Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
1.
strona 1/19
Wprowadzenie
Bakterie z rodzaju Legionella wywołują legionelozę, która jest chorobą układu
oddechowego człowieka. Legioneloza może objawiać się zapaleniem płuc (choroba
legionistów) lub zachorowaniami grypopodobnymi (gorączka Pontiac). Zakażenie pałeczkami
Legionella ma charakter inhalacyjny i występuje w wyniku przedostania się do płuc
skażonego aerozolu wodno-powietrznego.
Zgodnie z danymi epidemiologicznymi Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego –
Państwowego Zakładu Higieny w Polsce w latach 2006 ÷ 2011 zarejestrowano w kraju od 10
do 97 zachorowań rocznie na chorobę legionistów (zapadalność raportowana 0,03 – 0,09
zachorowań na 100.000 mieszkańców) [1]. Amerykańskie Centrum Chorób Zakaźnych CDC
podaje, , że w USA w 2009 r. potwierdzono oficjalnie 3.522 zachorowania na legionelozę,
przy czym od 2000 r. rejestruje się znaczny wzrost liczby zachorowań (wzrost zapadalności
od 0,39 w 2000 r. do 1,15 na 100.000 ludności w 2009 r.) [2]. Europejskie Centrum Chorób
Zakaźnych ECDC podaje, że zgłoszonych zostało w 2009 r. w państwach Unii Europejskiej
5 518 potwierdzonych przypadków choroby legionistów (zapadalność 1,12 na 100.000
mieszkańców) [3]. Szacuje się, że rzeczywista liczba zachorowań na legionelozę jest znacznie
wyższa niż oficjalnie potwierdzona.
Bakterie Legionella występują powszechnie w środowisku naturalnym, w takich miejscach
jak zbiorniki wodne, kałuże, strumyki, wody termalne itp., ale w liczbie, że nie stwarza to
zagrożenia dla zdrowia ludzi. Problem pojawia się wtedy, gdy nastąpi namnożenie się bakterii
Legionella w instalacjach i urządzeniach wodnych, które wytwarzają aerozol wodnopowietrzny, takich jak wieże chłodnicze, instalacje wodociągowe, instalacje klimatyzacyjne,
baseny perełkowe, nawilżacze, myjnie samochodowe, a także urządzenia medyczne, przede
wszystkim inhalatory i turbiny dentystyczne. Część w/w instalacji i urządzeń stanowi
wyposażenie techniczne budynków.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella związanego z użytkowaniem budynków
należy do obowiązków ich zarządców i właścicieli. Działania mające na celu ochronę zdrowia
użytkowników powinny obejmować:
- zapobieganie skażeniu od początku użytkowania instalacji,
- zwalczanie skażenia, jeśli zostało potwierdzone badaniami w kierunku wykrywania
bakterii Legionella,
- zapobieganie powtórnemu namnożeniu się bakterii w instalacjach wodnych
i urządzeniach.
Zarządzanie bezpieczeństwem ze względu na bakterie Legionella powinno obejmować
wszystkie urządzenia i instalacje wodne, jakie są eksploatowane w budynku, tj. instalacje
zimnej i ciepłej wody wodociągowej, łącznie z węzłem ciepłowniczym, instalacje
klimatyzacyjne (w tym chłodnie dachowe), fontanny, baseny spa oraz instalacje
technologiczne (w tym urządzenia do uzdatniania wody).
Działania mające na celu ograniczanie zagrożenia pałeczkami Legionella
w eksploatowanych budynkach powinno być oparte na szczegółowej analizie czynników
technicznych mających wpływ na namnażanie się tych bakterii. Uwzględnione powinny być
także skutki zdrowotne dla użytkowników, koszty inwestycyjne i eksploatacyjne
podejmowanych działań technicznych, a także następstwa ekonomiczne i wizerunkowe dla
zarządców i właścicieli, jakie mogą mieć miejsce, jeśli zostaną zdiagnozowane zachorowania
na legionelozę pracowników i/lub użytkowników instalacji.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 2/19
2.
Przepisy dotyczące zapobiegania i zwalczania bakterii z rodzaju Legionella
w instalacjach wodnych w budynkach
Podstawowym krajowym aktem prawnym, w którym mówi się o zagrożeniu
bakteriami Legionella jest ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób
zakaźnych u ludzi [4]. Zgodnie z tą ustawą legioneloza zaliczana jest do chorób zakaźnych,
które zostały wywołane przez biologiczne czynniki chorobotwórcze, a które ze względu na
charakter i sposób szerzenia się stanowią zagrożenie dla zdrowia publicznego. Ustawa
nakłada na właścicieli, posiadaczy lub zarządzających nieruchomością obowiązek
utrzymywać ją w należytym stanie higieniczno-sanitarnym w celu zapobiegania chorobom
zakaźnym (a więc również legionelozie).
Drugim aktem prawnym, z którego wynika obowiązek ograniczania zagrożenia bakteriami
Legionella w czasie użytkowania budynków, jest rozporządzenie w sprawie szkodliwych
czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy [5]. Jako czynnik szkodliwy
wymienione zostały bakterie Legionella sp. oraz Legionella pneumophila, które wywołują
legionelozę, co zobowiązuje pracodawców do ochrony zdrowia pracowników zawodowo
narażonych na te czynniki.
Kolejnym przepisem prawnym, który bezpośrednio określa obowiązki zarządców
i właścicieli budynków dotyczące zwalczania bakterii Legionella jest rozporządzenie
w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi [6]. W rozporządzeniu tym
określono kryteria oceny skażenia wody (liczbę pałeczek Legionella sp. [jtk /100 ml wody])
oraz podano częstotliwość pobierania próbek do kontroli skażenia oraz procedury
postępowania w zależności od wyników badania mikrobiologicznego. Obowiązek badania
skażenia i podejmowania działań w celu ograniczenia zagrożenia określony tym
rozporządzeniem dotyczy tylko instalacji ciepłej wody wodociągowej i tylko w budynkach
zamieszkania zbiorowego i zakładach opieki zdrowotnej zamkniętej.
Nie ma szczegółowych przepisów dotyczących ochrony ludzi przed bakteriami Legionella,
określających kryteria zagrożenia oraz warunki zwalczania skażenia, odnoszących się do
ciepłej wody wodociągowej w budynkach mieszkalnych oraz wody w innych instalacjach
wodnych i urządzeniach, takich jak instalacje zimnej wody wodociągowej, instalacje
klimatyzacji, chłodzenia, baseny spa, fontanny.
Obowiązek ochrony zdrowia ludzi przed bakteriami Legionella namnażającymi się
w instalacjach wodnych w budynkach wynika jednak również z przepisów prawa
budowlanego.
Ustawa – Prawo budowlane nakazuje, aby obiekty budowlane tak projektować,
wykonywać i użytkować, aby spełnione były wymagania podstawowe, w tym wymaganie
nr 3 dotyczące ochrony zdrowia ludzi [7]. Ustawa w sprawie sposobu zapewnienia, że
wymagania podstawowe zostaną spełnione, deleguje do rozporządzeń wykonawczych, do
których zalicza się rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny
odpowiadać budynki i ich usytuowanie oraz rozporządzenie w sprawie warunków
technicznych użytkowania budynków mieszkalnych [8,9]. Od 2002 roku obowiązuje
znowelizowane rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny
odpowiadać budynki, w którym znajdują się zapisy, zamieszczone w celu zapewnienia, że
w instalacjach ciepłej i zimnej wody nie powstaną warunki sprzyjające namnażaniu się
bakterii z rodzaju Legionella. Zalecenia dotyczące projektowania obejmują stosowanie
materiałów odpornych na korozyjne oddziaływanie wody, zabezpieczenie przed
zanieczyszczeniem w wyniku przepływu zwrotnego, zapewnienie właściwej temperatury
ciepłej wody (≥ 60oC w punkcie wprowadzenia do instalacji i nie mniej niż 55oC w punktach
poboru), ograniczenia stagnacji oraz izolowanie przewodów ciepłej wody. Rozporządzenie
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 3/19
nakazuje również przystosowanie instalacji ciepłej wody do dezynfekcji metodą fizyczną lub
chemiczną. Rozporządzenie nie zawiera szczegółowych wytycznych dotyczących sposobu
realizacji tych wymagań. Rozporządzenie nie zawiera również wymagań dotyczących
ograniczenia zagrożenia bakteriami Legionella związanego z użytkowaniem innych instalacji
wodnych w budynkach niż instalacje wodociągowe. Znaczenie praktyczne ma również fakt,
że powyższe wymagania nie dotyczą budynków, które zostały wybudowane przed 2002
rokiem.
W drugim rozporządzeniu wykonawczym do ustawy – prawo budowlane, w sprawie
warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych, zawarte jest tylko ogólne
zalecenie, aby warunki i sposób użytkowania urządzeń technicznych i instalacji nie
powodowały pogorszenia właściwości użytkowych czynnika dostarczanego za pomocą tych
urządzeń i instalacji [9].
Pomimo pewnych luk w krajowych przepisach, należy stwierdzić, że aktualnie
obowiązujące przepisy budowlane, łącznie z ustawą o chorobach zakaźnych, w stopniu
wystarczającym określają obowiązek podejmowania przez zarządców / właścicieli budynków
działań, mających na celu zapobieganie namnażaniu oraz zwalczanie bakterii z rodzaju
Legionella.
3. Występowanie bakterii z rodzaju Legionella w wodzie z instalacji wodnych
w budynkach w Polsce
Pierwsze w kraju badania w kierunku wykrywania pałeczek Legionella w wodzie
pochodzącej z natrysków przeprowadzone zostały przez Krogulską i Matuszewską w 1999
roku [10]. Próbki wody zostały pobrane z instalacji w bankach, hotelach, ośrodku
wypoczynkowym i w zakładzie przetwórstwa spożywczego. Bakterie z rodzaju Legionella
wykryto w 55,9% wszystkich próbek przebadanych. Stwierdzono, że bakterie występowały
w próbkach wody pobranych we wszystkich obiektach, przy czym najwięcej próbek
dodatnich pochodziło z natrysków łazienek hotelowych (81,3%). Przeprowadzone badania
wykazały, z występowanie bakterii z rodzaju Legionella w instalacjach ciepłej wody
użytkowej w Polsce jest równie powszechne jak w państwach zachodnich.
Dalsze badania prowadzone w Zakładzie Higieny Komunalnej Państwowego Zakładu
Higieny potwierdziły, że większość instalacji wodociągowych ciepłej wody użytkowej
w różnego rodzaju obiektach w Polsce jest skażona bakteriami Legionella. Określono
częstość występowania pałeczek Legionella w instalacjach ciepłej wody w zależności od
rodzaju obiektu w wysokości [11]:
-
szpitale
hotele
ośrodki sportowo-rekreacyjne
zakłady przemysłowe
banki
budynki mieszkalne
61,3%
68,6%
80,0%
68,0%
68,5%
93,9%
Równie wysokie, jak podano powyżej, skażenie ciepłej wody w instalacjach
wodociągowych w różnego rodzaju budynkach stwierdzono w badaniach prowadzonych
w latach 2008-2011 w Instytucie Techniki Budowlanej we współpracy z NIZP – PZH [12].
Badaniami objęto różne instalacje wodne eksploatowane w 12 budynkach: ciepłej i zimnej
wody wodociągowej, instalacje klimatyzacji oraz baseny. Wyniki badań zestawiono
w Tablicach 1 ÷ 4.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 4/19
Tablica 1
Ocena skażenia bakteriami Legionella ciepłej wody wodociągowej [13]
L.p.
1
2
Obiekt
Hotel
Szpital I
Miejsce
pobrania
próbki
Liczba próbek
badanych/liczba
próbek
w których
wykryto bakterie
Legionella
Liczba Legionella
instalacja
5/5
7,8x103÷8,8x103
jtk/ 100 ml wody
Temperatura
wody
o
C
4
4
44 ÷46
zasobnik c.w
4/4
1,3x10 ÷2,5x10
38 ÷44
26 ÷47
instalacja
17/17
3,5x102÷1,1x104
zasobnik c.w
3/3
8,9x102÷1,4x103
51 ÷55
3
Szpital II
instalacja
6/6
2,0,x102÷6,6x103
31 ÷48
4
Ośrodek
sportowy
instalacja
10/10
1,5x102÷2,1x103
34 ÷44
5
Budynek
mieszkalny I
instalacja
2/1
4,3x102
55 ÷59
zasobnik c.w
2/2
5÷7,7x102
52 ÷58
6
Budynek
mieszkalny
II
instalacja
4/4
4,4x102÷2,3x103
34 ÷51
7
Biurowiec
instalacja
12/12
1,1 x102÷1,6x104
41 ÷44
8
Muzeum
instalacja
3/3
9,2x103÷1,1x104
38 ÷40
9
Koszary I
instalacja
4/4
59 ÷3,47x103
29 ÷46
zasobnik c.w
1/0
0
instalacja
4/2
9÷69
zasobnik c.w
1/0
0
10
Koszary II
11
Koszary III
instalacja
4/0
0
12
Koszary IV
instalacja
5/3
1÷56
Razem
19
43 ÷56
61
44 ÷76
10 ÷57
87/76
Przedstawione dane dotyczą ciepłej wody pobieranej z instalacji wodociągowych
w 12 obiektach, które nie były poddane żadnym zabiegom dezynfekcyjnym.
Stwierdzono:
- 88% pobranych próbek wody było skażonych bakteriami Legionella,
- tylko w jednym obiekcie, na dwanaście objętych badaniami, w którym temperatura wody
w instalacji była wyższa niż 70 0C, w żadnej próbce nie stwierdzono obecności bakterii
Legionella.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 5/19
Tablica 2
Ocena skażenia bakteriami Legionella zimnej wody wodociągowej [13]
L.p.
1
2
Obiekt
Hotel
Szpital I
Miejsce
pobrania
próbki
Liczba próbek
badanych/liczba
próbek w których
wykryto bakterie
Legionella
Liczba
Legionella
Zbiornik nr 1
9/4
8 - 890
9-22
Instalacja
5/3
5-120
9-22
Zbiornik
magazynowy
-
-
10
Instalacja
9/7
1-170
22-30 (max. 32)
jtk/100 ml
wody
Temperatura
wody
o
C
3
Szpital II
Instalacja
5/5
1-830
4,5-21 (max.37)
4
Ośrodek
sportowy
Instalacja
6/3
12-47
21-28
5
Budynek
mieszkalny I
Instalacja
3/2
1-10
10-12
6
Budynek
mieszkalny
II
Instalacja
6/6
2-140
11-16
7
Biurowiec
Zbiornik
magazynowy
2/0
0
6-8
Instalacja
-
-
6-23
Instalacja
2/2
1-71
6-8
8
Muzeum
Razem
47/32
Łącznie przeprowadzono badania w kierunku wykrywania bakterii Legionella w zimnej
wodzie wodociągowej w 8 obiektach. Pobrano 47 próbek wody, obecność bakterii stwierdzono
w 32 próbkach (68%). W sześciu próbkach (13%) liczba bakterii była większa niż uważana za
dopuszczalną w wodzie ciepłej (max. 890 jtk/100 ml wody).
W jednym obiekcie (biurowiec) badano wodę z fontanny usytuowanej wewnątrz budynku.
Nie stwierdzono skażenia wody bakteriami Legionella.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 6/19
Tablica 3
Ocena skażenia bakteriami Legionella wody w instalacji klimatyzacji
L.p.
1
Obiekt
Hotel
Miejsce
pobrania
próbki
Liczba próbek
badanych/liczba
próbek w
których wykryto
bakterie
Legionella
Liczba
Legionella
Spust wody
chłodzącej 09.2010
3/3
2,6x103÷6,3x103
11,5 – 17,3
Spust wody
chłodzącej –
05.2011
3/3
1,8 x104÷2,0x104
11,9 – 13,6
jtk/ 100 ml
wody
Temperatura
wody
o
C
4
Ośrodek
sportowy
Instalacja
wentylacji –
spust skroplin
1/0
0
33,9
7
Biurowiec
Komory
zraszania –
czerpnia górna
3/0
0
13,5 – 14,8
Komory
zraszania –
czerpnia dolna
3/0
0
14,1 – 16,3
Komory
zraszania
3/0
0
b.d.
2/1
1
13,4 – 16,0
8
Muzeum
08.2008
Komory
zraszania
01.2011
Łącznie przeprowadzono badania w kierunku wykrywania bakterii Legionella w wodzie
w instalacjach klimatyzacji lub wentylacji w 4 obiektach. Pobrano 18 próbek wody, obecność
bakterii stwierdzono w 6 próbkach, ale tylko w tych, które były pobrane z instalacji chłodni
dachowej. Stwierdzono obecność bakterii w wodzie, do której dodawany był w sposób ciągły
biocyd. W żadnej z jedenastu próbek pobranych z komór zraszania w trzech instalacjach
klimatyzacji nie stwierdzono obecności bakterii Legionella.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 7/19
Tablica 4
Ocena skażenia bakteriami Legionella wody w instalacji basenowej [14,15]
L.p.
Rodzaj
instalacji
basenowej
Miejsce
pobrania
próbki
Liczba próbek
badanych/liczba
próbek w
których wykryto
bakterie
Legionella
Liczba
Legionella
Temperatura
wody
jtk/ 100 ml wody
1
Basen
sportowy
Niecka
basenowa
1/0
0
26,5
4
Basen
rekreacyjny
Niecka
basenowa
2/0
0
29,1-30,0
7
Baseny
jacuzzi
Niecki
basenowe
34/34
1÷7,5x103
35
Po filtrach
16/16
7,6 x10÷3,0x104
34,5
o
C
Na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzono:
-
W wodzie pobranej z basenu sportowego oraz z basenu rekreacyjnego nie stwierdzono
obecności bakterii Legionella.
-
W wodzie basenowej pobranej z niecek basenowych jacuzzi, we wszystkich 34 próbkach
pobranych w 10 seriach w okresie od października 2008 r. do stycznia 2011 stwierdzono
obecność bakterii Legionella w liczbie od 1 jtk/100 ml do 7,5 x 103jtk/100 ml, przy czym
tylko w 10 próbkach wykryto pałeczek Legionella mniej niż 100 jtk/100ml (zawsze po
dezynfekcji szokowej).
-
W wodzie pobieranej bezpośrednio po filtrach pośpiesznych w obiegu wody basenów
jacuzzi bakterie Legionella były obecne we wszystkich próbkach (16 próbek) w liczbie od
76 jtk/100 ml do 3,0 x 104 jtk/100 ml. Stwierdzono, że filtry węglowe były miejscem
namnażania się bakterii Legionella w obiegu wody basenowej jacuzzi.
Podsumowanie
W Polsce przeprowadzono liczne badania w kierunku wykrywania pałeczek Legionella
ciepłej wodzie wodociągowej. Badania te wykazały, że ze skażeniem ciepłej wody bakteriami
należy liczyć się powszechnie, zwłaszcza w instalacjach, które były zaprojektowane przed 2002
rokiem oraz w tych, w których nie jest spełnione wymagania dotyczące temperatury wody i/lub
nie są stosowane skuteczne zabiegi dezynfekcyjne.
Przedstawione w Tablicy 2 wyniki badań skażenia bakteriami Legionella zimnej wody
z instalacji wodociągowej wskazują, że również użytkowanie tej wody może stanowić
zagrożenie, zwłaszcza dla osób z obniżoną odpornością.
Nie stwierdzono skażenia bakteriami Legionella wody pobieranej z komór zraszania
w instalacjach klimatyzacyjnych, natomiast wykryto pałeczki Legionella w wodzie w obiegu
chłodzenia powietrza emitowanego do otoczenia (Tablica 3).
Przeprowadzone badania wody w różnego rodzaju urządzeniach basenowych
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 8/19
potwierdziły, że największe zagrożenie bakteriami Legionella wiąże się z basenami typu
jacuzzi.
4. Czynniki techniczne mające wpływ na namnażanie się bakterii Legionella
w instalacjach wodnych w budynkach
Czynnikiem, który ma decydujący wpływ na skażenie bakteriami Legionella wody
w instalacjach wodnych i urządzeniach jest temperatura wody. Bakterie namnażają się
w temperaturze 25÷45oC, przy czym optymalna temperatura dla rozwoju tych bakterii wynosi
35÷37oC. W temperaturze poniżej 20oC bakterie nie namnażają się, a w temperaturze powyżej
50oC następuje zahamowanie tempa ich wzrostu. Utrzymywanie wody w temperaturze 60oC
powinno zapewnić wodę wolną od bakterii Legionella, a podniesienie temperatury do 70oC
umożliwia ich inaktywację.
Z powyższego wynika, że utrzymywanie w sposób ciągły temperatury wody nie mniejszej niż
60oC w każdym punkcie instalacji ciepłej wody oraz w każdym punkcie instalacji zimnej wody
temperatury nie większej niż 20oC powinno być warunkiem koniecznym i wystarczającym dla
wyeliminowania zagrożenia związanego z bakteriami Legionella. W warunkach
eksploatacyjnych spełnienie w/w warunków nie jest jednak ani możliwe ani wystarczające.
W instalacji ciepłej i zimnej wody zawsze będą odcinki przewodów, w których okresowo nie
będzie przepływu. Podczas stagnacji zmienia się temperatura wody, tzn. przy braku przepływu
obniża się temperatura ciepłej wody, natomiast temperatura wody zimnej wzrasta.
Zmiana temperatury wody zależy od wielu czynników, przede wszystkim od temperatury wody
zasilającej instalacje, warunków hydraulicznych, czasu stagnacji oraz izolacji przewodów.
Skuteczność temperatury jako czynnika ograniczającego zagrożenie bakteriami Legionella
w instalacji c.w.u. obniża również obecność biofilmu na powierzchniach kontaktujących się
z wodą. Biofilm jest błoną biologiczną powstającą na wszystkich powierzchniach stykających
się z wodą. Składa się z organizmów żywych, obumierających i martwych oraz substancji
organicznych i nieorganicznych pochodzących z wody i materiałów konstrukcyjnych.
W biofilmie bakterie mają doskonałe warunki do rozwoju, stanowi on ich ochronę i dostarcza
składniki odżywcze. Obecność na powierzchniach kontaktujących się z wodą osadów
(np. produktów korozji) sprzyja rozwojowi biofilmu i utrudnia jego usuwanie w procesie
dezynfekcji, ponieważ biofilm pełni funkcję ochronną wobec bakterii, które go zasiedlają.
Temperatura, obecność biofilmu oraz stagnacja są czynnikami, które mają podstawowe
znaczenie również dla namnażania się bakterii Legionella w instalacjach wodnych
w budynkach, innych niż wodociągowe.
Wpływ na powstanie warunków sprzyjających namnażaniu się bakterii Legionella
w instalacji wodnych w budynkach ma sposób, w jaki instalacja została zaprojektowana,
wykonana oraz jest użytkowana i eksploatowana.
Ocena zagrożenia bakteriami Legionella, oraz decyzje mające na celu ograniczanie tego
zagrożenia, powinny być podejmowane na podstawie szczegółowej analizy czynników
technicznych, jakie są lub mogą być w przyszłości przyczyną wystąpienia skażenia.
Poniżej szczegółowo omówiono czynniki techniczne, jakie należy brać pod uwagę przy
ocenie zagrożenia bakteriami Legionella wody w instalacjach wodociągowych.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 9/19
4.1 Czynniki związane z jakością wody z sieci wodociągowej
Jakość wody z sieci wodociągowej może mieć zasadniczy wpływ zarówno na skażenie
instalacji bakteriami, jak i na powstanie warunków sprzyjających namnażaniu się bakterii
w instalacjach wodociągowych. Do takich czynników zalicza się:
a) rodzaj ujmowanej wody – jest bardziej prawdopodobne, że w przypadku ujmowania
wody powierzchniowej w wodzie będą obecne bakterie z rodzaju Legionella oraz
mikroorganizmy typu ameby, w których bakterie mogą się uchronić przed działaniem
środków dezynfekcyjnych;
b) stosowane metody uzdatniania wody i jakość wody wprowadzanej do sieci – ryzyko
występowania w wodzie wodociągowej bakterii i ameb maleje, jeśli mętność wody jest
mniejsza niż 0,1 NTU, woda nie zawiera żelaza i manganu > 0,1 mg/l ani amoniaku i
jest skutecznie dezynfekowana;
c) korozyjność wody w stosunku do materiałów instalacyjnych stosowanych w sieciach i
instalacjach wewnętrznych – woda korozyjna w stosunku do materiałów instalacyjnych
przyczynia się do wtórnego zanieczyszczenia wody produktami korozji, które
gromadzą się w urządzeniach i przewodach w instalacjach wewnętrznych i tworzą
warstwy osadów, w których panują bardzo dobre warunki do namnażania się bakterii;
d) zanieczyszczenie wody wodociągowej zasilającej instalacje produktami korozji – nawet
okresowe zanieczyszczenie wody wodociągowej produktami korozji może sprzyjać
tworzeniu się warstw osadów na powierzchniach kontaktujących się z wodą w
instalacjach;
e) woda wodociągowa wykazuje skłonność do wytrącania osadów z powodu wysokiej
twardości lub zasolenia – osady wytrącające się po podgrzaniu i/lub odparowaniu
wody, osadzające się w podgrzewaczach i/lub sitkach prysznicowych są miejscem,
gdzie mogą namnażać się bakterie;
f) zawartość środka dezynfekcyjnego w punkcie doprowadzenia wody do budynku – brak
wolnego chloru w wodzie zasilającej instalacje zwiększa szansę na skażenie instalacji
bakteriami.
4.2 Czynniki związane z warunkami pracy sieci wodociągowej
Zmienność warunków hydraulicznych (ciśnienia, kierunków przepływu) w sieci sprzyja
wtórnemu zanieczyszczeniu wody wodociągowej w wyniku przepływów zwrotnych z innych
systemów, zassania wody przez zawory odpowietrzające, odrywania osadów z powierzchni
rur itp. Zasadnicze znaczenie ma również stan techniczny sieci, częstotliwość awarii, a także
sposób usuwania awarii i przestrzegania procedur uruchamiania po remontach lub naprawach.
Zagrożenie skażenia instalacji wodociągowych wzrasta, jeśli:
a) w sieci występują znaczne wahania ciśnienia;
b) ciśnienie w punkcie doprowadzenia wody do budynku jest wysokie – jeśli ciśnienie
stale lub okresowo osiąga wartość zbliżoną do maksymalnej dopuszczalnej, to ma
miejsce wzrost prędkości przepływu wody w instalacjach oraz wystąpić mogą
uderzenia hydrauliczne. Wszystkie te zjawiska sprzyjają odrywaniu/porywaniu
osadów/cząstek biofilmu z powierzchni urządzeń lub przewodów do wody;
c) budynek jest w strefie mieszania wód z dwóch źródeł;
d) awaryjność sieci jest wysoka;
e) nie są wdrożone lub przestrzegane procedury płukania przewodów i dezynfekcji po
remontach i naprawach;
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 10/19
f) płukanie przewodów jest niesystematyczne lub nieskuteczne.
4.3 Czynniki związane z ujmowaniem wody z ujęcia indywidualnego
Zagrożenie w instalacjach wodociągowych rośnie, jeśli woda zasilająca wykazuje
skłonność do wytrącania osadów oraz jest zanieczyszczona mikrobiologicznie. W przypadku
ujmowania wody ze studni indywidualnej należy brać pod uwagę takie czynniki jak:
a) skład fizyko-chemiczny wody – obecność w wodzie żelaza, manganu, amoniaku oraz
związków nadających wodzie mętność, wysoka twardość i zasolenie są czynnikami
sprzyjającymi powstawaniu na powierzchniach kontaktujących się z wodą warstw
osadów;
b) czystość mikrobiologiczną wody – ujmowanie wody z płytkich warstw wodonośnych,
usytuowanie szamb w pobliżu studni, zły stan techniczny studni są czynnikami
mającymi wpływ na skażenie mikrobiologiczne wody;
c) procesy uzdatniania wody – stosowanie procesów dostosowanych do jakości wody,
łącznie z dezynfekcją, jeśli jest wymagana, zmniejsza zagrożenie skażenia instalacji;
d) monitorowanie jakości wody - systematyczny nadzór nad jakością wody zmniejsza
ryzyko zasilania instalacji woda zanieczyszczoną;
e) wdrożone procedury nadzoru i eksploatacji stacji – wszelkie zakłócenia w pracy
stacji, w wyniku których instalacje zasilane są wodą o nieodpowiedniej jakości
stwarza zagrożenie.
4.4 Czynniki związane z rozwiązaniami stosowanymi w punkcie wprowadzenia wody
do instalacji wodociągowych
Wyposażenie instalacji w punkcie wprowadzenia wody do budynku ma duży wpływ na
procesy zachodzące w dalszych częściach instalacji. Należy zwrócić uwagę na takie elementy
jak:
a) wyposażenie w zbiornik magazynujący wodę – zbiornik działać może jako osadnik, co
zmniejsza ryzyko zanieczyszczenia wody produktami korozji nanoszonymi z sieci
miejskiej. Jednak zbyt długi czas przebywania wody w zbiorniku może zwiększać
ryzyko jej wtórnego zanieczyszczenia. Szczególnie zagrożona jest czystość
mikrobiologiczna wody w przypadku niskiej zawartości wolnego środka do
dezynfekcji oraz nieprzestrzegania zasad okresowego czyszczenia i dezynfekcji
zbiornika;
b) połączenie z innymi systemami – każde połączenie instalacji z innymi systemami
stanowi potencjalne zagrożenie. Szczególną uwagę należy zwrócić na bezpośrednie
połączenie instalacji wodociągowej np. z instalacją przeciwpożarową, co wymaga
stosowania odpowiedniego zaworu zabezpieczającego przed przepływem zwrotnym.
Zagrożenie stwarza również podłączenie do instalacji węży do mycia pomieszczeń
gospodarskich, podlewania trawników itp. Przewód odprowadzający wody po
płukaniu filtrów do kanalizacji powinien być wyposażony w przerwę powietrzną.
Ważny jest również nadzór nad zaworami zabezpieczającymi przed przepływem
zwrotnym, gdyż stanowić mogą one źródło wtórnego zanieczyszczenia
mikrobiologicznego;
c) zasilanie instalacji wodą z dwóch źródeł o odmiennym składzie – zmiana rodzaju
wody zasilającej może zakłócić stan równowagi, jaki wytwarza się na powierzchniach
kontaktujących się z wodą;
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 11/19
d) stacja doczyszczania wody wodociągowej – stosowanie takich procesów jak filtracja
mechaniczna (filtry siatkowe, z wkładami wymiennymi, ze stałym złożem
filtracyjnym), dezynfekcja chemiczna lub promieniami UV, czy też uzdatnianie wody
w celu zmniejszenia jej korozyjności redukuje ryzyko skażenia wody bakteriami
z rodzaju Legionella. Poziom redukcji ryzyka zależy od rodzaju stosowanych metod
oraz sposobu eksploatacji stacji;
e) redukcja / regulacja ciśnienia na wejściu do budynku – zbyt wysokie lub zmienne
ciśnienie w punkcie doprowadzenia wody do budynku stwarza ryzyko wtórnego
zanieczyszczenia wody;
f) stan i warunki pracy wewnętrznej sieci wodociągowej oraz hydroforni osiedlowej –
zły stan techniczny i warunki eksploatacji tej części systemu zaopatrzenia w wodę,
który najczęściej jest poza nadzorem dostawcy wody, stwarza zagrożenie dla jakości
wody w instalacjach.
4.5 Czynniki związane z projektowaniem instalacji wodociągowych
Na etapie projektowania podejmowanych jest szereg decyzji, które w zasadniczy sposób
rzutują na ryzyko skażenia instalacji wody ciepłej bakteriami z rodzaju Legionella . Ryzyko
zwiększają następujące czynniki:
a) zastosowanie materiałów instalacyjnych nieodpornych na korozyjne oddziaływanie
wody – szczególne ryzyko powstaje w przypadku niewłaściwego zastosowania stali
ocynkowanej (przewody, zasobniki ciepła);
b) nieprawidłowe łączenie różnych materiałów - np. zastosowanie przewodów z miedzi i
stali ocynkowanej w obiegu cyrkulacyjnym lub zastosowanie wymienników ciepła
lutowanych miedzią w korodującej instalacji ze stali ocynkowanej;
c) złe wymiarowanie przewodów – zarówno zbyt małe prędkości przepływu przez
instalacje i urządzenia jak i zbyt duże prędkości zwiększają ryzyko, że powstaną
warunki sprzyjające namnażaniu się bakterii;
d) brak zabezpieczeń przed długim czasem stagnacji wody w urządzeniach czy
przewodach - spowodowane to może być np. tym, że projektowe zapotrzebowanie na
wodę jest znacznie wyższe niż rzeczywiste zużycie lub odcinki podejść do urządzeń
sanitarnych (szczególnie natrysków) są dłuższe niż dopuszczalne;
e) brak izolacji cieplnej przewodów c.w. – w przewodach bez izolacji następuje szybsze
schłodzenie wody i zwiększa się ryzyko namnażania bakterii Legionella;
f) brak cyrkulacji wody;
g) zbyt mała prędkość przepływu wody w przewodach cyrkulacyjnych (nieodpowiedni
strumień wody cyrkulacyjnej);
h) brak w projekcie rozwiązań dotyczących sposobu dezynfekcji – metodą termiczną,
fizyczną lub chemiczną ;
i) w przypadku zaplanowania dezynfekcji termicznej zastosowanie materiałów
nieodpornych na temperaturę;
j) wykonanie projektu przez projektanta nieposiadającego stosownych uprawnień;
k) brak lub niepełna dokumentacja projektowa.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 12/19
4.6 Czynniki związane z wykonywaniem i uruchamianiem instalacji wodociągowych
Błędy popełnione na etapie wykonywani i odbioru instalacji rzutować mogą na warunki
eksploatacji i stwarzać poważne ryzyko namnażania się bakterii Legionella. Zmniejszeniu
ryzyka sprzyja przestrzeganie następujących zasad:
a) wykonanie instalacji przez wykonawcę posiadającego stosowne uprawnienia
(certyfikat na wykonywanie usług);
b) zapewnienie nadzoru;
c) unikanie zanieczyszczenia instalacji w trakcie montażu – np. miejscami, na których
szczególnie intensywnie namnażają się bakterie, są warstwy kleju pozostawione na
powierzchniach klejonych;
d) prawidłowe wykonanie połączeń – np. w przypadku instalacji z miedzi gradowanie
końcówek przewodów przed lutowaniem, przy łączeniu elementów z miedzi i stali
ocynkowanej stosowanie przekładek dielektrycznych;
e) płukanie instalacji po montażu wodą wolną od zanieczyszczeń – należy zapewnić
odpowiednia intensywność i czas płukania, natomiast woda do płukania powinna być
w punkcie wprowadzenia do instalacji filtrowana;
f) instalacja nie została opróżniona po pierwszym napełnieniu wodą i po próbie
szczelności.
4.7 Czynniki związane z obsługą i eksploatacją instalacji wodociągowych
Ryzyko skażenia instalacji bakteriami z rodzaju Legionella i związane z tym ryzyko
narażenia zdrowia ludzi będzie znacznie zmniejszone wtedy, gdy nadzór techniczny będzie
postępował zgodnie z zasadami dobrej praktyki w zakresie obsługi i eksploatacji oraz zgodnie
z procedurami dostosowanymi do indywidualnych potrzeb. Przypadkowe lub regularnie
występujące zmiany jakości wody w instalacji lub niedotrzymywanie parametrów pracy
urządzeń i instalacji wskazują na występowanie ryzyka.
Do czynników zwiększających ryzyko skażenia instalacji bakteriami z rodzaju Legionella
i narażenia zdrowia ludzi zaliczyć należy:
a) brak opracowanego programu nadzoru i eksploatacji;
b) brak procedur zbierania informacji o nieprawidłowościach w działaniu i warunkach
użytkowania;
c) brak wyników monitorowania parametrów w punkcie doprowadzenia wody do
instalacji (dotyczących jakości wody, wartości ciśnienia w sieci itp.);
d) brak dokumentacji(książki obiektu) zawierającej dane dotyczące sygnałów z
przeszłości o różnego rodzaju nieprawidłowościach;
e) brak danych dotyczących temperatury wody za wymiennikiem ciepła oraz w punktach
poboru wody;
f) zbyt niska temperatura wody – poniżej 60 0C za wymiennikiem oraz 55 0C w punktach
poboru;
g) niewłaściwa prędkość przepływu wody w obiegu cyrkulacyjnym;
h) stagnacja wody w przewodach i urządzeniach;
i) brak nadzoru nad punktami sporadycznie użytkowanymi;
j) brak możliwości przeprowadzenia skutecznej dezynfekcji;
k) brak możliwości przeprowadzenia skutecznego płukania instalacji - zbyt mała
prędkość przepływu wody, zbyt mała przepustowość kanalizacji itp.
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 13/19
l) brak specjalistycznego nadzoru nad urządzeniami do uzdatniania wody i zaworami
zabezpieczającymi przed przepływem zwrotnym;
m) możliwość ominięcia stacji uzdatniania wody (by-pass);
n) działanie stacji uzdatniania wody blisko lub powyżej wydajności projektowej;
o) włączanie do ruchu złóż ze złożem stałym bez płukania współprądowego;
p) odkształcenia przewodów z tworzyw sztucznych (w kształcie litery U);
q) obecność osadów w zasobnikach ciepłej wody;
r) obecność osadów na sitkach natrysków;
s) brak zabezpieczenia końcówek węży elastycznych;
t) brak zabezpieczenia połączenia z innymi systemami;
u) brak informacji dla użytkowników dotyczących zasad zapobiegania i zwalczania
skażenia;
v) dostępne są informacje z przeszłości, na podstawie których można wnioskować
o możliwości skażenia instalacji i/lub przypadkach zachorowania na legionelozę lub
gorączkę Pontiac.
5.
Zwalczanie baterii Legionella w instalacjach wodnych w budynkach
Do obowiązków zarządców/właścicieli budynków należy podjęcie wszelkich
niezbędnych działań, mających na celu zapewnienie, że zdrowie ludzi nie będzie zagrożone
w wyniku skażenia wody w instalacjach wodociągowych bakteriami z rodzaju Legionella [4].
Stwierdzenie obecności bakterii Legionella sp. w ciepłej wodzie wodociągowej w liczbie
większej niż 102 jtk w 100 ml powinno skłonić służby techniczne (szczególnie w przypadku
budynków zamieszkania zbiorowego i zakładów opieki zdrowotnej) do podjęcia działań
zapobiegawczych, natomiast po stwierdzeniu liczby bakterii > 104 jtk w 100 ml wody
konieczne jest natychmiastowe wyłączenie instalacji z użytkowania i przeprowadzenie
dezynfekcji metodą fizyczną lub chemiczną [6].
Znanych jest wiele metod dezynfekcji wody w instalacjach wodociągowych:
szokowa i/lub okresowa dezynfekcja termiczna,
szokowa i/lub ciągła dezynfekcja chlorem i związkami chloru,
ciągła dezynfekcja wody przy zastosowaniu promienników UV,
ciągła dezynfekcja wody przy użyciu jonów Cu+/Ag+,
dezynfekcja przy użyciu ozonu.
Wodę wolną od bakterii można również zapewnić stosując specjalne filtry o dokładności
filtrowania 0,2 µm, montowane w punktach poboru wody.
Podejmując decyzję odnośnie metod zwalczania skażenia wody bakteriami Legionella
należy uwzględnić szereg czynników natury technicznej i organizacyjnej, takich jak krótkoi długoterminowa skuteczność dezynfekcji, stan techniczny instalacji, możliwość uzyskania
wymaganej temperatury wody (zasilającej oraz w każdym punkcie wypływu wody),
bezpieczeństwo użytkowników, koszt operacji itp. Podstawowym problemem warunkującym
skuteczność zwalczania bakterii, jak i zapobiegania ich wtórnemu namnażaniu się, jest
obecność na powierzchniach wewnętrznych przewodów i zbiorników warstw osadów, bez
względu na ich skład i pochodzenie. Kluczową rolę w rozwoju bakterii Legionella odgrywa
biofilm. Warunkiem skutecznego zwalczania bakterii z rodzaju Legionella w instalacjach
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 14/19
ciepłej wody, a przede wszystkim zapobiegania wtórnemu ich namnażaniu, jest usunięcie
biofilmu i zabezpieczenie przed ponownym jego rozwojem.
W chwili obecnej jedną z najczęściej stosowanych metod mających na celu zwalczanie
bakterii z rodzaju Legionella oraz zapobieganie ich namnażaniu się jest ciągłe lub okresowe
dawkowanie dwutlenku chloru [16].
Dwutlenek chloru jest obecnie uważany za najbardziej efektywną chemiczną metodę
zwalczania bakterii z rodzaju Legionella w instalacjach wodociągowych ponieważ:
ma silniejsze działanie utleniające niż chlor, działanie dezynfekujące występuje przy
niższych dawkach w porównaniu z chlorem, jest prawie niezależne od wartości odczynu
wody i w mniejszym stopniu zależne od temperatury,
nie powstają związki chloroorganiczne i nie ulega zmianie smak i zapach wody,
jest mnie korozyjny w stosunku do stali ocynkowanej niż chlor wolny,
skutecznie niszczy biofilm.
Wysoka efektywność dwutlenku chloru w niszczeniu biofilmu ma zasadnicze znaczenie
dla zwalczania bakterii z rodzaju Legionella w instalacjach wodociągowych. Zdolność ta jest
tłumaczona silnym działaniem utleniającym ClO2, bardzo dobrą penetracją w głębokie
warstwy biofilmu oraz dodatkowo przekształcaniem w warstwie biofilmu, w obszarze
niskiego pH, jonu chlorynowego ponownie w biologicznie aktywny dwutlenek chloru [18].
Proces usuwania biofilmu jest najbardziej intensywny w pierwszym okresie po rozpoczęciu
dawkowania dwutlenku chloru. Czas trwania procesu oczyszczania powierzchni z osadów
zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj i grubość warstwy osadów, warunki
eksploatacji, wyposażenie instalacji oraz dawka ClO2. Zjawisku temu towarzyszy przejściowe
pogorszenie jakości wody.
Zasadnicze znaczenie dla ograniczania zagrożenia bakteriami Legionella w instalacjach
wodociągowych przy użyciu dwutlenku chloru ma dobór odpowiedniej dawki środka do
dezynfekcji. Ustalając dawkę należy brać pod uwagę osiągnięcie następujących celów:
skuteczną inaktywację bakterii,
usunięcie biofilmu i zabezpieczenie przed wtórnym jego tworzeniem,
wyeliminowanie zjawiska wtórnego rozwoju bakterii w instalacji wodociągowej,
zapewnienie minimalnego stężenia środka do dezynfekcji w każdym punkcie poboru wody
oraz w wodzie cyrkulacyjnej,
ograniczenie stężenia produktów ubocznych procesu dezynfekcji.
Czas potrzebny na zwalczenie skażenia instalacji bez wstępnej dezynfekcji szokowej może
wynosić 1,5 roku i więcej.
Dwutlenek chloru stosowany do dezynfekcji wody w instalacjach wodociągowych
wytwarzany może być w miejscu dawkowania przy użyciu generatora w wyniku reakcji
chlorynu sodowego i kwasu solnego. Dostępny na rynku jest również gotowy preparat o
nazwie TWIN-OXIDE, który przygotowuje się przez zmieszanie dwóch reagentów w
zbiorniku magazynowym i dawkuje proporcjonalnie do przepływu za pomocą pompki
dawkującej. To drugie rozwiązanie jest korzystniejsze, jeśli przewiduje się okresową
dezynfekcję lub działania dezynfekcyjne muszą być wdrożone w krótkim czasie [19].
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 15/19
Dwutlenek chloru może być stosowany do dezynfekcji szokowej połączonej z usuwaniem
biofilmu wszystkich rodzajów urządzeń i instalacji wodnych, także instalacji klimatyzacji
i basenowej.
Ciągła dezynfekcja przy użyciu dwutlenku chloru, jeśli nie są zapewnione odpowiednie
warunki użytkowania, może nie być metodą wystarczającą do zapewnienia wody bezpiecznej
dla użytkowników. Również inne metody dezynfekcji, takie jak szokowa dezynfekcja
termiczna instalacji ciepłej wody lub dezynfekcja chemiczna instalacji ciepłej i zimnej wody
przy użyciu podchlorynu sodu nie zapewniają długotrwałego efektu wyeliminowania bakterii
Legionella, jeśli nie zostanie usunięta przyczyna skażenia, tzn. warunki sprzyjające ich
namnażaniu [17].
6. Wytyczne użytkowania instalacji wodociągowych
6.1. Wymagania ogólne
Podczas eksploatacji instalacji wodociągowych zimnej wody oraz ciepłej wody wraz
z węzłem ciepłowniczym dla ograniczenia zagrożenia bakteriami Legionella należy
uwzględnić następujące wymagania :
- za zapewnienie bezpieczeństwa użytkowania instalacji wodociągowych ze względu na
zagrożenie bakteriami Legionella odpowiada właściciel/zarządca budynku;
-
instalacja wodociągowa powinna być regularnie kontrolowana, zgodnie z procedurami
wdrożonymi w ramach systemu oceny zagrożenia i zarządzania ryzykiem skażenia wody
w instalacjach wodociągowych bakteriami Legionella;
-
w celu zapewnienia właściwego funkcjonowania instalacji wodociągowych przez cały
okres istnienia budynku należy systematycznie gromadzić i przechowywać dokumentację
eksploatacyjną. Dokumentacja eksploatacyjna instalacji wodociągowych powinna
zawierać m.in. ocenę zagrożenia bakteriami Legionella wody w instalacjach
wodociągowych. Wstępną ocenę należy przeprowadzić dla budynku użytkowanego,
niezależnie od czasu jego eksploatacji. Ocena zagrożenia powinna być weryfikowana
przez niezależną wyspecjalizowaną jednostkę co 2-5 lat, w zależności od przyjętego
dopuszczalnego poziomu ryzyka skażenia wody bakteriami Legionella oraz każdorazowo
po przeprowadzeniu prac remontowych i/lub modernizacyjnych, zmieniających istotnie
warunki użytkowania instalacji. Przy ocenie zagrożenia należy uwzględnić czynniki
techniczne ryzyka skażenia bakteriami Legionella wody w instalacjach wodociągowych
zgodnie z p.4. Poziom zagrożenia należy określić w zależności od rodzaju obiektu
i wielkości skażenia bakteriami Legionella,
-
plany nadzoru i kontroli parametrów funkcjonowania
-
protokoły z okresowych kontroli stanu technicznego instalacji oraz badań wody,
-
opinie i ekspertyzy techniczne dotyczące przewodów i urządzeń,
-
dokumentację dotyczącą obsługi instalacji i urządzeń (książka bieżącej konserwacji,
protokoły z kontroli m.in. urządzeń do uzdatniania wody),
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
-
strona 16/19
plany potrzeb remontowo-konserwacyjnych i/lub modernizacji oraz plany ich wykonania,
Instalacja wodociągowa wraz z urządzeniami powinna być eksploatowana w taki sposób,
aby zapewnić jej prawidłowe funkcjonowanie.
Poniżej podano warunki eksploatacji instalacji, których spełnienie jest istotne z punktu
widzenia ograniczenia zagrożenia bakteriami Legionella:
- temperatura ciepłej wody powinna spełniać wymagania określone w rozporządzeniu [8].
-
w instalacjach, w których nie są spełnione wymagania dotyczące temperatury ciepłej
wody użytkowej należy wdrożyć procedury dezynfekcji metodami fizycznymi lub
chemicznymi oraz potwierdzić ich skuteczność długoterminową badaniami w kierunku
wykrywania obecności bakterii Legionella,
-
zaleca się prowadzenie okresowej dezynfekcji termicznej w tych częściach węzła
ciepłowniczego, w których temperatura wody jest zawsze niższa niż 55oC,
-
temperatura zimnej wody nie powinna być wyższa niż 25oC po 30 sekundach wypływu,
-
jeśli woda zimna ulega podgrzaniu w urządzeniach i/lub przewodach powyżej
temperatury dopuszczalnej, należy instalację zimnej wody z punktu widzenia zagrożenia
bakteriami Legionella traktować tak jak instalację ciepłej wody,
-
należy monitorować temperaturę ciepłej i zimnej wody z częstotliwością przyjętą w planie
nadzoru i kontroli nad instalacjami,
-
woda w instalacji ciepłej i zimnej wody powinna być zabezpieczona przez
zanieczyszczeniem w wyniku przepływu zwrotnego z urządzeń lub instalacji wodnych,
-
należy zapewnić okresowe płukanie części instalacji rzadko użytkowanych. Jeśli
instalacja została wyposażona w urządzenia do automatycznego płukania punktów
czerpalnych, należy zapewnić przepływ przez 45 sekund po 24 godzinach od ostatniego
poboru. W punktach czerpalnych, w których przepływ uruchamiany jest ręcznie, należy
zapewnić przepływ wody ciepłej i zimnej nie rzadziej niż 1 raz w tygodniu przez 5 minut.
-
instalacja wodociągowa, która nie zaczęła być użytkowana w ciągu 7 dni od próby wodnej
lub została wyłączona z użytkowania na okres dłuższy niż 7 dni, powinna zostać odcięta
zaworem odcinającym i opróżniona z wody, albo powinna być regularnie płukana.
-
w normalnych warunkach eksploatacji po przerwie w przepływie wody wystarczy punkty
czerpalne przepłukać przy pełnym otwarciu zaworów w ciągu 5 minut. Procedura
płukania powinna objąć wszystkie punkty czerpalne, również rzadko używane
(w pomieszczeniach technicznych, garażach itp.).
-
wszelkie zmiany w instalacji, a zwłaszcza rozbudowa sieci przewodów, podłączenie
nowych urządzeń, systemów (np. instalacji do odzysku ciepła z wentylacji) stanowić
może potencjalne zagrożenie skażenia wody w instalacji wodociągowej bakteriami
Legionella.
Instalacje ciepłej i zimnej wody powinny być konserwowane. Konserwacja instalacji
wodociągowej powinna obejmować następujące działania:
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 17/19
-
kontrola wizualna: należy sprawdzać stan techniczny armatury (szczelność), izolacji
(brak uszkodzeń), przewodów (brak przecieków), wymienników ciepła, zbiorników
magazynujących wodę zimną (zabezpieczenie dostępu, siatki ochronne, stan powierzchni
zbiorników) oraz zasobników ciepłej wody użytkowej (przecieki, stan
powierzchni/izolacji, odpowietrzenie, zawory spustowe).
- planowa konserwacja elementów wymagających sprawdzenia działania (zawory
odcinające, zawory bezpieczeństwa, urządzenia zabezpieczające przed przepływem
zwrotnym) lub wymiany (uszczelki, wkłady filtracyjne, membrany),
- konserwacja zapobiegawcza: należy postępować zgodnie z zaleceniami lub instrukcjami
producentów urządzeń, takich jak wymienniki ciepła, armatura regulacyjna i pomiarowa,
pompy, urządzenia do uzdatniania wody, urządzenia zabezpieczające przed przepływem
zwrotnym.
Plan kontroli powinien obejmować:
-
kontrolę temperatury wody,
-
kontrolę jakości fizykochemicznej i bakteriologicznej wody,
-
kontrolę wskazań aparatury regulacyjno-pomiarowej,
-
kontrolę działania zaworów odcinających, zaworów bezpieczeństwa oraz urządzeń
zabezpieczających przed zanieczyszczeniem w wyniku przepływu zwrotnego,
-
kontrolę działania urządzeń do uzdatniania wody ,
-
kontrolę stanu technicznego przewodów, zbiorników i izolacji.
Działania mające na celu ograniczenia zagrożenia bakteriami Legionella powinny
obejmować również węzły ciepłownicze.
−
−
−
−
Podczas okresowych kontroli funkcjonowania węzła c.w.u. należy:
sprawdzić sprawność wymiennika (-ów) ciepła;
okresowo kontrolować i czyścić filtry w obiegu c.w.u.,
w węzłach zasobnikowych lub z podgrzewaczem pojemnościowym, co najmniej raz
w miesiącu dokonywać spustu osadu z dolnej przestrzeni zasobników ciepła lub
podgrzewacza,
kontrolować skuteczność cyrkulacji poprzez odczyty temperatury na powrocie do węzła
cyrkulacji ciepłej wody.
Zarządca / właściciel budynku jest odpowiedzialny za zapewnienie takich warunków
eksploatacji instalacji wodociągowej wody ciepłej i zimnej , aby ograniczyć zagrożenie
bakteriami Legionella w stopniu zabezpieczającym użytkowników przed zachorowaniem na
legionelozę. Zarządzanie ryzykiem obejmuje następujące działania:
- wyznaczenie zespołu/osoby odpowiedzialnego (-ej) za działania mające na celu
zapobieganie namnażaniu się bakterii Legionella w instalacji oraz ich zwalczanie
w przypadku wystąpienia skażenia,
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 18/19
-
opracowanie wstępnej oceny zagrożenia wody w instalacji wodociągowej bakteriami
Legionella oraz przeprowadzanie okresowej weryfikacji oceny (w przypadku obiektów
zamieszkania zbiorowego ocena ryzyka powinna być przeprowadzana przez
wyspecjalizowaną jednostkę zewnętrzną),
-
opracowanie i wdrożenie planów kontroli i konserwacji, w tym kontroli wskaźników
fizykochemicznych i mikrobiologicznych wody,
-
opracowanie planu remontów, napraw i/lub modernizacji i wdrożenie niezbędnych
działań,
-
wdrożenie procedur płukania i dezynfekcji instalacji,
-
dokumentowanie podejmowanie działań,
-
szkolenie operatorów instalacji,
-
informowanie użytkowników wody o zagrożeniach oraz ich obowiązkach w ramach
rutynowej eksploatacji instalacji i podczas dezynfekcji.
Podsumowanie:
Na podstawie doświadczeń z ograniczaniem zagrożenia bakteriami Legionella w instalacjach
ciepłej i zimnej wody należy stwierdzić, że warunkiem eliminacji bakterii Legionella
i przeciwdziałania ich powtórnemu namnożeniu jest przeprowadzenie szeregu niezbędnych
działań technicznych, mających na celu usunięcie przyczyn namnażania się bakterii.
Działania te powinny być racjonalne, ekonomiczne uzasadnione i oparte na indywidualnej
ocenie zagrożenia oraz prowadzone w całym okresie eksploatacji, od momentu oddania
instalacji do użytku. Ocena zagrożenia powinna być okresowo weryfikowana na podstawie
analizy czynników technicznych zagrożenia, wyników badań mikrobiologicznych i fizykochemicznych wody (w tym w kierunku wykrywania pałeczek Legionella) oraz pomiarów
temperatury wody.
Bibliografia
1. Meldunki o zachorowaniach na choroby zakaźne, zakażeniach i zatruciach w Polsce
(dostępne na: http://www.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/index_p.html )
2. Legionellossis in the United States 2000-2009 MMWR 2011; 60:1083-1084 (dostępne na
http://www.cdc.gov/legionella/references.htm/ )
3. Legionnaires’ disease in Europe 2009. Surveillance Report – 26 Sep. 2011 (dostępne na:
http://www.ecdc.europa.eu/en/publications/ )
4. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 roku o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób
zakaźnych u ludzi (Dz. U. Nr 234, 2008, poz. 1570)
5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych
czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia
pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz. U. Nr 81, 2005, poz. 716, z póz.
zm.)
6. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 marca 2007 w sprawie jakości ludzi
przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz. U. Nr 61, poz. 417).
7. Ustawa z dnia 7 lipca 1994r. Prawo budowlane (tekst jednolity Dz. U. z 2006r. nr 156,
poz. 1118 z póź. zm.)
Ograniczanie zagrożenia bakteriami Legionella
w eksploatowanych instalacjach wodociągowych
i klimatyzacyjnych
strona 19/19
8. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków
technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. 2002, Nr 75,
poz. 690 z późniejszymi zmianami)
9. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 sierpnia 1999 r.
w sprawie warunków technicznych użytkowania budynków mieszkalnych (Dz. U. z 1999
r., nr 74, poz. 836 z późn. zm.)
10. Toczyłowska B., Rutkiewicz A Krogulska B., Matuszewska R.: Występowanie bakterii z
rodzaju Legionella w instalacjach ciepłej wody użytkowej i w wodzie basenowej –
zapobieganie legionelozie. Mat. XVII Krajowej i V Międzynarodowej Konferencji
„Zaopatrzenie w wodę i jakość wód” Gdańsk – Poznań 2002 ss.319-330
11. B. Krogulska. Aspekty zdrowotne instalacji wodociągowych. INSTAL 6/2008
12. Projekt badawczy rozwojowy N R 04 0002 04 Ograniczanie zagrożenia dla zdrowia ludzi
bakteriami z rodzaju Legionella w instalacjach wodociągowych i klimatyzacyjnych
w istniejących budynkach. Sprawozdanie merytoryczne z wykonanych badań
stosowanych lub prac rozwojowych. Instytut Techniki Budowlanej. Warszawa 2011
(dostępne w bibliotece ITB)
13. Toczyłowska B., Kozłowski B.: Temperatura jako czynnik ryzyka skażenia wody
wodociągowej bakteriami Legionella –doświadczenia z praktyki. INSTAL, Nr 2, 2012
14. Krogulska B., Matuszewska R., Toczyłowska B., Buczyńska-Tytz E.: Zwalczanie bakterii
z rodzaju Legionella w instalacjach basenowych i urządzeniach rekreacyjnych.
Instalacje basenowe, Praca zbiorowa pod redakcją Karola Kusia i Floriana Piechurskieg,
wyd. Politechnika Śląska, Gliwice, 2009
15. Toczyłowska B.: Ocena skuteczności uzdatniania wody basenowej pod kątem
ograniczenia zagrożenia bakteriami Legionella. Instalacje basenowe Praca zbiorowa pod
redakcją Karola Kusia i Floriana Piechurskiego, wyd. Politechnika Śląska, Gliwice, 2011
16. Toczyłowska B.: Prognozowanie zagrożenia bakteriami z rodzaju Legionella
w instalacjach wodociągowych na podstawie wstępnej analizy czynników ryzyka. Mat.
VII konferencji naukowo-technicznej „Nowe technologie w sieciach i instalacjach
wodociągowych i kanalizacyjnych”. Szczyrk, marzec 2008
17. Krogulska B.,Matuszewska R., Toczyłowska B., Kozłowski B.: Próby eliminacji bakterii
z rodzaju Legionella w instalacji ciepłej wody metodą ciągłej dezynfekcji przy użyciu
dwutlenku chloru. VIII Konferencja naukowo-techniczna „Nowe technologie w sieciach
i instalacjach wodociągowych i kanalizacyjnych”, Ustroń, luty 2010
18. Lipiak D.: Usuwanie i zapobieganie skażeniom bakteriologicznym z wykorzystaniem
dwutlenku chloru na podstawie wybranych przykładów. Mat. konf. XVIII Krajowa, VI
Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Techniczna „Zaopatrzenie w wodę, jakość i
ochrona wód”, Poznań, 2004, ss.689-701
19. Wytyczne dla zwalczania bakterii Legionella przy zastosowaniu systemów dezynfekcji
wody dwutlenkiem chloru ClO2 Generator Oxiperm® Pro. GRUNDFOS Alldos
20. TwinOxide® Nowe rozwiązanie z dezynfekcji wody. Materiały informacyjne Brenntag
Polska Sp. z o.o.
Opracowała:
dr inż. Bożenna Toczyłowska
Download

1. Wprowadzenie Bakterie z rodzaju Legionella wywołują