Centrum Doradztw Rolniczego w Brwinowie
Oddział w Radomiu
Integrowana ochrona roślin
w gospodarstwie
Poradnik praktyczny
- zasady ogólne
Radom 2012
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu
26-600 Radom, ul. Chorzowska 16/18
www.cdr.gov.pl
e-mail: [email protected]
Autor:
Andrzej Dominik, Jan Schönthaler
Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu
Recenzja:
dr Beata Studzińska
Projekt okładki:
Danuta Guellard – CDR Radom
@ Copyright by Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie
Oddział w Radomiu 2012
ISBN 978-83-63411-07-7
Druk: Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Radomiu
ul. Chorzowska 16/18, tel. 48 365 69 00
Nakład: 500 egz.
2
Spis treści
I.
Wstęp ..................................................................................... 5
II.
Integrowana ochrona czy integrowana produkcja roślin?........ 6
III.
Profilaktyczne działania ochronne ......................................... 9
a. Nawożenie w integrowanej ochronie roślin .................... 10
b. Nawadnianie, jako element stabilizacji plonów .............. 18
c. Znaczenie płodozmianu dla zdrowia roślin ..................... 28
IV.
Niechemiczne metody ochrony ............................................ 31
a. Zapobieganie szkodom powodowanym
przez choroby i szkodniki ............................................... 31
b. Metody ograniczania chwastów ...................................... 40
V.
Zapewnienie biologicznej równowagi na plantacji .............. 50
VI.
Systemy wspomagania podejmowania decyzji
w ochronie roślin ................................................................. 56
VII. Opryskiwacze – zasady użytkowania .................................. 62
VIII. Dokumentacja integrowanej ochrony roślin ........................ 67
3
4
I. Wstęp
Czasy, w jakich żyjemy, stawiają nowe zadania przed rolnictwem.
Oprócz zapewnienia dostatecznej ilości żywności społeczeństwo oczekuje,
aby ta żywność była zdrowa, bezpieczna, a jej produkcja – prowadzona
z poszanowaniem środowiska. Na całym świecie, a w szczególności
w krajach wysoko rozwiniętych, szybki rozwój rolnictwa opiera się na
nowoczesnych zdobyczach nauki i techniki. Wykorzystuje się osiągnięcia
chemii, mechanizacji, genetyki i inżynierii genetycznej. Wysokie plony
są osiągane poprzez niespotykaną wcześniej intensyfikację produkcji.
Stosowanie wielkich ilości przemysłowych środków produkcji powoduje
groźne w skutkach zanieczyszczenie środowiska. Zwłaszcza wprowadzenie do powszechnego użycia chemicznych środków ochrony roślin
stworzyło wrażenie łatwej ochrony plonów i równie łatwego zwalczania
organizmów szkodliwych dla roślin. Nadmierne, nie zawsze uzasadnione,
stosowanie środków ochrony roślin niesie jednak za sobą liczne niebezpieczeństwa dla środowiska naturalnego – m.in. wzrasta prawdopodobieństwo obecności w płodach rolnych pozostałości środków ochrony
roślin w ilościach zagrażających zdrowiu konsumentów. Ten stan rzeczy
skłania do poszukiwań nowych technologii i sposobów produkcji, które
pozwolą osiągnąć wysokie, ekonomicznie opłacalne, a jednocześnie
bezpieczne plony, wyprodukowane przy zachowaniu pełnej ochrony
środowiska naturalnego. Systemem spełniającym te wymagania jest
integrowana ochrona roślin (IOR), jako obowiązująca metoda, która daje
gwarancję bezpiecznego produktu żywieniowego i zapewnia ochronę
środowiska naturalnego. Podstawą, na której opiera się IOR, jest zrównoważone stosowanie pestycydów, preferujące w pierwszym rzędzie
niechemiczne metody ochrony roślin, m.in.: poprawny płodozmian
i agrotechnikę, racjonalne nawożenie, oparte na rzeczywistym zapotrzebowaniu roślin.
Jednym z priorytetów w polityce Unii Europejskiej jest dbałość
o ochronę środowiska, zdrowie i życie ludzi. Jej przejawem jest dyrektywa
Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/128/WE z dnia 21 października
2009 r. oraz rozporządzenie (WE) nr 1107/2009, które nakłada na
rolników wszystkich krajów członkowskich obowiązek wprowadzenia
w życie zasad integrowanej ochrony roślin. Przepisy te ustanawiają
ramy wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania
5
pestycydów. Coraz większe wymagania konsumentów sprawiają,
że trafiające na rynek produkty rolne muszą spełniać określone kryteria.
Duża konkurencja na rynku Unii Europejskiej natomiast wymusza
wysoką jakość – żywność produkowana w naszym kraju również musi
odpowiadać rygorystycznym normom bezpieczeństwa, obowiązującym
na całym obszarze wspólnoty.
II. Integrowana ochrona czy integrowana
produkcja roślin?
Systemy integrowanej ochrony roślin oraz integrowanej produkcji są
znane stosunkowo niewielkiej grupie producentów rolnych i znikomej
liczbie konsumentów. Oba sposoby produkcji za podstawę przyjmują
stosowanie zrównoważonego postępu technicznego i biologicznego
w uprawie, ochronie roślin i nawożeniu. Ich celem jest wyprodukowanie
żywności zdrowej i o wysokich parametrach jakościowych w myśl
zasady, że priorytetem jest zdrowie ludzi i ochrona środowiska. Dyrektywa 2009/128/WE w sprawie zrównoważonego stosowania pestycydów
zobowiązuje rządy do prowadzenia szerokiej, społecznej kampanii
informacyjnej na temat wszelkich zagadnień związanych z pestycydami,
a szczególnie nowych trendów w ich stosowaniu. Spróbujemy pokrótce
przedstawić oba systemy produkcji rolnej.
Ogólne zasady integrowanej ochrony roślin
Integrowana ochrona polega na celowym wykorzystywaniu wszelkich
sposobów wpływania na zdrowie roślin i ich odporność na choroby,
szkodniki i chwasty. Ważnym założeniem jest to, że chemiczne środki
ochrony roślin stosuje się w ostateczności, a ich stosowanie ogranicza się
do niezbędnego minimum w celu niedopuszczenia do strat ekonomicznych. Zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady
2009/128/WE z dnia 21 października 2009 r., ustanawiającą ramy
wspólnotowego działania na rzecz zrównoważonego stosowania
pestycydów, od 1 stycznia 2014 r. państwa członkowskie mają obowiązek
wdrożenia zasad integrowanej ochrony roślin. Obowiązki wynikające
ze stosowania tych zasad będą elementami systemu wzajemnej zgodności
– „cross compliance”. Od spełnienia tych wymagań będzie zależało
uzyskanie przez rolników płatności bezpośrednich. Dodatkowo dzięki
6
poprawnej agrotechnice, prawidłowemu nawożeniu i ograniczeniu
chemicznej ochrony roślin oraz przy zachowaniu wysokiej jakości
plonów produkcja może przynieść lepsze efekty ekonomiczne. System
integrowanej ochrony roślin jest obowiązkowy.
Ogólne zasady integrowanej ochrony roślin są określone w załączniku
III do dyrektywy 2009/128/WE. Zgodnie z nimi w pierwszej kolejności
preferowane są metody zapobiegania wystąpieniu chorób, szkodników
i chwastów. Wdrożenie integrowanej ochrony roślin wymaga z jednej
strony upowszechnienia zasad tego systemu wśród konsumentów
i producentów, a z drugiej – wielu działań ułatwiających rolnikom
wprowadzenie go w życie. Jednym z podstawowych narzędzi będzie
opracowanie ok. 100 metodyk integrowanej ochrony roślin. Będą one
zbiorem zaleceń obejmującym metody ochrony poszczególnych
gatunków roślin uprawnych. W porównaniu z uprawami prowadzonymi
tradycyjnymi metodami w metodykach będą preferowane wszystkie
niechemiczne metody, ograniczające zagrożenie ze strony agrofagów.
Podstawą zaleceń będą, więc metoda biologiczna, agrotechniczna czy
stosowanie właściwego płodozmianu wraz z prawidłowym nawożeniem.
W ramach integrowanych zabiegów szczególną uwagę zwraca się na
prawidłowe wykorzystanie zasobów środowiska i zachowanie równowagi
biologicznej poprzez ochronę i sprzyjanie rozwojowi naturalnych
wrogów, a także wprowadzanie do uprawy odmian i gatunków roślin
odpornych lub tolerancyjnych, zalecanych na danym terenie.
Jeżeli pomimo zastosowania niechemicznych metod zwalczania chorób
i szkodników upraw agrofagi będą występować w nasileniu przekraczającym ekonomiczne progi szkodliwości, w metodykach integrowanej
ochrony roślin będą zawarte wskazówki dotyczące doboru i stosowania
środków ochrony roślin w taki sposób, aby minimalizować ryzyko
powstawania zagrożeń dla zdrowia ludzi i środowiska naturalnego.
Zgodnie z obowiązującą obecnie w Unii Europejskiej dyrektywą
2009/128/WE będą preferowane pestycydy sklasyfikowane, jako
bezpieczne dla środowiska wodnego. Jednocześnie będą wykorzystywane
bezpieczne dla środowiska techniki aplikacji – np. urządzenia antyznoszeniowe.
Metodyki – jako zbiór wskazówek i informacji – będą stanowiły pomoc
w zakresie doradztwa oraz prawidłowego i zgodnego z prawem prowadzenia plantacji. Podstawę opracowania wytycznych dla 25 gatunków
7
roślin uprawnych będą stanowić metodyki wykorzystywane obecnie
w systemie Integrowanej Produkcji. Dla wygody rolników będą one
sukcesywnie umieszczane na stronie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju
Wsi pod adresem:
http://www.minrol.gov.pl/pol/Informacje-branzowe/Produkcjaroslinna/Ochrona-roslin/Integrowana-ochrona-roslin/Metodykiintegrowanej-ochrony-roslin.
Ogólne zasady Integrowanej Produkcji roślin (IP)
Integrowana produkcja jest dobrowolnym systemem gospodarowania,
którego celem jest wytworzenie wysokiej jakości, bezpiecznych dla
zdrowia ludzi produktów spożywczych. Podstawą IP jest zachowanie
wymogów integrowanej ochrony roślin, przy czym IP stawia większe
wymagania – obejmuje na przykład higienę pracowników zatrudnionych
przy zbiorze, przy magazynowaniu, określa pestycydy dopuszczone do
stosowania w tym systemie. Integrowana produkcja kontrolowana
urzędowo odbywa się zgodnie z zaleceniami określonymi w metodykach
uprawy poszczególnych roślin. Metodyki IP są zatwierdzane przez
Głównego Inspektora Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Każda metodyka
zawiera praktyczne informacje na temat sadzenia, pielęgnacji i zbioru
danej uprawy. Obecnie jest opracowanych 25 metodyk dla najważniejszych gatunków. Najwięcej, bo 11, jest metodyk produkcji warzyw,
o jedną mniej, czyli 10, jest metodyk produkcji owoców. Najmniej,
bo tylko 4, są metodyki upraw rolniczych. Zatwierdzone metodyki IP
są dostępne na stronie internetowej Głównego Inspektoratu pod adresem:
http://piorin.gov.pl/index.php?pid=1477. W opracowaniu są następne
metodyki produkcji.
Właściwa i prawidłowa ochrona chemiczna, prowadzona w ramach
integrowanej produkcji, jest możliwa tylko wtedy, gdy mamy dużą
wiedzę na temat biologii szkodników, jak i właściwości środków ochrony roślin. Producenci IP są objęci obowiązkowymi szkoleniami, a cały
proces produkcji, aż do zbiorów, podlega szczegółowym kontrolom
PIORiN. Wykazy środków ochrony roślin, dopuszczonych do stosowania w integrowanej produkcji, są publikowane w Zaleceniach Ochrony
Roślin, wydawanych przez Instytut Ochrony Roślin – Państwowy
Instytut Badawczy w Poznaniu i w ww. zaleceniach są oznaczone
literami IP. Wykazy środków do integrowanej produkcji znajdują się
8
również w corocznie aktualizowanych programach ochrony roślin,
opracowywanych lub autoryzowanych przez Instytut Ogrodnictwa
w Skierniewicach. Wyprodukowana żywność jest sprawdzana pod
względem występowania pozostałości środków ochrony roślin i innych
substancji niebezpiecznych dla zdrowia. Ponieważ ten system produkcji
został uznany za krajowy system jakości żywności, można z tego tytułu
otrzymać wsparcie finansowe. Rolnik posiadający certyfikat IP
i korzystający z działania „Uczestnictwo rolników w systemach jakości
żywności” może przez okres 5 lat ubiegać się o zwrot kosztów (maksymalnie do wysokości 2750 zł rocznie) poniesionych na uzyskanie
certyfikatu IP i związanych z nim zaświadczeń o nieprzekroczeniu
w roślinach i produktach roślinnych dopuszczalnych poziomów pozostałości środków ochrony roślin, metali ciężkich, azotanów i innych
pierwiastków oraz substancji szkodliwych. Otrzymuje również zwrot
kosztów obowiązkowych kontroli i związanych z tym kosztów pobierania próbek gleby i liści, wykonywania analiz na zawartość składników
pokarmowych oraz ustalania potrzeb nawozowych roślin. Ponadto
producenci mogą ubiegać się o refundację składek poniesionych na rzecz
grupy producentów oraz kosztów zakupu publikacji poświęconych
prowadzeniu upraw zgodnie z zasadami integrowanej produkcji, także
kosztu zakupu pułapek feromonowych i lepowych (w wysokości nie
większej niż 750 zł). Dodatkowym wsparciem dla grup producentów jest
możliwość otrzymania refundacji 70% kosztów kwalifikowanych,
faktycznie poniesionych na działania promocyjne swoich produktów,
wytworzonych w ramach systemu jakości żywności.
III. Profilaktyczne działania ochronne
Szeroka gama środków ochrony roślin na rynku i łatwy do nich dostęp
skłaniają rolnika do częstego ich stosowania. Występowanie na plantacjach chorób i szkodników nie jest kojarzone z niewłaściwą gospodarką
nawozową ani stopniem zaspokojenia potrzeb pokarmowych roślin
uprawnych. Zmienna opłacalność i często niski dochód otrzymywany
z produkcji poszczególnych gatunków roślin nierzadko skłania rolników
do wprowadzania oszczędności. Najczęściej polegają one na ograniczeniu
nawożenia potasem, fosforem i skoncentrowaniu się na nawożeniu
azotowym oraz na chemicznej ochronie, podczas gdy nawożenie
9
aż w 40-50% decyduje o wysokości plonu i zapewnia roślinie harmonijny wzrost, co poprawia zdrowotność roślin i ich odporność na ataki
agrofagów. Jak wynika z poniższej tabeli, ochrona roślin jedynie w 10-15%
decyduje o wysokości plonu, stąd nasuwa się wniosek, że prawidłowe
nawożenie, dobór odmian, zmianowanie i uprawa roli stanowią działania
zabezpieczające przed wystąpieniem agrofagów (chwastów, chorób
i szkodników).
Udział (%) czynników agrotechnicznych w kształtowaniu plonów
roślin polowych – dane szacunkowe dla przeciętnych warunków
klimatyczno-glebowych w Polsce
Czynnik
Wpływ czynnika na kształtowanie plonu
(%)
Nawożenie
40-50
Odmiana
15-20
Zmianowanie
12-15
Ochrona roślin
10-15
Siew (sadzenie)
10-15
Zbiór i przechowywanie
10-12
Uprawa roli
8-12
a. Nawożenie w integrowanej ochronie roślin
Celem nawożenia – ważnego elementu strategii zrównoważonego
stosowania pestycydów – jest zapewnienie stałej żyzności gleby poprzez
stworzenie mikroorganizmom glebowym dogodnych warunków do życia.
Gleba odpowiednio przewietrzana, o właściwym odczynie, z odpowiednią
ilością substancji organicznej stwarza dogodne warunki do życia zdrowych roślin, odpornych zarówno na zmienne warunki klimatyczne, jak
i choroby, a także szkodniki. Zrównoważone, harmonijne nawożenie ma
10
także bardzo duży wpływ na smak i jakość produkowanych ziemiopłodów. Dostosowanie nawożenia do odpowiedniego gatunku rośliny,
a czasami nawet odmiany ma duży wpływ na wzrost, zdrowotność,
a przez to jakość i wysokość plonu. Szczególnie istotne jest właściwe
przygotowanie gleby pod nasadzenia plantacji wieloletnich, takich jak
rośliny sadownicze. W trakcie wzrostu roślin sadowniczych na plantacjach nie zawsze łatwo i skutecznie można uzupełnić pojawiające się
niedobory makro- i mikroskładników. Ich niedobory powodują zatrzymanie wzrostu rośliny uprawnej, spadek plonu, a także wystąpienie
chorób fizjologicznych,. Konsekwencją zachwiania równowagi u roślin
są pojawiające się choroby i szkodniki. Na przygotowanie gleby pod
uprawy trwałe – plantacje sadownicze lub inne – dobrze jest przeznaczyć
średnio 2 sezony. Ten czas wykorzystujemy na: regulację pH, poprawę
struktury gleby, podniesienie poziomu próchnicy w glebie; ograniczenie
zachwaszczenia – szczególnie chwastów trwałych, eliminację zagrożeń
z tytułu występowania chorób i szkodników glebowych.
W celu ustalenia priorytetów w przygotowaniu gleby musimy ustalić jej
stan. Powinniśmy zacząć, zatem od badania gleby. Pierwszym badaniem
możliwości danego pola jest wykonanie odkrywek glebowych. Jest to
szczególnie niezbędne, gdy mamy do czynienia z roślinami głęboko
korzeniącymi się, jak drzewa owocowe czy krzewy. Odkrywki powinny
mieć głębokość 1,5 do 2 m, jedną ścianę pionową, usytuowaną tak, aby
w momencie wykonywania badań była dobrze oświetlona przez słońce.
Odkrywki najlepiej jest kopać w maju, po obniżeniu poziomu wód
gruntowych i przed nadejściem letniej suszy. Na podstawie obserwacji
wykonanej przez nas odkrywki można ustalić wysokość poziomu wód
gruntowych oraz wyciągnąć następujące wnioski:
− pojawiające się w profilu glebowym warstwy w kolorze zgniłozielonym, popielatym lub niebieskawym wytwarzają się w miejscach
długiego zalegania wody,
− kolor jasnoceglasty świadczy o krótkotrwałym utrzymywaniu się
wody,
− występowanie licznych dużych brył w warstwie ornej i podornej
dowodzi złej struktury gleby.
Wysoki poziom wód gruntowych może wpływać negatywnie na rozwój
drzew i krzewów, ponieważ uniemożliwia wykształcenie odpowiednio
11
głębokiego systemu korzeniowego. Dopuszczalny poziom wody gruntowej od powierzchni gruntu wynosi przykładowo dla krzewów ok 0,7 m,
dla śliw 1 m, dla jabłoni na podkładkach silnie rosnących ok. 1,5 m,
dla grusz i czereśni 2 m, dla orzecha włoskiego 2,5 m.
Sprawna, żyzna gleba wyróżnia się kilkucentymetrową ciemną próchniczną warstwą od góry oraz gruzełkowatą strukturą, którą z łatwością
przerastają korzenie roślin. Jednolity jasny kolor potwierdza jej dobre
napowietrzenie.
Wykonanie odkrywek glebowych i poznanie właściwości naszej gleby
jest również ważne dla innych gatunków roślin uprawnych. Niewłaściwe
warunki powietrzno-wodne, zła struktura wpływają negatywnie na
wzrost systemu korzeniowego wielu gatunków, szczególnie o głębszym
systemie korzeniowym, co powoduje gorsze pobieranie składników
pokarmowych, a w konsekwencji słabsze odżywienie roślin.
Drugim bardzo ważnym badaniem jest pobranie próbek glebowych do
laboratoryjnej oceny zasobności gleb. Nawożenie wykonujemy zawsze
na podstawie analiz glebowych. Powinniśmy je przeprowadzać nie
rzadziej niż raz na 4 lata. Badanie to jest szczególnie ważne przed
założeniem plantacji wieloletnich. Próbki powinny jak najlepiej reprezentować pole, a więc optymalnym rozwiązaniem jest pobieranie gleby
laską glebową, idąc po przekątnej pola. Dzięki temu dysponujemy
próbkami ziemi z kilkudziesięciu miejsc, które starannie mieszamy, aby
uzyskać średnią próbkę ziemi ok. 0,5 kg, reprezentatywną dla pola.
Jedna próbka może reprezentować pole o powierzchni kilku ha lub
większe pod warunkiem, że nie występuje duża zmienność glebowa,
a pole ma jedną historię (te same uprawy, analogiczne nawożenie).
W przypadku głęboko korzeniących się roślin sadowniczych jedna
próbka powinna być pobrana z warstwy ornej do 20-30 cm, a druga
–z głębszej, tj. z 20-70 cm. Nie należy łączyć ze sobą obu próbek.
W istniejących uprawach roślin sadowniczych najważniejsze do pobierania próbek są rzędy roślin, choć zaleca się też osobne pobranie
z międzyrzędzi. Nie należy pobierać próbek z miejsc przy drodze,
na początku i na końcu rzędów.
W przypadku upraw na stokach powinny być pobierane osobne próbki
z górnej, środkowej i dolnej części zbocza.
12
Jeżeli w wyniku analizy stwierdzimy występowanie gleby kwaśnej,
konieczne jest wapnowanie. Wapń wpływa na tworzenie się struktury
gruzełkowatej gleby, dzięki czemu ulegają poprawie stosunki powietrznowodne, zmniejsza się kwasowość gleby, zwiększa przyswajalność
molibdenu i fosforu, a obniża żelaza, boru, manganu i glinu. Duża zawartość
wapnia w glebie stwarza najlepsze środowisko dla większości bakterii.
W przypadku roślin sadowniczych optimum pH dla jabłoni, porzeczek
agrestu, grusz wynosi 6,2 do 6,7; dla truskawek i malin 5,8-6,2,
dla pestkowych 6,5-7,00. Ilość nawozu wapniowego jest uzależniona
od aktualnych wyników analizy gleby. Przeciętnie na glebach lżejszych
jednorazowo stosuje się od 1 do 3 t wapna węglanowego na 1 ha, a na
ciężkich – od 2-5 t. W tym samym czasie uzupełniamy fosfor i potas.
Pamiętajmy, że wapnia nie należy mieszać z innymi nawozami.
Również w przypadku roślin rolniczych dostępność składników dla
roślin jest ściśle związana z odczynem gleby i gatunkiem rośliny
uprawnej. Dobrym przykładem są zboża, których produkcja w Polsce
stanowi 74% zasiewów. Poszczególne gatunki są w różnym stopniu
odporne na zakwaszenie gleby i różny jest poziom wrażliwości na nie.
Podział roślin zbożowych w zależności od wrażliwości
na optymalny zakres wartości pH KCL gleby
Stopień wrażliwości na
kwaśny odczyn gleby
Gatunek roślin
Optymalne
wartości pH KCL
Bardzo tolerancyjne
Żyto
5,1-5,5
Tolerancyjne
Owies, mieszanki
zbożowe
5,6-6,0
Wrażliwe
Pszenica,
pszenżyto
6,1-6,5
Bardzo wrażliwe
Jęczmień
6,6-7,0
Dla większości roślin warzywnych optymalny odczyn gleby mieści się
w zakresie pH 6,0-7,5. Tylko niektóre gatunki warzyw są tolerancyjne
w stosunku do lekko kwaśnego odczynu gleby (pH 5,5 – 6,0).
13
System integrowanej ochrony zakłada w pierwszym rzędzie regulację
pH, a dopiero potem uzupełnienie makro- i mikroelementów niezbędnych do harmonijnego wzrostu danego gatunku uprawy. Dużej precyzji
wymaga nawożenie azotowe. Musimy pamiętać, że azot nie związany
przez rośliny zazwyczaj jest tracony, ponieważ albo jest wypłukiwany
do wód gruntowych, albo ulatnia się w powietrze, zanieczyszczając
środowisko. Dlatego zarówno dawka, jak i termin jego zastosowania
wymaga dużej rozwagi. Dawka azotu powinna być ustalana z uwzględnieniem wymagań uprawianej odmiany, przewidywanego plonu,
warunków pogodowych. Na przykład owocujące plantacje truskawek
powinno się nawozić azotem po zbiorach w dawce zależnej, od jakości
gleby: 30-50 kg/ha. Nawożenie azotowe zastosowane w innym terminie
i w wyższej dawce może poskutkować nasileniem gnicia owoców czy
nawet wymarzaniem roślin.
Zachowaniu azotu i ochronie gleb służy wysiewanie poplonów i utrzymywanie gleby osłoniętej okrywą roślinną na zimę, a także dzielenie
wysiewanej dawki azotu. W przypadku zbóż optymalny poziom nawożenia tym składnikiem w ciągu całego okresu wegetacyjnego jest bardzo
ważny nie tylko ze względu na wysokość plonu, lecz także na poziom
i jakość istotnego składnika białka, czyli glutenu decydującego, o jakości
surowca i przydatności ziarna do spożycia.
Nadmiar azotu w glebie może być przyczyną kumulowania azotanów
przez niektóre gatunki warzyw – np. marchew, cukinię, buraka ćwikłowego, sałatę, szpinak. Nadmiar azotanów w spożywanych roślinach jest
natomiast szkodliwy dla ludzi. W ramach prawidłowej gospodarki
i ograniczenia zagrożenia tym składnikiem należy realizować prawidłowe
zmianowanie roślin wraz ze stosowaniem międzyplonów oraz przyorywaniem słomy zbóż, rzepaku i kukurydzy. Na obszarach podatnych
na erozję w okresach zagrożenia należy zaniechać stosowania azotu,
aby ograniczyć ryzyko spływu powierzchniowego. W trakcie wegetacji
mineralne nawozy azotowe należy stosować w okresach bezpośrednio
poprzedzających zapotrzebowanie roślin. Intensywne nawożenie azotem
przedłuża ponadto rozwój roślin i silny przyrost zielonej masy. Tkanki
tych roślin są soczyste – na takich roślinach chętnie żerują mszyce i inne
szkodniki o kłująco-ssącym, a także gryzącym aparacie gębowym, jak
również następuje silniejszy rozwój grzybów chorobotwórczych.
W przypadku rzepaku stwierdzono, że im wyższe dawki NPK stosowano,
14
tym większa była liczebność słodyczka rzepakowego i straty spowodowane przez niego, a także przez chowacza podobnika. Intensywne
nawożenie w konsekwencji pociągało, więc za sobą konieczność intensyfikacji ochrony rzepaku.
Ze względu na swoje właściwości godna polecenia w integrowanej
ochronie roślin jest PERLKA®. – nawóz azotowo-wapniowy od niedawna
obecny na polskim rynku. Jest to nawóz o spowolnionym działaniu, który
przez swoje specyficzne właściwości poprawia zdrowotność i produkcyjność gleb. Nawóz ten ma dużą odporność na wymywanie z gleby, poza
tym jest źródłem łatwo przyswajalnego wapnia i ogranicza powstawanie
azotanów. W jego składzie znajduje się azot w formie azotanowej oraz
cyjanamidu. Cyjanamid redukuje liczebność chwastów (poprzez ograniczanie ich wschodów), ślimaków, grzybów oraz innych pasożytów
glebowych takich jak nicienie, opuchlaki, pędraki, drutowce, ale także
uciążliwych mikroorganizmów, takich jak Phytophtora, Pythium,
Rhizoctonia czy Vercitilium.
W bilansie nawozów należy też uwzględnić składniki odżywcze wprowadzone, jako nawozy organiczne. Musimy pamiętać, że nadmiar
składników odżywczych w glebie jest dużo bardziej niebezpieczny niż
niedobór i jest on trudny do usunięcia. Poza tym nadmiar poszczególnych składników pokarmowych może być przyczyną niepobierania
innych – np. nadmiar potasu w glebie utrudnia roślinie pobieranie
wapnia i magnezu (rys. poniżej).
Rys. Wzajemne oddziaływanie składników odżywczych w glebie
15
Fosfor wchodzi w skład związków budujących komórki, przed wszystkim wpływa na części generatywne, bierze udział w budowie ziarna,
oddziałuje również na rozwój systemu korzeniowego oraz wpływa na
obniżanie w roślinach ilości azotu mineralnego (azotanów), co ma
ogromne znaczenie w uprawie roślin z tendencją do kumulowania
azotanów. Fosfor jest składnikiem, który nie przemieszcza się w glebie,
dlatego powinien być wprowadzony do gleby przed założeniem plantacji
i na głębokość zalegania systemu korzeniowego roślin sadowniczych,
czyli wymieszany głęboką orką. Dawkę nawozów fosforowych obliczamy na podstawie wyników analiz gleby. Czynnikiem decydującym
o dostępności fosforu jest odczyn gleby, ponieważ przy zbyt kwaśnym
i zbyt zasadowym fosfor przechodzi w formy niedostępne dla roślin.
Potas pełni bardzo ważną rolę w istotnych procesach zachodzących
w roślinie, takich jak oddychanie, fotosynteza czy regulacja uwodnienia tkanek. Na glebach lekkich, piaszczystych, które stanowią bardzo
duży procent naszych gleb w wielu częściach kraju, często będą
występować niedobory potasu. Wynika to z szybszego wymywania
tego pierwiastka. Jego straty w zależności od odczynu i rodzaju gleby,
wielkości opadów atmosferycznych, mogą w ciągu roku wynosić
od 30 do 120 kg K2O z ha.
Na dostępność potasu dla roślin ma wpływ właściwe uwilgotnienie
gleby. Przedłużająca się susza powoduje uwstecznianie się potasu. Jego
dawkę najlepiej ustalić na podstawie wyników analiz glebowych.
Magnez wchodzi w skład chlorofilu oraz odgrywa rolę aktywatora
w wielu reakcjach enzymatycznych. Najtańszym uzupełnieniem niedoborów tego składnika w glebie jest wapnowanie wapnem magnezowym.
Ponieważ jednak wapno dolomitowe działa powoli, rolnik musi
decydować, czy nie zastosować szybciej działającej i nie wymagającej
mieszania z glebą kredy lub innych nawozów zwierających magnez.
W zależności od gatunku rośliny uprawnej nawożenie powinno
uwzględniać oprócz wymienionych makroelementów nawożenie mikroelementami takimi jak bor, mangan, miedź, cynk, molibden, siarka,
żelazo, krzem. Coraz częściej można zaobserwować na roślinach niedobory mikroelementów, które są nazywane chorobami fizjologicznymi.
Brak mikroskładników w glebach wiąże się z zaniechaniem nawożenia
pól obornikiem. Brak boru powoduje zgorzel liści sercowych w bura16
kach cukrowych, brunatnienie róż brokułu i kalafiora. Deficyt molibdenu
odpowiada za biczykowatość liści kalafiora i brokułu. Niedobór siarki
w glebie wpływa na słabsze tworzenie brodawek korzeniowych
u korzeni roślin bobowatych (motylkowatych), poza tym obniża się plon
i jakość technologiczna ziarna zbóż, zwłaszcza pszenicy. Dostateczna
ilość krzemu wpływa na poprawę zdrowotności roślin, krzem wysyca
ściany komórkowe, które pod jego wpływem stają się grubsze, a przez to
mniej podatne na ataki chorób i szkodników.
Harmonijne nawożenie wpływa nie tyko na wysokość i jakość uzyskiwanego plonu, lecz także eliminuje występowanie chorób fizjologicznych, których przyczyną są niedobory składników odżywczych, zmniejsza
atrakcyjność roślin dla szkodników i zmniejsza ich podatność na choroby.
Równie ważną sprawą jak nawożenie mineralne jest uzupełnienie substancji
organicznej w glebie. Zawartość materii organicznej w dużym stopniu
decyduje o fizykochemicznych i biologicznych właściwościach gleb.
W typowych glebach mineralnych substancja organiczna stanowi 1,5-5%
masy warstwy ornej gleby. Próchnica wraz z minerałami ilastymi decyduje
o zdolności gleby do sorbowania i zatrzymywania składników pokarmowych oraz zwiększa pojemność wodną gleby. Gleby o większej zawartości
próchnicy posiadają zdolności buforowe, ograniczające nagłe zmiany
odczynu gleby, które niekorzystnie wpływają na przyswajalność składników pokarmowych przez rośliny i rozwój mikroorganizmów glebowych.
Systematyczne stosowanie nawozów organicznych w uprawach sprzyja
poprawie struktury i żyzności gleb, a wszystkie zabiegi uprawowe,
prowadzące do zwiększenia w glebie udziału substancji próchnicowych,
przyczyniają się do zwiększenia pojemności wymiennej gleb, czyli jej
zdolności do zatrzymywania i uwalniania składników mineralnych.
Głównym i stałym źródłem substancji próchnicotwórczych są resztki
roślinne z uprawy oraz masa organiczna, wprowadzana do gleby
w postaci kompostów, obornika, przyorywanej słomy czy nawozów
zielonych lub innych materiałów organicznych. Bardzo ważnym zabiegiem wzbogacającym glebę w próchnicę jest stosowanie nawozów
zielonych, przy czym szczególne znaczenie mają rośliny bobowate
(motylkowate), żyjące w symbiozie z bakteriami brodawkowymi,
wiążącymi wolny azot z powietrza.
17
Dla przykładu, plon borówki amerykańskiej w doświadczeniach Instytutu
Sadownictwa, po wzbogaceniu gleby w substancję organiczną wzrósł
trzykrotnie.
b. Nawadnianie, jako element stabilizacji plonów
Dla dużej części Polski podstawowym problemem w rolnictwie jest
niedostatek opadów oraz niekorzystne ich rozmieszczenie w czasie
z punktu widzenia wegetacji roślin. Z tego względu nawadnianie należy
do podstawowych czynników stabilizujących plony, a także wpływających
na zdrowie i kondycję roślin. W konsekwencji równoważona uprawa
roślin jest ściśle związana z optymalnym zaopatrzeniem upraw w wodę.
Wpływa ono istotnie na efektywne działanie innych czynników agrotechnicznych, a zwłaszcza nawożenia. Wilgotna gleba gwarantuje,
że nawozy organiczne (obornik, przyorane nawozy zielone, słoma)
w wyniku procesów mikrobiologicznych rozkładają się w glebie,
stopniowo uwalniając składniki przyswajalne dla roślin. Efektywność
działania tych nawozów w latach suchych jest zdecydowanie mniejsza.
Ponieważ rośliny pobierają składniki pokarmowe z gleby w postaci
roztworu wodnego, niedostatek wody powoduje również złe przyswajanie
nawozów mineralnych. Mimo prawidłowego nawożenia może nastąpić
ogłodzenie roślin, co bezpośrednio wpływa na zdrowotność roślin oraz
wielkość i jakość plonu. Musimy jednak przy tym pamiętać, że nawadnianie powoduje szybsze wypłukiwanie składników odżywczych do
warstw gleby, gdzie są one niedostępne dla roślin. Jednocześnie nawadnianie poprzez zmianę mikroklimatu w łanie roślin może powodować
wzrost zagrożenia z powodu chorób.
18
Optymalna ilość opadów w mm dla wybranych gatunków roślin
Miesiące
Roślina
IV
V
VI
VII
VIII
IX
Żyto
35
70
70
45
-
-
Pszenica oz.
35
65
70
60
-
-
Pszenica j.
45
65
75
65
-
-
Rzepak
50
70
75
30
-
-
Kukurydza
-
50
60
70
65
50
Pastwiska
50
70
90
100
80
60
Wiele gatunków roślin jest wrażliwych na niedobór opadów lub ich
nierównomierny rozkład w sezonie wegetacyjnym. Jedną z bardziej
wrażliwych upraw na tę niesprzyjającą sytuację jest ziemniak. Nieregularne i niedostateczne nawodnienie oprócz niskiego plonu (słabe wiązanie
stolonów) powoduje powstawanie bardzo istotnych wad bulw w postaci
rdzawej plamistości miąższu, pustowatości czy wady kształtu. Niedobór
wody wpływa również na podwyższony poziom azotanów
i glikoalkaloidów w ziemniakach.
Nawadnianie może mieć także wpływ na występowanie szkodników
– np. deszczowanie przyczynia się do zmywania mszyc, przędziorków,
pchełek. Stopień zmywania zależy od gatunku: najsilniejsze jest na
bobiku, kapuście, burakach, słabsze na koniczynie, ziemniakach
i lucernie.
Nawadnianie kropelkowe może sprzyjać występowaniu nicieni,
przędziorków i mszyc. Szkodniki o aparacie gębowym kłująco-ssącym
i gryzącym szybciej się rozwijają na roślinach soczystych, lepiej zaopatrzonych w wodę.
Nieprawidłowo wykonane nawadnianie, tzn. zbyt duża dawka, o zbyt
późnej porze może przyczynić się do rozwoju chorób. Nadmiernie
uwilgotnienie gleby sprzyja występowaniu kiły kapuścianej, zagniwaniu
systemu korzeniowego kapusty czy kalafiora, natomiast przedłużające
19
się do godzin wieczornych zwilżenie liści może wpływać na szybszy
rozwój wielu chorób – chociażby zarazy ziemniaczanej, szarej pleśni czy
mączniaka rzekomego.
Zatem rodzaj i dawkę, częstotliwość stosowanego nawadniania należy
dostosować do rośliny uprawnej oraz warunków zewnętrznych tak,
aby nie spowodować negatywnych skutków tego zabiegu.
Krytyczne fazy wrażliwości roślin na niedobór wody
Gatunek
Żyto
Fenofazy
Wiosenne ruszenie wegetacji – kłoszenie
a. Siew – wschody
Pszenica ozima
b. Kłoszenie – dojrzałość woskowa
Pszenica jara
Krzewienie – kłoszenie
Jęczmień jary
Krzewienie – kłoszenie
Owies
Krzewienie – dojrzałość woskowa
a. Siew – zahamowanie wegetacji jesienią
Rzepak
b. Ruszenie wegetacji – kwitnienie
Kukurydza
Wschody – dojrzałość woskowa
Ziemniak późny Wschody – kwitnienie
Ponieważ w ostatnich latach okresy suszy różnej długości występują
cyklicznie, istotne jest, aby w ramach integrowanej ochrony zadbać
o prawidłowe nawodnienie plantacji. Niezbędność tego zabiegu, przy
obecnie stosunkowo wysokich plonach, obrazuje zapotrzebowanie
poszczególnych roślin. Na wyprodukowanie 1 t suchej masy rośliny
zużywają średnio 350-400 t wody, czyli 35-40 mm.
20
Współczynnik transpiracji (kg wody/kg suchej masy)
Gatunek
Współczynnik
Burak cukrowy
350-450
Pszenica
400-500
Jęczmień
400-550
Owies
400-600
Strączkowe
400-650
Koniczyna, lucerna
700-900
Proso, sorgo
200-300
Kukurydza
300-400
Rodzaj nawadniania wybieramy, kierując się możliwościami dostępnego
źródła wody, jej czystością, rodzajem rośliny uprawnej, zagrożeniem
z tytułu chorób oraz aspektami ekonomicznymi zabiegu.
W uprawach rolniczych najczęściej stosuje się nawadnianie deszczujące,
wykorzystując deszczownie szpulowe z działkiem wodnym lub z belką
rozlewającą na mniejsze powierzchnie, oraz deszczownie mostowe na
duże powierzchnie. Niewątpliwą nowością jest natomiast nawadnianie
upraw polowych, np. ziemniaków – systemem kroplowym. Ten system
ma pewne wady w postaci wysokich kosztów instalacji i pracochłonnego
montażu i demontażu na większych powierzchniach. Mankamentem jest
również konieczność rozkładania linii kroplujących już przed wschodami oraz jej demontażu przed zbiorem. Mimo to warto rozważyć takie
nawadnianie ze względu na jego zalety. Przede wszystkim uzyskujemy
dużą oszczędność wody przy jednoczesnej dużej efektywności. Ważna
jest również możliwość jednoczesnego nawożenia wraz z nawadnianiem
oraz zmniejszenie nakładu pracy na te czynności. Metoda ta jest istotna
również dla ochrony środowiska, ponieważ powoduje zmniejszenie
wymywania składników nawozowych. System ogranicza spływy
powierzchniowe na terenach pofałdowanych i zapobiega rozmywaniu
redlin podczas zabiegu. Bardzo dobrze wpisuje się w integrowaną
ochronę roślin, ponieważ dzięki temu, że nie są zwilżane części nad21
ziemne roślin, zmniejsza się presja chorób grzybowych. Pozwala to na
ograniczenie stosowania pestycydów grzybobójczych.
Nawadnianie
to gwarancja
stabilnych plonów
Nawadnianie kroplowe najczęściej stosuje się w sadach, ponieważ jest
ono najbardziej oszczędne pod względem zużycia wody i nie powoduje
zwilżenia liści, a więc nie tworzy warunków sprzyjających powstawaniu
infekcji. Inne rodzaje instalacji do nawodnienia to deszczownie
i nawadnianie podkoronowe. Specjalnym celom służy nawadnianie
nadkoronowe. O ile gospodarstwo ma możliwość zużywania dużych
ilości wody w krótkim czasie, to instalacje nadkoronowe służą do
ochrony przeciwprzymrozkowej. Przydają się także, jeśli przed zbiorami
22
panują upały. Opryskanie wówczas owoców chłodną wodą przyspiesza
i poprawia wybarwienie.
Deszczowanie
Aby uzyskać prawidłową równomierność zraszania, rozstawa zraszaczy
powinna być równa promieniowi ich zasięgu. Jednorazowa dawka
deszczowania nie powinna przekraczać 30 mm na glebach piaszczystych
i 40 mm na glebach cięższych. Deszczownia może służyć także do
ochrony roślin przed przymrozkami wiosennymi. Przy projektowaniu
instalacji do ochrony roślin przed przymrozkami należy pamiętać, że
intensywność zraszania nie powinna być mniejsza niż 3,5 mm/m2/h
(35 m3/ha/h).
Minizraszanie
System polega na zraszaniu powierzchni gleby tylko w pobliżu roślin.
W systemie minizraszania woda jest wydatkowana przez małe, wykonane
z tworzywa sztucznego emitery (minizraszacze o wydatku 20-300 l/h).
Zależnie od rodzaju zastosowanej wkładki uderzeniowej minizraszacze
emitują wodę w postaci kropel lub strumieni. Ten system nawadniania
nie zwilża liści ani międzyrzędzi. Minizraszacze umieszczane ponad
koronami drzew mogą służyć także do ochrony kwiatów i zawiązków
owocowych przed przymrozkami wiosennymi.
System nawadniania kroplowego
Kroplowe nawadnianie roślin polega na dostarczaniu małych, często
podawanych dawek wody bezpośrednio do strefy korzeniowej. W sadach
stosowane są tzw. linie kroplujące, w których kroplowniki w rozstawie
60-75 cm montowane są wewnątrz przewodów. Na glebach lekkich
zaleca się stosowanie emiterów linii kroplujących w rozstawie co 60 cm.
Na glebach ciężkich rozstawa ta może wynosić nawet 75 cm. Zalecana
grubość ścianki przewodu kroplującego powinna wynosić 0,33-1,14 mm.
Aby przedłużyć czas użytkowania cienkościennych linii kroplujących,
można je umieszczać pod powierzchnią gleby na głębokości 5-20 cm.
Jakość wody
Bez względu na źródło woda musi spełniać określone normy i nie może
zawierać szkodliwych zanieczyszczeń, które mogą kumulować się potem
23
w roślinach w ilościach toksycznych dla ludzi i zwierząt. Określając
przydatność wody, należy zwrócić uwagę na następujące parametry:
- ogólną koncentrację soli (EC),
- twardość wody,
- obecność jonów szkodliwych dla ludzi i zwierząt,
- obecność bakterii chorobotwórczych.
Jakość wody do nawodnień powinna odpowiadać trzeciej klasie
czystości, zgodnie z załącznikiem nr 1 i 3 do rozporządzenia Ministra
Środowiska z 11 lutego 2004 roku (Dz. U. nr 32, poz. 284). Do oceny
przydatności wody można wykorzystać wyniki analiz sporządzanych
dla celów wodociągowych przez Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne
lub inne jednostki do tego uprawnione. Woda stosowana w systemach
nawadniania kroplowego musi spełniać dodatkowe wymagania.
Występujące w wodzie zanieczyszczenia fizyczne, chemiczne i biologiczne często blokują emitery, przez co rośliny nie są prawidłowo
nawadniane.
Sposoby obliczania dawek wody
Utrzymanie wilgotności gleby w sadzie nie polega tylko na nawadnianiu.
Na glebach piaszczystych, gdzie straty wody są duże, można w czasie
sadzenia drzew owocowych wsypać w dołki kompost z gliną lub nieco
gliny. Są to materiały, które dłużej zatrzymują wodę w glebie. Parowanie
wody z powierzchni gleby można ograniczyć poprzez ściółkowanie
np. rozdrobnioną słomą, skoszoną trawą itp. Trzeba jednak pamiętać,
że jesienią i zimą ściółka może zarazem stwarzać dobre warunki dla
zagnieżdżania się gryzoni. Jeżeli mamy do czynienia z przedłużającą się
suszą, to oprócz ściółkowania konieczne jest nawadnianie. W sadach
produkcyjnych powszechne są systemy nawodnieniowe, a w sadach
przydomowych bardzo często stosuje się jeszcze podlewanie ręcznie.
W każdym przypadku ważne jest, aby nawodnienie wykonać w optymalnym terminie, oraz zużyć przy tym jak najmniejszą ilość wody.
Przy dobrym uwilgotnieniu gleby, 50% wody znajdującej się w glebie
może być łatwo pobrane przez rośliny. Po wyczerpaniu się tej ilości
z gleby następuje ograniczenie przyrostu masy roślinnej na skutek
utrudnionego pobierania wody. Zapas wody łatwo dostępnej, pozostający
24
do dyspozycji roślin w 30 cm warstwie gleby, waha się od 10-30 mm
w zależności od jej składu mineralnego, struktury i ilości próchnicy.
Zawartość i dostępność wody w zależności od rodzaju gleby
Zawartość wody
ogólnie dostępnej
w mm
w 30 cm warstwie
gleby
Zawartość wody
łatwo dostępnej
dla roślin w mm
w 30 cm warstwie
gleby
Piasek gliniasty lekki
20-30
10
Piasek gliniasty
30-40
15
Gleby gliniaste lekkie
i średnie
40-50
20
Gleby gliniaste ciężkie
45-55
25
Gleby ilaste
45-50
25
Gleby organiczne
50-65
30
Rodzaj gleby
Częstotliwość nawadniania i wielkość dawek wody jest uzależniona od
przebiegu pogody, potrzeb wodnych roślin, fazy wegetacji, głębokości
zalegania systemu korzeniowego oraz pojemności wodnej gleby. Prostą
i tanią metodą jest określanie bilansu wodnego, czyli zestawienie
pomiaru opadów i szacunkowego zużycia wody przez rośliny w sadzie.
Warunki pogodowe określają zdolność parowania wody z powierzchni
gleby (ewaporacja) i liści (transpiracja). Suma tych zjawisk nazwana jest
ewapotranspiracją. Na podstawie wieloletnich obserwacji można przyjąć,
że najmniejsza ewapotranspiracja jest w maju, a największa w lipcu
i sierpniu, szczególnie w ciepłe, słoneczne dni. W tabeli poniżej, zestawiono potencjalną ewapotranspirację z podziałem na miesiące.
25
Potencjalna ewapotranspiracja w okresie wegetacji w zależności
od pogody (mm/dzień)
Warunki pogodowe
Miesiąc
pochmurno
pochmurno
z przejaśnieniami
słonecznie
2
3
4
2,5
3
3,5
lipiec
3
4
5
sierpień
3
4
5
wrzesień
2,5
3
3,5
maj
czerwiec
Odnosząc wielkości ewapotranspiracji do potrzeb wodnych uprawianych
roślin, powinno się uwzględnić ich fazę rozwojową i stopień pokrycia
gleby liśćmi. Wiosną, kiedy na drzewach i krzewach nie ma liści, a woda
paruje tylko z gleby, rzeczywiste potrzeby wodne roślin są znacznie
mniejsze od poziomu parowania potencjalnego. Gdy jednak drzewa
pokryją się liśćmi, można szacować, że ich potrzeby wodne są wyższe
nawet o ok. 10% od wielkości potencjalnej ewaporacji. Odwrotnie jest
w przypadku niskich roślin rosnących w rzędach. Parowanie truskawek
w tym samym okresie wegetacji odpowiada zazwyczaj 80% potencjalnej
ewaporacji.
Aby określić termin nawadniania, musimy obliczyć bilans wody. Wielkość opadu mierzymy za pomocą deszczomierza i określamy ją w mm.
Tak, więc 1 mm opadu odpowiada 1 litrowi wody rozlanemu na powierzchni 1 m2 i odpowiednio 10 m3 wody na 1 ha. W milimetrach
określa się także ilość wody wyparowanej z powierzchni gleby i roślin.
Ilość wody zatrzymanej przez glebę (pochodzącej z opadu albo nawadniania) zależy od składu mechanicznego gleby – patrz tabela poniżej.
Celem podlewania jest stworzenie uprawianym roślinom optymalnej
wilgotności gleby w strefie występowania największego zagęszczenia
korzeni. Dla roślin jagodowych jest to warstwa do 20 cm, a dla drzew
owocowych – do 30-40 cm.
26
Przykładowy bilans wodny w lipcu dla truskawek uprawianych na glebie
piaszczystej:
• głębokość zalegania głównej masy korzeni – 0-20 cm;
• zapas wody łatwo dostępnej (gleba piaszczysta) – 10 mm (tabela na
str. 25);
• średnia ewaporacja dla lipca – 3,6 mm;
• współczynnik specyficzny dla fazy rozwojowej truskawek – 0,8;
• średnie dzienne potrzeby wodne truskawek w lipcu (tabela na str. 26)
– 3,6 x 0,8 = 2,88 mm/dzień
• maksymalna długość okresu pomiędzy nawodnieniami –14/2,88
= 4,86 dnia.
Część wody pobierana jest z głębszych warstw gleby, ponieważ występuje także kapilarne podsiąkanie. Można, więc przyjąć, że podczas
bezdeszczowej pogody należy nawadniać nie rzadziej, niż co 5 dni
(wynika to z szacunku). W bilansie należy również uwzględnić wodę
pochodzącą z opadów.
Efektywność nawadniania truskawek w zależności od jego rodzaju
Rodzaj
nawadniania
Efektywność
nawadniania (%)
Dawka wody
w mm/1m2/5 dni
70
20 mm
Deszczowanie
70-80
18 mm
Nawadnianie
kroplowe
95
15 mm
Podlewanie
ręczne
Przykładowy bilans wodny w lipcu dla drzew owocowych na glebie
piaszczystej:
• głębokość zalegania głównej masy korzeni – 30-40 cm
• zapas wody łatwo dostępnej (gleba piaszczysta) – 25 mm
• średnia ewaporacja dla lipca – 3,6 mm
27
•
•
•
współczynnik specyficzny dla fazy rozwojowej drzew – 1,1
średnie dzienne potrzeby wodne drzew w lipcu – 3,6 x 1,1
= 3,96 mm/dzień
maksymalna długość okresu pomiędzy nawodnieniami – 25/3,96
= 6,13 dnia.
Oznacza to, że w okresach bezdeszczowych drzewa owocowe należy
nawadniać co najmniej raz w tygodniu lub częściej, ale odpowiednio
niższymi dawkami wody.
Poza metodami szacunkowymi dawki i częstotliwość nawadniania
możemy ustalać na podstawie pomiarów wilgotności gleby za pomocą
tensjometru. Nawadniamy tylko wówczas, kiedy wilgotność wierzchniej
warstwy gleby spadnie poniżej ustalonego progu. Te progi to dla gleb
lekkich od 30-40 kPa, dla cięższych – 50-60 kPa. Ustalenie właściwych
dawek i terminów nawadniania, a także systematyczna kontrola opadów
atmosferycznych pozwolą zoptymalizować nawadnianie i zmniejszyć
ilość zużywanej wody, jak również zwiększyć plon i poprawić jakość
owoców. Dużą pomocą może tu być wykorzystanie elektronicznych
stacji meteo, omówionych w części „Systemy wspomagania decyzji”,
które poprzez zainstalowane w glebie czujniki na bieżąco analizują
wilgotność gleby, z dużą precyzją ustalając dawkę i termin nawadniania.
c. Znaczenie płodozmianu dla zdrowia roślin
Stale rosnąca konkurencja i rachunek ekonomiczny zmuszają rolników
do specjalizacji produkcji oraz do osiągania wysokich plonów przy jak
najmniejszych nakładach na produkcję W związku z tym w wielu
dużych gospodarstwach położonych na dobrych glebach mamy do
czynienia z uproszczonym płodozmianem (np. pszenica – rzepak) lub
wręcz monokulturą. Konsekwencją takiego stanu rzeczy są narastające
problemy ze zdrowotnością roślin, które prowadzą do zwiększenia
chemizacji, a co za tym idzie – kosztów produkcji przy jednoczesnym
spadku plonu. Skutkiem takiej uprawy jest okresowe załamanie równowagi w środowiskach glebowych, spowodowane czynnikami natury
biologicznej, chemicznej i fizycznej. W tym przypadku mamy do
czynienia ze zjawiskiem zmęczenia gleby, a więc z jednostronnym
zużyciem zasobów glebowych, nagromadzeniem w glebie różnego
28
rodzaju wydzielin korzeniowych i produktów przemiany materii, działających hamująco na wzrost roślin, czemu towarzyszyć może gradacja
szkodników i nasilenie chorób. Na przykład zakażenie gleby przez
mątwika ziemniaczanego po zaprzestaniu uprawy ziemniaka na danym
polu zmniejsza się rocznie o 32%, niezależnie od liczebności populacji
szkodnika w momencie zaprzestania uprawy rośliny żywicielskiej. Im
większe zakażenie gleby, tym dłuższy okres musi minąć między powtórzeniem rośliny na tym samym polu, aby liczebność mątwika spadła
niemal do zera. Jak widać z tego przykładu, wprowadzanie odpowiedniego następstwa roślin zmniejsza szansę przeżywania szkodników i ich
masowych pojawów. Zmęczenie gleby jest szczególnie odczuwane na
terenach sadowniczych, gdzie jednolita uprawa i brak ziemi pod nowe
nasadzenia powoduje, że po wykarczowaniu sadu sadzi się nowe drzewka. Najlepszym rozwiązaniem byłaby kilkuletnia uprawa roślin rolniczych w tym miejscu, co ze względów ekonomicznych jest nieraz trudne
do wykonania. Alternatywą może być też zakładanie sadu z drzew
innego gatunku, wytyczanie nowych rzędów drzew tak, aby nie pokrywały się ze starymi, zastosowanie obornika.
Prawidłowy płodozmian warunkuje zachowanie i podnoszenie poziomu
życia biologicznego w glebie, a przez to jej żyzności i produktywności.
W zależności od typu gleb, specjalizacji gospodarstwa, prowadzenia lub
nieprowadzenia produkcji zwierzęcej w gospodarstwie możemy stosować bardzo wiele typów płodozmianów. Cechą dobrego płodozmianu
powinna być uprawa przemienna roślin o bardzo dużych wymaganiach
pokarmowych z roślinami o małych wymaganiach. Istotnymi elementami, które należy uwzględnić, jest umieszczenie w zmianowaniu roślin
strukturotwórczych oraz roślin sanitarnych, zmniejszających nasilenie
chorób, szkodników i chwastów. Dobrym komponentem są również
uprawy wzbogacające warstwę orną w próchnicę i związki pokarmowe.
Należą do nich rośliny motylkowe wiążące azot, głęboko korzeniące się
i udostępniające składniki z głębszych warstw następnym uprawom.
Pożądanym elementem w zmianowaniu są rośliny dostarczające po
przyoraniu dużych ilości substancji organicznych do gleby. Zasadą
w dobrym płodozmianie jest unikanie w uprawie częstego powtarzania
się roślin z tych samych rodzin, atakowanych przez te same agrofagi.
Płodozmian spełnia też rolę ochronną wobec gleby, zapobiegając jej
29
erozji wodnej i powietrznej. Ważne jest tu wysiewanie różnego typu
roślin po- i śródplonowych.
Niekiedy resztki pożniwne roślin uprawnych mogą negatywnie wpływać
na rośliny następcze. Dlatego nie jest zalecana uprawa sałaty, buraka
ćwikłowego czy cebuli po kukurydzy. Żyto może niekorzystnie wpływać
na paprykę. W wielu przypadkach płodozmian może stanowić skuteczną
metodę walki ze szkodnikami. Przerwa w uprawie lub zaprzestanie
uprawy rośliny żywiciela dla danego agrofaga może spowodować
zmniejszenie jego presji. Okres zalecanej przerwy w uprawie zależy od
żywotności szkodnika, jego zdolności do przetrwania bez żerowania oraz
od wrażliwości uprawianego gatunku lub odmiany. Dobrym przykładem
jest występowanie mątwika ziemniaczanego, gdzie przy zaprzestaniu
uprawy rośliny żywicielskiej na rok następuje spadek jego populacji
o ok. 30%. Zalecana 4-letnia przerwa w uprawie praktycznie eliminuje
tego szkodnika z plantacji. W ramach walki ze szkodnikami do płodozmianu możemy wprowadzić rośliny wrogie dla danego agrofaga.
Przykładem może być wysiewanie na polach zainfekowanych mątwikiem burakowym rzodkwi oleistej, gorczycy białej, facelii, kukurydzy
bądź lucerny. Uprawy te powodują wychodzenie larw z cyst, ale jednocześnie nie stwarzają możliwości przejścia całego cyklu rozwoju przez
agrofaga, którego populacja w ten sposób dużym stopniu ulega redukcji.
Metoda ta jest najbardziej skuteczna w odniesieniu do szkodników
o wąskiej specjalizacji pokarmowej – monofagów lub oligofagów oraz
szkodników o małej zdolności do przenoszenia się. Inne przykłady to
mątwik burakowy lub, w przypadku warzyw, guzak północny. Warunkiem jest zachowanie higieny uprawy, czyli mycie i czyszczenie maszyn
narzędzi oraz używanie wolnego od szkodników materiału siewnego
i sadzeniakowego. Skuteczność zmianowania w walce ze szkodnikami
jest tym mniejsza, im większa jest ruchliwość szkodnika.
Duże znaczenie dla zdrowia upraw mogą mieć przedplony. Na uprawach
wieloletnich traw, koniczyny czy lucernikach oraz polach przez lata
odłogowanych ze względu na brak upraw mechanicznych występują
przeważnie duże ilości pędraków, larw opuchlaków i drutowców.
Stanowią one duże zagrożenie dla roślin następczych i na takich terenach
nie należy zakładać np. sadów, dla których dobrymi przedplonami są
zboża, motylkowe (łubin, bobik, peluszka, wyka, groch, fasola), gorczyca,
rzepak, gryka, a także np. marchew i cebula.
30
IV. Niechemiczne metody ochrony
Wprowadzane obecnie regulacje prawne stawiają nowe zadania przed
rolnikami. Od 1 stycznia 2014 roku będzie obowiązywać powszechne
stosowanie metod integrowanych, z pierwszeństwem użycia metod
niechemicznych. Do niechemicznych metod ochrony roślin zaliczamy
metody:
!
!
!
!
!
agrotechniczne – zabiegi uprawowe i pielęgnacyjne, prawidłowy
płodozmian, właściwa struktura gleby, odczyn, zasób składników
pokarmowych, zdrowy materiał siewny, odpowiedni termin siewu;
mechaniczne – zakładanie opasek lepowych i pułapek, ustawianie
strachów, zbiór ręczny szkodników;
fizyczne – wykorzystanie światła, ultradźwięków, niskiej temperatury oraz różnego rodzaju promieniowania;
hodowlane – umiejętny wybór odmian odpornych i tolerancyjnych, oparty na znajomości zagrożenia ze strony agrofagów
w danym rejonie;
biologiczne – stosowanie środków biologicznych i biochemicznych
oraz wykorzystanie działalności pożytecznej entomofauny.
a. Zapobieganie szkodom powodowanym przez choroby
i szkodniki
Metoda agrotechniczna
Polega na stosowaniu właściwych zabiegów uprawowych i pielęgnacyjnych, pozwalających na zwalczenie bądź ograniczenie występowania
agrofagów oraz stworzenie dla roślin uprawnych jak najlepszych warunków do wegetacji. Zagadnienia dotyczące roli płodozmianu, nawożenia,
odczynu gleby zostały szerzej opisane w poprzednich rozdziałach.
Zabiegi uprawowe (orka, podorywka) niszczą stadia zimujące bądź
przetrwalnikowe wielu patogenów i wydobywają szkodniki glebowe,
które są niszczone przez ptaki Podobnym działaniem jest mechaniczne
niszczenie opadłych liści drzew owocowych, koszenie liści truskawek
z wygrabianiem starych liści. W sadownictwie mechaniczna uprawa
ziemi pod drzewami ogranicza występowanie wielu gatunków szkodni31
ków – na przykład owocnicy jabłoniowej, nasionnicy trześniówki,
słonkowca orzechowca.
Ważny jest również wybór metody prowadzenia roślin, a w sadach – cięcie
odmładzające, prześwietlające, fitosanitarne. Ograniczeniu presji agrofagów służy usuwanie i niszczenie chorych roślin lub ich zainfekowanych
części. Dokonujemy tego w czasie lustracji plantacji w okresie wegetacji
– na przykład warzywa z objawami kiły kapuścianej, rośliny ziemniaka
opanowane przez wirusy, pomidory z rakiem bakteryjnym, pędy jabłoni
z mączniakiem, z oprzędami namiotnika jabłoniowego; pędy opanowane
przez pryszczarki, fragmenty drzew z objawami chorób kory lub zarazy
ogniowej czy gniazda zimowe wielkich gąsienic sadów. Z reguły
usuwane rośliny nie powinny być kompostowane ani pozostawione byle
gdzie, lecz spalone lub głęboko zakopane.
Bardzo ważne w profilaktyce walki z wieloma chorobami i szkodnikami
jest niszczenie żywicieli pośrednich. Mogą to być na przykład gatunki,
na których w pobliżu sadów rozwija się zaraza ogniowa, mogą być
chwasty – żywiciele pośredni mączniaka prawdziwego warzyw selerowatych, czy bakteryjnej plamistości pomidora.
Metoda mechaniczna
Do metod mechanicznych zalicza się stosowanie barier izolujących
roślinę od agrofagów. Mogą to być tunele foliowe, stosowane dla
przyspieszenia wegetacji, siatki zabezpieczające przed szkodnikami,
zakładane na rozsady czy siewki, siatki chroniące czereśnie lub borówki
przed ptakami. Dobry przykład to maliny uprawiane pod folią, które
wymagają minimalnej ochrony chemicznej przeciw zamieraniu pędów
malin i szarej pleśni. Przy produkcji warzyw okazało się, że ściółkowanie międzyrzędzi czarną folią oprócz poprawy kondycji roślin uprawnych sprzyja rozwojowi populacji drapieżnych chrząszczy, przez co
obniża się liczba szkodników w cebuli, marchwi i kapuście. Przeciw
niektórym szkodnikom – ślimakom, turkuciom, kretom – zakłada się
pułapki chwytne, przeciw rolnicom, drutowcom, pędrakom, ślimakom
rozkłada się przynęty.
Ważną rolę w ustalaniu terminu zabiegów, terminów osiągania progów
ekonomicznego zagrożenia, a w niektórych przypadkach funkcję
dezorientacji owadów szkodliwych, spełniają odpowiednie dla grup
szkodników pułapki z feromonami.
32
Metoda fizyczna
Metoda fizyczna jest uzupełnieniem metod agrotechnicznych i mechanicznych, często wykorzystuje się ją do sygnalizacji pojawu szkodników
na plantacji.
Polega ona na wykorzystaniu następujących czynników fizycznych:
temperatury, wilgotności, promieniowania, ciśnienia, światła (koloru),
dźwięku, kontrolowanej atmosfery, obojętnych pyłów i odpornych na
szkodniki opakowań. Przykład: Wiele owadów przywabia kolor biały
lub żółty (słodyczek, pchełki, nasionnica trześniówka, wciornastki,
liczne gatunki mszyc). Samołówki wykorzystujące światło o długości
fali 3600-4200 nm (najczęściej jest to odpowiednia żarówka) wykorzystuje się do zwabiania samców motyli (piętnówka, błyszczka jarzynówka,
owocówka jabłkóweczka, zwójki, omacnica prosowianka, rolnice). Przez
rozkładanie odpowiedniej liczby samołówek na polu można ustalić
moment pojawu szkodnika i na tej podstawie – najlepszy termin zabiegu
chemicznego.
Sygnały dźwiękowe i detonatory wykorzystuje się do odstraszania
ptaków w sadach, zasiewach kukurydzy i innych roślin.
Stosując odpowiednią temperaturę, można odkażać materiał siewny
i nasadzeniowy oraz glebę (parowanie podłoża). Porażone przez nicienie
i roztocza truskawkowego sadzonki truskawek można odkażać termicznie, zanurzając je w wodzie o temperaturze 43-44oC na 2-4 godzin.
Metody hodowlane
Uprawa odmian odpornych jest jedną z ważniejszych niechemicznych
metod walki z patogenami. W tę stronę zmierzają dziś prace hodowlane.
Warunkiem wpisu nowych odmian roślin uprawnych do Krajowego
Rejestru przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych
(COBORU), jest ich wyższa odporność w stosunku do standardu.
W praktyce wykorzystuje się dwa typy odporności – genetyczną
i ekologiczną. Odporność ekologiczna polega na wymijaniu się rozwoju
agrofaga z wrażliwymi fazami rozwoju rośliny. Na przykład, kistnik
malinowiec powodujący robaczywienie malin, występuje wiosną
i dotychczas nie atakował malin owocujących na pędach jednorocznych,
czyli jesiennych. Nasionnica trześniówka powodująca robaczywienie
czereśni nie atakuje odmian wczesnych – od I do IV tygodnia dojrzewania.
33
Do pokrewnego typu odporności należy zaliczyć odporność łanową, tzn.
w populacji roślin uprawnych na danym polu poszczególne osobniki
różnią się odpornością. Chociaż poszczególne rośliny mogą być zaatakowane, nie dochodzi do gradacji szkodnika czy rozwoju choroby do
tego stopnia, w którym powoduje ona znaczne straty o znaczeniu
ekonomicznym (nie przekracza progu ekonomicznej szkodliwości).
Podobną sytuację obserwowano w doświadczeniach Instytutu Sadownictwa, gdy w jednej kwaterze sadzono różne gatunki czy odmiany roślin
sadowniczych. Trzeba przy tym zdawać sobie sprawę, że takie nasadzenia mogą bardzo utrudniać organizację pracy przy zbiorach, cięciu itp.
Odporność genetyczna jest związana z dziedziczeniem różnego typu
cech, czego efektem jest tolerancja lub odporność znacznie częściej na
choroby niż szkodniki. Mamy też przykłady odporności genetycznej na
szkodniki – skierniewickie odmiany porzeczki z odpornością na wielkopąkowca, odmiany ziemniaków odporne na mątwika ziemniaczanego,
kukurydzę cukrową odporną na omacnicę prosowiankę. Trzeba podkreślić,
że genetyczna odporność na choroby jest najlepszą formą ochrony roślin.
Rozróżnia się 3 kryteria odporności: odporność całkowitą, tolerancję
i odporność właściwą.
Odporność całkowita – immunia – ma miejsce wtedy, gdy patogen nie
może nawiązać kontaktu z rośliną żywicielską. Odporność ta nie może
być przełamana nawet po pojawieniu się nowych ras patogenu. Tolerancja ma miejsce wówczas, gdy rozwój patogenu na roślinie żywicielskiej
powoduje powstanie objawów, które nie mają istotnego znaczenia dla
rozwoju i plonowania rośliny żywicielskiej. Niekiedy obserwuje się
zjawisko nadwrażliwości. Polega ono na tym, że zaatakowana tkanka
roślinna reaguje tak silnie, że w miejscu infekcji obumiera wraz
z patogenem, bez szkody dla całej rośliny.
Odporność właściwa jest uwarunkowana biochemicznie, może polegać
na wytwarzaniu w roślinie żywicielskiej substancji ochronnych pod
wpływem patogenu. Na przykład w ziemniakach pod wpływem grzyba
Phytophtora infestans powstaje związek terpenowy risztyna. Związki
powstające w roślinie odpornej sprawiają, że patogen nie może się
rozwijać i ginie.
Dużym utrudnieniem w hodowli odpornościowej roślin jest zmienność
patogenów, powstawanie nowych ras, szczepów, co niejednokrotnie
34
powoduje przełamywanie odporności. Sztandarowe osiągnięcia hodowli
to połączenie odporności z wysoką jakością ziemiopłodów – na przykład
wyhodowanie pomidorów i ogórków odpornych na wiele chorób grzybowych i bakteryjnych, agrestu – na mączniaka, jabłoni – na parch.
COBORU udostępnia na swojej stronie internetowej informacje pomocne
przy wyborze właściwej odmiany do uprawy. Odporność odmiany nie
zawsze jest jedynym czynnikiem decydującym o przydatności jej do
uprawy w danym regionie, dlatego przydatne będą listy odmian zalecanych do uprawy w ramach poszczególnych gatunków i na obszarze
poszczególnych województw, publikacje wyników Porejestrowego
Doświadczalnictwa Odmianowego (w wersji elektronicznej), aplikacja
„Porównanie odmian pod względem wybranych cech”, jest pomocna
przy dokonywaniu wyboru odmiany do uprawy.
Metoda biologiczna
Istnieją trzy rodzaje biologicznej ochrony upraw.
Pierwsza z nich to ochrona naturalnych wrogów szkodników na plantacji.
Ochrona ta obejmuje stosowanie selektywnych środków ochrony roślin,
nietoksycznych dla naturalnych przeciwników agrofaga, a także odpowiedni reżim, co do terminów stosowania pestycydów. Chemiczną
ochronę stosuje się wtedy, gdy na plantacji już pojawi się szkodnik,
a jeszcze nie ma jego wrogów naturalnych. W ten sposób można ograniczyć populację np. miodówki gruszowej. Prawidłowe stosowanie
chemicznej ochrony nie wyczerpuje listy możliwych działań. Oprócz
tego można międzyrzędowo wysiewać rośliny bądź sadzić żywopłoty
pozwalające przetrwać naturalnym sprzymierzeńcom roślin uprawnych,
zakładać budki lęgowe dla ptaków, gniazda dla skorków itp.
Drugi sposób to wprowadzanie do upraw wrogów naturalnych.
Na największą skalę dzieje się to w uprawach pod osłonami, gdzie
wszystkie gatunki warzyw można chronić poprzez wprowadzanie
zoofagów. Do najbardziej skutecznych należy dobroczynek szklarniowy,
który – ponieważ rozmnaża się dwa razy szybciej niż przędziorki – może
skutecznie kontrolować populację szkodników pod warunkiem zachowania nie za wysokiej temperatury i dużej wilgotności. W uprawach
polowych skuteczność introdukcji wrogów naturalnych zawsze jest
obarczona ryzykiem zwłaszcza ze względu na warunki pogodowe. Mimo
35
to do praktyki weszło już wykorzystywanie dobroczynka gruszowego,
który jest łatwy do kupienia i aplikacji dla ograniczania populacji
przędziorków i szpecieli. W Polsce rozprowadzają go 2 firmy: Rol-Eko i
Koppert. Rolnik nabywa samice drapieżnego roztocza, umieszczone na
filcowych opaskach, które to opaski wiesza się na drzewach.
Introdukcja dobroczynka gruszowego w sadzie
Przy młodych, intensywnych nasadzeniach umieszcza się 1-2 opaski, na
co drugim drzewie. Dobroczynek gruszowy wprowadzony w ten sposób
na plantację, żerując ogranicza rozwój swoich żywicieli. W zależności
od liczby uwolnionych drapieżników dobre wyniki kontroli osiągane są
w czasie 2. lub 3. sezonu wegetacyjnego po uwolnieniu drapieżników,
gdyż musi się namnożyć i wtedy kontroluje populacje szkodników. Im
więcej drapieżników zostało wprowadzonych do sadu, tym wcześniejszej i skuteczniejszej ochrony można się spodziewać. W ocenie naukowców możliwości biologicznego ograniczania liczebności przędziorków
i szpecieli są w Polsce wciąż niewykorzystane.
Inną grupą szkodników o dużym znaczeniu gospodarczym są motyle
– zwójkówki. Do tej grupy należy szereg groźnych szkodników sadów
i warzyw. Liczebność tych owadów mogą istotnie ograniczać pasożyty
ich jaj, wśród których szczególne znaczenie ma kruszynek. Instytut
Ogrodnictwa ma opracowaną metodę hodowli tego gatunku, ale
w praktyce jest on niedostępny. Innym drapieżcą, równie skutecznie
36
ograniczającym populację miodówki gruszowej, może być dziubałek,
który jest do nabycia pod nazwą Antopak 200.
Dla ochrony roślin szklarniowych wykorzystywany jest Macrolophus
caliginosus – Dziubałeczek mączlikowy, drapieżny owad, który zwalcza
mączlika. Stosuje się go w postaci preparatów Mirical, Macrolopus.
Dziubałeczek kontroluje także populację przędziorka.
Mączlika zwalczają także pasożytnicze błonkówki preparaty En-Strip,
Enermix, Ercal, drapieżne chrząszcze Delphibug, drapieżne roztocze
Limonica.
Do zwalczania mszyc wykorzystuje się biedronkę dwukropkę (preparat
Aphidalia), drapieżne muchówki (Aphidend), pasożytnicze błonkówki
(Aphilin, Aphipar i Aphipar-M), złotooki (preparat Chrysopa), bzygowate (Syphidend), mszyce na zbożach (Ervibank), na ziemniakach (Ervipar).
Do zwalczania wełnowców wykorzystuje się błonkówki (Citripar),
biedronki (Cryptobug).
Do zwalczania ziemiórek drapieżne roztocze (Entomite-A, Entomite-M),
pasożytnicze nicienie (Entonem, Scia-Rid).
Do zwalczania wciornastków – drapieżne roztocze (Macro-Mite, Swirski
– Mite, Swirski – Mite Plus, Thripex, Thripex Plus), pluskwiaki (Thripor
I, Thripol – L, Thripor – S).
Do zwalczania miniarek – błonkówki (Miglyhus Minusa, a także
Minex i Diminex).
W tym miejscu należy także wymienić preparaty zawierające nicienie
przeznaczone do zwalczania szkodników glebowych:
− Capsanem – przeciw turkuciowi podjadkowi;
− Larvanem – do zwalczania (między innymi) opuchlaków w truskawkach.
Przeciw innym szkodnikom można stosować:
− Nemasys F – zwalcza ziemiórki, wciornastki, miniarki;
−
Nanasys L, G, H – przeciw larwom chrząszczy (opuchlaki i chrabąszcza majowego);
−
Namaslug – na ślimaki bezskorupkowe i skorupkowe;
−
Namatac – preparat sadowniczy do zwalczania motyli zimujących
w sadzie (ich jaj, gąsienic i poczwarek).
37
Trzeci rodzaj biologicznych metod ochrony to stosowanie różnego typu
preparatów zawierających związki czynne pochodzenia biologicznego.
Preparaty wirusowe
Stosuje się je w sadownictwie przeciw owocówce jabłkóweczce. Są to:
Carpovirusine Super SC i Madex SC, które są bardzo popularne w całej
Europie. Preparaty wirusowe, oprócz skutku bezpośrednio po stosowaniu,
mogą mieć działanie ograniczające populację szkodnika także
w następnym sezonie.
Preparaty bakteryjne
•
SpinTor 240 SC – środek otrzymywany w wyniku fermentacji
bakterii Saccharopolyspora spinosa. Substancja aktywna w nim
zawarta uniemożliwia prawidłowe działanie systemu nerwowego
szkodników. Objawy działania środka występują w ciągu kilkunastu
minut po zabiegu. Śmierć szkodnika następuje po upływie kilku do
kilkunastu godzin. Zastosowanie: zwalczanie owocówki jabłkóweczki, owocówki śliwóweczki, zwójkówek, wciornastków.
•
Biospin 120 SC – zawiera tę samą substancją czynną i jest przeznaczony do ochrony roślin ozdobnych.
•
Acaramik 018 EC – zawiera abamektynę. Należy ona do grupy
makrocyklicznych laktonów i jest naturalnym produktem fermentacji przeprowadzanej przez mikroorganizmy glebowe Streptomyces
avermitilis. Związek ten zaburza funkcjonowanie układu nerwowego szerokiego spectrum szkodników (przędziorków, miniarek,
wciornastków, miodówki gruszowej, niektórych gatunków skoczków, chrząszczy zjadających liście – np. stonki ziemniaczanej), hamując przekazywanie sygnałów w układzie nerwowym. Wizualnym
efektem działania abamektyny jest paraliż szkodnika, który następuje zwykle do kilku godzin po zastosowaniu środka. Szkodnik przestaje wówczas żerować i po kilku dniach ginie.
•
Inne preparaty zawierające abamektynę w tym samym stężeniu to:
Abarex 018 EC, Agro Abamektyna 018 EC, Golden Abamek
018EC, Vertimex 018EC, Vertigo 018EC.
•
Dipel WG to preparat uzyskany z hodowli Bacillus thuringiensis
var. kurstaki (Btk). Jest on selektywnie toksyczny dla gąsienic wielu
38
szkodliwych gatunków motyli (Lepidoptera). W wielu krajach używa się go do zwalczania zwójek w sadach.
•
Foray B 76 S.C., również zawierający w składzie Bacillus thuringiensis var. kurstaki, jest przeznaczony do ochrony lasów przed
brudnicą mniszką.
•
Novodor SC zawiera aktywne kryształy toksycznego dla larw stonki
białka oraz spory bakterii glebowej Bacillus thuringensis var. tenebrionis. Białko to po spożyciu przez larwy stonki powoduje uszkodzenie jelita, co sprawia, że kilkanaście godzin po połknięciu larwy
zaprzestają żerowania i giną po 2-5 dniach (średnio po
72 godzinach). Konsekwencją zaprzestania żerowania jest brak dalszych uszkodzeń rośliny, po czym obserwuje się regenerację rośliny, tj. przyrastanie młodych liści i zdrowej tkanki.
Preparaty na bazie grzybów
•
Polyversum WP zawiera przetrwalniki oospory grzyba Pythium
oligandrum. Preparat ten skutecznie ogranicza szereg chorób roślin
ozdobnych (między innymi mączniaka właściwego i rzekomego),
warzyw (fytoftoroza, zgorzel podstawy łodyg, fuzarioza, szara
pleśń, zgnilizna twardzikowa), jest zalecany także przeciw szarej
pleśni na truskawkach.
•
Constans XX zawiera oospory pasożytniczego grzyba Coniothyrium minitans i jest stosowany na choroby powodowane przez
Sclerotinia spp.
•
Preferal zawiera grzyb Paecilomyces fumosoroseus, Mycotal –
Verticillium lecani – oba preparaty stosuje się przeciwko mączlikowi szklarniowemu.
•
Trianum preparat zawiarajacy grzyb Trichoderma do zaprawiania
korzeni upraw pod osłonami i truskawek przeciw chorobom grzybowym.
Preparaty pochodzenia roślinnego
•
Timorex Gold 24 EC zawiera olejek z krzewu herbacianego. Jest
stosowany w ochronie warzyw przeciw mączniakom prawdziwym
i rzekomym, zarazie ziemniaka.
•
Biochicol–W AL to preparat wzmacniający odporność roślin
i zapobiegający niektórym chorobom grzybowym i wirusowym.
39
Feromony
•
Ecodian-CP VP to feromon w formie biodegradowalnej zawieszki,
przeznaczony do wabienia i dezorientacji samców owocówki jabłkóweczki, a w konsekwencji – ograniczenia występowania szkodnika w sadach.
Repelenty
•
Cervacol Extra PA i Wam Extra PA to dwa preparaty zawierające
piasek kwarcowy, wykorzystywany do zabezpieczania drzewek
leśnych przed jeleniowatymi.
•
Stop Z EC to preparat z oleju rybiego, przeznaczony do odstraszania zwierzyny łownej od drzewek.
Inne
Agricolle i Agritrap to preparaty oparte na modyfikowanych cukrach
o działaniu owado- i grzybobójczym. Według dystrybutora nie są to
środki ochrony roślin. Preparaty te są całkowicie nieszkodliwe i nie
powodują uodpornienia się szkodników na nie. Po oprysku na roślinie
miejsc, które osiadły mszyce, wokół ciał szkodników kondensują się
krople cieczy (wyciąg z glonów oparty na polisacharydach). Koncentrat
działa kontaktowo – odcina mszyce od powietrza. Preparaty te są
bezpieczne w stosowaniu, nie mają okresu karencji ani prewencji.
Wykazują skuteczne działanie na mszyce, miodówki, przędziorki,
wełnowce, bawełnice, wciornastki, tarczniki – larwy, gąsienice, młode
stadia, nicienie glebowe, mączniaka prawdziwego
Biofeed Quality – biostymulator ograniczający werticiliozę na truskawkach.
W trakcie przeglądu środków ochrony roślin, dokonanego przez Komisję
Europejską, weryfikacji nie przeszło wiele preparatów pochodzenia
roślinnego ze względu na wysokie koszty zgłoszenia. W ten sposób z list
preparatów zarejestrowanych znikł na zawsze np. Bioczos – preparat
oparty na czosnku, Antifung 20 SL – wyciąg z humusu, ograniczający
miedzy innymi szarą pleśń na truskawkach.
b. Metody ograniczania chwastów
Wchodzące w życie przepisy o integrowanej ochronie, nakazujące
stosowanie w pierwszym rzędzie innych metod zamiast pestycydów,
kierują uwagę na mechaniczne zwalczanie chwastów i znaczenie płodo40
zmianu. Wielu rolników przywykło do zwalczania chwastów jedynie za
pomocą herbicydów. Jak się wydawało, jest to sposób skuteczny, prosty
i niedrogi, a jedynym problemem może być niedobranie herbicydu do
rodzaju zachwaszczenia czy zastosowanie go w niewłaściwym momencie. Okazuje się, że nie jest to cała prawda. Po pierwsze, nie zawsze
mamy czym zwalczać chwasty – dla wielu gatunków uprawianych na
mniejszych areałach (na przykład dla borówki amerykańskiej, ogórków,
szparagów, szpinaku, brokułu, dyni, cukinii itp.) nie ma zarejestrowanych herbicydów. Po drugie, nie zawsze jesteśmy w stanie przewidzieć
stan gatunkowy chwastów na polu, a w związku z tym – wybrać odpowiedni herbicyd. Działalność człowieka sprawia, ze zmienia się skład
gatunkowy i liczebność poszczególnych gatunków chwastów na polu.
Mają tu wpływ zarówno uprawiane rośliny, sposób uprawiania gleby, jak
i warunki pogodowe w danym sezonie. Zwalczając jedne gatunki,
robimy miejsce dla innych – jest to zjawisko kompensacji. Drugim
ważnym procesem jest powstawanie odporności chwastów. Kolejne
źródło niespodzianek to wpływ warunków pogodowych na działanie
herbicydów. Pamiętny był rok, kiedy wymarzły młode siewki buraków.
Rolnicy uprawili pola i po burakach posiali zboża jare, posadzili ziemniaki, tymczasem z powodu szkodliwego działania następczego herbicydów zastosowanych w burakach większość nowych zasiewów wypadła
krótko po wschodach.
Herbicydy doglebowe działają skutecznie i w przewidywalnym czasie
ulegają rozkładowi pod warunkiem dobrej wilgotności gleby i dlatego
bardzo ważna jest tu możliwość użycia deszczowni. Profesor Zygmund
Grzyb z Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach zaobserwował,
że w dużych kompleksach sadów zdarzało się stwierdzać wiosną deformacje liści i zakłócenia wzrostu drzew. Okazało się, że były to skutki
zbyt późnego zastosowania preparatu Roundup, które przeniosły się na
następny rok z powodu spadku nasilenia światła jesienią. Sadownicy
stwierdzają czasem, że w ciepłe dni parujący herbicyd trafia do liści
drzew, powodując uszkodzenia. Znane są też problemy powstałe po
stosowaniu dolistnych herbicydów na perz, gdzie po rozkładzie korzeni
chwastu herbicyd prawdopodobnie trafiał do korzeni włośnikowych
drzew. W innym miejscu intensywne stosowanie herbicydów spowodowało zakłócenia w pobieraniu wapnia i nasilenie chorób przechowalnianych na owocach. Mimo tych sygnałów u naukowców i praktyków
41
utrwaliło się przekonanie, że na chwasty w sadach jedynym lekarstwem
są herbicydy. Dowodem na to jest choćby to, że linie nawodnienia
kroplowego prowadzi się w większości sadów po ziemi, co wyklucza
mechaniczne odchwaszczanie. W sadach Europy Zachodniej natomiast
bardzo często można zaobserwować, że linie te są podwiązane do drutów
rusztowania. Daje to sadownikowi swobodę manewru podczas zwalczania
chwastów i jednocześnie chroni rozpylacze przed kontaktem z ziemią.
Znane są doświadczenia Instytutu Sadownictwa, gdzie stwierdzono,
że mechaniczne zwalczanie chwastów w sadach może przyczynić się
do obniżenia plonów na skutek przyspieszenia rozkładu substancji
organicznej w glebie.
W dalszej części niniejszego opracowania zostaną przedstawione wyniki
doświadczeń wskazujące na negatywny wpływ nadmiernej głębokości
pracy narzędzi odchwaszczających.
Alternatywą lub uzupełnieniem innych metod ograniczania zachwaszczenia jest stosowanie ściółek. Oprócz popularnie stosowanych okryw
z folii i włókniny, warte polecenia jest stosowanie ściółek biologicznych.
Mogą to być poplony ozime – desykowane wiosną lub rozdrobnione
mechanicznie, a następnie wymieszane z glebą – na przykład żyto
z wyką. Doświadczenia prowadzone z warzywami wykazały, że ściółki
biologiczne w znacznym stopniu ograniczają zachwaszczenie i przyczyniają się do wzrostu plonów roślin o długim okresie wegetacji. Wadą
tego systemu uprawy jest to, że wiosenna wegetacja powoduje przesuszenie gleby i bez nawadniania trudno wówczas wykonać siewy oraz
zapewnić roślinom dobry początek wegetacji.
Inną metodą stosowania ściółek biologicznych jest jesienny wysiew
roślin jednorocznych – na przykład gorczycy, facelii, gryki – których
mulcz wiosną nie tylko ogranicza zachwaszczenie, lecz także zmniejsza parowanie. Jest to bardzo ważne zwłaszcza wtedy, gdy nie ma
możliwości nawadniania. Okrywa roślinna w zimie zabezpiecza glebę
przed erozją, a także chroni wody powierzchniowe przed skażeniem.
Stosowanie ściółek roślinnych jest możliwe w rzędach roślin i międzyrzędziach w uprawach wieloletnich drzew i krzewów w pasach.
Innym sposobem wykorzystania ściółek biologicznych jest praktykowane w gospodarstwach ekologicznych ściołowanie sieczką z roślin
sianych na innych polach. Sprawdzone i rozpowszechnione jest
42
stosowanie ściółki ze słomy w uprawie truskawek, co oprócz ochrony
gleby przed przesuszeniem i ograniczenia rozwoju chwastów dodatkowo chroni owoce przed zabrudzeniem i gniciem. Z kolei kora,
trociny z drzew iglastych, torf są bardzo często stosowane na plantacjach borówki amerykańskiej. Oprócz wpływu na chwasty substancja
organiczna ściółki wpływa istotnie na wielkość plonów i pH gleby.
Stosując ściółki biologiczne, musimy uwzględnić niebezpieczeństwo
wystąpienia gryzoni, które pod ściółką mają bardzo dobre warunki
rozwoju. Tam, gdzie prawdopodobne jest wystąpienie gryzoni,
powinno się stosować ściółki szybko ulegające mineralizacji lub
bardzo zwięzłe – na przykład rozdrobniony papier. Część ściółek
biologicznych – kora, trociny, słoma – wymaga dodatkowych dawek
azotu. Do rozkładania ściółek używa się różnego typu rozrzutników,
mniej lub bardziej wyspecjalizowanych, ponieważ jej warstwa
powinna wynosić do 10, a nawet do 15 cm. Jedną z form ściółkowania jest zimowe użycie obornika w młodych nasadzeniach drzew.
Wykonuje się je po pierwszych mrozach, aby wyeliminować zagrożenie przez gryzonie. Oprócz innych korzyści ściółka ta chroni młode
korzenie przed przemarznięciem.
Przy zakładaniu wieloletnich plantacji bardzo istotne jest niszczenie
chwastów trwałych. Zabieg ten należy wykonać jeszcze przed założeniem plantacji. W tym przypadku także możemy stosować metody
niechemiczne.
Oto niektóre z najbardziej uciążliwych gatunków chwastów trwałych:
Perz
Niszczenie perzu metodą „wygłodzenia”, inaczej zwaną też „zmęczeniem”, polega na kilkakrotnym cięciu części podziemnych. Pocięcie
rozłogów pobudza znajdujące się na nich pąki do tworzenia nowych
pędów nadziemnych. Na ich wytworzenie zużywane są składniki
pokarmowe. Najwięcej składników pokarmowych jest zgromadzonych
w rozłogach wiosną i jesienią, dlatego pocięcie ich w tym okresie
przyczynia się do ich rozmnażania. Dlatego perz najlepiej jest niszczyć
latem. W rozłogach znajduje się wówczas niewiele substancji pokarmowych i z pociętych części słabo wyrastają nowe rośliny. Najczęściej
stosowane zwalczanie perzu polega na zastosowaniu pługa podorywkowego bezpośrednio po zbiorach przedplonu. W ten sposób rozłogi są
43
przemieszczone do wierzchniej warstwy gleby. Po przeschnięciu roli
wyciąga się je broną lub za pomocą kultywatora o łapach sprężystych,
wykonując zabieg dwukrotnie, najlepiej „na krzyż”. Kiedy rozłogi
wyschną, pole bronuje się w celu wytrząśnięcia z perzu resztek gleby,
zbiera zgrabiarką na wały i wywozi z pola. Warunkiem powodzenia tej
metody jest brak opadów. Mechaniczną walkę z perzem wspomaga
uprawa roślin zacieniających, osłabiających chwast. Gatunkiem najlepiej
ograniczającym zachwaszczenie perzem jest gryka uprawiana w plonie
głównym lub jako poplon na przyoranie, po roślinach wcześnie schodzących z pola. Gryka wytwarza i przez system korzeniowy wydziela do
gleby związki hamujące rozwój perzu. Substancje te są również wydzielane do gleby po jej przyoraniu.
Ostrożeń
Ostrożeń jest chwastem, który może nastręczać wielu kłopotów
w gospodarstwach ekologicznych. Jego zwalczanie może potrwać 2-4 lata.
Rozmnaża się wegetatywnie i generatywnie (przez rozłogi i nasiona),
w związku z czym bardzo trudno jest zniszczyć w ramach jednym
zabiegu. Nasilenie występowania ostrożnia zmniejszamy poprzez
kilkakrotne zabiegi uprawowe. Jedną z metod jest jego „zmęczenie”.
Po zbiorze przedplonu należy wykonać podorywkę, następnie kultywatorowanie i bronowanie, wyciągając część korzeni i rozłogów z gleby.
Te zabiegi należy powtarzać, co dwa tygodnie, aż do nastania mrozów,
po czym trzeba wykonać głęboką orkę przedzimową. Innym sposobem
jest dwukrotne pocięcie talerzówką po zbiorze przedplonu. Pierwszy
wykonuje się na głębokość 5 cm, drugi na 10-15 cm, a następnie wykonuje się głęboką orkę. Zabiegi te można powtarzać, kiedy pędy nadziemne ostrożnia mają wysokość 5-7 cm. Chwast ten jest wrażliwy na
zacienienie, dlatego uprawa szybko rosnących mieszanek bobowatych
z trawami, poplonów ozimych i ścierniskowych przyczynia się do jego
osłabienia.
Skrzyp
Skrzyp rośnie najintensywniej na glebach wilgotnych i podmokłych,
o nieuregulowanych stosunkach powietrzno-wodnych. Jego nasilenie
obserwuje się zazwyczaj w czerwcu i lipcu, najczęściej w deszczowe
lata, sprzyja mu także nadmierne nawadnianie. Dobrze rośnie na glebach
o małej zawartości próchnicy i złej strukturze. Utarło się, że skrzyp
44
rośnie zwłaszcza na glebach kwaśnych, jednak w rzeczywistości jest to
roślina o dużej tolerancji na odczyn. Najskuteczniejszymi zabiegami
przyczyniającymi się do likwidacji skrzypu jest uprawa płużna, nawożenie
organiczne i przewietrzanie nadmiernie uwilgotnionej gleby kilkakrotnie
powtarzanymi płytkimi (2-4 cm) uprawkami międzyrzędowymi.
Na polach zachwaszczonych skrzypem nie powinno się stosować
głębosza, ponieważ rozrywa on umieszczone głęboko w glebie rozłogi
skrzypu i przyczynia się do jego rozmnażania. Skrzyp nie lubi zacienienia, dlatego wysianie na przyoranie gorczycy, facelii w gęstym siewie,
a następnie wykonanie głębokiej orki przedzimowej powoduje zmniejszenie jego nasilenia. Dozwolone w rolnictwie ekologicznym siarczanowe
formy nawozów potasowych (na przykład siarczan potasu pylisty lub
granulowany) przyczyniają się do lepszego wzrostu skrzypu, natomiast
formy chlorkowe nawozów potasowych (Magnesia-Kainit) ujemnie
wpływają na wzrost tego chwastu.
Kolejny kierunek to bieżące utrzymywanie populacji chwastów na
możliwie niskim poziomie i niedopuszczanie do kwitnienia, czyli
działania ograniczające zapas nasion chwastów w glebie. Powszechnie
znana jest szkodliwość chwastów, jako konkurentów o wodę i składniki
odżywcze z roślinami uprawnymi.
Skuteczność mechanicznego odchwaszczania jest uzależniona przede
wszystkim od rodzaju elementu roboczego oraz parametrów jego pracy.
Brona drgająca może mieć zastosowanie w uprawie truskawek
45
Urządzenia do zwalczania chwastów są wyposażane w bierne lub czynne
elementy robocze. Te pierwsze wykonywane są w postaci zespołów
gęsiostópek, podgiętych noży lub tarcz podcinających korzenie chwastów podczas przemieszczania narzędzia pod powierzchnią gleby.
Zespoły czynne są wyposażone w obracające się elementy robocze,
napędzane silnikami hydraulicznymi lub od wałka odbioru mocy ciągnika. Elementy robocze tych urządzeń to noże pierścieniowe, palce
sprężyste, noże w kształcie litery U. Badania, w których porównywano
efekty odchwaszczania sadów różnymi urządzeniami, wykazały małą
przydatność do tego celu narzędzi biernych. Głównym powodem słabej
efektywności jest mała prędkość jazdy, wymagana do dokładnego
prowadzenia ciągnika wzdłuż rzędów drzew.
Skuteczność niszczenia chwastów przez różne zespoły robocze
oraz liczba zabiegów niezbędnych do kontrolowania zachwaszczenia
Udział chwastów
niszczonych podczas
pojedynczego zabiegu
(%)
Liczba zabiegów
w sezonie
Bierny element
podcinający
50-70
7-8
Zespół wielonożowy
80-90
3-4
Glebogryzarka
z nożami „U”
95-100
2-3
Rodzaj zespołu
roboczego
W warunkach szczególnego zagrożenia erozją wskazane jest oczywiście
stosowanie narzędzi biernych, należy jednak wykonać nimi dwukrotnie
więcej zabiegów niż narzędziami z czynnymi elementami roboczymi.
Podnosi to oczywiście nakłady na walkę z chwastami, mimo że najpopularniejsze modele narzędzi wyposażane są w samoostrzące się noże
w kształcie litery U.
46
Opielacz do międzyrzędzi z obsypnikiem
Narzędzia bierne są znacznie tańsze od maszyn z czynnymi zespołami
roboczymi ze względu na ich prostą budowę. Lepszą jakość odchwaszczania przynosi zastosowanie maszyn z elementami obracającymi się
w osi pionowej. W pojedynczym zabiegu niszczą one do 90% chwastów,
co umożliwia kontrolę zachwaszczenia 4 zabiegami w sezonie. Wadą
tych maszyn są trudności z zagłębianiem się elementów roboczych pod
powierzchnię przesuszonej gleby oraz niedostateczne rozdrabnianie
chwastów o długich i mocnych rozłogach (rdest). Najbardziej efektywnymi maszynami w odchwaszczaniu sadów są glebogryzarki sadownicze.
W pojedynczym zabiegu tymi maszynami niszczonych jest 95–99%
chwastów, co umożliwia kontrolę zachwaszczenia trzema zabiegami
w sezonie. Należy pamiętać o tym, że celem zabiegów odchwaszczających na plantacjach wieloletnich nie jest całkowita likwidacja chwastów,
lecz kontrolowanie zachwaszczenia na poziomie uniemożliwiającym
konkurencję z roślinami uprawnymi. Nawet stosunkowo mało efektywne
zabiegi, przeprowadzane kilkakrotnie w ciągu sezonu, mogą okazać się
wystarczające dla uniknięcia obniżenia plonu. Wprawdzie urządzenia
pracujące z dużymi prędkościami obrotowymi osiągają lepsze efekty
pielenia, ale silnie niszczą strukturę gleby, czego należy zdecydowanie
unikać na terenach narażonych na erozję. Dodatkowo na glebach kamie47
nistych wyższe prędkości obrotowe prowadzą do zniszczenia lub szybkiego zużywania się noży i częstych awarii maszyn.
Głębokość robocza a skuteczność niszczenia chwastów
Odchwaszczanie mechaniczne wiąże się z ryzykiem uszkodzenia płytko
położonych części systemów korzeniowych drzew. Niewielkie głębokości robocze w zasadzie eliminują takie niebezpieczeństwo. W ISK
w Skierniewice prowadzono prace nad określeniem zależności między
głębokością roboczą glebogryzarek sadowniczych a uzyskiwanymi
efektami niszczenia chwastów jednorocznych i wieloletnich. Badano
trzy głębokości robocze: 3 cm, 5 cm i 10 cm. W ocenianych zabiegach
średnia efektywność niszczenia chwastów jednorocznych wynosiła
od 87,3% do 100% i nie zależała od głębokości roboczej narzędzia.
Wpływ głębokości był widoczny podczas niszczenia chwastów wieloletnich, głównie mniszka i ostrożnia polnego. Nie obserwowano różnic
między efektami odchwaszczania na głębokość 5 i 10 cm, natomiast
odchwaszczanie na głębokość 3 cm okazało się jednak mniej skuteczne.
Gorsze efekty pracy przy tej głębokości przekładają się na wzrost liczby
występujących chwastów trwałych w ciągu sezonu wegetacyjnego.
Właściwa głębokość pracy glebogryzarek do odchwaszczania sadów
powinna, zatem wynosić około 5 cm. Jej zwiększanie nie poprawia
skuteczności odchwaszczania, a podnosi ryzyko uszkodzenia systemów
korzeniowych drzew oraz ryzyko degradacji gleby. Wybór urządzeń
musi uwzględniać specyfikę gospodarstwa, jak również cenę i jakość
pracy maszyn.
Inne sposoby ograniczania zachwaszczenia
Należy przykładać szczególną wagę do działań profilaktycznych, a wiec
do zapewnienia roślinom uprawnym dobrych warunków do rozwoju.
Ogromne znaczenie ma używanie wysokiej jakości materiału rozmnożeniowego, a do siewu – nasion niezanieczyszczonych chwastami. Właściwy dobór odmian i gatunków do uprawy i prawidłowe następstwo
zwiększa konkurencyjność roślin uprawnych wobec chwastów. Należy
zwrócić uwagę na znaczenie konsekwentnej walki z chwastami przez
cały sezon wegetacyjny. Jakie są tego efekty praktyczne, pokazuje
następujące porównanie: W Polsce do odchwaszczania cebuli bez użycia
48
herbicydów przyjmuje się normę 2000 roboczogodzin/ha, w Holandii
– zaledwie 170.
Na niewielkich areałach – jak dotąd tylko w gospodarstwach ekologicznych – do walki z chwastami wprowadzany jest wypalacz płomieniowy,
stosowany głównie do zwalczania chwastów przede wszystkim
w uprawach o długim okresie kiełkowania nasion takich jak: marchew,
cebula, pietruszka. Wypalacz płomieniowy stosuje się przed wschodami
rośliny uprawnej, jeżeli na powierzchni pola pojawią się kiełkujące
chwasty należące do klasy dwuliściennych. Podczas pracy tego urządzenia wytwarzana jest wysoka temperatura,, powodująca denaturację
białka w komórkach, a w konsekwencji – zamieranie chwastów.
Rośliny dwuliścienne mają odkryty stożek wzrostu, który ulega zniszczeniu na skutek działania tego urządzenia. Zabieg jest najbardziej
skuteczny wobec młodych, kiełkujących chwastów i, co ważne, można
go stosować na niektóre gatunki odporne na herbicydy. Ta metoda
niestety nie niszczy korzeni chwastów wieloletnich. Jej wadą są dość
wysokie koszty ochrony, natomiast zaletą – skuteczność. Przeciwwskazaniem jest susza ze względu na niebezpieczeństwo wzniecenia pożaru.
Modyfikacją tego sposobu zwalczania chwastów jest stosowanie wypalaczy pozwalających na rzędowe wypalanie chwastów zamiast całej
powierzchni pola. W międzyrzędziach prowadzi się wtedy tańsze
odchwaszczanie mechaniczne.
Wykonywanie uprawy nocą
Nie tylko rodzaj zastosowanych maszyn, głębokość ich pracy, ale także
pora wykonywania tych zabiegów może mieć wpływ na zachwaszczenie
uprawy. Badacze niemieccy ustalili, że po orce i kolejnych bronowaniach w ciemności stopień pokrycia gleby chwastami wynosił zaledwie
2%, podczas gdy w przypadku zabiegów wykonywanych w ciągu dnia
wynosił on 80%. Po nocnej uprawie stwierdzono mniejsze zachwaszczenie przytulią czepną, tasznikiem pospolitym, przetacznikiem perskim
i rumiankiem pospolitym. Szwedzcy naukowcy stwierdzili natomiast, że
bronowanie nocą redukuje ogólną liczbę chwastów o 40% w porównaniu
z bronowaniem w dzień, przy czym procentowa obniżka zachwaszczenia
jest uzależniona od gatunku. I tak w wyniku nocnego bronowania
następuje redukcja np. fiołka polnego o 61%, komosy białej o 22%,
a rumianku bezpłomieniowego o 22%. Wykonywanie uprawek nocą,
49
dlatego ogranicza zachwaszczenie, że światło wpływa na kiełkowanie
nasion chwastów. Stwierdzono, że w czasie słonecznego dnia potrzeba
jedynie 1/1000 sekundy (błysk światła), aby pobudzić do kiełkowania
nasiona niektórych gatunków. W nocy czas ekspozycji nasion na światło
musi wynieść 5 sekund, aby zostały one pobudzone do wzrostu.
V. Zapewnienie biologicznej równowagi
na plantacji
W preambule dyrektywy 91/414 Unii Europejskiej zapisano, że:
„Ochrona zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska ma pierwszeństwo nad
poprawą poziomu produkcji rolniczej”. Oznacza to między innymi
szeroko rozumianą ochronę bioróżnorodności. Poprzez ochronę środowiska
naturalnego należy chronić wszystkie gatunki zwierząt, a także nie
dopuścić do całkowitego wyniszczenia populacji agrofagów, a jedynie
obniżać ich liczebność poniżej progów ekonomicznej szkodliwości,
ponieważ każda uprawa jest miejscem bytowania także wielu gatunków
owadów pożytecznych i obojętnych, które szukają w niej tylko schronienia lub pożywienia.
Musimy mieć świadomość, że równowaga biologiczna w uprawach rolniczych została zakłócona w sposób trwały w momencie wprowadzenia
jednorodnych upraw, nie mówiąc już o monokulturach, czyli uprawach
trwałych, jak sady, jagodniki, czy też o płodozmianie typu pszenica-rzepak,
a na glebach słabszych żyto-żyto. Nawet w znacznie bogatszych zespołach
roślinnych niż uprawy rolne (np. w lasach) zdarzają się bardzo groźne
gradacje szkodników. Leśnikom udało się znacznie zmniejszyć zagrożenie,
tj. ograniczyć konieczność chemicznej interwencji człowieka, a teraz kolej
przychodzi na rolników.
Działania muszą iść w kilku kierunkach. Pierwszy z nich to roślina
uprawna. Jej zdrowie, dobra kondycja, witalność – to wszystko przekłada
się wprost na odporność na choroby i szkodniki. Jest rzeczą oczywistą,
niestety, nie zawsze właściwie postrzeganą przez rolników, że jeżeli
sadzimy czy siejemy materiał zawirusowany, zagrzybiony, uszkodzony
mechanicznie lub przez mróz, to później niewiele już można zrobić
czy poprawić. Według ocen specjalistów w sektorze owoców miękkich
w Polsce 10% używanych sadzonek pochodzi z kwalifikowanych szkółek
o gwarantowanej jakości. Powszechnie wiadomo, że chwasty w uprawach,
50
konkurując z roślinami uprawnymi o światło, wodę i składniki odżywcze,
mogą poważnie ograniczać plony. Mniej znane są inne skutki zachwaszczenia. I tak chwasty, zwłaszcza kwitnące, w uprawach kapustnych
wpływają na wzrost szkodliwości szeregu szkodników – na przykład
śmietka kapuściana składa kilka razy więcej jaj na plantacji zachwaszczonej niż na wolnej od chwastów. Podobnie chwasty stymulują szkodliwość
motyli – bielinków, pachówki, tantnisia, piętnówek. Zwalczanie chwastów, niedopuszczanie ich do kwitnienia, podorywka po zbiorach niszcząca
chwasty należą do podstawowych zabiegów ograniczających liczebność
szkodników w warzywach polowych. Podobnie kwitnące chwasty – na
przykład mniszek lekarski w sadach – konkurując z drzewami o owady
zapylające, mogą istotnie ograniczać plony. Często można zaobserwować
intensywne kwitnienie sadu, ale obecne w sadzie pszczoły oblatują kwiaty
mniszka, a nie jabłoni. Kiedy patrzymy na niepozorne chwasty i wielkie
drzewa owocowe, rzadko zdajemy sobie sprawę z tego, że niektóre
z chwastów poprzez wydzielanie związków toksycznych do gleby mogą
hamować wzrost krzewów i drzew. Należy do nich perz. Obecność
w glebie nawet martwych jego części jest szkodliwa. Niektóre chwasty
pnące – powój, wyki itp. – mogą poważnie utrudniać zbiór mechaniczny
kombajnami. Przy dużym, zwartym zachwaszczeniu zdarza się, że obecność chwastów wpływa na podniesienie zalegania zimnego powietrza,
a przez to na wzrost szkód mrozowych w kwiatach i pączkach kwiatowych. Niejednokrotnie można spotkać się z twierdzeniem, że chwasty
oznaczają bioróżnorodność i że one też pełnią swoją rolę na plantacji. Bez
trudu można wskazać przykłady pozytywnego oddziaływania chwastów,
ich znaczenie dla organizmów pożytecznych, udostępnianie przez nie
składników pokarmowych z głębszych warstw gleby. Mimo to jednak
bilans funkcjonowania chwastów jest jednoznacznie ujemny, a ich obecność na plantacjach powinna być jak najbardziej ograniczana.
Wysiane na zimę poplony ozime czy rośliny okrywowe w uprawach
sadowniczych, a także pozostawione chwasty mogą pomagać w przetrwaniu owadów pożytecznych (złotooki, biedronki) czy zwierząt
(kuropatwy). Z drugiej strony mogą działać negatywnie – np. ułatwić
wzrost populacji gryzoni. Wzbogacając otoczenie plantacji musimy
unikać wprowadzania roślin żywicielskich dla chorób i szkodników.
Klasycznym przykładem jest sosna wejmutka w przypadku uprawy
porzeczek czy rośliny żywicielskie dla zarazy ogniowej – np. głogi, irga,
51
pigwa, pigwowiec, ognik w przypadku uprawy jabłoni czy grusz.
Wieloletnie uprawy roślin motylkowych są niekorzystnym sąsiedztwem
dla wielu warzyw (kapustnych, marchwi, cebulowych, bobu), gdyż
sprzyjają gradacji wielu gatunków szkodników – motyli (bielinków,
pachówki), śmietek, mszyc, oprzędzików, zmienników, pchełek. Większe skupiska drzew liściastych często stają się miejscem gradacji naliściaków, szkodników niszczących liście drzew owocowych. Są także
miejscem pobytu muchówek, szczególnie połyśnicy marchwianki,
śmietek. Dlatego szereg gatunków warzyw, zwłaszcza marchew, lepiej
jest uprawiać na terenach otwartych.
Uważa się, że w sadach gruszowych pozostawienie nieskoszonej murawy
w miesiącach letnich sprzyja obecności wrogów naturalnych miodówki
gruszowej.
Bardzo ciekawe są doświadczenia z zastosowaniem współrzędnej
uprawy roślin. Dla przykładu marchew w cebuli ogranicza występowanie śmietki cebulanki, a aksamitka w kapustnych – nicieni. Podobnie
cenne są wyniki stosowania roślin okrywowych (tzw. żywych ściółek).
Koniczyna wysiana 4 tygodnie przed sadzeniem brokułów poważnie
ogranicza nasilenie mszycy kapuścianej, wciornastka tytoniowca,
śmietki kapuścianej, pchełek. Specjalnie dobrane odmiany gorczycy
białej i rzodkwi oleistej służą, jako rośliny pułapki. Wysiane jesienią,
jako poplon pobudzają do rozwoju mątwika burakowego, szkodnika
buraków cukrowych i roślin kapustnych. Kiedy rośliny poplonowe giną
w czasie zimy, razem z nimi giną larwy szkodnika, które nie zakończyły
swego rozwoju. Podobną rolę pułapek odgrywają wczesna kapusta
i rzodkiewka konsumpcyjna. Trzeba jednak pamiętać o tym, że rośliny
okrywowe mogą również zmniejszać plon roślin uprawnych.
Otoczenie plantacji
Bardzo ważne dla bioróżnorodności, choć zwykle niedoceniane, jest
otoczenie plantacji. Tam, gdzie często występują silne wiatry, korzystne
jest sadzenie od strony nawiewnej przewiewnych osłon z drzew
o słabym wzroście. Musimy przy tym pamiętać o tym, że przewiew na
plantacji jest pożądany, ponieważ może on ograniczać nasilenie
niektórych chorób. Aby zabezpieczyć plony (czereśnie, borówki, wiśnie)
przed szkodami wyrządzanymi przez ptaki, w pobliżu plantacji można
posadzić morwę, która dostarcza owoców chętnie zjadanych przez ptaki.
52
Zaczyna ona wcześnie owocować, jej owocowanie trwa długo, a ptaki
gromadzące się na morwie już nie żerują na innych uprawach.
Podobną rolę spełnia niejednokrotnie posadzenie wysokich, szybko
rosnących drzew – np. topoli, modrzewi. Są one (jak niskie krzewy
kolczaste – na przykład tarnina) chętnie zasiedlane przez sroki, które
odpędzają inne ptaki (szkodniki upraw) z okolicy. Trzeba jednak wziąć
pod uwagę to, że sroki stwarzają także zagrożenie dla równowagi
w środowisku. Wybierają pisklęta z gniazd innych gatunków ptaków,
przez co przyczyniają się do ograniczenia występowania szeregu gatunków ptaków pożytecznych na przestrzeni kilku kilometrów.
Naturalne skupiska drzew i krzewów często stają się miejscem bytowania
pożytecznych owadów, takich jak złotooki, biedronki, dobroczynek gruszowy, a także ptaków – np. sikorek, kosów, pliszek, rudzików, natomiast
sterty kamieni lub gałęzi – drapieżników (łasice, tchórze). W sadach w całej
Europie można spotkać wysokie słupy z poprzeczką. Służą one ptakom
drapieżnym jako miejsca odpoczynku, a zarazem punkty obserwacyjne
gryzoni, groźnych szkodników upraw sadowniczych.
Równowaga biologiczna w sadzie ekologicznym zapobiega gradacji
szkodników
Miedze, skarpy, odłogi, drzewa, kępy roślinności wieloletniej i zbiorniki
wodne są miejscem zimowania, rozmnażania i spoczynku wielu gatunków szkodników. Z takich właśnie siedlisk atakują uprawy między
innymi pchełki. Miejsca wilgotne sprzyjają namnażaniu coraz groźniej53
szych szkodników upraw – ślimaków. Równocześnie jednak te – jak je
określamy – użytki ekologiczne są praktycznie jedynymi miejscami
występowania naturalnych wrogów szkodników upraw. Drapieżcy
i parazytoidy, nasi naturalni sprzymierzeńcy, wiosną rozpoczynają
żerowanie i namnażanie na roślinach tam dziko rosnących, a następnie
przenoszą się na uprawy. Miedze są podstawowym miejscem występowania drapieżnych chrząszczy biegaczowatych, które niszczą mszyce,
gąsienice motyli, śmietek oraz ślimaki. Na roślinach kwitnących
na miedzach odbywa żer regeneracyjny wiele dorosłych parazytoidów,
drapieżnych much bzygowatych oraz złotooków. Liczne badania wskazują, że miedze z kwitnącymi dzikimi gatunkami roślin zwiększają
różnorodność i liczebność pasożytniczych błonkówek, a tym samym
mogą znacznie zwiększać pasożytowanie jaj i gąsienic motyli. Jednak
nie wszystkie kwitnące rośliny w równym stopniu zwiększają biologiczną aktywność parazytoidów. Poza tym osobniki dorosłe niektórych
szkodników też pobierają pokarm z kwiatów roślin rosnących na miedzach czy chwastach wśród upraw. Obecnie upowszechniana jest przez
badaczy brytyjskich technologia upraw oparta na zasadzie „przyciągania
i odpychania”, czyli takiego doboru roślin, żeby były one atrakcyjne dla
wrogów naturalnych i odmian roślin uprawnych (lub wsiewek gatunków
„dzikich”), które mają działanie repelentne lub posiadają właściwości
zapobiegające kolonizacji przez szkodniki.
Bardzo ważnym czynnikiem jest przestrzenne rozmieszczenie upraw,
ograniczające przemieszczanie się szkodników. Nie należy siać grochu
i fasoli w sąsiedztwie lucernisk ze względu na oprzędziki i zmienniki.
Oprzędziki po zbiorze grochu przemieszczają się na lucernę, a zmienniki
wiosną przenoszą się na fasolę, ogórki i nasienne plantacje marchwi
i pietruszki. Poszczególne plantacje ziemniaków i buraków powinny być
od siebie oddalone ze względu na presję mszyc i przenoszonych przez nie
wirusów. Sąsiedztwo miedz, traw i ozimin powoduje zwiększenie porażenia
pszenicy jarej przez ploniarkę zbożówkę i niezmiarkę paskowaną.
Omawiając zagadnienia dotyczące bioróżnorodności, należy wymienić
owady zapylające. Są to przede wszystkim przedstawiciele nadrodziny
pszczoły (Apoidea), których na świecie występuje około 20 tysięcy
gatunków. Należy podkreślić, iż w Polsce występują 454 gatunki
pszczół, z czego pszczoła miodna (Apis mellifera L.) jest tylko jednym
gatunkiem. Zapylacze to bardzo ważna grupa owadów, wymagająca
54
szczególnej ochrony. Przemawia za tym fakt, iż na świecie około
78% wszystkich gatunków roślin jest owadopylna, a ponadto w uprawach rolniczych obecność zapylaczy często podwyższa plon oraz
korzystnie wpływa na jego jakość. Plon nasion koniczyny jest niemal
w 100% uzależniony od zapylaczy, a plon malin czy truskawek uprawianych bez dostępu owadów zapylających jest plonem niehandlowym.
Właściwy dobór stanowiska
Przy uprawach trwałych i wrażliwych na niskie temperatury właściwy
dobór stanowiska ma duży wpływ na powodzenie uprawy (sady pestkowe, orzechy włoskie). Dobrą przestrogę stanowi doświadczenie zimy
2011/12, kiedy w wielu rejonach brzoskwinie i morele wymarzły
kompletnie, a grusze i czereśnie były mocno osłabione. Dlatego też, o ile
mamy możliwość wyboru, lepiej jest lokalizować plantacje w cieplejszych rejonach. Korzystne warunki stwarza teren położony wyżej
w stosunku do najbliższego otoczenia, najlepiej z niewielkimi skłonami,
które ułatwiają intensywny ruch powietrza. Zapobiega on występowaniu
zastoin mrozowych i wielu chorób grzybowych. Generalnie nie zaleca
się zakładania upraw sadowniczych w dolinach, jednak w szerokiej
dolinie Dunajca w okolicach Łącka sady rosną bardzo dobrze. Taka
sytuacja jest wynikiem odpływu zimnego powietrza wzdłuż doliny
i braku jego stagnacji.
Co kilka czy kilkanaście lat obserwuje się poważne uszkodzenia zimowe
upraw. Jest to okazja do weryfikacji, pozostawienia w uprawie tych
odmian, które są dostosowane do naszych warunków klimatycznych.
Bardzo często uszkodzenia mrozowe wynikają z błędów, nawet z kilku
sezonów. Mogą to być zaniedbania ochrony i doprowadzenie do przedwczesnej defoliacji, przenawożenie azotem czy zbyt późne nawożenie
i przedłużenie wegetacji jesienią. Bywają też lata, kiedy rośliny wznawiają
wegetację jesienią z powodu dłuższej suszy czy różnego typu uszkodzeń.
Nawet niewielkie uszkodzenia mrozowe drzew stają się nieraz bramami
infekcji np. dla chorób kory i drewna czy chorób bakteryjnych.
55
Niejednokrotnie w sadach choroby powodują przedwczesną defoliację liści
Kolejnym wyznacznikiem przydatności stanowiska jest jakość gleby.
Dla przykładu jabłonie udają się zarówno na glebach lekkich (pod
warunkiem nawadniania), jak i na lessach sandomierskich, grusze
wymagają gleb cięższych, natomiast truskawki i wiśnie – lżejszych.
Bardzo ważną kwestią jest poziom wód gruntowych, omówiony w części
dot. nawożenia. Przy uprawie po wieloletnich uprawach rolniczych
musimy liczyć się z możliwością nasilenia szkodników glebowych
– drutowców, pędraków, rolnic. Uprawy na glebach lekkich i przewiewnych są zwykle chętniej zasiedlane przez szkodniki niż uprawy
na glebach ciężkich i zlewnych. Gleby torfowe nie sprzyjają natomiast
występowaniu śmietek i połyśnicy marchwianki. Połyśnica marchwianka,
a także strąkowiec grochowy i pachówka strąkóweczka rzadziej występują na połaciach dużych pól, częściej łącznie z płaszczyńcem burakowym koncentrują się na ich skraju. Na całej powierzchni pola uprawnego
można spotkać rolnice.
VI. Systemy wspomagania podejmowania
decyzji w ochronie roślin
Ochrona wielu upraw wymaga dużego doświadczenia i wiedzy. Kaprysy
pogody, zmienność agrofaga, środowiska, rośliny żywicielskiej, zmieniające się pestycydy i zjawisko odporności agrofagów – trudno zapanować
nad tymi zależnościami jednocześnie. Za przykłady niech posłużą
56
ochrona jabłoni przed parchem czy ziemniaków przed zarazą. Kilkadziesiąt lat temu dużym usprawnieniem w ochronie było stosowanie zabiegów
według kalendarza. I tak na przykład w najlepszych zakładach Instytutu
Sadownictwa stosowano zasadę: „co tydzień oprysk przeciw parchowi
przed kwitnieniem i co dwa tygodnie po kwitnieniu”. Dziś łatwo zauważyć, że tak intensywna ochrona przy ekstremalnych warunkach
pogodowych mogła być niedostateczna, a drugiej strony w przeciętnym roku duża część zabiegów była wykonywana bez potrzeby. Dziś
system ochrony według kalendarza jest nie do zaakceptowania
ze względów ekonomicznych i przyrodniczych. Znacznie lepsze poznanie
biologii patogenu umożliwiło stworzenie komputerowych narzędzi
wspierających decyzje rolników.
System wspomagania decyzji (Decision support system – DSS)
to szeroko pojęty system doradczy, mający wesprzeć rolnika w podejmowaniu decyzji o ochronie roślin. Decyzje o wykonaniu zabiegu lub
nie, o terminie i dawce, rodzaju stosowanej metody ochrony podejmuje
się w wyniku analizy wielu czynników.
Systemy wspomagania decyzji można podzielić na objawowe, meteorologiczne i złożone. W ramach pierwszego z nich Instytut Ochrony Roślin
prowadzi sygnalizację występowania agrofagów na stronie internetowej
http://stanfit.ior.agro.pl/szukaj/. Na podstawie opisu morfologii, biologii
i zwalczania agrofagów, dostępnych na stronie Instytutu, rolnik może
samodzielnie określić zagrożenie swoich upraw i podjąć decyzję o ich
ochronie. Również Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Sadownictwa
na stronie www.piorin.gov.pl prowadzi system sygnalizacji, oparty na
krótkoterminowych prognozach rozwoju chorób i szkodników. Stanowi
on pomoc dla rolnika w podjęciu decyzji o konieczności zastosowania
zabiegów ochrony roślin i terminie ich przeprowadzenia.
Przykładem systemu opartego na danych meteorologicznych jest komputerowy system wspomagania decyzji rolników w sprawie ochrony przed
parchem jabłoni.
Jeden z wariantów tego systemu opiera się na pomiarach warunków
klimatycznych, wykonywanych przez elektroniczne stacje meteo.
Pod uwagę brane są: temperatura, okres zwilżenia liści, wielkość opadów. Dzięki znajomości biologii patogenu (tabela Millsa) wiedza ta
pozwala ustalić, kiedy nastąpił moment krytyczny, tj. warunki umożli57
wiające zaistnienie infekcji parcha. Z kolei znając dotychczasową
ochronę przeciw tej chorobie, a zwłaszcza datę ostatnio wykonanego
zabiegu, możemy określić, czy w momencie krytycznym liście miały
zabezpieczenie. Jeżeli nie, możemy dobrać preparat odpowiedni
do sytuacji. Informacja na temat ilości opadów i ich intensywności
pozwala przewidzieć, czy ostatnio użyty fungicyd nie został zmyty
z powierzchni liści, a jeśli tak, to pozwala przewidzieć działania zaradcze. Dokładne dane meteorologiczne, opracowane przez program
komputerowy, pomagają sadownikom podejmować decyzje o zabiegach,
aby skutecznie ochronić drzewa, a z drugiej strony unikać zabiegów
niekoniecznych, wykonywanych „na wszelki wypadek”. Ten sposób
sygnalizacji zabiegów jest prowadzony miedzy innymi przez Agrosimex.
Drugi z wariantów, uwzględniając te same dane, bierze także pod uwagę
symulację wysiewów zarodników workowych, ich nasilenia i termin
rozpoczęcia i zakończenia wysiewów, z czego wynika poziom zagrożenia
infekcjami pierwotnymi i wtórnymi. Zwykle w sezonie mamy do
czynienia z niewieloma naprawdę groźnymi infekcjami, wymagającymi
szczególnej uwagi i troski, aby nie dopuścić do wielkich strat plonu.
Taką sytuację mamy zwłaszcza wtedy, gdy duże opady doprowadzą do
zmycia zastosowanego pestycydu w takim stopniu, że ten już nie zabezpiecza liści przed kolejną infekcją. Przyjmuje się przykładowo, że dla
kaptanu, mankozebu jest to 10 mm deszczu, dla Delanu, miedzi – 15.
Jeżeli po zmyciu środka opady się utrzymują i jednocześnie występuje
duże zagrożenie wysiewu zarodników parcha, to zanim – według
programu – dojdzie do infekcji, można jej zapobiec, stosując fungicyd
nawet w czasie mżawki, na mokre liście. Trzeba jednak pamiętać o tym,
że zabieg ten nie zabezpiecza przed następnymi infekcjami. Jest on
wówczas elementem tak zwanej metody sandwicz – kanapki dającej
zabezpieczenie sadu w czasie jednej-dwóch najgroźniejszych infekcji
w sezonie. Na tę metodę składa się wykonanie zabiegu zapobiegawczego
przed deszczem, ewentualnego przerwania infekcji w razie zmycia
preparatu oraz w przypadku, gdy jednak doszło do infekcji, zastosowanie
preparatu interwencyjnego. W Polsce wykorzystuje się holenderski
program symulacyjny RIM Pro. Znajomość zagrożenia w zestawieniu
z dobrą prognozą pogody pozwala wielu sadownikom ograniczać
ochronę do niezbędnego minimum. System oparty na programie RIM
PRO proponują rolnikom miedzy innymi ZZO Warka i firma Soska.
58
Trzeba powiedzieć, ze racjonalne korzystanie z tych systemów wymaga
dużej wiedzy i doświadczenia sadownika. Doradztwo proponowane
przez dystrybutorów środków ochrony roślin zazwyczaj nie jest wystarczające, ponieważ nierzadko służy jedynie promocji konkretnych
pestycydów i zwiększaniu sprzedaży, a nie integrowanej ochronie roślin.
Dane z biologii patogenów i znajomość zależności zagrożenia od
warunków pogodowych pozwalają także określić zagrożenie ze strony
innych chorób roślin, takich jak szara pleśń na truskawkach, zaraza
ogniowa, brunatna zgnilizna drzew pestkowych, kędzierzawość liści
brzoskwini i innych,
Warunki meteorologiczne są również wykorzystywane w ochronie
upraw rolniczych. Na podstawie wartości skumulowanych temperatur
można określić termin zwalczania grzyba Blumeri graminis f. sp. tritici
w jęczmieniu ozimym.
Innym przykładem może być system dostępny na stronie
www.dss.iung.pulawy.pl, pozwalający określić rolnikowi potrzebę
zabiegu ochronnego przeciwko łamliwości podstawy źdźbła. Zagrożenie
agrofagiem jest tam szacowane na podstawie analizy oceny wpływu
czynników na rozwój grzyba. Rolnik wprowadza do aplikacji dane, np.:
rodzaj gleby, przedplon, termin i gęstość siewu, odmianę, przebieg
warunków agrometeorologicznych. Każdy z czynników jest określony
w kilkustopniowej skali, wpływającej na presję agrofaga. Ryzyko
uszkodzeń i zalecenie wykonania zabiegu jest wypadkową tych wszystkich elementów.
W praktyce największe znaczenie – zwłaszcza w przypadku roślin
zbożowych – będą miały prawdopodobnie systemy złożone, które
oceniają zagrożenie występowania kilku patogenów. Jest to możliwe,
ponieważ system obejmuje wiele czynników, uwzględniając też warunki
meteorologiczne. Taki program uwzględnia często dodatkowy element
– czynnik ekonomiczny, czyli opłacalność środków ochrony roślin.
W polskich warunkach, w ramach integrowanej ochrony roślin jest
testowany duński system wspomagania decyzji, dotyczący ochrony zbóż
i ziemniaka. Można z niego skorzystać, wchodząc na stronę
www.ipm.iung.pulawy.pl. Wspomniany wyżej model programu komputerowego NegFry, wspomagający podejmowanie decyzji w sprawie
59
zwalczania zarazy ziemniaka, jest z powodzeniem wykorzystywany
przez producentów ziemniaka na terenie województwa wielkopolskiego.
Bardzo istotną uprawą ze względu na stale rosnący popyt na oleje
roślinne jest rzepak. Jest to też bardzo wartościowa roślina, stanowiąca
cenny element płodozmianu. Dzięki palowemu systemowi korzeniowemu
tworzy dobrą strukturę gleby i pozwala na przerwanie cyklu życiowego
wielu agrofagów zbożowych. Niestety sam wymaga ochrony, zwłaszcza
przed suchą zgnilizną kapustnych. Monitoring grzybów odpowiedzialnych za tę chorobę jest prowadzony przez System Prognozowania
Epidemii Chorób (SPEC), który powstał z inicjatywy Instytutu Genetyki
Roślin PAN i firmy DuPont Poland. System obejmuje całą Polskę i jest
kierowany m.in. do producentów rzepaku i doradców w zakresie ochrony
plantacji. Korzystanie z niego jest bezpłatne, a przekazywanie informacji
jego użytkownikom odbywa się poprzez SMS-y, pocztę elektroniczną
oraz stronę internetową www.spec.edu.pl.
W ramach obowiązkowego wprowadzenia integrowanego systemu
ochrony roślin państwo powinno zapewnić rolnikom dostęp do informacji
i monitorowania organizmów szkodliwych oraz podejmowania odpowiednich decyzji w zakresie stosowania środków ochrony roślin.
Minimalizacja negatywnego wpływu stosowanych pestycydów oraz
stosowanie pestycydów w dawkach obniżonych i dzielonych
Jeśli mimo wykorzystania metod niechemicznych występuje realne
zagrożenie plonu, ogólne zasady integrowanej ochrony roślin przewidują
stosowanie chemicznych środków ochrony roślin. Podejmując decyzję
o zastosowaniu pestycydów należy uwzględnić wyniki monitoringu
występowania organizmów szkodliwych, progi ekonomicznej szkodliwości, wskazania programów wspomagania decyzji w sprawie ochrony
roślin oraz profesjonalnego doradztwa. W pierwszej kolejności należy
zastosować pestycydy o najmniejszym niekorzystnym wpływie na
zdrowie człowieka, zwierząt i środowiska oraz w takim terminie, aby nie
dopuścić do masowej presji agrofaga, ponieważ wiąże się to z koniecznością intensyfikacji chemizacji, a także stwarza możliwość powstania
strat. Ponadto za każdym razem przed użyciem środka należy zapoznać
się z treścią obowiązującej etykiety i bezwzględnie się do niej stosować.
Zastosowanie pestycydu w ramach integrowanej ochrony roślin powinno
być przemyślane. Decyzję należy podjąć po wnikliwej analizie obserwacji
60
przeprowadzonych na plantacji. Dawki zalecane w etykiecie służą
do zwalczenia agrofaga przy dużym stopniu jego nasilenia i niejednokrotnie w mniej sprzyjających warunkach agroklimatycznych. Często
jednak faktyczna presja agrofaga przekracza próg szkodliwości, ale nie
stanowi najwyższego zagrożenia lub szkodnik jest w bardziej wrażliwym
stadium rozwoju. Można wówczas przemyśleć zastosowanie ograniczonej bądź dzielonej dawki środka. Ma to swoje uzasadnienie zwłaszcza,
jeżeli panują warunki pogodowe sprzyjające wykonaniu zabiegu (odpowiednia temperatura, wilgotność), a ponadto chroniona roślina znajduje
się we wczesnym stadium rozwoju i nie osiągnęła jeszcze pełnej masy,
charakterystycznej dla danego gatunku i odmiany.
Zasady i stosowanie środków ochrony roślin reguluje rozporządzenie
Parlamentu Europejskiego i Rady 1107/2009 (WE) z dnia 21 października
2009 r., dotyczące wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin.
W myśl artykułu 55 powyższego rozporządzenia „środki ochrony roślin
muszą być stosowane właściwie. Właściwe stosowanie obejmuje stosowanie zasad dobrej praktyki ochrony roślin i spełnianie warunków
ustanowionych zgodnie z art. 31 i podanym w etykietach”. Przepis ten
określa wymagania, które mają istotne znaczenie dla ludzkiego zdrowia,
ochrony i bezpieczeństwa środowiska, definiuje zasady dotyczące
np. maksymalnej dawki środka, maksymalnej liczby zabiegów danym
środkiem w ciągu roku czy długości okresu karencji. Stosowanie przez
rolników obniżonych czy dzielonych dawek środka lub stosowanie go
w mieszaninie z innymi agrochemikaliami jest, zatem zgodne
z obowiązującym prawem. Potwierdzeniem tego jest art. 3 pkt. 18 rozporządzenia nr 1107/2009, mówiący o tym, że „zabiegi z użyciem środków
ochrony roślin stosowanych do danych roślin lub produktów roślinnych,
zgodnie z warunkami dozwolonego stosowania, są wybierane, dawkowane i planowane tak, aby zapewnić akceptowalną skuteczność przy
minimalnej niezbędnej ilości, z właściwym uwzględnieniem miejscowych
warunków oraz możliwości zwalczania metodami mechanicznymi
i biologicznymi”. Zabronione jest postępowanie wykluczone w etykiecie
środka. Należy pamiętać o tym, że producent odpowiada za skuteczność
i prawidłowość działania środka tylko wtedy, gdy jest on stosowany
zgodnie z zaleceniami zawartymi na etykiecie. Jeżeli na etykiecie środka
zostały określone odstępy czasowe między poszczególnymi zabiegami,
maksymalna liczba zastosowań danego środka w ciągu sezonu lub
61
maksymalna dawka środka ochrony roślin na ha, jaka może być zastosowana w trakcie sezonu wegetacyjnego, to przy dzieleniu dawek należy
bezwzględnie zastosować się do tych zaleceń. Zabiegi w dawce obniżonej lub dzielonej powinny być stosowane tak, aby przyniosły zamierzony
efekt, zgodnie z obserwacjami i wiedzą rolnika lub profesjonalnego
doradcy. Mając na uwadze wszystkie powyższe obwarowania, należy
bezwzględnie podkreślić, że odpowiedzialność za zastosowanie dozwolone, ale inne niż w etykiecie spoczywa na osobie stosującej środek.
Celowe i zalecane jest stosowanie środków ochrony roślin o różnych
mechanizmach działania po uwzględnieniu poziomu zagrożenia oraz
możliwości wystąpienia form organizmów szkodliwych, uodpornionych
na niektóre substancje lub grupy substancji aktywnych. Wskazana jest
również przemienność stosowania środków w celu uniknięcia uodpornienia się agrofagów. Bardzo istotne jest sprawdzanie efektów zastosowania poszczególnych metod ochrony roślin.
Reasumując, jeżeli zastosowanie chemicznego środka ochrony roślin jest
konieczne i ekonomicznie opłacalne, wówczas należy wybrać preparat
o jak najmniejszym ryzyku niepożądanego wpływu ubocznego na
środowisko i o selektywnym działaniu, który to preparat stwarza minimalne ryzyko uodpornienia się agrofagów. Ważne jest również to, żeby
był to pestycyd o stosunkowo krótkim okresie zalegania i minimalnych
pozostałościach w środowisku.
W ramach ograniczania oraz zrównoważonego stosowania pestycydów
niezbędne jest prowadzenie monitoringu pól, ponieważ wczesne prognozowanie zagrożenia ze strony organizmów szkodliwych niejednokrotnie
pozwala ograniczyć liczbę koniecznych zabiegów, ich koszty oraz
zapewnić dobrą kondycję upraw. Możliwość ograniczenia powierzchni
zabiegów stwarza na przykład opryskiwanie pasów skrajnych z kierunku
nalotu szkodników, opryskiwanie ognisk pojawu agrofagów czy skupisk
chwastów – na przykład mazakami z Roundupem.
VII. Opryskiwacze – zasady użytkowania
Ochrona roślin w gospodarstwie w różnych systemach produkcji,
a zwłaszcza integrowana ochrona roślin wymaga stosowania podstawowego urządzenia, jakim jest opryskiwacz. Bezpieczna dla środowiska
i skuteczna aplikacja środków ochrony roślin wymaga użycia sprawnego
62
sprzętu oraz dużej wiedzy i umiejętności korzystania z niego.
Od 1 stycznia 2011 r. w Polsce na mocy dyrektywy Rady 91/414/EWG
z dnia 15 lipca 1991 r., dotyczącej wprowadzania do obrotu środków
ochrony roślin w ramach wymogów wzajemnej zgodności, w obszarze
B nałożony jest wymóg „stosowania środków ochrony roślin sprzętem
sprawnym technicznie, który użyty zgodnie z przeznaczeniem nie
spowoduje zagrożenia zdrowia człowieka, zwierząt lub środowiska”.
Potwierdzeniem powyższego wymogu w prawie krajowym jest artykuł
76 ustęp 1 ustawy o ochronie roślin z dn. 18.12.2003 r. (Dz. U. 2004,
nr 11 poz. 94 z późniejszymi zmianami).
Aby zapewnić prawidłowe działanie, należy każdorazowo przed rozpoczęciem zabiegu sprawdzić stan techniczny opryskiwacza i wszystkich
jego podzespołów. Dobrze jest przeprowadzić próbę sprawności czystą
wodą. W czasie przeglądu szczególną uwagę trzeba zwrócić na prawidłowe działanie rozpylaczy, na drożność i szczelność całego układu
przewodzenia cieczy wraz z mieszadłem i filtrami. Wszystkie usterki
należy usunąć przed rozpoczęciem pracy, ponieważ naprawa opryskiwacza napełnionego cieczą roboczą jest niedozwolona ze względu na
niebezpieczeństwo skażenia. Jeśli zachodzi taka potrzeba, należy
skalibrować urządzenie. Kalibracja polega na ustaleniu wydatkowania
cieczy przez opryskiwacz. Należy tak dobrać rozpylacze, wielkość
ciśnienia oraz prędkość roboczą, aby uzyskać pożądaną dawkę cieczy
roboczej i preparatów. Ma to duże znaczenie dla prawidłowego wykonania
zabiegu, a jednocześnie pozwala ograniczyć pozostawianie w zbiorniku
zbyt dużych ilości cieczy po zakończeniu zabiegu. Częstotliwość
kalibracji zależy też od intensywności użytkowania opryskiwacza oraz
czynników wpływających na parametry pracy, takich jak stopień zużycia
rozpylaczy, stan manometru, ewentualne zmiany opon, komputera lub
jakość obsługi. Nie tylko każda ze wspomnianych zmian w działaniu
opryskiwacza zobowiązuje obsługującego opryskiwacz do przeprowadzenia jego kalibracji. To szczegółowe przygotowanie aparatury związane
jest także z fazą rozwoju chronionych roślin, ich wielkością, warunkami
atmosferycznymi (wiatr, wilgotność, zwilżenie liści), wymogami
dotyczącymi stosowania konkretnych pestycydów.
Sprawdzenie stanu technicznego opryskiwacza oraz przeprowadzenie
kalibracji jest bardzo ważne dla prawidłowego i skutecznego przeprowadzenia zabiegu. Dokonywanie oprysku nowoczesnymi środkami o małej
63
ilości substancji czynnej przy niedużym użyciu cieczy roboczej musi być
dokonane bardzo precyzyjnie. Nawet niewielkie usterki lub odchylenia
w wydatkowaniu cieczy roboczej mogą powodować istotne zróżnicowanie w rozłożeniu pestycydu na plantacji, co może prowadzić do nieskuteczności zabiegu. Jest to ważne zwłaszcza wtedy, gdy w ramach
integrowanej ochrony roślin stosuje się dawki dzielone lub obniżone.
Statystyki mówią, że nawet 40% zabiegów chemicznych, ocenianych
jako nieskuteczne, jest efektem błędnej techniki ich przeprowadzania.
Poprawność przeprowadzonego zabiegu ma również wpływ na plony,
ich jakość oraz w efekcie na uzyskany plon i dochód z plantacji. Dodatkową konsekwencją nieprawidłowego wykonania zabiegu lub przeprowadzenia go niesprawnym czy nieatestowanym opryskiwaczem, które
wykaże kontrola, może być obniżenie wysokości dopłat bezpośrednich.
Decyzja o wykonaniu zabiegu ochrony roślin jest ściśle związana
z warunkami agrometeorologicznymi. Nie wolno wykonywać oprysków
na zamarzniętą, pokrytą śniegiem bądź podmokłą glebę. Należy wstrzymać się z przeprowadzeniem oprysku po silnych opadach lub przed
spodziewanym deszczem. Jest to szczególnie istotne na skłonach,
glebach lżejszych lub w pobliżu cieków wodnych, ponieważ w takich
warunkach może dojść do spłukiwania ich do zbiorników wodnych
i wód podziemnych, co spowoduje ich zanieczyszczenie, a ponadto sam
zabieg może okazać się nieskuteczny. Jeżeli w zasięgu działania opryskiwacza znajdują się studnie czynne lub nieużywane, przed samym
zabiegiem należy je zakryć, żeby w ten sposób zabezpieczyć wodę przed
skażeniem i zanieczyszczeniem.
Planując poszczególne zabiegi ochrony roślin, należy odpowiednio
dobrać rodzaj rozpylaczy, ponieważ mają one bezpośredni wpływ na
skuteczność stosowanych pestycydów. Wytwarzana przez nie ilość
i wielkość kropli przekłada się bezpośrednio na skuteczność zabiegu
oraz – co istotne w integrowanej ochronie roślin – na prawidłową dawkę
preparatu i zachowanie bezpieczeństwa środowiska naturalnego.
Rozpylacze szczelinowe drobnokropliste lub średniokropliste, pracujące
przy ciśnieniu roboczym 3-5 barów oraz wydatku cieczy roboczej
200-400 l/ha, są zalecane przy zwalczaniu chorób. Do zwalczania
szkodników stosuje się rozpylacze do opryskiwania średniokroplistego
o wydatku cieczy roboczej 150-300 l/ha i ciśnieniu ok. 3 barów. Przy
opryskiwaniu chwastów można stosować niższe ciśnienie robocze
64
w zakresie 1,5-3 barów i rozpylacze szczelinowe, pozwalające na
oprysk grubokroplisty lub średniokroplisty i wydatek cieczy roboczej
200-400 l/ha. Istnieją różne rodzaje i typy rozpylaczy szczelinowych,
czyli płaskostrumieniowych. Najbardziej znane są rozpylacze standardowe, które mają uniwersalne zastosowanie do wszystkich agrofagów.
Jednakże mogą one być stosowane tylko przy odpowiednich warunkach
pogodowych, ponieważ wytwarzają dużo drobnych kropli podatnych
na znoszenie. Duża jednorodność kropli z niewielką zawartością kropli
małych w rozpylanej cieczy jest zaletą rozpylaczy o podwyższonej
jakości rozpylania. Przy normalnych warunkach pogodowych pozwalają
one na bardzo równomierny rozkład cieczy na plantacji. Rozpylacze
antyznoszeniowe – lub inaczej niskoznoszeniowe – są używane głównie
do zabiegów chwastobójczych zarówno doglebowych, jak i nalistnych
oraz do stosowania fungicydów i regulatorów wzrostu. Mogą pracować
w szerokim zakresie ciśnienia 1-6 barów i wytwarzają krople średnie
i grube z małą zawartością kropli małych, podatnych na znoszenie,
co jest bezpieczniejsze dla środowiska. Do zabiegów na wszystkie
rodzaje agrofagów polecane są rozpylacze eżektorowe, które co prawda
mniej dokładnie pokrywają opryskiwane powierzchnie, ale wytwarzają
krople grube i bardzo grube, co pozwala na wykonanie zabiegu przy
silniejszym wietrze. Nowym rozwiązaniem pozwalającym na dobre
pokrycie powierzchni przy jednoczesnej odporności na znoszenie są
rozpylacze dwuotworowe. Dzięki temu, że pozwalają na zwiększenie
kropli przez napowietrzenie oraz uzyskanie dwóch niezależnych strumieni
cieczy, mają uniwersalne zastosowanie, są skuteczne i pozwalają na
bezpieczne dla środowiska przeprowadzenie zabiegu. Wszystkie rozpylacze muszą posiadać zawory przeciwkroplowe, umożliwiające natychmiastowe odcięcie wydatku cieczy, kiedy na przykład ciągnik z opryskiwaczem zawraca poza chronionym polem. Doboru właściwych
końcówek dokonuje rolnik lub osoba pełniąca usługę na podstawie
wymogów dotyczących zwalczania poszczególnych agrofagów,
w konkretnych warunkach pogodowych i według katalogów rozpylaczy.
Przed zabiegiem należy ustalić wysokość zawieszenia belki polowej
opryskiwacza, dostosowanej do fazy rozwojowej roślin. Jeżeli
ustawimy belkę zbyt nisko, to na plantacji pozostaną nieopryskane
pasy. Zbyt wysokie ustawienie może spowodować znoszenie cieczy oraz
nierównomierne opryskiwanie. Prawidłowo ustawiona belka powinna
65
znajdować się nad wierzchołkami roślin, na wysokości od 40 do 60 cm.
Szczeliny rozpylaczy powinno się ustawić wzdłuż belki polowej opryskiwacza z odchyleniem 5 do 100 od jej osi podłużnej, tak, aby strumienie sąsiednich rozpylaczy nie zderzały się ze sobą.
W zależności od rodzaju uprawy, jej wielkości oraz wydajności opryskiwacza powinno się dobrać odpowiednią aparaturę. Ważny jest
również wybór i przygotowanie ciągnika. Moc i wielkość ciągnika
powinna być dostosowana do użytego opryskiwacza. Ważne jest to, aby
szerokość międzyrzędzi uprawy była dostosowana do rozstawu kół
i szerokości opon. Przy opryskiwaczach zawieszanych, które stanowią
obciążenie ciągnika, należy zdjąć z kół obciążniki. Zapobiegając uszkodzeniom roślin na plantacji, powinniśmy zdemontować z ciągnika
wszystkie niepotrzebne uchwyty i inne wystające części, a sam ciągnik
powinien mieć zwiększony prześwit poprzez regulację na zwolnicach.
Ciecz roboczą do przeprowadzenia zabiegu możemy przygotować
w gospodarstwie lub bezpośrednio na plantacji, ale zawsze bezpośrednio
przed zabiegiem. Po skończonym oprysku należy usunąć resztki cieczy
roboczej z opryskiwacza przez spuszczenie jej do naczyń. Opryskiwacz
można umyć, dolewając do zbiornika wody w ilości 10-30% i wypryskać
na opryskiwaną uprzednio plantację lub na własny teren, nieużytkowany
rolniczo. Czynność należy powtórzyć trzykrotnie.
W Polsce można używać opryskiwaczy spełniających normy krajowe
i europejskie. Nowy sprzęt powinien posiadać oznaczenie CE, potwierdzające spełnianie tych norm. Sprzęt używany lub modernizowany
we własnym zakresie powinien spełniać takie same wymagania jak
opryskiwacze nowe. Urządzenia służące do ochrony roślin co trzy lata
poddaje się badaniom kontrolnym. Wykonują je stacje upoważnione do
kontroli, które sprawdzają stan zgodności urządzeń z obowiązującymi
normami. Kryteria oceny i zasady kontroli zostały opracowane przez
Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN). Zgodnie
z ustawą o ochronie roślin pełni ona nadzór nad wykonywaniem badań.
Sprawność opryskiwaczy i ich kontrola odbywa się zgodnie ze szczegółowymi wytycznymi, zawartymi w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa
i Rozwoju Wsi i dotyczącymi wymagań technicznych dla opryskiwaczy
(Dz. U. z 2001 r., nr 121, poz. 1303) oraz w sprawie przeprowadzania
badań opryskiwaczy (Dz. U. z 2001 r., nr 137, poz. 1544).
66
Uprawy wysokie, intensywne, jak sady, krzewy czy chmielniki, wymagają specjalnie dostosowanego sprzętu do ochrony i szczególnej uwagi
przy wykonywaniu zabiegów. W tym przypadku konieczny jest wybór
odpowiednich rozpylaczy, właściwy dobór dawki i ustawienie opryskiwacza do wysokości drzew. Przy oprysku w sadzie szczególnie istotne
jest dostosowanie wydajności wentylatora do wielkości drzew, szybkości
roboczej, a także dostosowanie do prędkości wiatru.
Ostatnie lata przyniosły zdecydowane unowocześnienie aparatury
do ochrony roślin. Niebagatelne znaczenie w tym procesie miało
wykorzystanie środków pomocowych z UE. Nowe opryskiwacze są
bezpieczniejsze dla środowiska oraz umożliwiają bardziej precyzyjne
wykonywanie zabiegów. Na uwagę zasługują opryskiwacze tunelowe,
chroniące sad przed zbędnym wydatkiem cieczy roboczej. Również
wysoki koszt pestycydów jest czynnikiem wspierającym zrównoważone stosowanie chemicznej ochrony.
Warto tu wspomnieć o ciekawostce – opryskiwaczu sadowniczym
do ochrony sadów na stokach, skonstruowanym przez sadownika,
lekarza z Sandomierskiego. Według konstruktora urządzeniem tym
można skutecznie opryskiwać sad nawet przy silnym wietrze dzięki
konstrukcji w bardzo dużym stopniu ograniczającej znoszenie. Po trzech
latach testowania urządzenia w swoim gospodarstwie konstruktor
twierdzi, że uzyskuje prawie 100% nanoszenie cieczy użytkowej
na chronione rośliny, oszczędza połowę paliwa w porównaniu z opryskiwaczem konwencjonalnym, a zabieg wykonuje w czasie o połowę krótszym.
VIII. Dokumentacja integrowanej ochrony roślin
Podsumowując powyższe wywody należy stwierdzić, że integrowana
ochrona roślin oznacza podejście racjonalne, ekonomicznie uzasadnione
i jednocześnie bezpieczne dla ludzi i przyjazne, a przynajmniej nieszkodliwe dla środowiska.
Podejmowanie takich działań będzie jednakże wymagało posiadania
odpowiedniej wiedzy – to oczywiste. Aby ją uzyskać, nie wystarczy
odbyć odpowiedni kurs i uzyskać zaświadczenie, ponieważ będzie ona
obejmowała praktyczną umiejętność wyszukiwania i rozpoznawania
chorób, szkodników i chwastów w różnych stadiach rozwoju, ich
wrogów naturalnych, a także znajomość faz rozwoju rośliny uprawnej
67
czy umiejętność identyfikacji objawów niedoborów składników odżywczych, zaburzeń fizjologicznych i innych niekorzystnych zjawisk, takich
jak mróz, susza, grad itp. Dzięki tej wiedzy, a także dzięki znajomości
wpływu warunków meteorologicznych na poszczególne elementy
agrocenozy i wzajemnego ich oddziaływania będzie można oceniać
stopień zagrożenia upraw przez agrofagi.
Naszkicowany tutaj stopień złożoności tych czynników wskazuje jasno,
że nie chodzi tu tylko o pewną wiedzę teoretyczną, lecz o wynikające
z tej wiedzy doświadczenie. W tę stronę zmierzają przepisy.
Zgodnie z artykułem 67 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego
i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia 21 października 2009 r. dotyczącego
wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin „profesjonalni użytkownicy środków ochrony roślin prowadzą i przechowują, przez
co najmniej trzy lata dokumentację dotyczącą stosowanych przez nich
środków ochrony roślin, zawierającą nazwę środka ochrony roślin, czas
zastosowania i zastosowaną dawkę, obszar i uprawy, na których zastosowano środek ochrony roślin”. Istotne jest tu nie tylko odnotowanie
wyników lustracji plantacji, przeprowadzonych analiz zagrożenia
z uwzględnieniem warunków pogodowych i podjętych działań ochronnych, równie ważna jest ocena efektów naszych działań. I znowu nie
chodzi tu tylko o to, żeby w danych warunkach pogodowych,
przy zastosowaniu konkretnej metody ochrony udało się ograniczyć
zagrożenie z powodu nasilenia agrofaga i uniknąć strat w plonach
o znaczeniu ekonomicznym, jeżeli bowiem przy okazji wykonywania
zabiegów ochrony roślin wytępiliśmy także naturalnych wrogów szkodników, to w ten sposób stworzyliśmy sobie poważne zagrożenie
na przyszłość.
Sporządzone notatki są ponadto bardzo przydatne przy zabiegach
następczych, analizie błędów popełnionych w ochronie czy stwierdzeniu
braku skuteczności prowadzonych zabiegów, a nawet w obliczaniu
kosztów produkcji i ewentualnych oszczędności wynikających z wprowadzonych innowacji.
Kolejny istotny element to sprzęt służący do ochrony roślin. Jeżeli
sprawność opryskiwacza nie zostanie sprawdzona przed zabiegiem,
to trudno mówić o ekonomicznej czy integrowanej ochronie.
68
Reasumując, prowadzenie dokumentacji ochrony roślin, nawet
niezależnie od przepisów, jest niezbędne do prowadzenia racjonalnej
ochrony roślin, wyeliminowania błędów, zdobycia doświadczenia,
czyli – do prowadzenia prawidłowej i opłacalnej gospodarki rolnej.
69
Literatura
1. Duer I., Fotyma M., Madej A., 2004, Kodeks dobrej praktyki
rolniczej. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ministerstwo
Środowiska, Warszawa.
2. Pacholak E. 2004. Zwalczanie zmęczenia gleby w replantowanym
sadzie. Sad Nowoczesny, Nr 2.
3. Jończyk K. Ochrona gruntów przed erozją. Biblioteczka Krajowego
Programu Rolnośrodowiskowego. Warszawa 2003.
4. Pruszyński S. Ochrona upraw w rolnictwie zrównoważonym.
Problemy Inż. Rol., 2006.
5. Rosada J., Dubas A., Bubniewicz P., Perspektywy agrotechnicznych
metod ochrony roślin, Postępy w Ochronie Roślin, 50 (3) 2010.
6. Zimny L. 2007. Definicje i podziały systemów rolniczych. Artykuł
problemowy. Acta Agrophys 10(2)2007.
7. Metodyka integrowanej produkcji ziemniaków, PIORiN Główny
Inspektorat, Warszawa, lipiec 2005 r.
8. Wójcicki Z. Rozwój rolnictwa zrównoważonego i precyzyjnego.
Problemy Inżynierii Rolniczej nr 1/2007.
9. Lipa J.J. 2000, Obecne i przyszłe miejsce biologicznej i innych
niechemicznych metod ochrony roślin. Prog. Pl. Protection/Post.
Ochr. Roślin 40 (1).
10. Wachowiak M., Kierzek R. 2010, Tendencje w rozwoju techniki
ochrony roślin – wybrane zagadnienia, Prog. Pl. Protection/Post.
Ochr. Roślin 50 (4).
11. Czynniki wpływające na plonowanie i jakość owoców sadowniczych, IX Międzynarodowe Targi Agrotechniki Sadowniczej,
Warszawa 2013.
12. Różyło K. Produkcja owoców w gospodarstwie ekologicznym,
Radom 2009 r.
13. Ekologiczne metody produkcji owoców, Radom 2004 r.
14. Ekologiczne metody uprawy warzyw, Radom 2005 r.
15. Systemy wspomagania decyzji w zrównoważonej produkcji roślinnej,
Puławy 2009 r.
70
Download

Integrowana ochrona roślin w gospodarstwie