Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego Ćwiczenie 8

advertisement
Katedra Fizyki Ciała Stałego Uniwersytetu Łódzkiego
Ćwiczenie 8
Mikroanalizator rentgenowski EDX w badaniach składu
chemicznego ciał stałych
Cel ćwiczenia: Celem ćwiczenia jest wykorzystanie promieniowania rentgenowskiego,
generowanego przez wiązkę elektronową, do badania składu chemicznego próbki przy użyciu
mikroanalizatora EDX Link 300 Oxford Instruments
Plan prac badawczych
1. Widmo ciągłe i charakterystyczne promieniowania rentgena. Identyfikacja przejść
wewnątrzatomowych na podstawie zarejestrowanego widma z wybranego metalu.
2. Nauka obsługi mikroanalizatora rentgenowskiego Link 300 ISIS. Podstawowe parametry.
3. Podstawy obsługi oprogramowania narzędziowego i zapisu w systemie ISIS.
4. Obsługa podstawowego oprogramowania narzędziowego i zapisu w systemie ISIS.
5. Rejestracja widma rentgenowskiego, pomiar jakościowy składu chemicznego dla
wybranego pierwiastka ( np. Au ). Identyfikacja pików widma i typowych artefaktów.
6. Zasady analizy ilościowej składu chemicznego powierzchni ciała stałego.
7. Badanie pierwiastków lekkich.
8. Analiza punktowa składu chemicznego złożonych powierzchni.
9. Skaning liniowy w materiałach niejednorodnych.
10. Mapy pierwiastków z powierzchni mikroskopowo niejednorodnych chemicznie.
11. Badania składu chemicznego wybranych próbek.
12. Badanie składu stechiometrycznego wybranych próbek.
1
Wstęp teoretyczny
1. Oddziaływanie wiązki niskoenergetycznych elektronów z materią.
Wiązka elektronów padająca na materię, może z nią w różny sposób oddziaływać i w
wyniku tego powodować różne efekty. Elektrony zderzające się z atomami próbki mogą: być
całkowicie zaabsorbowane, powodować emisję promieniowania rentgenowskiego lub
widzialnego, powodować emisję elektronów wtórnych, ulec odbiciu (elastyczne, wsteczne
rozproszenie) od materiału, lub przez dany materiał przeniknąć.
W szczególności w ćwiczeniu wykorzystujemy emisję promieniowania rentgena pod
wpływem pierwotnej wiązki elektronowej w mikroskopie elektronowym.
Dodatkowo każdy z wymienionych powyżej rodzajów oddziaływań zachodzi na innej
głębokości materiału i w różnej jego objętości. Głębokość i objętość obszaru emisji
elektronów, czy promieniowania, także zależą od energii wiązki pierwotnej elektronów, a tym
samym od napięcia przyspieszającego w mikroskopie elektrony. Na rysunku poniżej
uwidoczniony jest przybliżony zakres głębokości zachodzenia poszczególnych oddziaływań.
Obszary emisji promieniowania
2
2. Mikroanaliza rentgenowska
Mikroanaliza jest analizą chemiczną małej części objętości próbki. Mikroanalizą, w
której do badań wykorzystujemy emitowane przez próbkę promieniowanie rentgenowskie,
nazywamy mikroanalizą rentgenowską.
Jeśli chodzi o mechanizm generacji promieniowania rentgenowskiego to można go
podzielić na: promieniowanie hamowania (widmo ciągłe) i promieniowanie
charakterystyczne (widmo liniowe).
Widmo ciągłe powstaje w wyniku hamowania padających elektronów w polu
elektrostatycznym rdzeni atomowych. Widmo to nie odgrywa istotnej roli, ponieważ nie
dostarcza ono żadnych informacji w przeciwieństwie do charakterystycznego promieniowania
rentgenowskiego. Powstaje ono w wyniku przeskoku elektronu z wyższej orbity na wolne
miejsce na niższej orbicie po elektronie wybitym przez elektron z wiązki pierwotnej. Różnica
energii elektronu na tych dwóch poziomach określa energię linii charakterystycznego
promieniowania rentgenowskiego. Zgodnie z prawem Mosleya, długość fali, a co za tym idzie
energia określonej linii promieniowania zależą od liczby atomowej Z pierwiastka. Nie zależą
one natomiast od fizycznego jak i chemicznego stanu materiału. W emitowanym widmie
charakterystycznym mamy szereg linii, o energiach powiązanych z energiami poziomów i
podpoziomów atomu, pomiędzy którymi następowały przeskoki elektronów. Linie te tworzą
serie widmowe biorące nazwy od poziomu, który został zjonizowany np. K, L, M, N itd.
Uzupełnianie danego poziomu przez elektrony z wyższych orbit daje, dodatkowo, w danej
serii kolejne linie oznaczane przez litery alfabetu greckiego α, β, γ. Na podstawie analizy co
do energii i natężenia takiego widma można określić jakościowo i ilościowo pierwiastkowy
skład chemiczny badanej próbki.
3. Budowa spektrometru
W ćwiczeniu używany jest typ spektrometru oznaczony skrótem EDX lub EDS (ang.
Energy dispersive spectrometry). Energodyspersyjna mikroanaliza umożliwia całkowitą
jednoczesną rejestrację pełnego spektrum promieniowania pochodzącego od wszystkich
pierwiastków występujących w badanej próbce. Ponieważ zapewnia on jednoczesną analizę
wszystkich pierwiastków jest to metoda dużo szybsza w stosunku do innych rozwiązań.
Użycie tego spektrometru było możliwe dzięki skonstruowaniu półprzewodnikowego
3
detektora promieni X wykonanego z bardzo czystego krzemu monokrystalicznego
aktywowanego litem – Si(Li).
Schemat blokowy detektora EDX systemu ISIS Link 300 prod. Oxford Instruments
Współpraca EDX z elektronowym mikroskopem skaningowym zapewnia pełną analizę
ilościową składu chemicznego badanej powierzchni w małym obszarze i w bardzo krótkim
czasie. Rejestracja i analiza promieniowania pozwala na jakościowy i ilościowy pomiar
składu chemicznego badanej próbki w mikroobszarach.
Metodyka pomiarowa
Niniejsze ćwiczenie powinno być realizowane po uprzednim zapoznaniu się
wykonującego z działaniem i obsługą elektronowego, cyfrowego mikroskopu skaningowego
Vega 5135 MM Tescan lub po wykonaniu ćwiczenia nr 9 z tym mikroskopem.
Należy również dogłębnie zapoznać się z poniższym opisem obsługi mikroanalizatora
Link 300 ISIS.
Wszystkie szczegóły związane z doboremkonkretnych próbek badawczych ustala się
indywidualnie z prowadzącym ćwiczenie.
4
INSTRUKCJA POMIARÓW MIKROANALIZATOREM RENTGENOWSKIM EDX
Pomiar procentowego składu pierwiastkowego
1. Ustawić parametry pracy mikroskopu skaningowego Vega TS
a) energię wiązki (20 keV), prąd wiązki (PC=3), ostrość WD=13 mm
2. Ustawić parametry pracy mikroanalizatora EDX Link 300 ISIS
w Menu >Edit >Acquisition i ustawiamy:
czas akwizycji-Live[s] (typowy 50s), Acquisition Preset – Selectable(filtr F4)
3. Wykonać pomiar kalibracyjny dla monokryształu kobaltu
a) wykonujemy akwizycję widma
w Menu>Options>Quant calibration
b) wpisujemy (Calibrate) i potwierdzamy (Close)
UWAGA: Po wykonaniu kalibracji nie zmieniamy ustawień wiązki elektronowej
mikroskopu.
4. Pomiar ilościowy składu pierwiastkowego próbki
a) wprowadzamy badaną próbkę w wiązkę elektronową co w praktyce oznacza, że
obserwujemy jej powierzchnię na ekranie mikroskopu
b) wciskamy start w analizatorze
i czekamy na zakończenie akwizycji
c) wciskamy identyfikację pików
i wpisujemy ich nazwy na ekranie (label)
(wymazanie nazwy-unlabel)
d) wciskamy wyliczenie ilościowe
i wprowadzamy do obliczeń pierwiastki z
widma poprzez dwukrotne kliknięcie w tablicy Mendelejewa, wciskamy Quantity i
odczytujemy wynik w % wagowych (Element) lub molach (Atomic)
5. Zmierzone widmo zapamiętujemy w Menu>File>Save nadając nazwę pomiarowi.
Widmo to jest podstawą do wyliczeń i wydruków składu pierwiastkowego próbki.
Pomiar składu pierwiastkowego w wybranych punktach powierzchni próbki
6. Na mikroskopie Vega włączamy zewnętrzne skanowanie przyciskiem (External
Scanning)
a) parametry pracy aparatury ustawione jak w punkcie 1, 2 i 3
b) włączamy akwizycję obrazu badanej powierzchni na monitorze mikroanalizatora
(wyłączamy po wyświeceniu obrazu na ekranie)
5
c) klikamy dwukrotnie myszką na punkcie obrazu wybranym do pomiaru składu
d) wykonujemy pomiary jak w pkt. 4 i 5
UWAGA: Wykonane w tym modzie pomiary dotyczą składu procentowego w wybranym
punkcie w przeciwieństwie do poprzednich, które wykazywały skład chemiczny uśredniony
po całym obserwowanym obszarze.
Wykonywanie map chemicznych rozkładu pierwiastków.
7. Praca w modzie CAMEO - wciskamy na monitorze mikroanalizatora
a) mikroskop Vega zewnętrzne skanowanie jak w punkcie 6
b) włączamy akwizycję obrazu badanej powierzchni na monitorze mikroanalizatora
- następuje tworzenie barwnego obrazu rozkładu pierwiastków, należy odczekać aż obraz
będzie w sposób widoczny zróżnicowany barwnie - wtedy wyłączamy akwizycję
8. Praca w modzie SPEED MAP
a) wykonujemy rejestrację widma z badanej powierzchni jak w punkcie 4
b) zaznaczamy okna energetyczne wybranych pierwiastków (Paint Window)
c) wciskamy
na monitorze mikroanalizatora i uruchamiamy akwizycję
- następuje tworzenie obrazów pierwiastków występujących w danym oknie
energetycznym (biały kolor na czarnym tle), należy odczekać aż wystąpi wyraźne
zarysowanie kształtu wtedy wyłączamy akwizycję
Literatura
[1] Ian M.Watt “The principles and practice of electron microscopy”, Cambridge University
Press, Cambridge, 1985.
[2] “Podstawy ilościowej mikroanalizy rentgenowskiej”, pod red. A Szummera, Wyd. N-T,
Warszawa, 1994.
[3] L.Dobrzański,E.Hajduczek “Mikroskopia świetlna i elektronowa”,Wyd.N-T,W-wa,1987.
[4] A.Cygański “Metody spektroskopowe w chemii analitycznej” Wyd. N-T, W-wa 1997.
[5] A.J.Garratt-Reed, D.C.Bell “Energy-Dispersive X-ray in the Electron Microscope, BIOS
Scintific Publishers Ltd, Oxford 2003
[6] A.Warley, „X-ray Microanalysis for Biologists”, Portland Press, London 1997.
6
[7] V.D. Scott, G.Love, S.J.B.Reed, „Quantitative electron-probe microanalysis”, Ellis
Horwood, New York 1995.
[8] K.Polański; “Analityczna mikroskopia elektronowa w badaniach kryształów” rozdział 8
monografii “Kryształy w przyrodzie i technice”, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź
2005
[9] „Mikroskopia elektronowa”, pod red. A.Barbackiego, Wyd. Politechn. Poznańskiej,
Poznań, 2005.
7
Download
Random flashcards
ALICJA

4 Cards oauth2_google_3d22cb2e-d639-45de-a1f9-1584cfd7eea2

Create flashcards