicja KONOPACKA
Projekt okładki: Karolina BĄCELA-SPYCHALSKA
Za treść abstraktów odpowiadają autorzy wystąpień.
Redaktorzy biorą odpowiedzialność za niezbędne drobne korekty.
Wydanie tomu abstraktów zostało sfinansowane przez Urząd Miasta Łodzi.
ISBN: 978-83-60604-65-6
Wydanie i wydruk:
Drukarnia Cyfrowa i Wydawnictwo „Piktor” s.c.
ul. Tomaszowska 27, 93-231 Łódź
tel./fax.: (042) 659 71 78
e-mail: [email protected]
www.piktor.pl
KOMITET ORGANIZACYJNY
przewodniczący:
prof. dr hab. Jacek SICIŃSKI
sekretarz:
dr Alicja KONOPACKA
członkowie:
dr Karolina BĄCELA-SPYCHALSKA
dr Krzysztof PABIS
mgr Maria BRZOZOWSKA
KOMITET HONOROWY
prof. dr hab. Włodzimierz NYKIEL
Rektor Uniwersytetu Łódzkiego
dr hab. Elżbieta ŻĄDZIŃSKA
Dziekan Wydziału Biologii i Ochrony
Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego
prof. dr hab. Krzysztof BIRKENMAJER
Honorowy Przewodniczący Komitetu
Badań Polarnych przy Prezydium PAN
prof. dr hab. Aleksander GUTERCH
Przewodniczący Polskiego Komitetu
ds. Międzynarodowego Roku
Polarnego 2007 – 2009
prof. dr hab. Jacek JANIA
Przewodniczący Komitetu Badań
Polarnych przy Prezydium PAN
prof. dr hab. Krzysztof JAŻDŻEWSKI
Zastępca delegata RP w Scientific
Committee on Antarctic Research
dr Jerzy PEREYMA
Przewodniczący Klubu Polarnego przy
Polskim Towarzystwie Geograficznym
Abstrakty referatów
5
Basen Północnoatlantycki: geologiczna struktura, ewolucja i problematyka badawcza
BIRKENMAJER K.
ul. Głowackiego 58, 30-085 Kraków, e-mail: [email protected]
Basen Północnoatlantycki jest stosunkowo młode struktury geologiczne, której wiek
sięga górnej kredy (ok. 80-65 mln lat temu). Jego powstanie jest ściśle powiązane z rozpadem
prakontynentu Laurazji, obejmującego przed okresem kredowym głównie Amerykę Północną
wraz z Grenlandią (tzw. Laurencję) oraz Europę wraz z szelfem Morza Barentsa
i Svalbardem.
Basen ten powstał wskutek pojawienia się gwałtownie poszerzającej się wulkanicznej
doliny ryftowej, która już w paleocenie-eocenie została zalana wodami szybko pogłębiającej
się północnej odnogi Oceanu Atlantyckiego. Intensywny podmorski wulkanizm doliny
ryftowej doprowadził do powstania liczącego kilka tysięcy metrów miąższości kompleksu
law bazaltowych, najlepiej odsłoniętych we Wschodniej Grenlandii. Na ryfcie
wulkanicznym, przekształconym z kolei w podmorski Grzbiet Śródatlantycki, ulokowało się
czynne od około 30 mln lat centrum wulkaniczne Islandii, które reprezentuje stabilny punkt
termiczny (tzw. hot spot) pióropusza płaszcza ziemskiego (mantle plume), porównywalnego
z wulkanicznym archipelagiem Hawajów na Oceanie Spokojnym.
Ryft Śródatlantycki w swojej historii ulegał skokowemu przemieszczaniu (relokacji)
wzdłuż przecinających go tzw. uskoków transformujących. Pomiędzy rozsuwanymi
w kierunku wschodnim (Eurazja) i zachodnim (Laurencja) blokami kontynentalnymi,
Grzbietem Śródatlantyckim i strefami podmorskich uskoków, na bazaltowym oceanicznym
podłożu powstawały baseny osadowe, z których najgłębsze osiągały strefy batialne
i abyssalne.
Nierównomierne poszerzanie się i rotacja dna północnej części Oceanu Atlantyckiego
doprowadziły z końcem paleogenu do krótkotrwałej, intensywnej kolizji bloków Grenlandii
i Svalbardu. Jej efektem jest alpejska strefa fałdowa zachodniego wybrzeża Spitsbergenu.
Badaniem stref ryftowych i basenów osadowych Basenu Północnoatlantyckiego
zajmują się ekspedycje naukowe i przemysłowe geofizyczne i geologiczne. Specjalne
zainteresowanie z uwagi na możliwość występowania węglowodorów budzą od strony
wschodniej oceanu: zachodnie obrzeża Svalbardu, cały obszar Morza Barentsa
oraz zachodnie obrzeża Półwyspu Skandynawskiego, zaś od strony wschodniej oceanu:
osadowe formacje mezozoiczne Grenlandii Wschodniej i jej atlantyckiego szelfu.
6
Paleobiologia środowisk kenozoiku Antarktyki Zachodniej
GAŹDZICKI A.
Instytut Paleobiologii PAN, ul. Twarda 51/55, 00-818, Warszawa, e-mail: [email protected]
Antarktyda, stanowiąca główny segment dawnego superkontynentu Gondwany
zawiera w zapisie geologicznym dane klimatyczne i środowiskowe istotne dla poznania
kenozoicznej historii naszej planety, a także zrozumienia pochodzenia i ewolucji flor i faun
z okresu jej końcowego rozpadu.
Sukcesje kenozoicznych, morskich i morsko-lodowcowych utworów odsłaniających
się w rejonach Archipelagu Szetlandów Południowych (Wyspa King George) i Półwyspu
Antarktycznego (wyspy: Cockburn i Seymour) zawierają liczne i bogate zespoły organizmów
kopalnych, które dostarczyły znaczących informacji o czasowo-przestrzennych zmianach
środowiskowych, jakie miały miejsce w kluczowym okresie od eocenu do pliocenu.
Przeprowadzone w rozważanym rejonie Antarktyki badania paleobiologiczne
pozwoliły na kompleksową analizę zespołów organizmów kopalnych mających istotne
znaczenie dla korelacji wiekowej, fluktuacji klimatycznych oraz rekonstrukcji
paleośrodowiskowych i paleobiogeograficznych.
Dogłębne poznanie uwarunkowań, które doprowadziły do termicznej izolacji
i w konsekwencji zlodowacenia Antarktydy na przełomie eocenu i oligocenu (ok. 34 mln
lat temu) są podstawą do zrozumienia ewolucji zarówno kopalnych jak i współczesnych
zespołów biotycznych tego rejonu Ziemi.
7
Wyniki sejsmicznych badań litosfery zrealizowane w ramach programu
Międzynarodowego Roku Polarnego 2007-2009 p.t. Plate Tectonics and Polar Gateways
in Earth History
GUTERCH A. 1, GRAD M. 2
1
2
Instytut Geofizyki PAN, ul. Księcia Janusza 64, 01-452 Warszawa e-mail: [email protected]
Instytut Geofizyki, Uniwersytet Warszawski, e-mail: [email protected]
W 2007 roku wykonano sejsmiczne badania płytkiej struktury skorupy ziemskiej
w rejonie Zatoki Admiralicji na Wyspie King George w Antarktyce Zachodniej.
Przy zastosowaniu bezdynamitowych źródeł energii sejsmicznej (air-gun stystem)
przeprowadzono rejestracje sejsmiczne w układzie 3-wymiarowym przy użyciu 47 lądowych
stacji sejsmicznych. Sejsmiczne dane eksperymentalne pozwoliły na wykonanie
3-wymiarowego modelowania tomograficznego struktur geologicznych badanego obszaru.
Stwierdzone anomalie sejsmicznych pól falowych korelują się dobrze z mapą systemów
uskoków zidentyfikowanych dotąd w tym rejonie Antarktyki Zachodniej. Wykonane prace
nawiązują ściśle do sejsmicznych badań geodynamicznych zrealizowanych dotąd
w Antarktyce Zachodniej podczas 4-ekspedycji polarnych z ubiegłych lat.
W latach 2007–2008 w szerokiej współpracy międzynarodowej zrealizowany został,
obszerny program sejsmicznych badań głębokich struktur tektonosfery Ziemi, od warstw
przypowierzchniowych do głębokości rzędu kilkuset kilometrów, na północnym Atlantyku
w rejonie na południe od Archipelagu Svalbard w Arktyce. Badania wykonały zespoły
z ośmiu instytucji naukowych z Polski, Niemiec i Norwegii z udziałem norweskiego statku
R/V Håkon Mosby i polskiego statku R/V Horyzont II. Prace badawcze wykonano
przy użyciu zarówno aktywnych, jak i pasywnych metod sejsmicznych, z zastosowaniem
oceanicznych dennych stacji sejsmicznych. Również te prace nawiązują do wcześniej
wykonanych badań skorupy ziemskiej w rejonie Archipelagu Svalbard.
Intensywne prace interpretacyjne otrzymanych nowych danych sejsmicznych
o wielkiej wartości merytorycznej, są już znacznie zaawansowane, a częściowo
także opublikowane.
8
Najnowsze badania cech lodowców na południowym Spitsbergenie
JANIA J. A.
Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski, ul. Będzińska 60, 41-200 Sosnowiec, e-mail: [email protected]
Lodowce południowego Spitsbergenu, podobnie jak całego Svalbardu podlegają
wyraźnej ewolucji. W ostatnich dwóch dekadach nastąpiły wyraźne zmiany ich zasięgu,
grubości, struktury hydrotermalnej oraz dynamiki. Referat przedstawia wyniki najnowszych
badań terenowych oraz studiów z wykorzystaniem teledetekcji prowadzonych
przez wieloosobowy zespół z kilku ośrodków naukowych z Polski, przy szerokiej współpracy
międzynarodowej. Celem prezentacji jest próba ukazania kierunków ewolucji lodowców
svalbardzkich różnego typu. Szczególną uwagę zwrócono na zachowanie lodowców
uchodzących do morza, które stanowią ponad ¾ powierzchni zlodowacenia tego obszaru,
podczas gdy na całym Svalbardzie zajmują mniej niż 60%. Do lodowców wzorcowych
w całej Arktyce należy Lodowiec Hansa, niedaleko Polskiej Stacji Polarnej. W ostatnich
latach zastosowano nowe techniki badań cech i dynamiki tego lodowca. Wyniki wskazują
na wyraźne przyspieszenie zmian cech zlodowacenia w efekcie ocieplania klimatu.
Na ocieplenie klimatu najwyraźniej zareagowały duże lodowce uchodzące do morza.
Powolniejsze zmiany zachodzą w przypadku dolinnych lodowców kończących się na lądzie.
Najbardziej „konserwatywne” w odpowiedzi na zmiany klimatu są małe lodowce cyrkowe.
9
Czyja jest Arktyka? Pierwszy rozbiór morza
JANICKI W.
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, pl. M.Curie-Skłodowskiej 5, 20-031 Lublin,
e-mail: [email protected]
Obszar Arktyki jest jednym z ostatnich fragmentów powierzchni Ziemi,
których status prawny nie został jednoznacznie uregulowany. Wśród najczęściej
proponowanych koncepcji pojawiają się wzorowana na Traktacie Antarktycznym
z 1959 roku koncepcja sektorów oraz postulaty stosowania wszystkich zapisów Karty Praw
Morza z 1982 roku. Zwolennikami każdego z tych rozwiązań są te państwa, które dzięki
przyjętym regułom otrzymają możliwie jak największy fragment obszaru Arktyki.
W mijającej dekadzie, ze względu na zapisy Karty Praw Morza ograniczającej w przestrzeni
i w czasie możliwość zgłaszania roszczeń terytorialnych, nasiliły się działania państw
zainteresowanych Arktyką, zmierzające do podkreślenia swojej obecności na tym terytorium
i udowodnienia praw do dysponowania nim. Dodatkowym bodźcem jest oczekiwane
zmniejszanie się arktycznej pokrywy lodowej, co teoretycznie mogłoby ułatwić dostęp
do surowców prawdopodobnie zalegających pod dnem Oceanu Arktycznego.
Niniejszy referat konfrontuje podejmowane przez zainteresowane państwa działania
w Arktyce z koncepcją sektorów i zapisami Karty Praw Morza oraz poddaje krytycznej
analizie rzeczywiste możliwości podjęcia eksploatacji surowców z dna morza,
w celu znalezienia odpowiedzi na pytanie o rzeczywiste motywy podporządkowania sobie
Arktyki.
10
Studia nad tundrowymi ekosystemami regionów Arktyki i Antarktyki
w Międzynarodowym Roku Polarnym 2007-2009
OLECH M.A.
Zakład Badań i Dokumentacji Polarnej im. prof. Z. Czeppego, Instytut Botaniki UJ, ul. Kopernika 27,
31-501 Kraków, e-mail: [email protected]
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa
W związku z Międzynarodowym Rokiem Polarnym (2007 – 2009) nastąpiło znaczne
ożywienie badań naukowych w regionach polarnych. Dotyczy to także studiów
nad ekosystemami lądowymi, które prowadzono przede wszystkim podczas wypraw
do Arktyki i Antarktyki, a także wykorzystując materiały uzyskane przy okazji
wcześniejszych ekspedycji.
Całość badań mieści się w tematyce projektów Międzynarodowego Roku Polarnego
(IPY), głównie CLICOPEN, EBA, Aliens in Antarctica i in., a także naszego narodowego
programu badań polarnych.
Tematyka badań koncentrowała się głównie na zagadnieniach dotyczących przemian
zachodzących w lądowych środowiskach polarnych pod wpływem zmian klimatycznych
i nasilającej się działalności człowieka. W celu uchwycenia przeobrażeń w strukturze
i funkcjonowaniu ekosystemów tundrowych prowadzono studia nad kolonizacją
a także sukcesją roślin oraz funkcjonowaniem ekosystemów tundrowych na obszarach
odsłaniających się w związku z ociepleniem i postępującą deglacjacją oraz monitoring
roślinności na przedpolach cofających się lodowców. Szczególnie dużo informacji przybyło
na temat synantropizacji szaty roślinnej Antarktyki, a przede wszystkim inwazji obcych
gatunków. Kontynuowano badania dotyczące zagadnień monitoringu skażeń metalami
ciężkimi i pierwiastkami promieniotwórczymi środowiska polarnego i poszczególnych jego
elementów. Prowadzono także badania ekofizjologiczne dotyczące adaptacji organizmów
do ekstremalnych warunków polarnych poprzez poznanie mechanizmów molekularnych
umożliwiających funkcjonowanie w skrajnie nieprzyjaznych warunkach. Tematyka
wieloletnich studiów dotycząca także różnorodności biologicznej glonów, grzybów
i porostów, wzbogacona została ostatnio o badania ultrastrukturalne i molekularne, które
wnoszą duży wkład w rozwiązywanie wielu problemów dotyczących systematyki, ekologii
i fitogeografii tych grup organizmów.
11
Różnorodność biologiczna antarktycznego bentosu w badaniach zespołu łódzkich
biologów polarnych
SICIŃSKI J.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytetu Łódzkiego, e-mail: [email protected]
Opracowany przez Komitet Badań Polarnych PAN Ramowy Narodowy Program
Badań Polarnych 2002 – 2010 oraz zainicjowany przez Komitet projekt Struktura, ewolucja
i dynamika litosfery, kriosfery i biosfery w europejskim sektorze Arktyki i w Antarktyce
(2004 – 2007) stworzyły znakomitą podstawę dla realizacji naukowych celów w dziedzinie
badań biologii polarnej w ramach Międzynarodowego Roku Polarnego 2007 – 2009.
W nurcie tym mieszczą się także badania różnorodności biologicznej i ekologii bentosu
antarktycznego, zagadnień, na których od niemal 40 lat ogniskują się zainteresowania
zespołu biologów polarnych z Uniwersytetu Łódzkiego.
Zaangażowanie się zespołu w realizację projektu Strukturalne i ekofunkcjonalne
aspekty różnorodności zespołów dna morskiego Antarktyki Zachodniej ze szczególnym
uwzględnieniem Zatoki Admiralicji umożliwiły aktywny udział w realizacji projektów:
Census of Antarctic Marine Life (www.caml.aq) oraz SCAR-Marine Biodiversity Information
Network (www.scarmarbin.be) – wiodących projektów biologicznych związanych
z Międzynarodowym Rokiem Polarnym 2007 – 2009.
Zaprezentowane zostaną zaawansowane rezultaty dotyczące oszacowania bogactwa
gatunkowego bentosu Zatoki Admiralicji, nowe dane o rozmieszczeniu biomasy
makrozoobentosu na dnie zatoki oraz próba zdefiniowania i opis jej zespołów zasiedlających
morskie dno.
Efektem współpracy z oceanobiologami belgijskimi i brazylijskimi jest
podsumowanie trwających ponad trzydzieści lat badań zespołów fauny dennej tego akwenu.
Wpisują się one w czterdziestoletni niemal dorobek naukowy, dotyczący ekologii Zatoki
Admiralicji i jej otoczenia. Dlatego m.in. Zatoka Admiralicji znalazła się, obok regionu
Lodowca Szelfowego Larsena, w centrum zainteresowania CAML jako potencjalne miejsce
dziedzictwa naukowego i historycznego (legacy site).
12
Kolonijne ptaki morskie jako indykatory zmian klimatu w Arktyce
STEMPNIEWICZ L.
Katedra Ekologii i Zoologii Kręgowców, Uniwersytet Gdański, Al. Legionów 9, 80-441 Gdańsk,
e-mail: [email protected]
Obserwowane i przewidywane zmiany klimatu w rejonie Arktyki pociągają za sobą
daleko idące konsekwencje ekologiczne dostrzegalne na różnych poziomach organizacji,
od osobniczego, poprzez gatunkowy aż po ekosystemowy. Najprostszym sposobem
dokumentowania odpowiedzi organizmów polarnych na trendy w zmianach warunków
klimatycznych jest długookresowy monitoring ekologiczny. Nasza niemal półwieczna
aktywność naukowa na Spitsbergenie pozwala na opracowanie zebranych materiałów
pod takim kątem. Innym sposobem jest porównanie wyników badań prowadzonych
na tym samym obiekcie w dwóch wyraźnie różniących się pod względem warunków
środowiskowych sezonach. Trzecim, naszym zdaniem najbardziej owocnym podejściem
metodologicznym jest wykorzystanie zróżnicowania klimatyczno-oceanograficznego
w różnych częściach Arktyki i równoległe prowadzenie w nich porównawczych badań
ekologicznych. Pozwala ono na uniknięcie nieodzownego dla uchwycenia konsekwencji
zmian klimatu, zwykle bardzo długiego okresu badań na tym samym obszarze i dotyczących
tego samego obiektu. Dotychczas opracowane i w większości opublikowane wyniki,
które chciałbym zaprezentować dotyczą:
• Zmian w fenologii rozrodu alczyka Alle alle i ich związku z temperaturą powietrza,
gruntu, wody i zlodzenia morskiego w okresie ostatnich 50-ciu lat;
• Ekologii żerowania, budżetu czasu i energii oraz behawioru alczyków gniazdujących
w Hornsundzie w sezonach 2003 („ciepły”) i 2004 („zimny”);
• Ekologii żerowania, budżetu czasu i energii oraz behawioru alczyków gniazdujących
w Hornsundzie („arktyczny” wariant klimatyczny) i Magdalenefjorden
(„subarktyczny” wariant klimatyczny);
• Różnic w oddziaływaniu wielkich kolonii ptaków morskich o odmiennej diecie
na ekosystem lądowy wynikające ze scenariusza zmian w awifaunie indukowanych
zmianami klimatu.
13
Aktywność na Polskiej Stacji Antarktycznej im. H. Arctowskiego podczas
Międzynarodowego Roku Polarnego 2007-2009
TATUR A.
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa, e-mail: [email protected]
Zarządzający stacją Arctowskiego zespół Zakładu Biologii Antarktyki koordynował
pięć polskich podprojektów w programach Międzynarodowego Roku Polarnego 2007-2009.
ACE, IPY 54, (Antarctic Climate Evolution). Uczestniczy w nim 15 państw, liderem
jest Robin Dunbar (USA). Polski koordynator to Andrzej Tatur a główny wykonawca
Krzysztof Krajewski, w projekcie uczestniczy 20 osób z Polski, Rosji i Węgier. Fundusz
1.2 mln PLN na okres 3 lat, do roku 2011.
CLICOPEN, IPY 34, (Change and Impact of CLImate induced glacial melting
on marine coastal COmmunities off the Western Antarctic PENinsula ), liderem jest Doris
Abele (Niemcy), uczestniczy 17 państw, z Polski 50 osób, polski koordynator to Andrzej
Tatur (część ekologiczna) oraz Marek Zdanowski (część mikrobiologiczna). Fundusz 1.5 mln
PLN na okres 3 lat, do roku 2010.
AMES, IPY 131, (Antarctic Marine Ecosytem Studies), liderem jest Volker Siegel
(Niemcy), uczestniczy 14 państw, z Polski 30 osób. Koordynatorem polskim jest Andrzej
Tatur oraz Małgorzata Korczak. Projekt realizowany ze SBUBu.
ALIENS, IPY 170 (Aliens in Antarctica), polski koordynator to Katarzyna
Chwedorzewska. W polskim podprojekcie uczestniczy 10 osób. Fundusz 0,6 mln PLN
na trzy lata do roku 2010.
14
Bioróżnorodność a zmiana klimatu w Arktyce – polskie doświadczenia z
Międzynarodowego Roku Polarnego 2007-2009
WĘSŁAWSKI J.M., WŁODARSKA- KOWALCZUK M., KWAŚNIEWSKI S., WIKTOR J.
Instytut Oceanologii PAN, ul. Powstańców Warszawy 55, 81-712 Sopot, e-mail: [email protected]
Udział w ekspedycjach organizowanych w ramach Międzynarodowego Roku
Polarnego do Arktyki Kanadyjskiej, na Svalbard i na Morze Barentsa pozwolił nam
na aktywne uczestnictwo w przygotowaniu przeglądowych, wielo-autorskich prac o skutkach
zmiany klimatu dla różnorodności biologicznej Arktyki. Programy takie jak Census
of Marine Life (CoML), European Register of Marine Species (ERMS), Ocean
Biogeographic Information System (OBIS) oraz Marine Biodiversity Network of Excellence
(MARBEF) koncentrowały się na poszukiwaniu syntetycznych, wielkoskalowych
opracowań, których zadaniem było znalezienie prawidłowości w rozwoju ekosystemów
morskich pod wpływem zmieniającego się klimatu. Kilkanaście dużych przeglądowych
publikacji wykazało jednoznacznie, ze zachodzące zmiany mają różnorodny charakter,
zależny zawsze od siedliska, grupy taksonomicznej i rejonu geograficznego. Najważniejszą
cechą mechanizmów zmian w ekosystemie morskim Arktyki jest obecność dwóch wielkich
systemów przenoszenia ciepłych wód – jednego z Atlantyku (Prąd Północno Atlantycki)
i drugiego z Pacyfiku (Prąd Beringa) do Arktyki. Kontrastem dla tych dwóch systemów
adwekcji są obszary szelfu Syberii i Archipelagu Kanadyjskiego o bardzo niewielkim
bezpośrednim wpływie wód borealnych. Podwyższenie temperatury i zwiększony napływ
wód borealnych do Arktyki skutkuje przesuwaniem zasięgów gatunków na północ, natomiast
podwyższanie temperatury w obszarach szelfów skutkuje zmniejszeniem zasolenia i zmianą
warunków dla lokalnych populacji – o największym stopniu endemizmu w Arktyce.
Obserwowane i prognozowane zmiany będą miały zarówno ogromne znaczenie
dla sposobów eksploatacji zasobów żywych w Arktyce, jak i związane z tym skutki
społeczno- ekonomiczne.
15
16
Abstrakty posterów
17
Aktualny stan i zmiany zlodowacenia Południowego Spitsbergenu w świetle analiz
teledetekcyjnych
BŁASZCZYK M., JANIA J. A., KOLONDRA L.
Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski, ul. Będzińska 60, 41-200 Sosnowiec,
e-mail: [email protected]
Tematem badań były zmiany powierzchni oraz objętości lodowców południowego
Spitsbergenu na południe od Van Keulenfjorden będące skutkiem zmian klimatu w ostatnim
trzydziestoleciu.
W oparciu o obrazy satelitarne wykonany został dla całego Svalbardu inwentarz
lodowców uchodzących do morza (BŁASZCZYK i in. 2009). Inwentarz ten został następnie
uzupełniony o lodowce zakończone na lądzie, na obszarze południowego Spitsbergenu.
Ocena pokrycia południowego Spitsberegnu lodowcami ukazuje, że lodowce uchodzące
do morza stanowią 76% powierzchni zlodowaconej, podczas gdy lodowce lądowe tylko 24%.
Ma to istotne znaczenie dla regionu, ponieważ lodowce uchodzące do morza reagują
na zmiany klimatu szybciej niż lodowce lądowe. Porównanie powierzchni lodowców
z danymi z roku 1980 wykazało, że lodowce uchodzące do morza w okresie 1980-2005
zmniejszyły swoją powierzchnię o 20-45%, podczas gdy lądowe tylko o kilkanaście procent.
Również analiza zmian miąższości lodowców na podstawie Numerycznego Modelu
Terenu z lat 1990 i 2005 ukazuje znaczny ubytek masy lodowców południowego
Spitsbergenu, zwłaszcza dla lodowców, które w badanym okresie uległy szarży lodowcowej.
18
Zapis izotopowy węgla i tlenu z wczesnotriasowych zębów ryb Spitsbergenu jako
wskaźnik paleośrodowiska
BŁAŻEJOWSKI B., GAŹDZICKI A. MAŁKOWSKI K.
Instytut Paleobiologii PAN, ul. Twarda 51/55, 00-818 Warszawa, e-mail: [email protected];
[email protected]; [email protected]
Zęby ryb, głównie rekinów (Lissodus, Hybodus i Acrodus) oraz kostnopromienistych
(Saurichthys), rozpoznanych w utworach wczesno triasowej formacji Vardebukta Półwyspu
Treskelen (Spitsbergen) były przedmiotem badań izotopowych, które pozwoliły
zrekonstruować środowisko ich życia.
Interpretacja uzyskanych pomiarów stanu stosunków izotopowych węgla i tlenu
pomierzonych w fosforano-wapiennych zębach ryb pozwoliła na przedstawienie relacji
paleośrodowiskowych pomiędzy różnymi taksonami ryb, które zasiedlały wczesno triasowe
morze tego obszaru. Większość zbadanych zębów, z wyjątkiem należących do Lissodus
i Saurichthys, wykazała wartości stosunków izotopowych tlenu - δ18O – mieszczące
się w obrębie wąskiego przedziału rozrzutu wokół średniej -12,7‰ (+/- 0,5). Wyniki analiz
sugerują, że wszystkie zbadane ryby zamieszkiwały to samo środowisko morskie.
Wartości δ13C, które zapewne zależą od paleodiety badanych ryb, mieszczą
się w przedziale od -1,3 do -4,4‰. Zapis izotopowy δ13C rekinów z rodzaju Lissodus
przemawia za oportunistycznym korzystaniem z dostępnych zasobów. Przeciwnie, bardziej
zawężony zasięg wartości δ13C w zębach Saurichthys (zmieniający się od 2,5 do -3,6‰),
sugeruje, że ryby te miały mniej zróżnicowaną dietę – były pokarmowo wyspecjalizowane.
19
Różnorodność fauny Tanaidacea Zatoki Admiralicji w obszarach o różnej dynamice
zjawisk lodowych (Wyspa Króla Jerzego, Antarktyka)
BŁAŻEWICZ-PASZKOWYCZ M., DAJCZER A., PABIS K.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź,
e-mail: [email protected]
Analizie poddano faunę Tanaidacea zebraną w dwóch obszarach dna Fiordu Ezcurry,
odznaczających się odmienną hydrologią i różnym wpływem lodowców. W obu obszarach,
na głębokości około 100 m, pobrano po 20 prób czerpaczem Van Veena o powierzchni
chwytnej 0,1 m2.
Obszar wewnętrzny fiordu, poddany silnym spływom zawiesiny mineralnej,
charakteryzował się bardzo ubogą fauną Tanaidacea. Stwierdzono tu trzy gatunki, a średnie
zagęszczenie dla całej grupy wyniosło zaledwie 1,1 osob./0,1 m2 (SD 1,1). W obszarze tym
Tanaidacea charakteryzowało także niskie bogactwo gatunkowe (S = 0,6; SD 0,6) i niskie
wartości wskaźnika różnorodność (H' = 0,03; SD 0,1). Dominantem w zebranych tu próbach
był Leptognathia gallardoi (D = 67%), chociaż jego frekwencja była bardzo niska (F = 35%).
Dużo bogatszy i bardziej różnorodny był obszar ujścia fiordu, w którym mniejsza
ilość zawiesiny mineralnej jest wypadkową dwóch czynników: znacznym oddaleniem
od lodowców i silniejszym działaniem prądów przydennych. Stwierdzono tu 7 gatunków
Tanaidacea, wśród których dominowały: Nototanais dimorphus (D = 45%, F = 60%),
L. gallardoi (D = 37%, F = 70%) i Protanaissus longidactylus (D = 9%, F = 50%).
Średnie zagęszczenie Tanaidacea w tym rejonie wynosiło 22,4 osob./m2 (SD 29,9). Również
wyższe były wartości wskaźnika bogactwa gatunkowego (S = 2,8; SD 1,3) i różnorodności
(H' = 0,6; SD 0,4).
20
Tanaidacea antarktycznego szelfu – wstęp do analizy biogeograficznej
BŁAŻEWICZ-PASZKOWYCZ M., SICIŃSKI J.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź,
e-mail: [email protected]
Na szelfie antarktycznym, do głębokości 600m, znaleziono do tej pory 93 gatunki
Tanaidacea. Stanowi to około 63% wszystkich gatunków stwierdzonych na południe
od 55 równoleżnika szerokości południowej. Dotychczasowe badania nad rozmieszczeniem
Tanaidacea w Antarktyce prowadzone były z niejednolitą intensywnością. Do najlepiej
zbadanych rejonów należą: Wyspa King George (14 gatunków), Wyspa Anvers (22 gatunki),
Wyspy Kerguelena (22 gatunki), wschodnia część Morza Weddella (23 gatunki), Morze
Rossa (37 gatunków) oraz rejon Ziemi Ognistej (23 gatunki). Nic nie wiadomo na temat
fauny Tanaidacea wielu regionów ważnych z punktu widzenia analiz biogeograficznych,
w tym zwłaszcza obszarów Antarktyki uznawanych za centra różnorodności biologicznej,
takich jak np. Georgia Południowa czy Południowe Orkady.
Rezultaty analizy rozmieszczenia Tanaidacea na antarktycznym szelfie wskazują,
że Antarktykę można podzielić na część Wschodnią, charakteryzującą się endemizmem
gatunkowym sięgającym 32%, Subantarktykę o 25% endemizmie gatunkowym
i na Antarktykę Zachodnią, gdzie endemizm nie przekracza 5%. Taki podział jest zgodny
z podziałem HEDGPETHA (1969) i DELLA (1972) wykonanych na podstawie analizy
rozmieszczenia megabentosu.
Wysoki, (78%) udział rodzajów głębokowodnych w faunie Tanaidacea szelfu
Antarktyki Wschodniej potwierdza zjawisko emergencji i wskazuje na jego kluczowe
znaczenie w pochodzeniu fauny Tanaidacea tej części ekosystemu Oceanu Południowego.
Udział rodzajów głębokowodnych w Antarktyce Zachodniej jest niższy i wynosi 52%.
Faktem istotnym jest tu obecność rodzajów typowo płytkowodnych (28%), które mogły
zasiedlać Antarktykę via Łuk Scotia.
21
Tanaidacea Ziemi Wiktorii (Antarktyka Wschodnia) – różnorodność i zoogeograficzne
pokrewieństwa
BŁAŻEWICZ-PASZKOWYCZ M., SICIŃSKI J., WARDĘCKI G.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź,
e-mail: [email protected]
Skorupiaki bentosowe z rzędu Tanaidacea są w Antarktyce Wschodniej jedną
z najsłabiej poznanych grup bezkręgowców. Skąpe dane o występowaniu Tanaidacea
w tej części Oceanu Południowego pochodzą z kilku zaledwie prac o charakterze
taksonomicznym. Wśród nich tylko dwie poświęcone są wyłącznie tej grupie skorupiaków.
TZAREVA (1982) podała 4 gatunki Tanaidacea z Morza Kosmonautów, a SIEG (1983)
odnotował siedem gatunków w południowo-wschodniej części Morza Rossa.
W okresie antarktycznego lata 2003-2004, na statku r/v Italica, podczas trałowań dna
na czterech stacjach oceanicznych rozmieszczonych południkowo wzdłuż Ziemi Wiktorii
(Cape Russel, Cape Hallett, Cape Adare, Coulman Island) zebrano 2642 osobniki Tanaidacea
należące do 37 gatunków. Dominującym ilościowo (ponad ¼ wszystkich pozyskanych
osobników) i najczęściej spotykanym był Paratyphlotanais armatus. Do subdominantów
należały: Pseudotanais sp. A i Typhlotanais greenwichensis. Pospolite, choć niezbyt liczne
były: N. dimporphus, Pseudotanais sp. A, oraz Akanthophoreus australis i A. antarcticus
W badanym obszarze wyróżniono cztery zgrupowania Tanaidacea związane
z charakterem osadów dennych, z wpływem otwartego oceanu oraz z niszczącym działaniem
dryfujących gór lodowych.
Wybrzeże Ziemi Wiktorii jest faunistycznie znacznie bardziej podobne do innych
rejonów Antarktyki Wschodniej (np. wschodnia część Morza Weddella, okolice Stacji
Gaussa) niż do innych rejonów Antarktyki (Półwysep Antarktyczny) i Subantarktyki
(Wyspy Kerguelena, Ziemi Ognista).
22
Monitorowanie (3D) aktywności tektonicznej w rejonie Hornsundu na Spitsbergenie
CACOŃ S.1, STEMBERK J.2, BRIESTIANSKY M. 2, SMYRAK-SIKORA A.3
1
Instytut Geodezji i Geoinformatyki, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, ul. Grunwaldzka 53,
50-357 Wrocław, e-mail: [email protected]
2
Instytut Struktury i Mechaniki Górotworu, Czeska Akademia Nauk w Pradze, ul. Holesovickach 41,
182-09 Praga, Czechy, e-mail: [email protected]
3
Stacja Polarna Hornsund, e-mail: [email protected]
Współczesna aktywność tektoniczna w rejonie fiordu Hornsund na Spitsbergenie
objawia się m.in. w postaci trzęsień Ziemi rejestrowanych na Stacji Polarnej PAN. Wśród
przyczyn trzęsień wymienia się reakcje związane z uwalnianiem naprężeń wewnątrz
lodowców oraz ubytek mas lodu na skutek cielenia się lodowców.
W okresie od sierpnia do września 2009 r. rozpoczęto prace badawcze mające na celu
obserwacje względne przemieszczeń struktur tektonicznych w rejonie Stacji Polarnej
Hornsund. Na podstawie szczegółowego kartowania geologicznego obszaru odsłonięć
moreny dennej, stanowiącej półwysep Baranowskiego, zlokalizowano dwie strefy uskokowe.
Zainstalowano w nich dwa szczelinomierze typu TM-71. Jeden z nich zlokalizowano około
300 m od czoła lodowca Hansa, a drugi w odległości około 750 m. Trzeci szczelinomierz
założono na uskoku w rejonie Worcesterpynten.
Ponadto zlokalizowano 4 punkty we wschodniej części zatoki Hornsund, po dwa
po obu jej stronach. Punkty te, po odpowiednim zastabilizowaniu, będą stanowiły
rozszerzenie 8-punktowej sieci geodynamicznej, założonej przez zespół geodetów
z Politechniki Warszawskiej w 1986 roku. Planowane, okresowe pomiary tej sieci metodą
satelitarną GPS w cyklach 1-2 letnich, stanowić będą pierwszy segment systemu
kontrolno-pomiarowego. Względne obserwacje szczelinomierzami TM-71, jako drugi
segment tego systemu, prowadzone są z częstotliwością miesięczną, od września 2009 roku.
Rezultaty tych, trwających do maja 2010 roku obserwacji, zostaną zaprezentowane
w niniejszym opracowaniu. Ponadto przedstawione zostaną rezultaty geologicznotektonicznych prac poprzedzających lokalizacje szczelinomierzy oraz profile geologiczne
przechodzące przez szczelinomierze. Autorzy spodziewają się, iż kilkuletni cykl tych
pomiarów pozwoli m.in. na określenie ilościowego wpływu ubytku mas lodowca Hansa
na względne przemieszczenie struktur geologiczno-tektonicznych rejestrowanych
szczelinomierzami. Wielkości tych przemieszczeń mierzone z dokładnością 0,05 mm
uzasadnią ponadto celowość okresowych obserwacji satelitarnych GPS (z dokładnością
2-3 mm) w sieci punktów obejmujących całą zatokę Hornsund, która prawdopodobnie
powstała na uskoku tektonicznym.
Proponowany program badań geodynamicznych w rejonie Hornsundu może wnieść
nowe elementy poznawcze do procesu predykcji współczesnej aktywności tektonicznej tego
obszaru polarnego.
23
Wzrost antropopresji w okolicach stacji „Arctowskiego”
CHWEDORZEWSKA K.J., KORCZAK M.
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa, e-mail: [email protected]
Antarktyka jest najbardziej izolowanym kontynentem na Ziemi, unikatowym
pod względem warunków fizycznych i biologicznych, a ekosystemy antarktyczne jako jedne
z ostatnich ulegają wpływowi człowieka. Jednakże i te tereny przeżywają corocznie większy
napływ grup badawczych i turystów.
Podczas 33 ekspedycji na Polską Stację Polarną „Arctowski” odnotowano znaczący
wpływ aktywności człowieka na środowisko naturalne. Introdukcja gatunków obcych,
zmiany terenów rozrodczych ptaków i ssaków morskich, jak również zmniejszenie ich
populacji w okolicach Stacji są najbardziej oczywistym efektem antropogenicznej presji.
Nie tylko aktywność wypraw wpływa na środowisko naturalne, ale również wciąż rosnąca
liczba turystów odwiedzająca Polską Stację.
24
Changes in the ice regime of Siberian rivers
ĆMIELEWSKI M.
Department of Cryology and Polar Research, Institute of Geography, Nicolaus Copernicus University,
Gagarina St. 9, 87-100 Toruń, Poland, e-mail: [email protected]
Most of Siberian rivers are frozen for 7-8 months. Dissimilarity of flow conditions
during the ice period, ice jams and ice jam floods lead to the statement that it is the most
important element of the hydrological system of these rivers.
Trends and changes of freeze-up and breakup dates of Siberian rivers were drawn
from the database: Russian river ice thickness and duration; National Snow and Ice Data
Center, Boulder CO.
In the analysis 10 rivers located in different regions of Siberia were taken
into consideration. For all rivers an average time of ice cover duration, dates of its beginning
and disintegration, as well as trends of these parameters were estimated. Duration of each
stage of ice period was also measured (freeze-up period, stable ice cover period and period
of disintegration). A thickness of the ice cover was analysed on chosen rivers.
The ice cover duration on Siberian rivers reaches even over 240 days. It constitutes
about 90% of the whole ice phenomena on these rivers. Conducted analyses demonstrate
shortening ice cover duration for many rivers. It is connected with lagging freeze-up dates
of the ice cover (up to 15 days/100 years) but also from earlier disintegration
(up to 13 days/100 years). A thickness of the ice cover was also reduced.
25
Krajobrazowe implikacje recesji lodowca Olsokbreen (Sørkappland, Spitsbergen) w
latach 1936-2008
DUDEK J., ZIAJA W.
Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński, ul. Gronostajowa 7, 30-387 Kraków,
e-mail: [email protected], [email protected]
Olsokbreen to jedyny lodowiec uchodzący do morza na zachodzie półwyspu
Sørkappland w Małej Epoce Lodowej i dziś. Z początkiem XX wieku zaczęła się jego recesja
(spadek miąższości) i formowanie zatoki Stormbukta, bardzo małej jeszcze w 1936 r. Później
jego czoło cofało się średnio 40-50 m na rok, w sumie o 3-3,5 km. Wobec małego
nachylenia, cienienie lodowca powodowało znaczny ubytek jego powierzchni, nie tylko
u czoła z zatapianym przedpolem, ale i po bokach, poszerzanych przez kolejne wały lodowomorenowe dwóch stref marginalnych, oddzielonych zatoką szeroką na 3,5-4 km.
W latach 1986 i 2008 badano północną strefę, wznoszącą się lekko z SW na NE, z niziny
Olsokflya do podnóży Lebedevfjellet. W ciągu tych 22 lat jej średnia szerokość wzrosła
z ok. 0,5 do ok. 1 km, powstała także nowa linia (strefa) brzegowa dł. ok. 2 km. U wejścia
do zatoki morze podcina ww. moreny boczne, bliżej klifu lodowego znajduje się plaża
żwirowo-piaszczysta. Od ok. 2000 r. prawy skraj czoła lodowca spoczywa na lądzie i podlega
ablacji nie wykazując ruchu. Rzeźba strefy marginalnej jest przekształcana wskutek
wytapiania martwego lodu i formowania brzegu morskiego. W bardziej stabilnych miejscach
zaczyna się sukcesja roślinna. Południowa boczna strefa marginalna sięgnęła dawnych
nunataków Breskilknausen.
Badania były finansowane w ramach projektu MNiSW N N305 035634.
26
Fizjologiczne i ultrastrukturalne dostosowania komórek polarnych Caryophyllaceae i
Poaceae do stresów środowiskowych
GIEŁWANOWSKA I.1,2, GÓRECKI R.J.1, KELLMANN W.1, PASTORCZYK M.1
1
Katedra Fizjologii i Biotechnologii Roślin, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, ul. Oczapowskiego 1A,
10-719 Olsztyn, e-mail: [email protected] 2
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa
W pracy przedstawiono szczegóły budowy anatomicznej tkanek i ultrastruktury
organelli oraz niektóre cechy fizjologiczne sześciu gatunków roślin, przedstawicieli
Caryophyllaceae i Poaceae, rosnących w Antarktyce oraz w Arktyce. Gatunkami
pochodzącymi z Antarktyki były Colobanthus quitensis, Deschampsia antarctica
oraz Poa annua, natomiast z Arktyki, Cerastium alpinum, Melandrium angustifolium
i Poa alpina var. vivipara. Budowę pędów analizowano w oparciu o półcienkie skrawki
mikroskopowe barwione błękitem toluidynowym oraz po reakcji PAS. Ultrastrukturę
komórek badano w transmisyjnym mikroskopie elektronowym po kontrastowaniu skrawków
octanem uranylu i cytrynianem ołowiu. Pędy wszystkich badanych roślin mają cechy
kserofityczne; sklerofityczne lub sukulentności. Komórki mezofilu zawierają
w chloroplastach skrobię, która jest osmotycznie neutralnym magazynem asymilatów,
a w sytuacjach trudnych, stresowych, stanowi rezerwę łatwo dostępnej energii oraz jest
surowcem do syntezy krioprotektantów. Cechy ultrastrukturalne organelli, takie jak
nieregularna powierzchnia chloroplastów, kieszonkowate wklęśnięcia, liczne ich wypustki
i pęcherzyki, dobrze rozbudowane systemy membran wewnętrznych mitochondriów
oraz specyficzne ich kontaktowanie się, przemawiają za ścisłą kooperacją organelli
i intensywnością procesów metabolicznych u tych roślin. W surowych warunkach
klimatycznych, w warunkach napiętego bilansu energetycznego, może mieć to istotne
znaczenie dla wzrostu i rozwoju badanych roślin.
27
Mapa facji współczesnych osadów Zatoki Białego Niedźwiedzia (Hornsund, Svalbard)
GIŻEJEWSKI J.
Instytut Geofizyki PAN, ul. Księcia Janusza 64, 01-452 Warszawa, e-mail: [email protected]
Model rozkładu facji przed czołem Lodowca Hansa opracowany został na podstawie
44 profili sejsmoakustycznych i akustycznych, oraz 46 linii profilowych, uzyskanych
przy użyciu sonaru bocznego, porównanych z danymi, uzyskanymi w wyniku analizy 198
prób osadów o nienaruszonej strukturze.
Pojęcie facji jest w opracowaniu traktowane w sposób klasyczny – jako zespół
osadów, charakteryzujący się określonymi cechami teksturalnymi i strukturalnymi,
powstający w basenie sedymentacyjnym lub jego części w określonych warunkach
hydrodynamicznych. Zachodzące w czasie zmiany warunków sedymentacji powodują
zmiany typu osadów i przemieszczanie się facji w obrębie basenu.
Wyróżnione zostały następujące typy facji: facja okołolodowcowa, facja brzegowa,
facja płytkiej platformy abrazyjnej, facja krawędziowa, facja deformacyjna, facja
bioturbacyjna, facja niezaburzona. We wszystkich facjach występują sporadycznie lokalne
skupienia lub pojedyncze ziarna frakcji grubszych do kamienistej i głazowej włącznie.
Ich występowanie związane jest z wytapianiem materiału z pływających kier
lub gór lodowych.
Przedstawiony model ukazuje złożoność i współzależność procesów transportu
materiału mineralnego przez słodkie wody lodowcowe, strefowego mieszania się wód
morskich z lodowcowymi i postępującej za procesami sedymentacji migracji morskiej fauny
bentonicznej.
Opracowanie wykonano w ramach grantu Nr 3 P04E 005 25.
28
Mapa batymetryczna i morfologia dna Zatoki Białego Niedźwiedzia (Hornsund,
Svalbard)
GIŻEJEWSKI J. 1, MOSKALIK M. 1, CIEPŁY M. 2
1
Zakład Badań Polarnych, Instytut Geofizyki PAN, ul. Księcia Janusza 64, 01-452 Warszawa,
e-mail: [email protected]; [email protected]
2
Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski, ul. Będzińska 60, 41-200 Sosnowiec
Mapa batymetryczna została opracowana na podstawie danych pomiarowych,
zgromadzonych w ramach prac grantu 3 P04E 005 25 z 44 pionowych profili
sejsmoakustycznych i 46 zobrazowań dna wykonanych sonarem bocznym. Podstawowy zbiór
danych liczy około 80 000 punktów pomiarowych. Interpolację wykonano w programie
SURFER 9 metodą kriggingu, przy założeniu położenia węzłów siatki interpolacyjnej
10x10 m i zasięgu analizy do 100 m. Mapę batymetryczną uzupełniono o blokdiagram
ortogonalny i wybrane profile sejsmoakustyczne. Profile zostały zlokalizowane
na blokdiagramie.
29
Czasowe i przestrzenne zróżnicowanie miąższości warstwy czynnej wieloletniej
zmarzliny w wybranych ekotopach NW Spitsbergenu
GRZEŚ M., SOBOTA I., ĆMIELEWSKI M., KRÓL M.
Zakład Kriologii i Badań Polarnych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruń,
e-mail: [email protected]
Miąższość odmarzniętego gruntu jest najczęściej mierzoną wartością w czasie letnich
ekspedycji polarnych. Na północno-zachodnim Spitsbergenie w rejonie Kaffiøyry
badania te rozpoczęto w 1975 roku. W modelowaniu przebiegu sezonowego odmarzania
gruntu początek i koniec procesu wydaje się być najważniejszy. Od 1996 roku badaniami
objęto cały sezon letni, a od 2006 roku na dwóch stanowiskach prowadzony jest ciągły zapis
temperatury gruntu do 2,5 m. Wyniki badań nad wieloletnią zmiennością miąższości warstwy
prezentowane są na bieżąco na stronie programu CALM.
Przebieg odmarzania w charakterystycznych ekotopach jest bardzo zróżnicowany.
Mimo wspólnych głównych cech przebiegu proces ten jest odmienny na każdym stanowisku.
Stwierdzono ogromne przestrzenne zróżnicowanie miąższości warstwy czynnej
w poszczególnych sezonach (47 - 20 cm). Najsilniejszą z mierzalnych statystycznie
zależności - zmiany miąższości warstwy czynnej stwierdzono w powiązaniu z sumą PDD
oraz sumą średnich dobowych wartości temperatury powietrza wyższych bądź równych 0ºC.
Od 1996 do 2008 roku stwierdzono nieznaczny wzrost miąższości warstwy czynnej
na morenie (o 0,4-0,5 m) oraz stanowisku tundra (o 0,1 - 0,2 m). Na stanowisku „plaża”
(akumulacyjna równina nadmorska) nie stwierdzono zmian w wieloletnim przebiegu
miąższości warstwy czynnej.
Spośród wydzielonych środowisk należy zwrócić uwagę na izostatycznie wyniesione
morskie terasy, wały burzowe oraz akumulacyjne równiny nadmorskie. Są to silnie zasolone
środowiska, które odmarzają najpłycej. Z kolei cechą charakterystyczną stanowiska
„morena” jest całkowity brak pokrywy śnieżnej w ciągu całego roku.
Stwierdzono interesującą zależność pomiędzy głębokością sezonowego odmarzania,
a miąższością pokryw morenowych.
30
Zgrupowania mszywiołów (Bryozoa) Zatoki Admiralicji (Wyspa Króla Jerzego,
Szetlandy Południowe, Antarktyka)
HARA U. 1, PRESLER P. 2, SICIŃSKI J.2
1
Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy, ul. Rakowiecka 4, 00-975 Warszawa;
e-mail: [email protected]
2
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź;
e-mail: [email protected]; [email protected]
W latach 1979–1980, podczas IV Wyprawy Antarktycznej PAN do Stacji
im. H. Arctowskiego, z dna Zatoki Admiralicji pobrano 50 ilościowych prób zoobentosu.
Do ich połowu użyto standardowego czerpacza van Veena. Stanowiska poboru prób
wytypowano w środkowej części zatoki, u wejścia do Fiordu Ezcurry oraz w jego
wewnętrznych rejonach. Wśród złowionych, osiadłych bezkręgowców obok żachw
i wieloszczetów znaczący udział miały również mszywioły. Występowały one w pełnym
zakresie badanych głębokości (od kilkunastu do 265 m), a badane stanowiska różniły się
tak pod względem różnorodności form wzrostu występujących na nich kolonii,
jak i pod względem składu gatunkowego zgrupowań. Ogółem w badanym materiale
stwierdzono obecność przedstawicieli 53 gatunków mszywiołów, należących do trzech
rzędów i 23 rodzin. Lista mszywiołów podawanych dotąd z Zatoki Admiralicji została
rozszerzona o 36 kolejnych gatunków. Najczęściej spotykanymi były: Himantozoum
antarcticum, Nematoflustra flagellata i Inversiula nutrix, ale tylko ten ostatni występował
we wszystkich badanych rejonach zatoki. Największe bogactwo gatunkowe mszywiołów
zaobserwowano w zgrupowaniach zasiedlających dno środkowego basenu Zatoki
Admiralicji. Łącznie występowały tu 34 gatunki reprezentujące 8 odmiennych form wzrostu
kolonii. Ich biomasa dochodziła do 34 g m-2. W płytkiej, wewnętrznej części Fiordu Ezcurry
stwierdzono występowanie zaledwie 14 gatunków, przy czym zoaria aż 11 z nich należały
do jednej tylko formy wzrostowej (membraniporiform), co być może świadczy o małej
stabilności panujących tam warunków siedliskowych.
31
Biodiversity and variety of lakes in Syowa Station area, Antarctica
IMURA S.
National Institute of Polar Research 10-3, Midori-machi, Tachikawa-shi, Tokyo, 190-8518, Japan,
e-mail: [email protected]
On the ice-free area in the vicinity of Syowa Station (39º35´E, 69º00´S), in summer
there are many lakes with open water. About 100 lakes in this region were surveyed
for the physical and chemical structure of water, biodiversity and physiological
characteristics, and paleolimnological studies by sediment core analysis. Most of the lakes
are small (ca. 5000-100,000 m2) and shallow (ca. 2-15 m). The maximum ice thickness
of lakes in Syowa station area is about 1.5 m in winter. Antarctic lakes in Syowa Station area
have been categorized according to the origin and water balance, from pure freshwater lakes
to saturated saline lakes. They are quite oligotrophic with a poor biomass of phytoplankton.
Well-developed mats with irregular projections, mainly composed of filamentous
cyanobacteria, diatoms and green algae were found in almost all the lakes. Lake bottom
vegetation in this region are distinguished by the occurrence of two species of aquatic
mosses, Bryum sp. and Leptobryum sp. and their typical tower-like structure, so-called “moss
pillars”. Among these plants, various protozoa, nematodes, rotifers, or tardigrades were
found. Relationship between characteristics of lakes and their flora / fauna will be discussed.
32
Warunki meteorologiczne na Równinie Kaffiöyra (NW Spitsbergen) w okresie
8.07-31.08.2009 r.
JANKOWSKA J., KEJNA M.
Zakład Klimatologii, Instytut Geografii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruń,
e-mail: [email protected]; [email protected]
W opracowaniu zaprezentowano wyniki pomiarów i obserwacji meteorologicznych
ze Stacji Polarnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika na Równinie Kaffiöyra (NW
Spitsbergen) uzyskane w sezonie letnim 2009 r. (8.07-31.08). Warunki meteorologiczne
w analizowanym sezonie charakteryzowały się znaczną zmiennością. W badanym okresie
średnia temperatura powietrza wyniosła 5,6oC. Średni stopień zachmurzenia wyniósł 7,6
w skali od 0-10. W sumie zarejestrowano 311,6 godzin ze słońcem, co daje 20%
usłonecznienia możliwego. Ciśnienie atmosferyczne charakteryzowało się znaczną
zmiennością, a jego średnia wartość wyniosła 1015,3 hPa. Średnia prędkość wiatru osiągnęła
3,6 m/s. Suma opadów za cały okres pomiarowy była nieznaczna i wyniosła 14,6 mm.
Dominowały opady o niewielkiej wydajności.
Na tle wcześniejszych wypraw sezon letni 2009 r. (porównywalny okres od 21.0731.08) charakteryzował się mniejszym zachmurzeniem (w 2009 r. 7,9 w porównaniu do 8,4
z wypraw w latach 1975-2009), większym usłonecznieniem (odpowiednio 220,0
i 162,9 godz.), wyższą temperaturą powietrza (odpowiednio 6,1 i 4,8oC) oraz mniejszymi
prędkościami wiatru (3,1 i 4,3 m/s) i sumą opadów atmosferycznych (13,0 i 42,6 mm).
Utrzymuje się tendencja do wzrostu temperatury powietrza, co wywiera wpływ na większą
miąższość odmarzającego latem gruntu (warstwy czynnej) oraz wielkość ablacji i bilans
masy lodowców w tym rejonie (postępująca deglacjacja).
33
Zatoka Admiralicji – „hotspot” różnorodności skorupiaków obunogich (Amphipoda)
w Antarktyce
JAŻDŻEWSKA A.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź,
e-mail: [email protected]
Skorupiaki obunogie należą do najbogatszych w gatunki grup antarktycznego
zoobentosu. Do chwili obecnej w Antarktyce sensu stricto, tj. na południe od konwergencji
antarktycznej, zanotowano ponad 500 gatunków. Zatoka Admiralicji, fiord wyspy King
George, jest jednym z najlepiej zbadanych pod względem różnorodności bentosu akwenów
w Antarktyce. Dotychczasowe badania zoobentosu Zatoki Admiralicji przyniosły listę 108
gatunków obunogów. Materiał do niniejszych badań stanowiły 142 próby ilościowe zebrane
w przedziale głębokości od 20 m do 500 m, w basenie centralnym Zatoki Admiralicji
oraz we Fiordzie Ezcurry.
Analiza materiału pozwoliła na uzupełnienie dotychczasowej listy gatunków
obunogów o 43 nowe dla Zatoki Admiralicji. Po uwzględnieniu niepublikowanych danych
brazylijskich lista gatunków Amphipoda z Zatoki obejmuje obecnie 166 bentosowych
i 5 pelagicznych gatunków. Jest to wysoka liczba, porównywalna z liczbami ze znanych
z różnorodności obunogów regionów, tj. Południowej Georgii oraz Morza Weddella.
Tak wysoka liczba gatunków w niewielkim akwenie pozwala go uznać za tzw. „hotspot”
różnorodności tej grupy zwierząt. Analiza podobieństw między różnymi regionami
Antarktyki wskazuje na wyraźne pokrewieństwa fauny Amphipoda Zatoki Admiralicji
z fauną Zachodniej Antarktyki oraz z fauną Morza Weddella.
Badania były finansowane w ramach projektu MNiSW 51/N-IPY/2007/0 i projektu
SYNTHESYS w ramach programu FP6 “Structuring the European Research
Area Programme”.
34
Zjawisko eurybatyczności u dwóch gatunków kleszczug (Tanaidacea) z rodziny
Sphyrapidae: Pseudosphyrapus anomalus i P. serratus
JÓŹWIAK P.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź,
e-mail: [email protected]
Pseudosphyrapus anomalus i P. serratus to dwa gatunki kleszczug (Tanaidacea)
szeroko rozprzestrzenione w wodach północno-wschodniego Atlantyku. Zasięg pierwszego
z nich obejmuje obszar od Cieśnin Duńskich przez niemal całe wybrzeże Norwegii,
Szetlandy, Islandię oraz Grenlandię po Morze Karskie i Wschodniosyberyjskie.
Z kolei P. serratus powszechnie notowany był w wodach otaczających Islandię, Grenlandię
oraz Archipelag Svalbard. Oba gatunki występują w szerokim zakresie głębokości:
w przypadku P. anomalus waha się on od 16 m (wschodnia Grenlandia)
do 2223 m (na północ od Wysp Owczych), a u P. serratus od 19 m (fiord Scoresbysund
na Grenlandii) do ponad 3000 m (w Cieśninie Frama). Tak szeroki zakres głębokości budzi
wątpliwości i rodzi pytanie czy P. anomalus i P. serratus są rzeczywiście szeroko
rozpowszechnionymi taksonami eurybatycznymi, czy raczej kompleksem gatunków
kryptycznych, z których każdy ma ściśle określony zasięg geograficzny i głębokościowy.
Analiza morfologii obu gatunków wykonana w oparciu o materiały typowe
oraz kolekcję osobników z różnych miejsc i głębokości Morza Arktycznego
(od 88 m do 1300 m dla P. anomalus i od 2127 m do 3064 m dla P. serratus) uzasadnia
powyższe wątpliwości. W jej wyniku stwierdzono różnice morfologiczne między osobnikami
P. anomalus znalezionymi na szelfie i poniżej jego dolnej granicy. Kolekcja osobników
P. serratus pochodziła z podnóża stoku kontynentalnego (z ograniczonego zakresu
głębokości). W przypadku tego gatunku nie stwierdzono istotnych różnic morfologicznych
w badanym materiale.
35
Warunki topoklimatyczne na Lodowcu Waldemara (NW Spitzbergen) w lecie 2009
roku
KEJNA M., JANKOWSKA J.
Zakład Klimatologii, Instytut Geografii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, ul. Gagarina 9, 87-100 Toruń,
e-mail: [email protected], [email protected]
W okresie od 11.07 do 2.09 2009 r. przeprowadzono badania topoklimatyczne
na Lodowcu Waldemara (NW Spitsbergen) - typ alpejski o powierzchni 2,68 km2.
Przy pomocy automatycznych stacji meteorologicznych rejestrowano kierunek i prędkość
wiatru, temperaturę i wilgotność powietrza, ciśnienie atmosferyczne i opady atmosferyczne
na 3 stanowiskach: w strefie marginalnej lodowca (ATA, 137 m n.p.m.) oraz u jego czoła
(LW1, 130 m n.p.m.) i na polu firnowym (LW2, 375 m n.p.m.). Wyniki porównano ze stacją
bazową na wybrzeżu (Kaffiøyra, 11 m n.p.m.).
W lecie 2009 r. wystąpiło znaczne zróżnicowanie warunków topoklimatycznych
w rejonie Lodowca Waldemara. Średnia temperatura u czoła lodowca wyniosła 5,7oC,
podczas gdy na polu firnowym - 4,1oC, średni pionowy gradient temperatury wyniósł
0,65oC/100 m. Wraz z wysokością zwiększała się wilgotność powietrza z 76 do 78%.
Na lodowcu przeważały wiatry katabatyczne, z kierunków: NE (ATA i LW1)
oraz z E (LW2), podczas gdy na nizinie nadmorskiej (KH) dominowały wiatry tunelowe
związane z lokalną orografią (NNW i SSE). Prędkość wiatru przed czołem lodowca była
większa (ok. 3,5 m/s) niż na jego polu firnowym (1,4 m/s). Przy cyrkulacji wschodniej
w tym rejonie występowały zjawiska fenowe, ze znacznym wzrostem temperatury powietrza
(od 12,8oC na wybrzeżu oraz polu firnowym), do 14,7oC u czoła lodowca (ATA)
oraz spadkiem wilgotności względnej powietrza, nawet poniżej 60%. Większe zróżnicowanie
topoklimatyczne występowało przy pogodzie insolacyjnej, zwłaszcza w godzinach
popołudniowych.
36
Torfowiska i mszarniki Hornsundu a współczesne zmiany klimatu
KLEMENTOWSKI J.
Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego, Uniwersytet Wrocławski, Plac Uniwersytecki 1, 50-137 Wrocław,
e-mail: [email protected]
Powierzchnię niskich teras morskich w Hornsundzie pokrywają płytkie torfowiska
i mszarniki. Podczas lata ich powierzchnia odmarza kilkakrotnie płycej niż grunty mineralne.
Na początku jesieni (wrzesień) warstwa aktywna na podmokłych, żywych torfowiskach
osiąga miąższość 45 -70 cm, podczas gdy suche, szaro-brunatne mszarniki odmarzają
do 30 - 40 cm. Rzeźbę torfowisk i mszarników kształtują obfite wody ablacyjne w czerwcu
i pierwszej dekadzie lipca. Dominującym elementem rzeźby są liczne wąskie dolinki
o krętym przebiegu. Najgłębsze a jednocześnie najszersze ich odcinki znajdują się
paradoksalnie w górnym biegu na załomach między stokiem górskim a płaskimi terasami
morskimi. Ich głębokość sięga 1,5 – 3 m a szerokość 9 – 15 m. Jest to spowodowane dużą
dynamiką wód ablacyjnych, działaniem termoerozji i sufozji. Znaczącą rolę posiadają także
płaty śnieżne dostarczające wód ablacyjnych po zakończeniu wiosennych roztopów.
W okresie ostatnich 35 lat pogłębianie i poszerzanie górnych odcinków dolin wyniosło
ok. 70 cm – 90 cm. Ważnym elementem rzeźby torfowisk i mszarników są elipsoidalne
hydrolakkolity. Ich dłuższa oś ma 8 - 30m, szerokość 5 - 12 m i do 1,3 m wysokości,
ale spotkać można również formy mniejsze. Wszystkie hydrolokkolity posiadają lodowe
jądro o grubości ok. 70 – 90 cm (lód intruzywny) okryte 30-40 cm warstwą przesuszonego
torfu. Formy te są jakby miniaturą pingo, ale ich geneza nie jest jasna. Obecnie brak jest
aktywnych hydrolakkolitów, wszystkie są w stadium degradacji.
Głębsze odmarzanie torfowisk i mszarników obejmuje w większym stopniu także ich
mineralne podłoże. Jesienna redukcja warstwy aktywnej powoduje wystąpienie procesów
kriogenicznych. W konsekwencji bloki skalne znajdujące się w gruncie mineralnym
rozpoczynają wędrówkę ku powierzchni, podnosząc warstwę torfu, mułków i roślinności.
W ten sposób powstaje nowa generacja tufurów (pounikos) posiadających kamienne jądro.
Wielkość tych pagórków jest zróżnicowana, mają średnicę 0,5-2,0 m i wysokość ok. 1 m.
37
Trwałość kolein samochodowych w Arktyce oraz wpływ wydeptywania (trampingu) na
stan środowiska
KLEMENTOWSKI J.
Uniwersytet Wrocławski, Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego, Plac Uniwersytecki 1, 50-137 Wrocław,
e-mail: [email protected]
Ślady kolein samochodowych, deformacje podłoża, uszkodzenia roślinności
są widoczne na 18 kilometrowej trasie od Polskiej Stacji Polarnej w Hornsundzie do Stacji
Polarnej Uniwersytetu Wrocławskiego „Baranówka” mimo upływu ponad 30 lat
od ostatniego przejazdu samochodu terenowego GAZ-69. Najintensywniej „gazik” był
używany w 1957 r. oraz na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Trasa prowadzi
po powierzchni najniższych podniesionych teras morskich. Są one zbudowane ze żwirów
i piasków. Na ich powierzchni są widoczne płytkie koleiny (3 – 7 cm). W koleinach nie ma
stagnującej wody. Głębokie na 12-25 cm koleiny są widoczne na fragmentach teras,
zbudowanych z luźnych otoczaków plażowych. Brak jest tam roślinności, nawet porosty
na otoczakach są nieliczne.
Stosunkowo świeże, głębokie na 20-30 cm koleiny są widoczne na torfowiskach,
głównie na Ralstranda i w okolicach Hytteviki. Zniszczona roślinność nie uległa całkowitej
regeneracji. W niektórych koleinach stagnuje woda, pojawiają się sinice tworzące
charakterystyczne galaretowate placki. Głębokie koleiny są widoczne również w miejscach,
gdzie „gazik” pokonywał bardziej strome odcinki a obecność wielu kolein świadczy,
że każdorazowo konieczne było szukanie „nowej” drogi.
Doskonale widoczne ślady kolein samochodowych prowadzą stosunkowo dogodną
trasą od Stacji Polarnej PAN do „Baranówki”, dlatego często są używane przez pieszych.
Pojawia się w związku z tym dodatkowy czynnik antropopresji - wydeptywanie (tramping).
Powoduje on niszczenie roślinności przede wszystkim między koleinami, rzadziej obok
kolein czy poza nimi. Szacunkowo corocznie tą trasą przechodzi 30-70 osób.
38
Warstwa aktywna w Hornsundzie w warunkach współczesnych anomalii klimatycznych
KLEMENTOWSKI J.1, SOROKA J.2
1
Uniwersytet Wrocławski, Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego, Plac Uniwersytecki 1, 50-137 Wrocław,
e-mail: [email protected]
2
Polska Stacja Polarna Hornsund, e-mail: [email protected]
Maksymalna grubość warstwy aktywnej w Hornsundzie w dniu 2 września 2009 r.
na 10-12 metrowej terasie morskiej w ogródku meteorologicznym wynosiła ponad 185 cm.
Zmarzlinomierze były jednak całkowicie rozmarznięte, co sugeruje, że warstwa aktywna jest
tutaj grubsza. Dlatego obok zmarzlinomierzy wykonano kilka sondowań metodą udarową.
Sondę wbito na głębokość 212 cm, wyciągnięty rdzeń nie był przemarznięty, a końcówka
sondy uległa deformacji. Prawdopodobnie głębiej znajduje się już skalne podłoże,
na co wskazuje także morfologia terasy morskiej.
W tym samym czasie na 22 – 24 metrowej terasie zmarzlinomierz w całości był także
rozmarznięty (218 cm). Sondowaniem udarowym osiągnięto głębokość tylko 225 cm (niżej
znajdowało się skalne podłoże). Na podstawie wieloletnich sondowań udarowych oraz
pomiarów termiki gruntu można przyjąć, że na terasie 10-12 metrowej grubość warstwy
aktywnej wyniosła w 2009 roku maksymalnie ok. 220 cm oraz 240 cm na terasie
22 - 24 metrowej. Te wartości są znacznie wyższe w porównaniu z latami 1957 – 1978
a zbliżone do końcowych lat XX i początku XXI wieku. Całkowita redukcja warstwy
aktywnej w okresie ostatnich 25 lat zawsze odbywała się na przełomie drugiej i trzeciej
dekady października, rzadziej w pierwszej dekadzie listopada i przebiegała dwukierunkowo.
Czas trwania warstwy aktywnej wynosi w Hornsundzie od 68 do 135 dni a przeciętnie 92 dni.
Na jesieni 2009 roku redukcja warstwy aktywnej rozpoczęła się dopiero 18 września,
przebiegała jednokierunkowo (od powierzchni gruntu). Na początku trzeciej dekady listopada
wynosiła zaledwie 100 cm, co oznacza, że pozostało jeszcze około120 cm warstwy aktywnej.
Pod koniec drugiej dekady lutego 2010 r. pozostało ok. 70 cm warstwy aktywnej
a jej całkowita redukcja nastąpiła dopiero około 1 marca 2010. Tak więc całkowita redukcja
warstwy aktywnej trwała 162 dni, czyli ponad dwa miesiące dłużej od średniej wieloletniej.
W prawie 50-letniej historii badań warstwy aktywnej w Hornsundzie opisywane zjawisko
wystąpiło po raz pierwszy na tak wielką skalę.
39
Nowe, kolejne ortofotomapy Svalbardu
KOLONDRA L.
Zakład Teledetekcji Środowiska, Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, 41-200 Sosnowiec,
ul. Będzińska 60, e-mail: [email protected]
Do galerii opracowań ortofotomapowych mego autorstwa, powstałych w murach
Uniwersytetu Śląskiego, oprócz kilkunastu powstałych wcześniej oraz wydanej drukiem
w 2007 roku ortofotomapy satelitarnej „Murchisonfjorden” można dopisać cztery kolejne
pozycje:
• ortofotomapa lotnicza 1:2000 „Kinnvika Station”;
• ortofotomapa satelitarna 1:100 000 „Hornsund Region” (od Van Keulenfjorden
do N- Sørkapp);
• ortofotomapa satelitarna 1:50 000 „Hornsund Region - część N”;
• ortofotomapa satelitarna 1:50 000 „Hornsund Region - część S”.
Ortofotomapa 1:2000 „Kinnvika Station” (Nordaustlandet) powstała w wyniku
fotogrametrycznego opracowania zdjęć lotniczych S71 w skali 1:17 000 oraz autorskich
zdjęć helikopterowych wykonanych w 2007 roku i wtedy też pomierzonej techniką GPS
osnowy. Piksel terenowy 1 m, cięcie warstwicowe 1 m (dodatkowe 0.5 m).
Ortofotomapa 1:100 000 „Hornsund Region” opracowana została na podstawie trzech
zobrazowań satelitarnych pozyskanych sensorem ASTER w dniach 18 i 23 lipca 2005 r.
Wykorzystano do tego produkt typu AST L14 OTH. Piksel terenowy 15 m. Prace redakcyjne
(mozaikowanie, toponomastyka) zakończono uzupełnieniem treści tonalnej o wektorowy
zapis zmian położenia klifów i czół wybranych lodowców w okresie 1900 – 2009.
Dwie ostatnie pozycje są pochodnymi w/w w skali dwukrotnie większej.
40
Wpływ klimatu na alopatyczną dyspersję fok (Wyspa Króla Jerzego, Szetlandy
Południowe, Antarktyka)
KORCZAK M., CHWEDORZEWSKA K.J.
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa, e-mail: [email protected]
Zmiany klimatyczne zaobserwowane wzdłuż zachodniego wybrzeża Półwyspu
Antarktycznego w znacznym stopniu wpłynęły na ekosystemy wodne i lądowe, będące
środowiskiem bytowania ssaków płetwonogich. Odnotowywany od 50 lat wzrost temperatury
powietrza, deglacjacja i towarzyszące jej glacioizostatyczne wynoszenie lądu, zwiększają
zasięg już istniejących powierzchni lądu wolnych od lodu oraz sprzyjają tworzeniu się
nowych oaz, potencjalnych miejsc rozrodu i wypoczynku ssaków płetwonogich. Zmiany
środowiska Morskiej Antarktyki związane ze zjawiskiem globalnych przekształceń
klimatycznych wpływają na dynamikę populacji kryla i ryb - głównego źródła pokarmu tych
zwierząt.
W celu określenia wpływu klimatu na strukturę zasiedlenia przez zwierzęta wybrzeży
morskich zachodnich brzegów Zatoki Admiralicji i Zatoki Króla Jerzego (Wyspa Króla
Jerzego, Szetlandy Południowe, Antarktyka) prowadzony jest systematyczny monitoring
pięciu gatunków ssaków płetwonogich na terenach rozrodu, terenach linienia
oraz wypoczynku. Odnotowano istotne różnice w wielkości populacji poszczególnych
gatunków, jak również zmiany miejsc terenów rozrodczych.
41
Recent changes of tidewater glaciers in the Forlandsundet region (Svalbard)
KRÓL M.
Department of Cryology and Polar Research, Institute of Geography, Nicolaus Copernicus University,
Gagarina 9, 87-100 Toruń, Poland, e-mail: [email protected]
The poster shows the results of studies upon changes of geometry of tidewater
glaciers in the Forlandsundet region (NW Spitsbergen). The main objective is a detailed
description of the geometry of selected glaciers in XXI century. The ASTER (Advanced
Spaceborne Thermal Emission and Reflection Radiometer) sensor images and Digital
Elevation Models (DEMs) generated from 3N (nadir) and 3B (back-looking) sensors were
used in the study. Particular attention was paid to determination of the vertical accuracy
of ASTER DEMs by comparing it with the topographical maps published by K.R. Lankauf.
From the beginning of the twenty-first century most of the glaciers in the Forlandsundet
region have been in retreat. However in 2004 and 2005 the central and northern part
of the Dahl Glacier moved forward by up to 100 meters. This advance showed that the retreat
took a diverse course with respect to particular glaciers. In similar climatic conditions
glaciers may respond very differently. As in the southern part of Spitsbergen, topography
changes of glaciers in Forlandsundet region reflect more distinctly their dynamic response
to climate warming than their negative mass balance.
42
Satellite orthophotomap of the Forlandsundet region, Svalbard
KRÓL M., ĆMIELEWSKI M.
Department of Cryology and Polar Research, Institute of Geography, Nicolaus Copernicus University,
Gagarina 9, 87-100 Toruń, Poland, e-mail: [email protected]
The map is based on the five ASTER orthogonal images (3A01), acquired
from 14 July to 28 August 2009. Unprocessed image is projected at the center, and hence
contains geographic distortion. Orthogonal image is corrected to remove the geographic
distortion caused by altitudes and to match with topography, and is called ortho image
for short. All images were processed by the Earth Remote Sensing Data Analysis Center
(ERSDAC). Our map was presented as RGB compositions of bands 3, 2 and 1.
All geographical place names are introduced after the topographic maps of Svalbard
(1: 100000) – sheets A7 (Kongsfjorden), A8 (Prins Karls Forland) and B8 (St. Jonsfjorden)
published by Norwegian Polar Institute (NPI). Map was printed in datum WGS84 and UTM
projection.
43
Distribution of benthic diatoms in Admiralty Bay, Antarctica
LIGOWSKI R.
Department of Polar Biology and Oceanobiology, University of Łódź, Banacha 12/16, 90-237 Łódź;
e-mail: [email protected]
Studies were carried out in summer at Arctowski Station during XXXIII Polish
Antarctic Expedition in 2008 – 2009. Diatoms samples were collected from the soft bottom
of Admiralty Bay along four transects perpendicular to the shore to the depth of about
200 meters: I – Sphinx Hill; II – Ecology Glacier; III –Jardine Peak; IV – Herve Cove
and from the bays close to the glaciers: Monsimet Cove, Goulden Cove and Cardozzo Cove.
Samples from different depths down to 50 m were taken using Günther bottom grab
sampler by hand, whereas samples from greater depths were taken using a lift on r/v Słoń
Morski. In total, 168 samples were taken from the sublitoral. Unfixed diatoms were studied
using NIKON microscope with a planapochromatic lens. Such method allowed to determine
species with living cells and their ecological preferences.
Fine bottom deposits in shallow lagoons in front of glaciers formed the substratum
for epipelon community and were dominated by strong motile diatoms with two raphe slits
belonging to Class Bacillariophyceae: Gyrosigma fasciolatum, Gyrosigma spp.
and, to smaller extent, Navicula directa. Bottom of the lagoons is dynamic and influenced
by sediments from glaciers streams. Elongated motile diatoms can move between fine grains
of sediment to avoid local nutrient limitation and shading. Almost monospecific bloom
of Rhabdonema sp. with no raphe and cells attached to substratum by mucilage secreted
by valve apices was recorded in litoral tidepools close to the Ecology Glacier.
Diatoms on sandy bottom, at medium depths (20-35 meters) formed epipsammon
community, with domination of small diatoms belonging to biraphid Amphora,
and, to smaller extent, to monoraphid Cocconeis. Small cells of epipsammic diatoms were
attached to single grains of sand by stalks or valves with raphe.
On the deepest bottom with more stable sediment there was a different diatom
community recorded with domination of small, motile biraphids genera such as: Navicula
spp. and Diploneis sp.
On the contrary, diatom communities on stony littoral were dominated by genera
attached to the surface by stalks, like Licmophora spp. and Achnanthes spp.
Epiphytic community was dominated by diatoms belonging to different taxonomic
groups: Arachnoidiscus sp from Class Coscinodiscophyceae, araphids Entopyla sp.
and Licmophora sp. from Class Fragilariophyceae, different species of moraphid genus
Cocconeis spp., biraphids Pseudogomphonema sp. and Rhoicosphenia sp.. All recorded
epiphytic genera have the possibility to attach to hosts by means of mucilage pads and stalks.
Description of ecological preferences of some diatom genera allows to determine
history of bays after additional palaeobiological analysis of core sediments.
44
Podróże ze śmiałkiem, czyli czego można się dowiedzieć z historii antarktycznej trawy
Deschampsia antarctica
LORO P.M.
Katedra Botaniki i Ochrony Przyrody, Wydział Biologii, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Plac Łódzki 1,
10-727 Olsztyn, e-mail: [email protected]
Zakład Biologii Antarktyki, Polska Akademia Nauk, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa
Historia odkrycia śmiałka antarktycznego związana jest z okresem intensywnych
wypraw badawczych i idących w ślad za nimi odkryć naukowych. Wielce mówiące
są zmiany nazewnictwa tej trawy.
Deschampsia antarctica Desv. – jedyna rodzima trawa Antarktyki odkryta została
przez Jamesa Eightsa podczas pierwszej amerykańskiej wyprawy do Antarktyki, która odbyła
się w latach 1829-1831. Eights zebrał okazy nowego gatunku odkrytego oficjalnie
przez W. Smitha w 1819 r. na jednej z wysp Południowych Szetlandów.
W.J. Hooker opisał w 1837 r. zebraną przez Eightsa trawę pod nazwą Aira antarctica
Hook. Identyczną nazwę nadał J.G.A. Forster - uczestnik drugiej wyprawy Cooka, gatunkowi
zebranemu przez siebie na Nowej Zelandii.
W 1853 r. Desvaux zaliczył gatunek odkryty przez Eightsa do rodzaju Deschampsia
i zmienił jego nazwę na Deschampsia antarctica (Hook.) Desv. Nowa nazwa rodzajowa
została wprowadzona na cześć Louisa A. Deschampsa, uczestnika francuskiej wyprawy
ratunkowej pod dowództwem A.R.J. Bruny d’Entrecasteaux w latach 1791-1793 na statkach
‘La Recherche’ i ‘L’Espérance’, prowadzonej w celu odnalezienia zaginionej wyprawy
La Pérouse’a. Wyprawa La Pérouse’a wyposażona w najnowocześniejszy ówcześnie sprzęt
badawczy i nawigacyjny zaginęła w 1788 r. Późniejsze badania szczątków wraków
znalezionych w atolu na Wyspach Salomona oraz ustne przekazy tubylców pozwalają
przypuszczać, że oba statki wyprawy La Pérouse’a rozbiły się na rafach a załoga zginęła bądź
została zjedzona przez kanibali.
45
Chlorofil a i b oraz karotenoidy u antarktycznych mchów i porostów
LORO P.M.1,2, OLECH M.A.2,3, PISAREK W.1
1
Katedra Botaniki i Ochrony Przyrody, Wydział Biologii, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Plac Łódzki 1,
10-727 Olsztyn, e-mail: [email protected]
2
Zakład Biologii Antarktyki, Polska Akademia Nauk, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa
3
Zakład Badań Polarnych i Dokumentacji Polarnej im. Prof. Zdzisława Czeppego, ul. Kopernika 27,
Uniwersytet Jagielloński, 31-501 Kraków
Poziom zawartości barwników fotosyntetycznie czynnych takich jak chlorofile,
przy udziale karotenoidów, wyznacza możliwości produkcji pierwotnej. Analizę zawartości
chlorofilu a i b oraz karotenoidów u ponad 30 gatunków antarktycznych mchów, porostów
(grzybów zlichenizowanych) i roślin naczyniowych, przeprowadzono tradycyjną metodą
acetonową. Zawartość chlorofilu a u zdecydowanej większości badanych mchów i porostów
nie przekroczyła 1 mg/g s.m., za wyjątkiem gatunku Xanthoria candelaria wśród porostów
oraz Syntrichia princeps i Bryum pseudotriquetrum spośród mchów. Obecność chlorofilu b
przekroczyła wartość 1 mg/g s.m. u porostu Lecania brialmonti, u 4 gatunków mchów:
Schistidium rivulare, Bartramia patens, Bryum pseudotriquetrum i Syntrichia princeps
(4,16 mg/g s.m.) oraz u glonu Prasiola crispa (2,21 mg/g s.m.). Dla porównania średnie
wartości chlorofilu a i b u antarktycznej trawy Deschampsia antarctica wynosiły
odpowiednio 2,68 i 1,67 mg/g s.m. a karotenoidów 1,11 mg/g s.m., zaś maksymalne wartości
tych barwników 6,64 i 2,56 mg/g s.m. chlorofilu a i b oraz 2,30 mg/g s.m. karotenoidów.
Najwyższą zawartość sumy badanych barwników (wyższą aniżeli u Deschampsia antarctica)
stwierdzono u mchów Syntrichia princeps i Bryum pseudotriquetrum. Najniższa zawartość
barwników występowała u porostu Usnea aurantiaco-atra.
46
Naturalne i antropogeniczne radionuklidy w glebach Zachodniego Spitsbergenu
ŁOKAS E.1, WACHNIEW P.2, MIETELSKI JW.1, GĄSIOREK M.3, BARTMIŃSKI P.4, ZWOLIŃSKI Z.5
1
Instytut Fizyki Jądrowej PAN, ul. Radzikowskiego 152, 31-342 Kraków, e-mail: [email protected],
[email protected]
2
Akademia Górniczo Hutnicza, Al. Mickiewicza 30, 30-059 Kraków, e-mail:[email protected]
3
Uniwersytet Rolniczy, Al. Mickiewicza 21, 31-120 Kraków, e-mail: [email protected]
4
Uniwersytet Marii-Curie Skłodowskiej, ul. Akademicka 19, 20-033 Lublin,
[email protected]
5
Uniwersytet Adama Mickiewicza, ul. Dzięgielowa 2, 61-680 Poznań, e-mail: [email protected]
Środowisko arktyczne, a zwłaszcza europejska część Arktyki, należy do szczególnie
podatnych na zanieczyszczenia antropogenicznymi radionuklidami. Istnieje potrzeba
rozpoznania poziomu ich aktywności oraz ich zachowania w różnych elementach środowiska
arktycznego. Celem pracy było określenie poziomów aktywności radionuklidów 137Cs, 238Pu,
239+240
Pu 226Ra, 228Ra, 40K and 210Pb w glebach ze strefy proglacjalnej lodowców i gleb
z tundry z trzech obszarów zachodniego Spitsbergenu (S i N Ziemi Wedela Jarlsberga i Ziemi
Dicksona). Dodatkowo wykonano analizy właściwości gleb (zawartość węglanu wapnia, pH,
zawartość węgla organicznego oraz uziarnienie), które mogą wpływać na zachowanie
się radionuklidów w glebie.
Pomimo różnic litologicznych badanych obszarów, wyniki uzyskane w pracy
pokazują niewielkie zróżnicowanie aktywności radionuklidów naturalnych, za wyjątkiem
210
Pb. Aktywności antropogenicznych radionuklidów i 210Pb były najwyższe w glebach
pobranych w południowej części strefy proglacjalnej lodowca Werenskiolda. Wtórne
nagromadzenie tych radionuklidów pochodzenia atmosferycznego może być związane
z przemieszczaniem się materiału mineralnego w bardzo dynamicznym środowisku czoła
lodowca. Analizy izotopowe plutonu świadczą o jego pochodzeniu z globalnego opadu
promieniotwórczego oraz wskazują na istnienie dodatkowego źródła skażeń tego obszaru.
47
Zmienność przepływu Rzeki Lodowcowej Lodowca Werenskiolda (Spitsbergen)
w latach 2007 i 2008 na tle warunków meteorologicznych
MAJCHROWSKA E.
Wydział Nauk o Ziemi, Uniwersytet Śląski, ul. Będzińska 60, 41-200 Sosnowiec,
e-mail: [email protected]
Analiza przepływu Rzeki Lodowcowej podczas dwóch długich sezonów badawczych
(6.07–22.09.2007 r. oraz 13.07–26.09.2008 r.) pozwala na prześledzenie ablacyjnego rytmu
odpływu. Czynnikiem modyfikującym go w istotny sposób są wiatry fenowe i opady
deszczu.
Łącznie w okresie badań odpłynęło 44,7 mln m³ (2007 r.) oraz 45,6 mln m³ (2008 r.)
wody (co odpowiada odpowiednio warstwie wody 1654 mm oraz 1695 mm z powierzchni
lodowca). Charakterystyczne dla sezonu ablacji wezbranie w dniach 31.07–10.08.2007r.
stanowiło 42% całości odpływu. Szybki wzrost odpływających wód proglacjalnych,
połączony był z występowaniem wiatru typu fenowego, opadami i wysokimi temperaturami
powietrza (do 8,4º C). We wrześniu (w sezonie ablacji 2008 r.) napływ wilgotnych i ciepłych
mas powietrza z sektora zachodniego spowodował wzrost opadów (149,9 mm) i podniesienie
dobowych temperatur powietrza (do 8,0º C). Ulewne deszcze spowodowały, że w okresie
12–26.09.2008 r. odpłynęło 70 % wód analizowanego sezonu.
Silne relacje pomiędzy temperaturami powietrza i sumami opadów a przebiegiem
średnich dobowych wartości przepływu Rzeki Lodowcowej na przedpolu Lodowca
Werenskiolda pozwalają na określenie szybkości pojawienia się sygnału wzmożonego
topnienia. Punkt zamykający zlewnię (punkt pomiarowy), może być dobrym wskaźnikiem
zmian ablacyjnych dla Lodowca Werenskiolda jak również dla sąsiadującego
Lodowca Hansa.
Badania zrealizowano w ramach projektu specjalnego nr IPY269/2006
(GLACIODYN-PL, finansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego
(Kooordynator - J. Jania, Uniwersytet Śląski).
48
Otwornice bentosowe ze środowisk fiordowych Antarktyki Zachodniej
MAJEWSKI W.
Instytut Paleobiologii PAN, ul. Twarda 51/55, 00-818 Warszawa, e-mail: [email protected]
Po niespełna dekadzie badań, Zatoka Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego
jest najlepiej rozpoznanym pod względem otwornic fiordem Antarktyki Zachodniej.
Informacje zgromadzone dotychczas o tych mikroskopijnych organizmach stanowią
aktualistyczną podstawę do interpretacji zapisu kopalnego. Może to mieć duże znaczenie
dla rozpoznania zmian klimatycznych, w tym nadzwyczaj dynamicznym, a dotychczas
niedostatecznie poznanym regionie. Sześćdziesiąt dwie próby osadów dennych, z głębokości
do 520 m, przebadano pod kątem występowania otwornic wapiennych i zlepieńcowatych,
jak również jednokomorowych Allogromiida nieposiadających twardej skorupki.
Z kolei 14 krótkich rdzeni zbadano pod względem zmian faunistycznych zachodzących
w ostatnich dziesięcioleciach. Szczegółowej analizie poddano rodzaje Cribroelphidium,
Globocassidulina i Psammophaga, które stanowią najbardziej charakterystyczne elementy
lokalnych zespołów otwornicowych.
49
Zapis trzeciorzędowego preglacjału na Wyspie Króla Jerzego, Szetlandy Południowe,
Zachodnia Antarktyka
MOZER A.
Instytut Nauk Geologicznych PAN, Ośrodek Badawczy w Warszawie, ul. Twarda 51/55, 00-818 Warszawa
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa, e-mail: [email protected]
Transformacja warunków klimatycznych na granicy Eocen/Oligocen od tzw. efektu
„green house” do „ice house” była punktem zwrotnym nie tylko dla klimatu Antarktyki,
ale i całej Ziemi. Zapis warunków paleośrodowiskowych poprzedzających
to ogólnoświatowe ochłodzenie i rozwój trzeciorzędowej pokrywy lodowej na kontynencie
antarktycznym dokumentuje odsłonięcie „Cytadela” na południowym wybrzeżu Fiordu
Ezcurry. Lądowy preglacjał jest tu reprezentowany przez przeławicenia skał wulkanicznych
ze skałami osadowymi zawierającymi kopalną florę: drewno, liście oraz węgiel.
Ta wulkaniczno-klastyczna sukcesja skalna, datowana wstępnie na Eocen, wskazuje
na środowisko lądowe o dosyć urozmaiconej rzeźbie terenu i intensywnej aktywności
wulkanicznej (potoki lawy bazaltowej, potoki piroklastyczne, tufy i tufity). Prezentowane
odsłonięcie występuje najprawdopodobniej w zboczu aktywnego stratowulkanu,
który porastały zbiorowiska leśne zdominowane przez różne gatunki buka południowego
(Nothofagus). Zespoły te i warunki ich występowania porównywalne są ze współcześnie
występującymi na terenie Patagonii, południowej Australii oraz Nowej Zelandii.
50
Charakterystyka hydrochemiczna strumieni oazy Thomas Point (Wyspa Króla Jerzego,
Antarktyka Zachodnia)
NĘDZAREK A.
Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Zakład Hydrochemii i Ochrony Wód,
ul. K. Królewicza 4H, 71-550 Szczecin
Zakład Biologii Antarktyki, PAN, Ustrzycka10-12, 02-141 Warszawa
e-mail: [email protected]
Badania hydrochemiczne pięciu strumieni oazy Thomas Point przeprowadzono
w sezonie letnim 2005 roku. Próbki wody pobierano z odcinków źródliskowych i ujściowych
następujących strumieni: Ornithologist Creek, Petrified Forest Creek, Czech Creek
i Vanishing Creek oraz z dwóch bezimiennych strumieni, płynącego we Wróbel Valley
oraz płynącego wzdłuż północnej krawędzi Ecology Glacier. Stosując metody analityczne
zalecane przez APHA (1995) oznaczono nieorganiczne formy azotu (azotyny, azotany, jony
amonowe), azot całkowity, fosfor reagujący, fosfor całkowity, krzem, jony chlorkowe, jony
siarczanowe, żelazo ogólne. Mierzono także odczyn wód oraz przewodnictwo
elektrolityczne. Wody badanych strumieni charakteryzowały się dużym zakresem wahań
wartości analizowanych parametrów. Przykładowo zakres zmienności średnich stężeń azotu
całkowitego w poszczególnych strumieni wahał się od 0,105 do 1,415 mgN dm-3, a fosforu
całkowitego od 0,031 do 0,188 mgP dm-3. Wysoka zmienność analizowanych wskaźników
warunkowana jest typem zasilania, charakterem zlewni oraz oddziaływaniem kolonii
lęgowych ptaków.
51
The Bryophyte Floras of Antarctica
OCHYRA R., BEDNAREK-OCHYRA H.
Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków, Poland,
e-mail: [email protected]
Mosses and liverworts are the main components of the Antarctic terrestrial flora
and vegetation. Although Antarctica was the final continent to have been discovered by man,
it is the first one to get comprehensive description of bryophyte floras, with keys
to determination, extensive descriptions, complete iconography and detailed distribution
maps of the species concerned. In 1998 The Moss Flora of King George Island, Antarctica
was published by R. Ochyra, and this was the first modern taxonomic, ecological,
and phytogeographical treatment of mosses in the Antarctic. King George Island has
the richest moss flora in Antarctica, comprising 64 species. In 2000 The Liverwort Flora
of Antarctica was published by H. Bednarek-Ochyra, J. Váňa, R. Ochyra & R. I. Lewis
Smith. Apart from mosses and lichen, hepatics are the third major component
of the terrestrial vegetation in Antarctica. Altogether 27 species were found in this biome.
Finally, in 2008 The Illustrated Moss Flora of Antarctica was published by R. Ochyra,
R. I. Lewis Smith & H. Bednarek-Ochyra. In total, 111 species and two varieties of mosses
have been found and this makes mosses the second largest group of terrestrial cryptogams
in the Antarctic. The latter two “Floras” are at all the first bryophyte “Floras” published
in the last fifty years encompassing the whole continent and are the first treatments
of this sort dealing with extra-European regions completed by Polish scientists.
In the aforementioned “Floras” a good number of species was recorded for the first time
from Antarctica and no fewer than five species of moss were described as new to science.
Because biologists must rely on accurate determinations of plant specimens being studied,
these handbooks fill up a remarkable gap in the Antarctic biological literature
and are indispensable in any ecological, physiological and molecular research.
52
Monitoring roślinności na przedpolach cofających się lodowców
OLECH M. A.
Zakład Badań i Dokumentacji Polarnej im. prof. Z Czeppego, Instytut Botaniki UJ, ul. Kopernika 27,
31-501 Kraków, e-mail: [email protected]
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa
W celu uchwycenia dynamiki roślinności na terenach ostatnio uwolnionych
spod lodu, zorganizowano długoterminowy eksperyment dotyczący sukcesji i formowania
się zbiorowisk tundrowych w warunkach kontrolowanych. Szczegółowe studia
fitosocjologiczne prowadzono na stałych powierzchniach na przedpolu Sphinx Glacier
(ASPA nr 128) wzdłuż dwóch transektów biegnących od czoła lodowca do najstarszych
moren, w sezonach letnich 1995/96 i 2006/07. Studia porównawcze ukazują duże zmiany w
rozmieszczeniu i składzie zbiorowisk roślin i grzybów, jakie zaszły w ciągu ostatnich 20 lat
w związku ze zmianami klimatycznymi w tym rejonie Antarktyki.
53
Nowy rodzaj i gatunek we florze naczyniowej Antarktyki?
OLECH M.A.1,2, CHWEDORZEWSKA K. J.2
1
Zakład Badań i Dokumentacji Polarnej im. prof. Z Czeppego, Instytut Botaniki UJ, ul. Kopernika 27,
31-501 Kraków, e-mail: [email protected]
2
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa
Ekosystem lądowy Antarktyki cechuje wielkie ubóstwo gatunkowe, dotyczy
to szczególnie roślin naczyniowych. Tundra tego regionu zbudowana jest głównie
z kryptogamów (porosty, mchy, grzyby, glony). Rośliny naczyniowe reprezentowane
są jedynie przez dwa rodzime gatunki: trawę Deschampsia antarctica (Smiałek antarktyczny)
i Colobanthus quitensis (goździkowate). Wymienione gatunki zasiedlają morską Antarktykę
od środkowego Holocenu (ok. 5 tys. lat).
Wielkim zaskoczeniem okazało się odkrycie trawy Poa annua – nowego kolonizatora
w Antarktyce, który dzięki działalności człowieka i zmianom klimatycznym rejonu morskiej
Antarktyki opanowuje przedpola lodowców dołączając do dwóch dotychczas znanych roślin
naczyniowych. Poa annua po pokonaniu bariery geograficznej zasiedliła początkowo miejsca
mocno przekształcone przez człowieka na obszarze stacji antarktycznej im. H. Arctowskiego
(Wyspa Króla Jerzego), gdzie jej występowanie monitorowane jest od 1986 r. (OLECH 1996).
Od sezonu letniego 2008/09 zajmuje siedliska naturalne niedawno uwolnione spod lodu,
gdzie wchodzi w skład zespołów tundrowych. Sukces inwazyjny tego gatunku jest związany
z dużymi zmianami klimatycznymi, jakie zachodzą ostatnio w tym rejonie.
54
Rozmieszczenie biomasy makrozoobentosu w gradiencie głębokości Zatoki Admiralicji
(Szetlandy Południowe, Antarktyka)
PABIS K., SICIŃSKI J., KRYMARYS M.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź,
e-mail: [email protected]
Analizie poddano 102 próby pobrane czerpaczem Van Veena we Fiordzie Ezcurry
oraz w centralnym basenie Zatoki Admiralicji. Uwzględniono próby z pełnego przedziału
głębokości tego akwenu (od 4 do 500m). Najwyższe średnie wartości biomasy
makrozoobentosu stwierdzono dla Ascidiacea (28 g/0,1m2), Polychaeta (10 g/0,1m2)
i Bivalvia (8 g/0,1m2). Polychaeta były jedyną grupą, stanowiącą ważny element
we wszystkich wyróżnionych zgrupowaniach. W wyniku analizy podobieństwa opartej
o wartości biomasy taksonów wyższego rzędu wyróżniono 5 zgrupowań. Wyraźne zmiany
w biomasie makrozoobentosu w gradiencie głębokości zaobserwowano w obszarze
znajdującym się poza bezpośrednim wpływem lodowców, w basenie centralnym zatoki.
W najpłytszym sublitoralu (4-30m) średnia biomasa zoobentosu wynosiła 34 g/0,1m2
a największy udział w biomasie miały Echinoidea (36%), Bivalvia (19%) i Asteroidea (14%).
Zgrupowanie środkowego sublitoralu (40-380m) charakteryzowało się bardzo wysoką
średnią wartością biomasy (93 g/0,1m2). Najważniejszymi grupami były tu Ascidiacea
(56%), Polychaeta (16%) i Bryozoa (9%). W zgrupowaniu najgłębszej części Zatoki
Admiralicji (400-500m) o średniej biomasie wynoszącej 31 g/0,1m2 największy udział miały:
Polychaeta (39%), Echiura (29%) i Anthozoa (17%).
We Fiordzie Ezcurry pozostającym pod silnym wpływem dopływających do zatoki
strumieni glacjalnych i subglacjalnych rozmieszczenie zgrupowań było mozaikowe
i niezależne od głębokości. Wyróżniono tu 2 zgrupowania. Pierwsze to charakteryzujące się
niską biomasą (3 g/0,1m2) zgrupowanie wewnętrznej części fiordu (55-133m), o dużym
udziale Polychaeta (74%). Drugie to zgrupowanie środkowej części Fiordu Ezcurry (10-90m)
o stosunkowo wysokiej biomasie (46 g/0,1m2) charakteryzujące się dużym udziałem
Bivalvia (78%).
55
Antarktyczne wrotki - wczoraj i dziś
POCIECHA A.
Zakład Biologii Wód, Instytut Ochrony Przyrody PAN, Al. A. Mickiewicza 33, 31-120 Kraków,
e-mail: [email protected]
Wrotki (Rotatoria) to mikroskopijne organizmy stanowiące jeden z ważnych
komponentów słodkowodnej i lądowej fauny ekosystemów antarktycznych. Badania
tej grupy prowadzone przez licznych uczonych dotyczyły głównie ekosystemów
słodkowodnych (jeziora, stawy) oraz podmokłych (mszarniki, maty glonowe). W okresie
ostatnich kilku lat znacznie poszerzono badania antarktycznej fauny glebowej, kriokonitów
oraz nunataków, kładąc nacisk na badania taksonomiczne wrotków.
Jak do tej pory, na obszarze Antarktyki kontynentalnej i morskiej oraz w rejonach
subantarktycznych, stwierdzono występowanie 188 gatunków wrotków, z czego 142 gatunki
należą do gromady Monogononta i 46 gatunków do gromady Digononta, rzędu Bdelloidea.
W liczbie tej 17 gatunków to endemity (11 gatunków Monogononta i 6 gatunków Bdelloidea)
stanowiące 9 % całkowitej liczby wrotków.
Celem pracy jest podsumowanie dotychczasowych badań taksonomicznych wrotków
w oparciu o zebrane materiały literaturowe oraz wyniki badań własnych.
56
Przyczynek do poznania bogactwa gatunkowego rozgwiazd (Asteroidea) Antarktyki
Zachodniej i Subantarktyki
PRESLER P.
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, 90-237 Łódź, ul. Banacha 12/16,
e-mail: [email protected]
W latach 80. ubiegłego stulecia na obszarze Antarktyki Zachodniej i w Subantarktyce
prowadzono badania naukowe w ramach międzynarodowego programu BIOMASS.
Uczestnicy kilku Polskich Wypraw Antarktycznych PAN pływający na statku badawczym
„Profesor Siedlecki” wielokrotnie trałowali dno. Używając włoków przemysłowych łowiono
do celów badawczych ryby demersalne, a przy okazji bezkręgowce denne. Znajdowały
się wśród nich szkarłupnie, które wybierano metodą „na upatrzonego”. Zgromadzono
w ten sposób kolekcję 40 prób zawierających m.in. ok. 900 osobników rozgwiazd. Pochodzą
one z okolic Shag Rocks, Orkadów Południowych, Szetlandów Południowych i z rejonów
północnego skraju Półwyspu Antarktycznego. Złowiono je na głębokościach od 140
do 450 m. W badanej kolekcji stwierdzono obecność przedstawicieli 47 gatunków rozgwiazd
zaliczanych do 7 rzędów i 14 rodzin. Wśród nich najliczniej reprezentowane były: Psilaster
charcoti, Porania (Porania) antarctica, Notasterias bongraini, Chitonaster johannae,
Lysasterias belgicae i Cheiraster (Luidiaster) gerlachei. Trzy pierwsze z w/w były
jednocześnie najczęściej spotykanymi w próbach pochodzących z Antarktyki Zachodniej.
Osiem innych gatunków stwierdzono w kolekcji tylko w pojedynczym egzemplarzu,
co może sugerować ich rzadkość. Z porównania składów gatunkowych taksocenów
rozgwiazd występujących na badanych obszarach wynika duże podobieństwo faunistyczne
wszystkich rejonów zbliżonych do Półwyspu Antarktycznego i odmienność pozostałych.
Stwierdzono m.in., że aż 14 gatunków współwystępuje we wszystkich badanych rejonach
Antarktyki Zachodniej.
Przy opracowywaniu kolekcji rozgwiazd korzystano ze środków przyznanych
przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach grantu nr 51/N-IPY/2007/0.
57
Gyrodactylus Nordmann, 1832 species distribution in polar regions: description and
phylogenetic characterization of new species.
ROKICKA M., LUMME J., ZIĘTARA M.S.
University of Gdańsk, Biological Station, Ornitologów 26, 80-680 Gdańsk, Poland
e-mail: [email protected]
The aim of this study was to compare the Gyrodactylus fauna in the Arctic
and Antarctic regions. Fish were collected from waters surrounding the South Shetland
Islands in the Antarctic and from the Revelva River and Hornsund Fjord in south Spitsbergen
in the Arctic. Eighty two individual fish representing seven species from three families
(Channichthyidae, Harpagiferidae, and Nototheniidae) were found in Antarctica
and 2 Gyrodactylus infections with altogether 95 specimens were reported. Two new species
were identified: Gyrodactylus coriicepsi sp. nov. (ROKICKA et al., 2009) from the gills
of the black rock cod, Notothenia coriiceps Richardson, 1844, and Gyrodactylus nudifronsi
sp. nov., (Rokicka et al., 2009) from the gills of the gaudy notothen, Lepidonotothen
nudifrons Lönnberg, 1905. No Gyrodactylus species were found in the 95 specimens
of Arctic fish examined, which represented four species from four families (Salmonidae,
Gadidae, Cottidae, and Liparidae).
Definitive species identification and phylogenetic relationship were based
on sequences of the rDNA region (ITS1-5.8S-ITS2). Both new species belonged
to a monophyletic group (bootstrap support 99%) that includes the European marine species
Gyrodactylus perlucidus Bykhovskiy and Polyanskiy, 1953 (on Zoarces viviparus),
Gyrodactylus flesi Malmberg, 1957 and G. robustus Malmberg, 1957 (both on Platichthys
flesus), as well as the freshwater species Gyrodactylus hrabei Ergens, 1957 and Gyrodactylus
mariannae Winger, Hansen, Bachmann and Bakke, 2008 (both on Cottus poecilopus).
The observations suggest an evolutionary continuum of the marine Gyrodactylus spp. fauna
in the northern and southern hemispheres, which indicates the marine origin of freshwater
Gyrodactylus fauna in northern hemisphere.
This work was supported by the Polish Ministry of Sciences and Higher Education,
grant number 8182/IPY/2007.
58
Występowanie Anisakidae w rejonie Arktyki
ROKICKI J.1, DZIDO J.1, SIMARD M.2, KARPIEJ K.1
1
Katedra Zoologii Bezkręgowców, Uniwersytet Gdański, Al. Piłsudskiego 46, 81-378 Gdynia,
e-mail: [email protected]
2
Nunavik Research Centre, Makivik Corporation, Kuujjuaq, Quebec, J0M 1C0
Do Anisakidae należą nicienie o dużym znaczeniu medycznym, weterynaryjnym
i ekonomicznym. Ich cykl życiowy obejmuje bezkręgowce, ryby oraz ssaki morskie.
Materiał do badań zbierany był w pobliżu Polskiej Stacji Polarnej w Hornsundzie
na Spitsbergenie od 13 lipca do 20 sierpnia 2008 roku. Ryby: dennik Liparis liparis, golec
zwyczajny Salvelinus alpinus, kur diabeł Myoxocephalus scorpius i dorszyk polarny
Boreogadus saida łowione były w fiordzie Hornsund, głównie w Isbjornhamna i Ariebukta,
w jeziorach Revvatnet i Sartvatnet oraz rzece Revelva. Odchody niedźwiedzia polarnego
Ursus maritimus i lisa polarnego Vulpes lagopus do badań na obecność jaj nicieni były
zbierane przy skale Gnol – Gnalberget. Ryby: kur diabeł Myoxocephalus scorpius i dorszyk
polarny Boreogadus saida pochodziły z Północnej Kanady (Nunavik, Inukjuak).
W oparciu o metody morfologiczne i molekularne stwierdzono obecność stadiów
larwalnych (L3) Anisakis simplex s.s. u dorszyka polarnego ze Spitsbergenu. Metodami
morfologicznymi rozpoznano (L3) Anisakis simplex, Contracaecum osculatum
i Pseudoterranova decipiens. Wstępne prace nie pozwalają jeszcze na porównanie stopnia
zróżnicowania populacji Anisakidae występujących w rejonie Spitsbergenu i w Północnej
Kanadzie.
Badania były finansowane przez MNiSW w ramach grantu numer 1182/IPY/2007.
59
Snow accumulation, ablation, mass loss and the near-surface ice thermal structure
of the Irenebreen, Svalbard
SOBOTA I.
Department of Cryology and Polar Research, Institute of Geography, Nicolas Copernicus University,
Gagarina 9, 87-100 Toruń, Poland, e-mail: [email protected]
The mass balance, accumulation, melt and the near-surface ice thermal structure
of the Irenebreen, a 4.1-square km glacier located in northwestern Spitsbergen, Svalbard,
was studied. Traditional glaciological mass balance measurements by stake readings
and snow surveying have been conducted annually since 2002. In this presentation 2009 mass
balance year was analyzed in details.
Aim of this research was to take measurements in order to define annual vertical time
variation of near-surface ice temperature at the characteristic points (the accumulation area)
of the Irenebreen, as well as to define the role of air temperature and the influence
of meltwater and snow cover in the near-surface thermal structure during both the ablation
and winter seasons.
Spatial diversity of mass balance of the Irenebreen is mainly influenced
by the weather conditions in a specific part of the glacier and by local morphology. In 2009,
the spatial diversity of the net mass balance of the Irenebreen was most negative
in the ablation area. The net mass balance in the ablation area of the glacier was
up to -250 cm w.e. The zone of the negative net balance took a larger area if compared
to the previous years. Such a situation predominantly resulted from a higher ablation. In 2009
mean annual mass balance of the Irenebreen was similar to the mean multi-annual value
the net mass balance of this glacier.
The thermal regime of glaciers is an important first order control on glacier mass
balance, ablation, accumulation, runoff, hydrology and dynamics thus it was studied
for the Irenebreen, Svalbard. The mass balance records on the Irenebreen are important
because they are one of only a few long-term mass balance records on Svalbard.
60
The near-surface ice thermal structure of the selected glaciers of Kaffiøyra
Region, Svalbard
SOBOTA I.
Department of Cryology and Polar Research, Institute of Geography, Nicolas Copernicus University,
Gagarina 9, 87-100 Toruń, Poland, e-mail: [email protected]
The near-surface ice thermal structure of the selected glaciers of Kaffiøyra Region
was studied. The Waldemarbreen (2.5 km2) and the Irenebreen (4.1 km2) are located at northwestern Spitsbergen, Svalbard. Ice temperature measurements were made in 2007-2009
in both the ablation and accumulation areas of the Waldemarbreen. At one point (WT2),
located in the accumulation area of the glacier, temperature thermistors were placed at
2,5 and 10 m depth. At a second point (WT1), located in the ablation area, the thermistor
depths were at 2, 5 and 10 m depth (owing to the surface melting of the glacier,
after the end of the ablation season, the thermistor depths used for the analysis were 1,4
and 9 m). Temperature measurements on the Irenebreen were made in 2008-2009
in the accumulation area (IT1).
The investigation results indicate the importance of the air temperature,
as well as that of meltwater and snow cover, for the establishment of the near-surface thermal
ice structure of the glacier. These studies enable us to define the temporal and vertical
variability of temperatures in the near-surface layers of the glacier. These studies have
enabled to establish what kind of glaciers the Waldemarbreen and the Irenebreen
are in thermal classification. The near-surface ice thermal structures of these glaciers
are important supplements to the regional studies of the mass balance of the Kaffiøyra
glaciers, as carried out since 1996.
The Waldemarbreen and the Irenebreen are polythermal, with temperatures at 10 m
depth from -2 °C to -4 °C, and both cold ice, that is below the pressure melting point,
and a temperate surface layer, though during summer. In winter, all of the ice is below
the melting point and temperate layers are present in near-floor sections of the glacier.
The research is being continued. Later it also may be possible to observe the seasonal
changes and the course of temperatures in the near-surface ice layers of the Kaffiøyra
Region glaciers.
61
Short time variations of the Waldemar River discharge, Svalbard
SOBOTA I., ĆMIELEWSKI M., NOWAK M.
Department of Cryology and Polar Research, Institute of Geography, Nicolas Copernicus University,
Gagarina 9, 87-100 Toruń, Poland, e-mail: [email protected]
The river network of the Kaffiøyra Region is formed by river systems draining
individual glaciers. In their drainage areas they often create a heavy, complicated system
of channels. Flows are mainly fed with waters coming from ablation of glaciers, and next
with waters coming from melting permafrost and melting patches of snow on the plain
and mountains slopes. It is characteristic that the Kaffiøyra’s river network exists only during
the polar summer, and changes during one season.
The main aim of the project was to analyse the outflow from the drainage area
of the Waldemar River, the temporal changeability of the outflow, as well as short-term
changes of the rate of flow (daily and hourly changeability) Hydrological characteristics
of the river were analysed in relation to weather conditions, as well as the size
of glacier ablation.
The catchment of the Waldemar River is one of the smallest and occupies the area
about 4 km2, from what 62 % constitutes the Waldemar Glacier. The first measurements point
was located in the area of the river leakage to the outwash plain, in the distance of about
500 m from the front of the glacier. The length of the Waldemar River is about 1 km to this
place. From this place the river has braided character. The other measurements point was
located in the river mouth area, about 20 m from the sea.
62
Thermal conditions of the lakes located in the forefield of Aavatsmarkbreen, Svalbard
SOBOTA I. , NOWAK M., ĆMIELEWSKI M.
Department of Cryology and Polar Research, Institute of Geography, Nicolas Copernicus University,
Gagarina 9, 87-100 Toruń, Poland, e-mail: [email protected]
In summer 2009 the measurements of thermal conditions of the lakes located
in the forefield of Aavatsmarkbreen, Oscar II Land, NW Spitsbergen, were conducted.
The object of research was the complex of a three moraine lakes: Upper, Middle and Lower.
The area of the whole complex occupies about 80 000 m², with mean depth 2,6 m. So far
the bathymetry and selected elements of thermal and salinity conditions of those lakes was
studied. The results showed frequent changes of depth, which (beside physical characteristics
and dynamics of water circulation), is the most important feature forming thermal conditions
of water. The authors took regular measurements of the temperature decomposition
in vertical profiles and of surface water layer temperature (measured 40 cm under
water level).
These lakes were linked to the sea, so atypical thermal and salinity conditions were
observed. The heat flow in those reservoirs was mainly formed and dependent
on characteristic salt and fresh water layers shaped by water exchange between lakes and sea.
Inflow of strongly saline sea water caused specific salinity stratification. In consequence
the water masses with a different ability of heat absorption and cumulation were formed.
Surface inflow was active only in a snowmelt period. Rainfall did not take important role in
lakes alimentation.
63
Wpływ warunków meteorologicznych na kształtowanie się przepływu i ładunku
substancji rozpuszczonej w zlewni peryglacjalnej lodowca Obruczewa (Ural Polarny)
STACHNIK Ł., WAŁACH P.
Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński, ul. Gronostajowa 7, 30-387 Kraków,
e-mail: [email protected]
Badania hydrometeorologiczne prowadzone były w zlewni lodowca Obruczewa
w sezonie ablacyjnym w dwóch okresach: z pokrywą śnieżną (11.07-1.08.2008)
oraz bez pokrywy śnieżnej (2-20.08.2007). Celem badań było określenie wpływu czynników
hydrometeorologicznych na ładunek substancji rozpuszczonej odprowadzanej ze zlewni
peryglacjalnej. Pod koniec okresu ablacyjnego w 2007 r. najwyższa średnia dobowa temperatura
powietrza (+19,7ºC) pojawiła się podczas zachodniej cyklonalnej sytuacji synoptycznej.
Wówczas zaobserwowano wezbranie o przepływie maksymalnym 958 dm3 s-1. Natomiast
w dniach 9-12.08.2008 obszar badań znajdował się pod wpływem sytuacji cyklonalnej
północnej. Przyczyniło się to do obniżenia średniej dobowej temperatury do +6,8ºC
oraz do zmniejszenia przepływu (167 dm3 s-1). Na początku okresu ablacyjnego w 2008 r.
wysokie temperatury powietrza oraz zalegająca pokrywa śnieżna wpłynęły na wysokie średnie
przepływy dobowe (2660 dm3 s-1). W 2008 r., podobnie jak w 2007 r., pojawiło się gwałtowne
wezbranie (4322 dm3 s-1) związaną z wysoką temperaturą powietrza (+17,2ºC) i opadami
deszczu. W 2008 r. dobowy ładunek substancji rozpuszczonej był 8-krotnie większy
niż w 2007 r. wynosząc średnio odpowiednio 106 oraz 13 kg km-2 doba-1.
64
Archaeological studies in Spitsbergen within the framework of International Polar Year
STARKOV V.
Institute of Archaeology, Russian Academy of Sciences, 19 Uljanova st., Moskva, Russia,
e-mail: [email protected]
Principal studies in the field of Arctic archaeology were carried out on Svalbard
archipelago because: 1) historical objects are frequent in this region, 2) they are connected
with the activity of numerous European and North American countries, 3) the studies upon
Spitsbergen relics are connected with studies of the objects related to the beginnings
of industrial activity, 4) cooperation of the expeditions from different countries
is a long term one.
Scientific groups from Russia, the Netherlands, Sweden, USA, Great Britain
and Norway participated in this IPY program. Basic studies were carried out in Kokerineset
in Green Harbour, where numerous remnants of Russian constructions were discovered;
this was performed by the Institute of Archaeology, Russian Academy of Sciences and the
University of Groningen (the Netherlands). Studies in the field of industrial archaeology were
carried out mainly by the University of Groningen and the University of Michigan (USA).
These studies have encompassed several regions of the archipelago, including Longyerbyen,
Barentsburg, Grumant as well as some regions of Western Spitsbergen. Russian part
of the united expedition has worked in some regions of Isfjorden and of Prins Karls Forland.
65
Wybrane źródła białka z Zatoki Admiralicji
STEPANOWSKA K.
Zakład Biologicznych Zasobów Morza, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie,
ul. K. Królewicza 4, 71 – 550 Szczecin, e-mail: [email protected]
Zakład Biologii Antarktyki PAN, ul. Ustrzycka 10/12, 02-141 Warszawa
Białko, będące jednym z podstawowych składników pokarmowych, odgrywa istotną
rolę w fizjologii zwierząt. Pełni ono znaczącą rolę zwłaszcza w specyficznych warunkach
wód Antarktyki gdzie życie zarówno kręgowców jak i bezkręgowców uzależnione jest
od ograniczonych zasobów pokarmu. Postanowiono zatem zbadać zawartość białka w ciele
wybranych ryb (Notothenia coriiceps), skorupiaków (Glyptonotus antarcticus) i szkarłupni
(Odontaster validus).
Badania przeprowadzono w Stacji Polarnej im. H. Arctowskiego PAN podczas
29 Wyprawy Antarktycznej. W maju 2005 roku prowadzono w Zatoce Admiralicji połowy
ryb za pomocą sieci dennych, stawnych (oczko 50 mm) oraz skorupiaków i szkarłupni
za pomocą dragi.
Do analiz składu chemicznego ciała pobrano po 12 osobników z każdego gatunku.
W celu otrzymania jednorodnej próby, odgłowione i wypatroszone ryby a skorupiaki
i szkarłupnie w całości, mielono i homogenizowano. W tak otrzymanych próbach oznaczono
procentową zawartość:
• białka ogólnego - metodą Kjeldahl’a,
• suchej masy - metodą suszenia prób w temperaturze 750C przez 24 godzin,
• popiołu - metodą prażenia w temperaturze 5500C przez 10 godzin.
Na podstawie przeprowadzonych analiz stwierdzono, że badane zwierzęta stanowią
dobre źródło białka. Największą zawartością białka charakteryzowały się ryby (Notothenia
coriiceps) 18,38%, w porównaniu do niższej zawartości białka w ciele skorupiaków
(Glyptonotus antarcticus) 13,86% i szkarłupni (Odontaster validus) 13,46%.
66
Measurements of rock resistance along High Arctic rocky coastlines – Petunia and Adolf
Bays, Central Spitsbergen
STRZELECKI M.
Faculty of Geosciences, Adam Mickiewicz University in Poznan, Poland, e-mail: [email protected]
Department of Geography, Durham University, South Road, DH1 3LE Durham, United Kingdom
On the contrary to recent advances in coastal geomorphology of permafrost-rich
and unconsolidated shores of Siberia and Alaska little attention was paid to High Arctic rocky
coastlines.
In general, the morphology of cold region rocky shorelines is the product of feedbacks
between azonal factors including geology, wave climate, tidal range and zonal factors
such as sea ice action and frost weathering. In addition the existence of permafrost, proximity
of glaciers and relatively rapid rate of glacioistatic uplift hinder our understanding of cold
region rocky coasts. Still relatively little is known regarding:
• the forming mechanisms of rocky coastal zones (both cliffs and abrasion platforms)
in periglacial climates;
• the problem of strandflat origin;
• the interplay between air temperature, snow insulation and the rate of cliff weathering
and erosion.
Here, for the first time in subpolar morphoclimatic zone, I characterize the weathering
processes by application of Schmidt-Hammer method, along shores of two High Arctic
fjords. Petuniabukta and Adolfbukta - two sheltered bays in the central part of Spitsbergen
provided an excellent opportunity to examine the influence of rock resistance
on the evolution of periglacial rocky shorelines. Petunia and Adolf Bays are characterized
by low range of tides and reduced wave action due to prolonged sea ice conditions. Rocky
shorelines developed in very diverse geology owed to tectonic fault (Billefjorden Fault
Zone). The resistance of limestone, sandstone, anhydrite/gypsum, dolomite and metamorphic
outcrops exposed in coastal zone was assed using a Schmidt hammer tests. This study shows
a high variability of rock behaviour along margins of relatively small fiord basins.
Measurements along plunging cliffs formed by submergence of very resistant metamorphic
roche moutonnées on all occasions showed lower mean rebound values closer to shoreline
than on cliff summits and more inland locations. The extent of rock weathering along less
resistant rocky shore platforms was highly dependent on distribution and size of marine
sediments and debris removal by ice action. Roughly speaking, cliff walls were the strongest
in lower and middle zones well-protected by thick snowdrifts in winter, whereas the tops
of cliffs, exposed to extreme thermal conditions were heavily fractured and weathered.
In cliffs severed from fiord by development of spits and aggradation of tidal flat,
the exclusion of marine process preserves resistance of vertical rockwalls. In the same time
impact of periglacial processes on cliff bases and topmost parts seems to accelerate.
Observations from skerry islands spread along eastern coast of Petunia Bay open a window
on the high sensitivity of rock surface to sea ice movements during microtidal cycle
and questions effects of sea water penetration underneath ice cover on fiord bedforms.
According to the findings of this work, rocky shorelines of High Arctic fiords may represent
another type of paraglacial coastlines, where primary morphology was sculptured by glacier
ice and erosive role of periglacial processes may not be efficient to modify shoreline profile
between shifts in sea-levels.
67
Struktura zespołów bakteryjnych w przylodowcowych lagunach Zatoki Admiralicji
(Wyspa Króla Jerzego, Antarktyka)
ŚWIĄTECKI A.1, GÓRNIAK D.1, JANKOWSKA K.2 , ZDANOWSKI M.3, BORSUK P.4,
ŻMUDA-BARANOWSKA B.M.3, GRZESIAK J.3
1
Katedra Mikrobiologii, Wydział Biologii, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie,
ul. Oczapowskiego 1A, 10-719 Olsztyn, e-mail: [email protected], [email protected]
2
Katedra Technologii Wody i Ścieków, Politechnika Gdańska, ul. Narutowicza 11/12, 80-952 Gdańsk,
e-mail: [email protected]
3
Zakład Biologii Antarktyki, Polska Akademia Nauk, Warszawa
4
Instytut Genetyki i Biotechnologii, Uniwersytet Warszawski i Instytut Biochemii i Biofizyki, Polska Akademia
Nauk, Warszawa
Przedmiotem badań były zespoły mikroorganizmów w lagunach powstających na obszarach
odsłanianych przez wycofujące się lodowce na zachodnim brzegu Zatoki Admiralicji (Wyspa Króla
Jerzego, Antarktyda). Proces deglacjacji udostępnia nowe obszary dla kolonizacji zarówno przez
drobnoustroje auto- jak i heterotroficzne. Spadek zasolenia wody w lagunach lodowcowych jest
głównym czynnikiem śmiertelności morskich organizmów halofilnych. Spływy topniejącej wody
lodowcowej spod czoła lodowca oraz strumieni wypływających z bocznych moren jak i glony
morskie deponowane na brzegu a następnie transportowane przez wiatr do nowych, pozbawionych
lodu obszarów rozważane są jako potencjalne źródło drobnoustrojów w obszarach polodowcowych.
Mikrobiologiczne procesy rozkładu i mineralizacji materii organicznej odgrywają kluczowa rolę
we wzbogaceniu tych obszarów w nutrienty. Próby wody, osadów dennych, peryfitonu glonów
oraz z powierzchni kamieni pobrano w strefie pływów w lagunach lodowców: Ekologii,
Baranowskiego i Windy. Strukturę zespołów bakteryjnych oznaczano z użyciem połączenia
amplifikacji bakteriospecyficznych fragmentów podjednostki 16S rRNA metodą PCR z elektroforezą
w gradiencie denaturacyjnym (DGGE). W celu podkreślenia całkowitej liczebności i biomasy bakterii
stosowano barwienie DAPI i bezpośrednią analizę w mikroskopie fluorescencyjnym. Do wykrywania
aktywnych metabolicznie bakterii stosowano fluorescencyjne barwienia różnicowe CTC i Live/Dead
(Invitrogen). Porównanie wyników bezpośredniej analizy mikroskopowej sugeruje, że w badanych
niszach ekologicznych żyją odmienne ugrupowania bakterii. Obrazy mikroskopowe pokazały,
że dla każdego z badanych środowisk wyróżnić można typową strukturę morfologiczną bakterii.
Bioobjętość bakterii w próbkach, które zostały pobrane z kamieni i glonów była znacząco wyższa
w stosunku do bakterioplanktonu. Średnia objętość bakterii peryfitonowych była 3-krotnie większa
niż bioobjętość bakterii planktonowych. Całkowita liczba bakterii w wodzie wahała się od stu tysięcy
do kilku milionów w jednym mililitrze. Specyficzne metody barwienia różnicowego pozwoliły
na rozpoznanie żywotności oraz aktywności biochemicznej bakterii. Ogólnie aktywność metaboliczna
bakterii w konglomeratach była znacząco wyższa niż bakterii rozproszonych. Wysoka aktywność
metaboliczna bakterii obrastających powierzchnię sinic i glonów była bardzo symptomatyczna
i sugeruje, że auto- i heterotroficzne mikroorganizmy odgrywają kluczową rolę w ekosystemach
badanych lagun. Jak się wydaje konglomeraty te funkcjonują jak swego rodzaju bioreaktory. Glony,
sinice, heterotroficzne bakterie, nanowiciowce, orzęski i wirusy tworzą bardzo efektywną „pętlę
mikrobiologiczną”. PCR-DGGE wykazała wyraźne różnice w strukturze zbiorowisk bakteryjnych
badanych nisz ekologicznych. Znamienne było, że niektóre gatunki występowały niemal
we wszystkich próbach, podczas gdy inne jedynie sporadycznie lub tylko w określonej niszy.
W próbach wody liczba dominujących gatunków była niska w porównaniu do prób pochodzących
z kamieni i glonów. Analiza otrzymanych wyników sugeruje, że wzrastający poziom zawartości
nutrietów pochodzący ze strefy zalewowej i osadów dennych lagun skutkować może znaczącymi
zmianami w strukturze i aktywności fizjologicznej bakteryjnych konsorcjów.
68
A Flora of the liverworts of the Subantarctic Prince Edward Islands
VÁŇA J. 1, OCHYRA R. 2, BEDNAREK-OCHYRA H. 2, CYKOWSKA B. 2, SMITH V. R. 3
1
Department of Botany, Charles University, Benátská 2, CZ-128 01 Praha 2, Czech Republic.
Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, ul. Lubicz 46, 31-512 Kraków, Poland.
3
Department of Botany, University of Stellenbosch, Private Bag X1, Matieland 7602, South Africa.
2
The Prince Edward Islands (PEI) (46o38-54'S, 37°45-57'E) is a remote archipelago
of two subantarctic islands, Marion and Prince Edward, situated in the South Indian Ocean.
The terrestrial biota of these islands is dominated by cryptogamous plants including
liverworts, mosses and lichens. The first collection of hepatics comprising six species was
made on Marion Island by the Challenger expedition in 1873 but the subsequent collections
of these plants were made only after the annexation of the PEI by the Republic of South
Africa in 1948.
Altogether 44 species were recorded from the PEI by 2002, including 27 from Prince
Edward Island. and 42 from Marion Island. In 1999, 2001 and 2003 the Hepaticae of the PEI
were intensively investigated by R. Ochyra (RO) and V. R. Smith (VRS) and in total over
3,500 specimens have been collected. It is apparently the largest collection of these plants
from a single area in the Subantarctic. This collection is the basis of the descriptive hepatic
“Flora” of the archipelago which is being currently under preparation. In total, 53 species are
currently known from the PEI. Of these, three species, Paracromastigum ryszardii, Scapania
valdonii and Pseudoisotachis orthocaulioides were described as new from collections made
by RO and VRS, the latter being a genus new to science. All species are classified into 20
families and 37 genera. The hepatic flora of the PEI is divided into four major
phytogeographical elements, further subdivided into 12 sub-elements. They define
the various distribution patterns of species within the regions concerned and reflect
the current knowledge of their geographical ranges. A striking feature of the hepatic flora
of the PEI is the predominance of antipodal species which contribute 84.91% of total flora
(45 species), whereas 9.43% of the flora (5 species) represents bipolar and 5.66% (3 species)
tropical oreophyte species.
69
Przemiany zbiorowisk tundrowych SW Sørkapplandu (Spitsbergen, Svalbard) w ciągu
ostatnich 25 lat.
WĘGRZYN M., MASŁOWSKA M., OLECH M., OSYCZKA P.
Zakład Badań i Dokumentacji Polarnej im. Zdzisława Czeppego, Instytut Botaniki, Uniwersytet Jagielloński,
ul. Kopernika 27, 31-501 Kraków, e-mail: [email protected]
Celem projektu było zbadanie przemian zbiorowisk roślinnych tundry arktycznej
NW Sørkapplandu (Spitsbergen, Svalbard) w ciągu ostatnich 25 lat. Określono również
główne czynniki warunkujące te zmiany. Terenowe badania fitosocjologiczne zostały
przeprowadzone w roku 2008. Po porównaniu wyników z danymi historycznymi (DUBIEL
i OLECH 1991), sporządzono cyfrową mapę roślinności rzeczywistej badanego obszaru.
Największe zmiany zaszły w zbiorowiskach z dużym udziałem porostów, występujących
na eksponowanych zboczach. Aktualny stan zbiorowisk tundrowych badanego terenu jest
w dużej mierze wynikiem zjawiska gwałtownego wzrostu populacji reniferów na obszarach
chronionych SW Sørkapplandu. Zmiany klimatyczne w ostatnich dekadach również mogą
mieć pośredni wpływ na dynamikę roślinności.
Badania finansowane w ramach projektu badawczego Ministerstwa Nauki
i Szkolnictwa Wyższego nr N N305 035634.
70
Wietrzenie mrozowe ziaren kwarcu frakcji piaszczystej – eksperyment laboratoryjny
WORONKO B.1, ZIELIŃSKI A.2
1
Zakład Geomorfologii, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Uniwersytet Warszawski, ul. Krakowskie
Przedmieście 30, 00-927 Warszawa, e-mail: [email protected]
2
Zakład Paleogeografii Czwartorzędu i Ochrony Przyrody, Instytut Geografii, Uniwersytet HumanistycznoPrzyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach, ul. Świętokrzyska 15, 25-406 Kielce, e-mail:
[email protected]
Dotychczasowe badania pokazują, że w wyniku cyklicznego przechodzenia
temperatury przez 0°C, dochodzi do produkcji ziaren frakcji 0,05-0,01 mm (KONISHCHEV
i ROGOV 1993). Kwarc, w porównaniu z niezwietrzałymi skaleniami, jest mniej odporny
na działanie tego procesu (KONISHCHEV 1982; KONISHCHEV i ROGOV 1993; FRENCH,
GUGLIELMIN 2000). Jedną z metod określenia intensywności wietrzenia mrozowego
są badania eksperymentalne (np. WIMAN 1963; TRICART 1956; LAUTRIDOU i OZOUF 1982;
WRIGHT i in. 1998; WRIGHT 2000). Takiemu eksperymentowi poddano świeżo rozkruszone
ziarna kwarcu frakcji 0,5-0,063 mm, które podzielono na dwie podgrupy: pierwsza
znajdowała się pod stałym oddziaływaniem wody destylowanej, drugą umieszczono
na sączkach tak, aby powierzchnia wody nie stykała się bezpośrednio z ziarnami.
Ziarna poddane były 4050 cyklom zamarzania i odmarzania. Założono
za KONISHCHEVEM i ROGOVEM (1993), że około 53 takich cykli odpowiada 1 rokowi
przebywania ziaren w środowisku peryglacjalnym. Po 810, 1350, 2700 i 4050 cyklach
(odpowiadającym około 15, 25, 50 i 75 latom) pobierano losowo ziarna i poddawano
je analizie uziarnienia, wykorzystując miernik laserowy.
Intensywniejszą produkcję ziaren frakcji pylastej zaobserwowano każdorazowo
w przypadku ziaren przebywających w wodzie. Po 810 cyklach w warunkach całkowitej
saturacji dominowała produkcja ziaren <20 μm. Po 1350 cyklach w wodzie powstawały
ziarna w szerokim zakresie frakcji <100 μm, a po 2700 cyklach w zakresie frakcji 12-60 μm.
Jednocześnie na sączku w obu przypadkach dominowała produkcja ziaren w przedziale
80-125 μm. Po około 2000 cyklach zanotowano w próbkach z wodą tworzenie
się mikropoligonów, co może świadczyć, że ziarna frakcji pylastej stanowiły już istotny
procent osadu. Po 4050 cyklach, w warunkach całkowitej saturacji, nastąpił gwałtowny
wzrost udziału ziaren w zakresie frakcji 12-47 μm, natomiast w próbce na sączku
ziaren > 80 μm. Dodatkowo wyraźnie zaznaczało się oskorupianie i złuszczanie powierzchni.
Wydaje się, że na początku eksperymentu niszczeniu ulegały ziarna, których
powierzchnia była znacząco nadwyrężona w czasie kruszenia w młynie kulkowym. Duże
znaczenie mogły odgrywać widoczne na powierzchni przełamów jamki, kawerny i kanały,
będące dawnymi inkluzjami ciekło-gazowymi, często mającymi bardzo złożoną formę
(ROGOV, 1982; KONISHCHEV i ROGOV 1993; KONISHCHEV i in. 2005). Zamarzająca w nich
wilgoć rozsadzała je, co powodowało niszczenie ziaren. Duże znaczenie w produkcji
najdrobniejszych ziaren odegrał proces złuszczania.
71
Dynamika ruchów soliflukcyjnych na stokach a różnej ekspozycji w rejonie
Calypsobyen (NW część Ziemi Wedela Jarlsberga, Spitsbergen) w latach 2006-2009.
ZAGÓRSKI P., SUPERSON J., DEMCZUK P.
Zakład Geomorfologii, Instytut Nauk o Ziemi, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, ul. Akademicka 19,
20-033 Lublin, e-mail: [email protected], [email protected],
[email protected]
Prace prowadzone były w latach 2006-2009 w ramach zadań badawczych
realizowanych w Zakładzie Geomorfologii Instytutu Nauk o Ziemi UMCS. Dotyczyły
one oceny natężenia ruchów soliflukcyjnych w warunkach peryglacjalnych, na stokach
o różnej ekspozycji. Obserwacje prowadzono na pięciu stokach o ekspozycji: E (średnie
nachylenie 19%), W (8%), NE (10%), N (8%), S (23%). Badane stoki położone
są na obszarze Calypsostrandy, utworzonej przez system podniesionych teras morskich.
W wyznaczonych profilach, w określonych odległościach zainstalowano w gruncie szpilki
metalowe (stok E) oraz drewniane kołki (pozostałe profile). Precyzyjne pomiary
przemieszczeń gruntu wykonywano przy użyciu odbiorników geodezyjnych GPS (Leica,
Geosystem 500). Obserwacje powtarzano co roku, pod koniec sezonu letniego
(sierpień/wrzesień), w okresie maksymalnej miąższości czynnej warstwy zmarzliny.
Przeprowadzone badania wskazują na zróżnicowanie maksymalnego przemieszczenia gruntu
na stokach: W: 10-15 cm, N: 10-18 cm, NE: 15-22 cm, E: 21-30 cm. Mniejsze wartości
na stokach W i N wynikały z ekspozycji i późniejszego uruchomienia procesów
soliflukcyjnych, natomiast większe (stoki E i NE) z dłuższego okresu działalności procesu.
Odmienną sytuację zarejestrowano na stoku o ekspozycji S, który w rejonie Calypsobyen
charakteryzuje się dużą stromością. W obrębie niszy niwalnej przemieszczenie gruntu
osiągnęło wartości 150-550 cm, wynikające z zalegania śniegu i dużego nachylenia
jej powierzchni.
72
Różnorodność fauny Isopoda fiordu Ezcurry (Zatoka Admiralicji,
Szetlandy Południowe, Antarktyka)
ZEMKO K.1, MALYUTINA M.2, BŁAŻEWICZ- PASZKOWYCZ M.1
1
Zakład Biologii Polarnej i Oceanobiologii, Uniwersytet Łódzki, ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź,
e-mail: [email protected]
2
Institute of Marine Biology, Far Eastern Branch, Russian Academy of Sciences, 17 Palchevsky St.,
Vladivostok 690041, Russia
Analizie poddano próby zebrane w dwóch obszarach Fiordu Ezcurry,
charakteryzujących się odmienną dynamiką zjawisk lodowych. Próby zostały pobrane
czerpaczem Van Veena o powierzchni chwytnej 0,1 m2 z głębokości około 100 m.
Obszar wewnętrzny fiordu Ezcurry charakteryzuje się silnym spływem zawiesiny
mineralnej a także słabymi prądami przydennymi. Stwierdzono tu 12 taksonów Isopoda,
przy średnim zagęszczeniu 2,1 osob./0,1 m2 (SD 4,5). Również wartość wskaźnika
różnorodności (H' = 0,54; SD 0,51) była niska. Gatunkiem dominującym w tej części fiordu
była Gnathia calva (D = 57%), która charakteryzowała się także stosunkowo wysoką
frekwencją (F = 62%).
Bardziej różnorodny i bogatszy był obszar położony u ujścia fiordu. Na skutek
oddalenia od lodowców charakteryzuje się ona znacznie mniejszym dopływem zawiesiny
mineralnej. Stwierdzono tu 27 taksonów Isopoda przy średnim zagęszczeniu
20,7 osob./0,1 m2 (SD 20,1). Wyższa była także wartość wskaźnika różnorodności
(H' = 1,6; SD 0,4). Taksonami dominującymi były: Joeropsidae (D = 15%, F = 70%),
Notopais quadrispinosa (D = 13% F = 65%), Gnathia calva (D = 9%, F = 55%)
oraz Ilyarachna sp. (D = 8%, F = 65%).
73
Krajobrazowe implikacje ocieplenia klimatu na Spitsbergenie
ZIAJA W.
Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński, ul. Gronostajowa 7, 30-387 Kraków,
e-mail: [email protected]
Ocieplenie zmienia środowisko przyrodnicze i krajobraz tej wyspy od stulecia.
Z czasem proces ten staje się bardziej złożony, a od lat 80. coraz szybszy – nasila
się przez sprzężenie zwrotne, także pod wpływem ciepłej (drugorzędnej) fluktuacji klimatu
po chłodniejszych latach 60. i 70. Recesja lodowców – przy podnoszeniu linii śniegu, firnu
i równowagi bilansu masy – to najszybsza z bezpośrednich reakcji elementów krajobrazu
na ocieplenie. Pociąga ona za sobą całkowitą jego przemianę, w tym powstawanie nowych
ekosystemów. Obszary niezlodowacone są też coraz bardziej zmieniane wskutek ocieplenia,
nasilenia jednych i osłabienia innych procesów morfogenetycznych, kolonizacji zwierzęcej
i sukcesji roślin. Struktura środowiska przyrodniczego Spitsbergenu zmienia się – elementy
mozaiki krajobrazowej stają się coraz mniejsze i bardziej zróżnicowane. Dotyczy to zarówno
jej największych, jak i najmniejszych elementów. Następuje transformacja półwyspów
w wyspy, wydłużanie starych i powstawanie nowych fiordów, powstawanie i zanik jezior,
itd. Na obszarach dawniej niezlodowaconych ekosystemy zaczynają funkcjonować inaczej
(np. na zachodzie Sorkapplandu pod wpływem pojawienia się dużej populacji reniferów).
Transformacja ta może być wyhamowana tylko przez oziębienie.
Badania finansowane były w ramach projektu MNiSW N N305 035634.
74
Znaczenie edukacyjne Międzynarodowego Roku Polarnego 2007-2009
ZIELIŃSKI A.
Zakład Paleogeografii Czwartorzędu i Ochrony Przyrody, Instytut Geografii, Uniwersytet
Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach, ul. Świętokrzyska 15, 25-406 Kielce,
e-mail: [email protected]
IV Międzynarodowy Rok Polarny był bez wątpienia okresem wzmożonej działalności
naukowej jak również czasem, w którym z większą intensywnością i szeroko
rozpowszechniano wiedzę o obszarach około biegunowych (ZIELIŃSKI 2007, 2008).
Celem podjętych badań była próba określenia jakie znaczenie edukacyjne odegrała
ogólnoświatowa akcja „IV MRP”. Kilka miesięcy przed rozpoczęciem Roku Polarnego,
jak również kilka miesięcy po jego zakończeniu przeprowadzono anonimowe badania
ankietowe. Za każdym razem objęto nimi kilkudziesięciu studentów geografii będących
na II roku stacjonarnych studiów licencjackich na Uniwersytecie HumanistycznoPrzyrodniczym Jana Kochanowskiego w Kielcach.
Wyniki ankiety wyraźnie wskazują, że zarówno przed rozpoczęciem,
jak i po zakończeniu IV Międzynarodowego Roku Polarnego podobny jest odsetek
studentów, którzy znaczenie Arktyki i Antarktyki w systemie Ziemi określają jako bardzo
duże (około 50%). Nieznacznie, ale istotnie, bo o 7% (do 32%) wzrósł odsetek studentów,
którzy rolę ww. obszarów okołobiegunowych oceniają, jako mające duże znaczenie.
Odpowiednio spadł natomiast procent studentów, którzy obszary polarne oceniali
jako o niewielkim znaczeniu lub nawet bez znaczenia dla systemu Ziemi. W uzasadnieniach
swojej oceny studenci w przeważającej większości uważają, że od obszarów polarnych
zależy światowy poziom wód oceanicznych (37%), globalny klimat Ziemi (27%) i podają,
że regiony te są potężnymi magazynami wody słodkiej (25%). Zaskakujące jest, ze spośród
Polaków z obszarami polarnymi studentom kojarzy się głównie Marek Kamiński (ok. 73%),
Jan Mela (25%) i Henryk Arctowski (8%). Znaczny odsetek studentów nie wymienił
pierwszych zdobywców bieguna południowego.
W drugim badaniu po zakończeniu Roku nie odnotowano także wzrostu
procentowego osób, które miałyby wiedzę, że miała miejsce ogólnoświatowa akcja
pod hasłem: IV Międzynarodowy Rok Polarny.
75
Alfabetyczny spis autorów
BARTMIŃSKI P.
BEDNAREK-OCHYRA H.
BIRKENMAJER K.
BŁASZCZYK M.
BŁAŻEJOWSKI B.
BŁAŻEWICZ- PASZKOWYCZ M.
BORSUK P.
BRIESTIANSKY M.
CACOŃ S.
CHWEDORZEWSKA K. J.
CIEPŁY M.
ĆMIELEWSKI M.
CYKOWSKA B.
DAJCZER A.
DEMCZUK P.
DUDEK J.
DZIDO J.
GĄSIOREK M.
GAŹDZICKI A.
GIEŁWANOWSKA I.
GIŻEJEWSKI J.
GÓRECKI R.J.
GÓRNIAK D.
GRAD M.
GRZEŚ M.
GRZESIAK J.
GUTERCH A.
HARA U.
IMURA S.
JANIA J.A.
JANICKI W.
JANKOWSKA J.
JANKOWSKA K.
JAŻDŻEWSKA A.
JÓŹWIAK P.
KARPIEJ K.
KEJNA M.
KELLMANN W.
KLEMENTOWSKI J.
KOLONDRA L.
KORCZAK M.
KRÓL M.
KRYMARYS M.
KWAŚNIEWSKI S.
LIGOWSKI R.
ŁOKAS E.
LORO P.M.
LUMME J.
MAJCHROWSKA E.
MAJEWSKI W.
76
46
51, 68
6
17
18
19, 20, 21, 72
67
22
22
23, 40, 53
28
24, 29, 42, 61, 62
68
19
71
25
58
46
7, 18
26
27, 28
26
67
8
29
67
8
30
31
9, 17
10
32, 35
67
33
34
58
32, 35
26
36, 37, 38
17, 39
23, 40
29, 41, 42
54
15
43
46
44, 45
57
47
48
MAŁKOWSKI K.
MALYUTINA M.
MASŁOWSKA M.
MIETELSKI J.W.
MOSKALIK M.
MOZER A.
NĘDZAREK A.
NOWAK M.
OCHYRA R.
OLECH M.A.
OSYCZKA P.
PABIS K.
PASTORCZYK M.
PISAREK W.
POCIECHA A.
PRESLER P.
ROKICKA M.
ROKICKI J.
SICIŃSKI J.
SIMARD M.
SMITH V. R.
SMYRAK-SIKORA A.
SOBOTA I.
SOROKA J.
STACHNIK Ł.
STARKOV V.
STEMBERK J.
STEMPNIEWICZ L.
STEPANOWSKA K.
STRZELECKI M.
SUPERSON J.
ŚWIĄTECKI A.
TATUR A.
VÁŇA J.
WACHNIEW P.
WAŁACH P.
WARDĘCKI G.
WĘGRZYN M.
WĘSŁAWSKI J.M.
WIKTOR J.
WŁODARSKA- KOWALCZUK M.
WORONKO B.
ZAGÓRSKI P.
ZDANOWSKI M.
ZEMKO K.
ZIAJA W.
ZIELIŃSKI A.
ZIĘTARA M.S.
ŻMUDA- BARANOWSKA B.M.
ZWOLIŃSKI Z.
18
72
69
46
28
49
50
61, 62
51, 68
11, 45, 52, 53, 69
69
19, 54
26
45
55
30, 56
57
58
12, 20, 21, 30, 54
58
68
22
29, 59, 60, 61, 62
38
63
64
22
13
65
66
71
67
14
68
46
63
21
69
15
15
15
70
71
67
72
25, 73
70, 74
57
67
46
77
Download

P o LARNE SYMP ZJUM XXXIII - Katedra Zoologii Bezkręgowców i