Joanna Kaźmierczak, Stanisław Hrabec – Uniwersytet Łódzki, Studium Języka Polskiego
90-237 Łódź, ul. Matejki 21/23
AUTORZY
Joanna Kaźmierczak – rozdz. I, IV, VI, VII, X, XI, XII, XV, XVI
Stanisław Hrabec – rozdz. II, III, V, VIII, IX, XIII, XIV, XVII, XVIII
RECENZENT
Wiesław Lorkiewicz
SKŁAD I ŁAMANIE
Oficyna Wydawnicza Edytor.org
Lidia Ciecierska
PROJEKT OKŁADKI
Łukasz Orzechowski
Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/lightsource
Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ
© Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015
Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
Wydanie I. W.06846.15.0.S
Ark. wyd. 9,5; ark. druk. 16,125
ISBN 978-83-7969-829-5
Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
90-131 Łódź, ul. Lindleya 8
www.wydawnictwo.uni.lodz.pl
e-mail: [email protected]
tel. (42) 665 58 63
SPIS TREŚCI
Przedmowa Wykaz skrótów 11
13
CZĘŚĆ PIERWSZA – Podstawy histologii
I. TKANKI CZŁOWIEKA (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Tkanka nabłonkowa 1.1. Nabłonek pokrywający 1.2. Nabłonek gruczołowy 1.3. Nabłonek zmysłowy 2. Tkanka mięśniowa 3. Tkanka łączna 3.1. Tkanka łączna właściwa 3.2. Tkanka łączna szkieletowa (tkanka oporowa) 3.3. Tkanka łączna płynna – krew i limfa 3.3.1. Krew 3.3.1.1. Rodzaje komórek krwi 3.3.1.2. Główne etapy procesu krzepnięcia krwi 3.3.1.3. Układ grupowy AB0 3.3.1.4. Układ grupowy Rh. Konflikt serologiczny 3.3.2. Limfa 4. Tkanka nerwowa 4.1. Budowa neuronu 4.2. Powstawanie i przewodzenie impulsów nerwowych 17
17
18
19
20
20
22
22
25
28
28
28
31
32
33
34
34
34
36
CZĘŚĆ DRUGA – Podstawy anatomii i fizjologii człowieka
II. ORGANIZM, JAKO CAŁOŚĆ, CZĘŚCI CIAŁA CZŁOWIEKA (mgr Stanisław Hrabec) 43
1. Komórka, tkanka, narząd, układ narządów 43
2. Części ciała człowieka 44
III. NARZĄD RUCHU CZŁOWIEKA: UKŁAD SZKIELETOWY I MIĘŚNIOWY (mgr Stanisław Hrabec) 49
1. Kształty kości 49
2. Struktura kości 50
6
 SPIS TREŚCI
3. Rodzaje połączeń kości 3.1. Budowa stawu 3.2. Podział stawów 4. Budowa i funkcje kręgosłupa 5. Budowa klatki piersiowej 5.1. Funkcje klatki piersiowej 6. Budowa czaszki 6.1. Budowa mózgoczaszki 6.2. Budowa trzewioczaszki 7. Szkielet kończyny górnej 8. Szkielet kończyny dolnej 9. Układ mięśniowy 9.1. Budowa zewnętrzna mięśnia szkieletowego 9.2. Budowa mikroskopowa mięśnia poprzecznie prążkowanego 9.3. Budowa miofibryli 9.4. Rodzaje mięśni szkieletowych 9.5. Podział mięśni ze względu na czynności ruchowe 9.6. Fizjologia skurczu mięśnia 9.6.1. Przemiany chemiczne i energetyczne w mięśniach 9.6.2. Zmęczenie mięśnia, pogotowie energetyczne 51
51
53
53
56
56
57
58
59
61
64
68
68
69
69
70
71
72
74
77
IV. UKŁAD ODDECHOWY (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Budowa i funkcja dróg oddechowych 2. Budowa płuc 3. Mechanizm wentylacji płuc 4. Pojemność płuc 5. Wymiana gazów oddechowych w pęcherzykach płucnych i tkankach 6. Transport tlenu i dwutlenku węgla we krwi 7. Regulacja wentylacji płuc 8. Wybrane zaburzenia funkcjonowania układu oddechowego 79
79
82
84
85
85
87
89
90
V. UKŁAD KRĄŻENIA (mgr Stanisław Hrabec) 1. Układ krwionośny 1.1. Serce 1.2. Naczynia krwionośne łączące się z sercem 1.3. Rodzaje naczyń krwionośnych 1.3.1. Tętnice 1.3.2. Żyły 1.3.3. Naczynia włosowate (kapilary) 1.4. Automatyzm pracy serca 1.5. Praca serca 1.6. Elektrokardiogram – EKG 1.7. Krążenie krwi w organizmie 93
93
93
95
96
96
97
98
98
99
101
102
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
7
1.7.1. Krążenie małe – płucne 1.7.2. Krążenie duże 1.7.3. Krążenie wieńcowe 1.7.4. Krążenie wątrobowe – wrotne 1.8. Regulacja pracy serca 1.9. Regulacja ciśnienia tętniczego krwi 2. Układ limfatyczny – chłonny 2.1. Naczynia limfatyczne (chłonne) 2.2. Węzły limfatyczne (chłonne) 2.3. Śledziona 2.4. Grasica i migdałki 113
113
115
116
119
VII. UKŁAD POKARMOWY (dr Joanna Kaźmierczak) 121
1. Składniki pokarmowe 121
2. Enzymy trawienne i trawienie składników pokarmowych 125
3. Budowa i czynności układu pokarmowego 126
3.1. Jama ustna 127
3.1.1. Trawienie składników pokarmowych w jamie ustnej 129
3.2. Gardło i przełyk 130
3.3. Żołądek 130
3.3.1. Trawienie składników pokarmowych w żołądku 131
3.4. Jelito cienkie 132
3.4.1. Trawienie składników pokarmowych w jelicie cienkim. Wchłanianie substancji pokarmowych 133
3.5. Jelito grube 136
4. Budowa i funkcja wątroby i trzustki 137
4.1. Trzustka 137
4.2. Wątroba 138
5. Metabolizm składników pokarmowych 139
6. Otrzewna 140
7. Regulacja nerwowa i hormonalna wydzielania soków trawiennych 140
8. Wybrane choroby układu pokarmowego 141
VIII. UKŁAD WYDALNICZY – MOCZOWY (mgr Stanisław Hrabec) 1. Budowa układu moczowego 1.1. Budowa nerki 1.2. Drogi wyprowadzające mocz Joanna Kaźmierczak  Stanisław Hrabiec
143
143
143
146
 SPIS TREŚCI
VI. PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Odporność nieswoista (wrodzona) 2. Odporność swoista (nabyta) 3. Mechanizmy nabywania odporności 4. Wybrane defekty układu odpornościowego 102
103
106
106
107
108
109
110
111
112
112
8
2. Czynność układu moczowego 2.1. Wytwarzanie moczu 2.2. Składniki moczu ostatecznego i jego właściwości chemiczne 2.3. Regulacja czynności zewnątrzwydzielniczej nerki 2.4. Nerki, jako narząd wewnątrzwydzielniczy 2.5. Wydalanie moczu 146
147
149
150
150
151
 SPIS TREŚCI
IX. UKŁAD NERWOWY (mgr Stanisław Hrabec) 1. Pochodzenie układu nerwowego 2. Podział układu nerwowego 3. Ośrodkowy układ nerwowy – budowa i funkcje 3.1. Rdzeń kręgowy – budowa 3.2. Rdzeń kręgowy – funkcje 3.3. Mózgowie 3.3.1. Kresomózgowie 3.3.2. Funkcje kresomózgowia 3.3.3. Międzymózgowie 3.3.4. Śródmózgowie 3.3.5. Tyłomózgowie wtórne 3.3.6. Zamózgowie – rdzeń przedłużony 4. Obwodowy układ nerwowy 5. Autonomiczny układ nerwowy 5.1 Budowa autonomicznego układu nerwowego 6. Rodzaje receptorów 7. Rodzaje synaps 8. Działanie układu nerwowego – odruchy 8.1. Odruchy bezwarunkowe 8.2. Odruchy warunkowe 8.3. Powstawanie odruchów warunkowych 8.4. Instynkt 153
153
154
155
155
157
158
159
161
163
164
164
165
166
168
169
171
172
173
174
175
176
176
X. UKŁAD HORMONALNY (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Położenie gruczołów dokrewnych w organizmie człowieka 2. Cechy charakterystyczne hormonów. Mechanizm działania hormonów 3. Regulacja wydzielania hormonów 4. Hormony wydzielane przez gruczoły endokrynowe i ich funkcja
w organizmie 4.1. Przysadka mózgowa 4.2. Szyszynka 4.3. Tarczyca 4.4. Przytarczyce – gruczoły przytarczyczne 4.5. Grasica 4.6. Trzustka 177
177
178
180
181
181
183
183
183
184
184
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
9
4.7. Nadnercza – gruczoły nadnerczowe 4.8. Gruczoły płciowe – jądra i jajniki 5. Hormony tkankowe 185
186
187
189
189
190
191
193
195
195
196
198
198
XII. SKÓRA – POWŁOKA CIAŁA (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Budowa anatomiczna skóry 1.2. Wytwory naskórka 2. Czynności skóry 3. Uszkodzenia i wybrane choroby skóry 201
201
202
203
204
XIII. UKŁAD PŁCIOWY (ROZRODCZY) (mgr Stanisław Hrabec) 1. Układ płciowy męski 1.1. Budowa układu płciowego męskiego 1.1.1. Budowa i funkcja jąder 1.1.2. Budowa i funkcja nasieniowodów 1.1.3. Budowa i funkcja gruczołu krokowego – prostaty 1.1.4. Budowa i funkcja moszny 1.1.5. Budowa i funkcja prącia 1.2. Czynności układu płciowego męskiego 1.2.1. Powstawanie i budowa plemników 1.2.2. Składniki nasienia (spermy) 1.2.3. Kopulacja 1.2.4. Zapłodnienie 2. Układ płciowy żeński 2.1. Budowa układu płciowego żeńskiego 2.1.1. Budowa jajnika 2.1.2. Budowa jajowodu 2.1.3. Budowa macicy 2.1.4. Budowa i funkcje pochwy 2.2. Czynności układu płciowego żeńskiego 2.2.1. Cykl miesiączkowy (jajnikowy) 2.2.2. Implantacja zarodka 2.2.3. Ciąża 2.2.4. Poród 207
207
207
208
208
208
209
209
209
209
210
211
211
211
211
212
212
212
213
214
215
215
216
217
Joanna Kaźmierczak  Stanisław Hrabiec
 SPIS TREŚCI
XI. NARZĄDY ZMYSŁÓW (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Narząd wzroku – oko 1.1. Budowa gałki ocznej 1.2. Mechanizm powstawania wrażeń wzrokowych 1.3. Wady wzroku 2. Narząd smaku 3. Narząd węchu 4. Narząd słuchu i równowagi – ucho 4.1. Mechanizm powstawania wrażeń słuchowych 4.2. Mechanizm utrzymywania równowagi 10
XIV. ROZWÓJ ZARODKA LUDZKIEGO (mgr Stanisław Hrabec) 1. Zapłodnienie i etapy rozwoju zarodka 2. Cechy płciowe człowieka 3. Powstawanie tkanek i narządów z listków zarodkowych 219
219
220
221
CZĘŚĆ TRZECIA – Wybrane czynniki chorobotwórcze
 SPIS TREŚCI
XV. WIRUSY (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Klasyfikacja wirusów 225
227
XVI. BAKTERIE (dr Joanna Kaźmierczak) 1. Budowa komórki bakteryjnej 2. Czynności życiowe bakterii 2.1. Rozmnażanie się bakterii 2.2. Odżywiane się bakterii 2.3. Oddychanie bakterii 2.4. Rola bakterii w przyrodzie i gospodarce człowieka 2.5. Antyseptyka 231
231
233
233
234
235
235
238
XVII. PIERWOTNIAKI PASOŻYTNICZE (mgr Stanisław Hrabec) 1. Pierwotniaki wiciowe 2. Pierwotniaki należące do sporowców 2.1. Rozwój zarodźca ruchliwego 3. Pierwotniaki należące do korzenionóżek 4. Pierwotniaki należące do orzęsków 239
240
241
241
243
243
XVIII. PRZYWRY, TASIEMCE I NICIENIE (mgr Stanisław Hrabec) 1. Przywry 1.1. Rozwój motylicy wątrobowej 2. Tasiemce 2.1. Przedstawiciele tasiemców pasożytujących u człowieka 3. Nicienie 3.1. Przykłady nicieni pasożytujących u człowieka 245
245
246
246
247
251
251
Literatura Spis rysunków i tabel 253
255
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
PRZEDMOWA
dr Joanna Kaźmierczak
 PRZEDMOWA
Podręcznik „Wybór tekstów do nauki języka polskiego w zakresie biologii”
został przygotowany z myślą o słuchaczach Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców w UŁ. Jest przeznaczony dla obcokrajowców, którzy chcą studiować w Polsce na kierunkach medycznych oraz psychologii. Podręcznik stanowi
zbiór tekstów do nauki języka polskiego jako obcego w zakresie biologii. Teksty
te umożliwiają czytelnikom poznanie terminologii i struktur gramatycznych stosowanych przy opisie budowy ciała człowieka oraz podstawowych procesów
i czynności życiowych organizmu ludzkiego, przez co przygotowują przyszłych
studentów do czytania ze zrozumieniem tekstów naukowych i popularno-naukowych, a także do czynnego posługiwania się językiem naukowym. Teksty zawarte
w podręczniku są opatrzone rysunkami, tabelami i wykresami, które ułatwiają
cudzoziemcom uczącym się języka polskiego zrozumienie ich treści oraz stanowią
podstawę do tworzenia ćwiczeń językowych rozwijających umiejętności produktywne takie jak opisywanie, definiowanie, porównywanie czy wnioskowanie.
Podręcznik jest przeznaczony do nauki pod kierunkiem lektora, jednak może być
wykorzystywany przez osoby chcące pracować samodzielnie, posiadające odpowiednie przygotowanie językowe. Przystępując do lektury podręcznika czytelnicy powinni
prezentować znajomość języka polskiego co najmniej na poziomie A1 oraz posiadać
podstawową wiedzę z zakresu zagadnień biologicznych, które są jego treścią.
Teksty zawarte w podręczniku zostały zgrupowane w trzy następujące po
sobie działy: „Podstawy histologii”, „Podstawy anatomii i fizjologii człowieka”
oraz „Wybrane czynniki chorobotwórcze”. Tematyka działów została dobrana
tak, aby czytelnicy, kandydaci na studia medyczne oraz psychologię mogli powtórzyć najważniejsze dla wybranego przez nich kierunku studiów wiadomości z zakresu biologii na poziomie określonym przez programową podstawę nauczania,
opracowaną przez MEN dla polskich szkół ponadpodstawowych. Zależnie od poziomu przygotowania językowego i merytorycznego użytkowników podręcznika
teksty mogą być wykorzystywane w całości lub we fragmentach.
Ostatecznym celem podręcznika jest rozwinięcie u korzystających z niego czytelników umiejętności językowych do poziomu B2 z elementami poziomu C1 w zakresie sprawności czytania ze zrozumieniem oraz poziomu B2 w zakresie mówienia.
VI. PROCESY ODPORNOŚCIOWE
ORGANIZMU
Układ odpornościowy składa się z dużej liczby komórek, tkanek i narządów.
Komórki układu odpornościowego kontaktują się ze sobą bezpośrednio (kontakt
komórka-komórka) lub przez wydzielane mediatory. Do tkanek i narządów budujących układ odpornościowy należą: czerwony szpik kostny, węzły chłonne,
migdałki, grasica i śledziona. Do komórek biorących udział w procesach odpornościowych człowieka należą: limfocyty, neutrofile, monocyty, bazofile, komórki
tuczne, komórki dendrytyczne, komórki NK.
Układ odpornościowy odpowiada za wytwarzanie odporności, czyli braku
wrażliwości organizmu na zakażenia (infekcje) wywołane przez drobnoustroje lub
ich toksyny.
1. ODPORNOŚĆ NIESWOISTA (WRODZONA)
Drobnoustroje (patogeny) wnikają do organizmu człowieka za pośrednictwem układów: pokarmowego, oddechowego, moczowego, płciowego, przez
uszkodzoną skórę. Organizm broni się przed atakiem bakterii i wirusów wytwarzając naturalne bariery. Należą do nich:
1) martwe warstwy skóry;
2) nabłonek pokrywający drogi układu pokarmowego, oddechowego, moczowego i płciowego. Komórki nabłonkowe mają rzęski, które pomagają w usuwaniu drobnoustrojów, a wytwarzany przez nie śluz zlepia drobnoustroje i nie
pozwala im się rozprzestrzeniać;
3) środowisko kwaśne (pH 3.5–5.5) nieprzyjazne dla rozwoju bakterii wytwarzane przez pot na powierzchni skóry lub przez kwas solny w żołądku;
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
Odporność to zespół reakcji organizmu, prowadzących do rozpoznawania
i niszczenia substancji i komórek, szkodliwych dla organizmu. Odporność
powstaje dzięki aktywności układu odpornościowego.
6
114
4) płyny ustrojowe: łzy, ślina – zawierają substancje chemiczne np. lizozym,
które mają właściwości bakteriobójcze (niszczą drobnoustroje) i przeciwciała;
6
5) symbiotyczna flora bakteryjna: bakterie kwasu mlekowego w pochwie
lub przewodzie pokarmowym – drobnoustroje, które utrudniają kolonizację organizmu przez drobnoustroje chorobotwórcze;
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
6) odruchy takie jak kaszel, kichanie, wymioty, biegunka, które usuwają z organizmu szkodliwe substancje lub patogeny.
Jeżeli drobnoustroje pokonają naturalne bariery organizmu i wnikną do krwi,
limfy lub tkanek w organizmie aktywowane są komórki należące w większości
do leukocytów, które odpowiadają na atak patogenów. Ich podstawową funkcją
jest rozpoznawanie i fagocytoza komórek zakażonych wirusem, komórek nowotworowych i bakterii. Wynikiem działania tych komórek jest rozwój reakcji zapalnej. Podczas reakcji zapalnej dochodzi do wzmożonego wytwarzania w organizmie
wielu białek odpornościowych i substancji takich jak histamina i prostaglandyny.
Objawami reakcji zapalnej są zaczerwienienie, ból i obrzęk w miejscu infekcji oraz
podwyższona temperatura, która może dotyczyć całego organizmu. W trakcie reakcji zapalnej następuje rozszerzenie naczyń krwionośnych i zwiększenie ich przepuszczalności, na skutek czego do zaatakowanej tkanki mogą przedostawać się
komórki układu odpornościowego. W rozwoju reakcji zapalnej biorą udział:
1) makrofagi – komórki powstające z monocytów – fagocytują patogeny na
różnych etapach rozwoju reakcji odpornościowej;
2) granulocyty obojętnochłonne i kwasochłonne – prowadzą proces fagocytozy. Granulocyty zasadochłonne magazynują i wydzielają histaminę – substancję, która zwiększa przepuszczalność naczyń krwionośnych, co prowadzi
do zaczerwienienia i obrzęku uszkodzonej tkanki;
3) komórki tuczne i bazofile – komórki, które mają podobną budowę i pełnią podobne funkcje. Bazofile występują we krwi, a komórki tuczne w tkance
łącznej w pobliżu błon śluzowych. Komórki te, podobnie jak granulocyty zasadochłonne i obojętnochłonne, uwalniają mediatory, które wywołują rozszerzanie
się i zwiększenie przepuszczalności naczyń krwionośnych oraz przyciągają leukocyty do miejsca rozwoju infekcji;
4) komórki dendrytyczne – ich kształt jest podobny do komórek nerwowych. Mają wiele wypustek, przez które mogą łączyć się z innymi komórkami. Ich
funkcją jest rozpoznawanie i prezentacja komórek bakterii limfocytom T. Opisane powyżej mechanizmy nazywamy odpornością nieswoistą (wrodzoną). Jest ona uwarunkowana genetycznie i niezmienna podczas życia człowieka.
Komórki i naturalne bariery tworzące odporność nieswoistą są aktywne od momentu narodzin człowieka do jego śmierci.
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
115
CZY WIESZ, ŻE…
Cytokiny to peptydy lub białka wytwarzane i wydzielane przez komórki układu odpornościowego. Wpływają one na wzrost, namnażanie i aktywowanie
komórek uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej.
Do cytokin należą:
• interleukiny – substancje, które przekazują informacje między leukocytami;
• interferony – substancje hamujące rozwój wirusów;
• chemokiny – substancje, które powodują przemieszczanie się leukocytów
do miejsca zakażenia.
Odporność nabyta jest aktywowana, gdy działanie odporności wrodzonej
nie wystarcza do zahamowania infekcji. Odporność nabyta kształtuje się w trakcie życia osobniczego. W tym typie odporności odpowiedź immunologiczna jest
skierowana przeciwko konkretnym czynnikom chorobotwórczym, a jej uruchomienie wymaga czasu. Za wytworzenie odporności nabytej odpowiadają głównie
limfocyty T i limfocyty B, powstające w czerwonym szpiku kostnym z limfocytów
multipotencjalnych.
Limfocyty T. Ze szpiku kostnego limfocyty multipotencjalne dostają się
z krwią do grasicy i tam przekształcają się (dojrzewają) w limfocyty T. Limfocyty T
dostają się z krwią do narządów i tkanek limfatycznych. Limfocyty T dzielą się na:
limfocyty cytotoksyczne (Tc) – zabijają komórki zakażone wirusami, komórki nowotworowe i komórki przeszczepów;
limfocyty pomocnicze (Th) – rozpoznają drobnoustroje przez kontakt
z antygenami na powierzchni komórek drobnoustrojów. Wydzielają interleukiny
i aktywują rozwój limfocytów B;
limfocyty supresorowe (Ts) – hamują rozwój odpowiedzi immunologicznej po zwalczeniu zakażenia.
Limfocyty B. Ze szpiku kostnego limfocyty multipotencjalne dostają się
z krwią do grudek chłonnych przewodu pokarmowego oraz do węzłów chłonnych i tam przekształcają się w limfocyty B. Pod wpływem kontaktu organizmu
z antygenami, limfocyty B dzielą się, dojrzewają i przekształcają się w komórki
plazmatyczne. Komórki plazmatyczne wytwarzają przeciwciała.
Część 2  PODSTAWY ANATOMII…  Procesy odpornościowe…  Joanna Kaźmierczak
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
2. ODPORNOŚĆ SWOISTA (NABYTA)
6
116
CZY WIESZ, ŻE…
6
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
Przeciwciała (immunoglobuliny) człowieka należą do pięciu klas:
JJ IgG – występują we krwi i tkankach, jako jedyne przenikają przez łożysko
(chronią płód), są głównymi przeciwciałami biorącymi udział w reakcji odpornościowej.
JJ IgA – występują głównie w wydzielinach błon śluzowych przewodu pokarmowego, dróg oddechowych, układu moczowego i układu płciowego
zapewniając obronę w miejscu występowania.
JJ IgM – występują na powierzchni limfocytów B oraz we krwi. Wydzielane we wczesnych stadiach reakcji odpornościowej organizmu, eliminują
patogeny przed wytworzeniem odpowiedniej ilości przeciwciał klasy IgG.
JJ IgD – występują na powierzchni limfocytów B, biorą udział w ich różnicowaniu.
JJ IgE – występują w tkankach, powodują uwalnianie histaminy z komórek
tucznych. Biorą udział w zwalczaniu pasożytów oraz w reakcjach alergicznych.
Do limfocytów należą też komórki NK, nazywane naturalnymi zabójcami (natural killer). Odznaczają się one zdolnością do niszczenia innych komórek organizmu, np. komórek nowotworowych lub komórek zakażonych wirusem.
Wyróżniamy dwa typy odpowiedzi swoistej:
1) odpowiedź typu humoralnego, w której biorą udział przeciwciała obecne
we krwi, limfie i płynach tkankowych;
2) odpowiedź typu komórkowego, w której następuje bezpośrednia reakcja
antygenu z limfocytami T.
3. MECHANIZMY NABYWANIA ODPORNOŚCI
W zależności od sposobu, w jaki organizm nabywa odporność, wyróżniamy
odporność swoistą bierną i czynną, naturalną i sztuczną.
ODPORNOŚĆ NABYTA BIERNA NATURALNA – występuje po urodzeniu i w czasie karmienia dziecka mlekiem matki. Dziecko nabywa odporność, otrzymując
przeciwciała wyprodukowane przez organizm matki, przez łożysko lub w mleku.
ODPORNOŚĆ NABYTA CZYNNA NATURALNA powstaje w wyniku przebycia
choroby.
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
117
6
Pierwotna odpowiedź immunologiczna rozwija się przy pierwszym kontakcie organizmu z antygenem. Jest to proces, który dzieli się na kilka etapów
(rys. 65):
1) prezentacja antygenu – makrofagi fagocytują bakterie i wirusy, a następnie dzielą je na fragmenty, które są umieszczane na ich powierzchni. Takie
fragmenty nazywamy nieczynnym antygenem;
2) limfocyty Th rozpoznają nieczynne antygeny jako obce;
3) limfocyty Th wydzielają substancje białkowe (cytokiny), które pobudzają rozwój limfocytów Tc i limfocytów B;
4) pobudzone limfocyty Tc łączą się z zakażonymi patogenem komórkami
i niszczą je, wydzielając białka cytotoksyczne. Limfocyty B dzielą się i produkują komórki plazmatyczne. Komórki plazmatyczne produkują przeciwciała.
Każde przeciwciało pasuje wyłącznie do jednego typu antygenu. Przeciwciała
wiążą antygeny i naznaczają je. Dzięki temu są one łatwym celem dla komórek
np. limfocytów Tc lub białek układu dopełniacza, które potrafią je niszczyć.
Układ dopełniacza to zespół około 30 enzymów osocza krwi, które wspomagają (dopełniają) czynności przeciwciał w zwalczaniu infekcji. Układ dopełniacza
jest aktywowany przez połączenie antygenu z przeciwciałem (klasa IgG lub IgM).
Część 2  PODSTAWY ANATOMII…  Procesy odpornościowe…  Joanna Kaźmierczak
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
Rys. 65. Schemat procesu powstawania odporności nabytej czynnej naturalnej
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
Stężenie przeciwciał w surowicy krwi
6
1) prezentacja antygenu – makrofagi fagocytują bakterie i wirusy,
a następnie dzielą je na fragmenty, które są umieszczane na ich powierzchni
Takie fragmenty nazywamy nieczynnym antygenem;
2) limfocyty Th rozpoznają nieczynne antygeny jako obce;
3) limfocyty Th wydzielają substancje białkowe (cytokiny), które pobudzają
118 rozwój limfocytów Tc i limfocytów B;
4) pobudzone limfocyty Tc łączą się z zakażonymi patogenem komórkami
Gdy w organizmie
antygenu
reakcja,
immunologiczna
i niszczą je,ubywa
wydzielając
białka
cytotoksyczne.
Limfocytyjest
B hamowana
dzielą się
przez limfocyty
Ts. komórki plazmatyczne. Komórki plazmatyczne produkują
i produkują
przeciwciała.
Każde
przeciwciało
pasuje część
wyłącznie
do jednego
typu
Po zwalczeniu
infekcji
w organizmie
pozostaje
limfocytów
T i B nazywaantygenu.
Przeciwciała
wiążą
antygeny
i
naznaczają
je.
Dzięki
temu
są
one
nych komórkami pamięci oraz pewna ilość przeciwciał wytworzonych przeciwko
łatwym
celem
dla
komórek
np.
limfocytów
Tc
lub
białek
układu
określonemu antygenowi. Stanowią one pamięć immunologiczną. Dzięki pamiędopełniacza, które potrafią je niszczyć. Układ dopełniacza to zespół
ci immunologicznej
przy kolejnym kontakcie z tym antygenem reakcja obronna
około 30 enzymów osocza krwi, które wspomagają (dopełniają) czynności
(produkcja
przeciwciał) jest szybsza i silniejsza, a zakażenie często przebiega bez
przeciwciał w zwalczaniu infekcji. Układ dopełniacza jest aktywowany
objawówprzez
chorobowych
66). Taką
nazywamy
wtórną
połączenie(rys. antygenu
z reakcję
przeciwciałem
(klasa
IgG odpowiedzią
lub IgM).
immunologiczną.
Gdy w organizmie ubywa antygenu reakcja, immunologiczna jest
hamowana przez limfocyty Ts.
Pierwszy kontakt
z antygenem
Powtórny kontakt
z antygenem
Czas
Pierwotna odpowiedź
immunologiczna
Wtórna odpowiedź
immunologiczna
Rys.Schemat
66. Schemat
przedstawiający
stężenie
przeciwciał
krwi człowieka
wytwarzanych
Rys. 66.
przedstawiający
stężenie
przeciwciał
we krwiwe
człowieka
wytwarzanych
w trakcie
w trakcie rozwoju pierwotnej i wtórnej odpowiedzi immunologicznej
rozwoju pierwotnej i wtórnej odpowiedzi immunologicznej
ODPORNOŚĆ NABYTA BIERNA SZTUCZNA – powstaje w wyniku podania surowicy odpornościowej. Surowicą odpornościową nazywamy surowicę krwi, która
zawiera wysokie stężenie przeciwciał skierowanych przeciwko określonemu antygenowi.
ODPORNOŚĆ NABYTA CZYNNA SZTUCZNA – powstaje w wyniku szczepień
ochronnych. Szczepionką nazywamy preparat biologiczny, który zawiera osłabione lub zabite drobnoustroje, ich fragmenty lub toksyny. Podstawę działania szczepień ochronnych stanowi pamięć immunologiczna.
Po podaniu szczepionki organizm produkuje przeciwciała oraz komórki pamięci skierowane przeciwko wprowadzonym do niego antygenom.
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
119
4. WYBRANE DEFEKTY UKŁADU
ODPORNOŚCIOWEGO
Gdy układ immunologiczny człowieka przestaje pracować prawidłowo, nie
broni organizmu przed patogenami, a czasem obraca się przeciwko niemu.
Alergie to choroby spowodowane nadwrażliwością układu odpornościowego. Reakcja immunologiczna i produkcja przeciwciał rozpoczyna się w wyniku
kontaktu organizmu z nieszkodliwym dla niego czynnikiem, który nazywany jest
alergenem. Reakcja alergiczna może mieć formę łagodną taką jak wysypka skórna lub katar, ale może być też groźna dla życia jak astma oskrzelowa lub wstrząs
anafilaktyczny.
AIDS (zespół nabytego niedoboru odporności) – jest to przewlekła, śmiertelna i jak dotąd nieuleczalna choroba wywołana przez wirus HIV (retrowirus).
Wirus HIV atakuje makrofagi oraz limfocyty T pomocnicze (Th). Liczba tych komórek w organizmie spada, ponieważ:
• wirusy mnożą się we wnętrzu limfocytów Th i powodują ich zniszczenie;
• limfocyty T cytotoksyczne (Tc) zabijają zakażone wirusem komórki – układ
immunologiczny niszczy sam siebie.
CZY WIESZ, ŻE…
Układ immunologiczny odróżnia własne komórki organizmu od komórek obcych dzięki istnieniu autoantygenów (antygenów własnych organizmu). Nazywamy je antygenami zgodności tkankowej (ang. major histocompatibility
complex – MHC). Porównując antygeny zgodności tkankowej komórek, układ
odpornościowy rozpoznaje komórki pochodzące z innego organizmu i rozpoczyna skierowaną przeciw nim reakcję obronną.
Początkowo, kiedy liczba limfocytów Th utrzymuje się na poziomie, który pozwala układowi immunologicznemu na spełnianie swojej funkcji, nie występują
żadne objawy choroby. Po przekroczeniu krytycznego minimum limfocytów Th
następuje rozwój objawów AIDS. Chory jest osłabiony i łatwo zapada na różne
Część 2  PODSTAWY ANATOMII…  Procesy odpornościowe…  Joanna Kaźmierczak
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
Choroby autoimmunizacyjne – w chorobach tych układ immunologiczny rozpoznaje „swoje” komórki, jako „obce” i niszczy je (autoimmunoagresja). Przykładami tego typu chorób są reumatoidalne zapalenie stawów – organizm niszczy
chrząstki stawowe na powierzchniach stawowych kości i stwardnienie rozsiane
– organizm niszczy osłonki mielinowe na komórkach nerwowych.
6
120
6
choroby. Niegroźne patogeny wywołują u chorego infekcje o ciężkim przebiegu.
U chorych rozwijają się rzadko spotykane nowotwory np. mięsak Kaposiego (fioletowe plamy zmienionych komórek na skórze). Chory umiera na skutek ciężkiej
infekcji lub z powodu wyniszczenia organizmu.
Do zakażenia wirusem HIV dochodzi tylko za pośrednictwem krwi lub przez
kontakt seksualny. Możliwe jest przeniesienie wirusa od zakażonej matki do płodu (wirusy przechodzą przez łożysko) lub do noworodka (z krwią matki w czasie
porodu).
 PROCESY ODPORNOŚCIOWE ORGANIZMU
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
XIV. ROZWÓJ ZARODKA LUDZKIEGO
14
1. ZAPŁODNIENIE
I ETAPY ROZWOJU ZARODKA
Zapłodnienie przebiega w dwóch etapach. Są to:
1) plazmogamia – wniknięcie plemnika do oocytu II rzędu;
2) kariogamia – połączenie się jąder obu gamet, plemnika i komórki jajowej.
Po zapłodnieniu komórka jajowa otacza się błoną uniemożliwiającą wniknięcie do niej następnych plemników.
Pierwsze stadium procesu rozwoju zarodka polega na wielokrotnych podziałach mitotycznych zapłodnionej komórki jajowej – zygoty. Powstają w ten sposób
blastomery – komórki zarodka. Proces ten nazywa się bruzdkowaniem. W rezultacie bruzdkowania powstaje najpierw morula, która jest nieznacznie większa
od komórki jajowej i składa się z bardzo wielu małych niezróżnicowanych blastomerów. Ich kształt przypomina owoc maliny.
Następne stadium rozwoju zarodka nazywa się blastulą. U człowieka blastulę nazywamy blastocystą. Blastocysta powstaje w wyniku dalszych podziałów
mitotycznych blastomerów moruli. Wszystkie blastomery tworzą jedną warstwę.
Zewnętrzna część blastocysty nazywa się trofoblastem. Trofoblast bierze udział
w tworzeniu kosmówki. Kosmówka staje się później częścią łożyska. Powstaje
pęcherzyk wypełniony płynem. Wewnętrzną część blastocysty nazywa się jamą
blastocysty – blastocelem.
Wewnątrz blastocysty znajduje się węzeł zarodkowy – embrioblast. Z embrioblastu powstaje ciało zarodka i błony płodowe (oprócz kosmówki).
 ROZWÓJ ZARODKA LUDZKIEGO
Podczas kopulacji odbywa się zaplemnienie, to znaczy wprowadzenie do pochwy kobiety spermy – nasienia. Następnie plemniki wędrują przez pochwę, macicę i jajowód, w którym najczęściej dochodzi do zapłodnienia, czyli połączenia
się plemnika i komórki jajowej. Komórka jajowa jest wtedy oocytem II rzędu
w stadium metafazy drugiego podziału mejotycznego.
220
14
Dalszy etap rozwoju zarodka nazywa się gastrulacją. Odbywa się ona po implantacji zarodka w ścianie macicy. Gastrulacja polega na przekształceniu się
embrioblastu. Wewnątrz embrioblastu powstaje jama owodni. Komórki leżące
w dolnej części ściany jamy owodni tworzą tarczkę zarodkową. W rezultacie gastrulacji powstaje gastrula, której ściana ma najpierw dwie warstwy komórek.
Tworzą one dwa pierwsze listki zarodkowe: ektodermę, zewnętrzną część ściany
gastruli oraz endodermę, wewnętrzną część ściany gastruli. W tym czasie ostatecznie kształtują się błony płodowe – owodnia, kosmówka, omocznia i pęcherzyk żółtkowy. U większości zwierząt i u człowieka z endodermy powstaje trzeci
listek zarodkowy, czyli mezoderma. Zarodek zaczyna się wydłużać – staje się dwubocznie symetryczny. Dalszy rozwój zarodka prowadzi do różnicowania się tkanek
– histogenezy i tworzenia narządów – organogenezy. Wszystkie narządy powstają
z trzech listków zarodkowych: ektodermy, endodermy i mezodermy (rys. 101).
 ROZWÓJ ZARODKA LUDZKIEGO
Rys. 101. Stadia rozwoju zarodkowego
2. CECHY PŁCIOWE CZŁOWIEKA
1. Pierwszorzędowe cechy płciowe (pierwotne) u człowieka są określone
przez rodzaj istniejących narządów płciowych, czyli gonad. U mężczyzny są to jądra, u kobiety są jajniki.
2. Drugorzędowe cechy płciowe są określone przez rodzaj pozostałych narządów płciowych wewnętrznych i zewnętrznych. Mężczyzna ma nasieniowody,
cewkę moczową oraz prącie, a kobieta ma jajowody, macicę i pochwę.
3. Trzeciorzędowe cechy płciowe (nazywane wtórnymi) są określone przez
różnice w budowie ciała (wzrost, umięśnienie, sylwetka, budowa miednicy), cechy psychiczne oraz rodzaj i wielkość owłosienia, zarost na twarzy mężczyzny. Wynikają one z działania hormonów płciowych, androgenów u mężczyzn (głównie
testosteronu) i estrogenów u kobiet.
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
221
3. POWSTAWANIE TKANEK I NARZĄDÓW
Z LISTKÓW ZARODKOWYCH
Tabela 13. ilustruje powstawanie poszczególnych tkanek i narządów z różnych listków zarodkowych.
Tabela13. Powstawanie tkanek i narządów z listków zarodkowych
Nazwa listka
zarodkowego
14
Nazwy narządów lub ich części
cały układ nerwowy, naskórek i jego wytwory, przysadka mózgowa,
nabłonki jamy ustnej, nabłonek odbytnicy, rdzeń nadnerczy, szyszynka
Mezoderma
tkanka łączna, układ ruchu: tkanka mięśniowa, układ szkieletowy, układ
krwionośny, układ limfatyczny, błony surowicze, nerki, gonady, kora
nadnerczy, skóra właściwa
Endoderma
nabłonki przewodu pokarmowego (z wyjątkiem jamy ustnej i odbytu),
gruczoły trawienne: trzustka, wątroba, ślinianki, nabłonki układu oddechowego, płuca, tarczyca, przytarczyce, grasica
Część 2  PODSTAWY ANATOMII…  Rozwój zarodka ludzkiego  Stanisław Hrabiec
 ROZWÓJ ZARODKA LUDZKIEGO
Ektoderma
LITERATURA
DO ROZDZIAŁÓW: I, IV, VI, VII, X, XI, XII, XV, XVI
Abrahams P., Atlas anatomii. Ciało człowieka: budowa o funkcjonowanie, Świat Książki, Warszawa 2004.
Berg J. M. i in., Biochemia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.
Brook C.H., Marchall N., Podstawy endokrynologii, Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 2000.
Cichocki T., Litwin J.A., Mirecka J., Kompendium histologii, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002.
Epstein R.J., Biologia molekularna człowieka, Wydawnictwo Czelej, Lublin 2005.
Feneis H., Ilustrowana anatomia człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W., Stokłosa T. (red.), Immunologia, Wydawnictwo Naukowe PWN,
Warszawa 2009.
Hoser P., Anatomia i fizjologia człowieka, WSiP, Warszawa 1995.
Janicki K. (red.), Domowy poradnik medyczny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008.
Krechowiecki A., Czerwiński F., Zarys anatomii człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa
2004.
Lydyard P.M., Whelan A., Fanger M.W., Immunologia. Krótkie wykłady, Wydawnictwo Naukowe
PWN, Warszawa 2005.
McMillan B., Wielki atlas anatomii człowieka, BUCHMANN, Warszawa 2009.
Mindell E., Biblia witamin, Muza S.A., Warszawa 1996.
Murray R.K., Granner D.K., Rodwell V.W., Biochemia Harpera ilustrowana, Wydawnictwo Lekarskie
PZWL, Warszawa 2010.
Sawicki W., Histologia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2009.
Schlegel H.G., Mikrobiologia ogólna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.
Sokołowska-Pituchowa J., Anatomia człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.
Solomon E.P., Berg L.R., Martin D.W., Vilee C.A., Biologia, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2011.
Traczyk W.Z., Trzebski A. (red.), Fizjologia człowieka z elementami fizjologii stosowanej i klinicznej,
Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2004.
Wormer E.J., Czy jesteś zdrowy. Poradnik, Wydawnictwo KDC, Warszawa 2003.
Zaremba M.L., Borowski J., Mikrobiologia lekarska, Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2013.
Ziemlański Ś. (red.), Normy żywienia człowieka. Fizjologiczne podstawy, Wydawnictwo Lekarskie
PZWL, Warszawa 2001.
DO ROZDZIAŁÓW: II, III, V, VIII, IX, XIII, XIV, XVII, XVIII
Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka – Tom IV: Układ nerwowy ośrodkowy, Warszawa,
PZWL, 2000.
Campbell N.A., Biology, The Benjamin/Cumings Publishing Company, Inc., Menlo Park, California
1987.
254
Ganong W.F., Fizjologia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
Grzegorek J., Jastrzębska E., Pyłka-Gutowska E., Zoologia, Prószyński i S-ka, Warszawa 1988.
Kadłubowski R., Kurnatowska A. (red.), Zarys parazytologii lekarskiej: podręcznik dla studentów,
Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 1999.
Kiss F., Szentagothai J., Atlas anatomii człowieka, t. I, II i III, PZWL, Warszawa 1975.
Krechowiecki A., Czerwiński F., Zarys anatomii człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Szczecin
2004.
Lewiński W., Anatomia i fizjologia człowieka, Wydawnictwo OPERON, Rumia 2001.
Sokołowska-Pituchowa J. (red), Krechowiecki A., Kubik W., Łasiński W., Narkiewicz O., Sylwanowicz W., Szostakiewicz-Sawicka H., Anatomia człowieka, PZWL, Warszawa 1988.
Solomon E., Berg L., Martin D., Villee C.A., Biologia, MULTICO Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1988.
Stelmasiak M., Osemlak J., Atlas anatomii człowieka, PZWL, Warszawa 1981.
Sylwanowicz W., Michajlik A., Ramotowski W., Anatomia i fizjologia człowieka, PZWL, Warszawa
1980.
Traczyk W.Z., Fizjologia człowieka w zarysie, PZWL, Warszawa 2000.
 LITERATURA
WYBÓR TEKSTÓW DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO W ZAKRESIE BIOLOGII  Podręcznik dla Cudzoziemców
Download

Kazmierczak, Hrabec_Wybór tekstów_Mat. promoc