Małgorzata Koziarska-Rościszewska
ROLA LEKARZA RODZINNEGO W OPIECE GERIATRYCZNEJ
Streszczenie:
Na całym świecie obserwuje się wzrost populacji osób starszych. Wydłużenie średniego czasu
życia paradoksalnie zwiększyło liczbę chorych z chorobami przewlekłymi i ich powikłaniami.
Większość pacjentów po 65 r.ż. pozostaje pod opieką lekarzy rodzinnych. Wymagają oni
specyficznego, właściwego dla wieku i stanu psycho-fizycznego podejścia. Znajomość zasad
postępowania z chorymi w starszym wieku jest konieczna dla prawidłowego ich leczenia.
Osoba w wieku podeszłym ma za sobą wiele lat dorobku życiowego, pragnie cieszyć się
swoimi dokonaniami. Z reguły w tej grupie wiekowej aktywność życiowa ulega znacznemu
zmniejszeniu. Schyłek życia wiąże się ze współistnieniem wielu dodatkowych schorzeń, które
znacząco pogarszają komfort życia przysparzając dodatkowych dolegliwości i cierpień.
Należy zadać sobie pytanie, jak przy wszystkich zagrożeniach związanych z przebiegiem
choroby pacjent może urzeczywistnić swoje pragnienie dożycia w spokoju i satysfakcji
ostatnich lat swojego życia?
Wiek podeszły wiąże się z wieloma problemami zdrowotnymi. Zaburzenia widzenia
utrudniają precyzyjne dawkowanie leków np. insuliny. Zmniejszona aktywność fizyczna
sprzyja przyrostowi masy ciała, zaburzenia pamięci wpływają na sposób odżywiania i
regularność przyjmowania leków. Stosowanie licznych leków często w nadmiarze bez
kontroli sprzyjają wystąpieniu objawów ubocznych.
Lekarz rodzinny opracowując plan diagnostyczno – terapeutyczny musi uwzględniać nie
tylko aktualny stan somatyczny chorego, ale także ocenę społeczną, czynnościową i
przybliżone określenie czasu przeżycia. Po przeprowadzeniu dokładnego wywiadu,
porozumieniu się z rodziną czy opiekunem należy zebrać informacje dotyczące aktywności
życiowej, sprawności intelektualnej i fizycznej, stanu psychicznego oraz schorzeń
współistniejących. Na ich podstawie należy określić cele leczenia i możliwość ich realizacji.
Zdefiniowanie wieku starszego sprawia duże trudności. Najprostsza definicja opiera się na
kryterium wiekowym, przyjmującym 65 rok życia. Niektórzy autorzy proponują bardziej
szczegółowy podział:
- wiek starszy (65 – 75 lat)
- wiek podeszły (76 – 85 lat)
- wiek sędziwy (≥ 86 lat)
W praktyce należy uwzględnić także dane pozametrykalne, pozwalające na pełną ocenę stanu
ogólnego.
Lekarz rodzinny z racji specyfiki swojego zawodu, powinien mieć najpełniejszą wiedzę o
pacjencie i jego środowisku. Opiekując się chorymi w starszym wieku LR zobligowany jest
nie tylko do udzielania świadczeń medycznych, ale i pozamedycznych.
Powinien znać specyfikę objawów właściwą dla wieku starszego oraz umieć określić cele
terapii seniorów. Powinien wiedzieć kiedy i do jakich instytucji kierować osoby starsze, które
nie są w stanie z różnych przyczyn, samodzielnie egzystować.
Starosc nie jest patologią, ale jej sprzyja.
LR powinien umieć zidentyfikować granicę normy i stanu chorobowego osób starszych.
Cechy patologii starczej
- upośledzenie zdolności adaptacji
- zaburzenia homeostazy
- osłabienie objawów procesu zapalnego
- osłabienie reakcji immunologicznych, zwłaszcza odporności komórkowej
- nadprodukcja autoprzeciwciał
- niewydolność narządowa
Specyfika symptomatologii w starszym wieku
- inwolucja (zmiany strukturalne)- różna dynamika
- upośledzona wydolność narządowa
- skłonnośc do zaburzenia homeostazy/gospodarki wodno-elektrolitowej
- przebieg chorób: wydłużony okres utajenia choroby
- rzadko wyraźne lub ostre objawy (np. cukrzyca, bóle brzucha)
- zaburzenia OUN w przebiegu innych chorób: dezorientacja, niepokój, urojenia
(np. w zapaleniu płuc)
- polipatologia (współistnienie chorób)
- choroby cywilizacyjne – wieloletnia ekspozycja
- niezaradność, niedołęstwo
- przebyte operacje i urazy (blizny) – chory może nie pamiętać
- niedożywienie, niedobory
- wpływy jatrogenne, polipragmazja - utrudnienie znalezienia patogenu
- warunki życia, środowisko
Częste objawy
Depresja, zaburzenia łaknienia, bóle i zawroty głowy, biegunki, wymioty, zaparcia, zmiany
skórne, osłabienie, apatia, hipokaliemia polekowa
Badania dodatkowe – należy uwzględnić także stopień inwazyjności - narażanie na
dodatkowe cierpienia i ewentualne zagrożenia
Brak ścisłych norm geriatrycznych!
Specyfika opieki nad pacjentem w starszym wieku
Konieczne:
Cierpliwość, zrozumienie, pomoc w sprawach pozamedycznych
Rozmowa z chorym powinna być:
serdeczna, budzić zaufanie, w odpowiednio długim czasie;
uwzględniać sytuację bytową, rodzinną, nastrój
Wypowiedzi lekarza:
język prosty, jasny, z dobrą dykcją, odpowiednio głośno
Zalecenia
należy chorym pisać, upewniać się co do zrozumienia zaleceń przez chorego
Problemy utrudniające porozumienie z pacjentem:
- niewłaściwe zwracanie się do chorego;
nieodpowiednim (do stopnia wykształcenia i możliwości zrozumienia) językiem
- operowanie zbyt trudnymi dla pacjenta pojęciami
- niedosłyszenie pacjenta
- niepewna wiarygodność informacji udzielanych przez chorego
– wskazana weryfikacja (kontakt z opiekunem)
- trudności z ustaleniem początku dolegliwości i precyzowaniu dolegliwości
- zaburzenia pamięci, dygresje, reminiscencje
- często u podłoża lęk – często odnoszenie własnych objawów do „podobnych” u innych
osób, które miały groźne lub niepomyślnie zakończone choroby
Lekarz - możliwe poczucie bezradności i zagubienia wobec licznych, chaotycznie
wypowiadanych skarg, niecharakterystycznych objawów i obecności zadawnionych zmian
Zasady ogólne postępowania z chorymi w starszym wieku
- wywiad prowadzić kilkukrotnie
- leczenie zapewniające zachowanie lub poprawę jakości życia – często objawowe
- pamiętać konsekwencjach polipragmazji
- konieczna znajomość dotychczasowej dokumentacji
- plan postępowania – kolejność badań
- diagnoza po obserwacji – pamiętać o maskach! (np. depresji)
– unikac zarzutu niekompetencji (ostrożna diagnoza)
Rokowanie – niepewny element badania geriatrycznego
Unikać należy jednoznacznych sądów w stosunku do chorego i rodziny
Choroby często nierozpoznawalne u starszych chorych:
Zawał, choroby tarczycy, owrzodzenia przewodu pokarmowego, zakażenia, niedobory,
choroby autoimmunizacyjne, depresja, niepożądane skutki politerapii
Rola Lekarza Rodzinnego:
Wg European Health Committee tylko 16% problemów z jakimi osoby starsze zgłaszają się
do lekarza dotyczy spraw medycznych. Większość to problemy psychologiczne i dotyczące
funkcjonowania we własnym środowisku.
Wg WHO Celem leczenia osób starszych jest nie tyle dążenie do całkowitego wyleczenia
chorób - co zwykle nie jest realne, ale – pomoc w utrzymaniu takiego stanu zdrowia i
rozwijaniu takich zdolności, które zapewnią choremu jak największą autonomię i możliwość
samoopieki.
Wg WHO Zdrowie osoby starszej to taki stan dobrego samopoczucia fizycznego i
psychicznego, który pozwala na optymalne funkcjonowanie we własnym środowisku.
Podstawowym celem i zasadą postępowania diagnostyczno-terapeutycznego lekarza
rodzinnego w stosunku do osób starszych jest utrzymanie i poprawa jakości życia
chorego
Zadania LR w opiece nad pacjentami w starszym wieku:
- promocja zdrowia (styl życia: aktywność fizyczna, dieta, zainteresowania, etc)
- profilaktyka I-, II- i III-rzędowa chorób przewlekłych, „cywilizacyjnych”
(cukrzyca, choroby układu krążenia, nowotwory)
oraz schorzeń „typowych” dla wieku (np.osteoporozy)
Prewencja pierwotna - zapobieganie wystąpieniu choroby
Prewencja wtórna (drugorzędowa) – wczesne wykrywanie choroby i zapobieganie
jej progresji
Prewencja trzeciorzędowa – zapobieganie powikłaniom lub opóźnianie rozwoju powikłań
- profilaktyka urazów i upadków – sprawność fizyczna chorego, leki, sprzęt ortopedyczny,
porady dotyczące aranżacji „bezpiecznego” mieszkania
- zapobieganie infekcjom
(szczepienia ochronne – np. p-w grypie, p-w zakażeniom pneumokokowym)
- leczenie, w tym współpraca ze specjalistami
- kontrola lekarska w domu
- samoopieka i samokontrola
(w tym wybór odpowiednich technologii i technik np. obsługa glukometru, kontrola RR)
- edukacja pacjenta i opiekunów
- kontakt z rodziną – w tym ustalenie zasad opieki nad chorym, kwestia podawania leków
- opieka pielęgniarki środowiskowej
- ośrodki opieki stacjonarnej, w tym hospicjum – zasady kierowania
- opieka w domu, w tym socjalna (możliwości, informacja, skierowania)
Problemy szczególne:
- Przemoc w stosunku do starszych – ze strony małżonka lub krewnych, albo opiekunów
- Zaniedbywanie (fizyczne, psychiczne, materialne) przez opiekunów i/lub rodzinę
- Wykorzystywanie osób starszych – gł. majątkowe – wykorzystywanie upośledzenia funkcji
poznawczych osoby w starszym wieku
- Zagadnienia etyczne i prawne ( zgoda na leczenie, informacja o chorobie pacjenta i rodziny,
dokumentacja medyczna, kwalifikacja do badań diagnostycznych i określonych metod
terapii – analiza zagrożeń i korzyści, kwestie ubezwłasnowolnienia i leczenia
przymusowego, decyzja chorego odnośnie reanimacji)
Lekarz powinien być autorytetem, nie tylko ze względu na kompetencje, ale również
postawę etyczno-moralną.
Wśród najbardziej pożądanych cech „idealnej osobowości” lekarza należy wymienić:
•
•
•
•
•
•
cechy zawodowe: głęboka wiedza (kompetencje zawodowe), duże aspiracje i
ambicje zawodowe, aktywność zawodowa, zainteresowanie i zamiłowanie do
zawodu, umiejętność samokształcenia
cechy moralno-społeczne: przestrzeganie zasad etyki zawodowej, odpowiedzialność,
uczciwość, gotowość poświęcenia się chorym i niesienia pomocy
cechy umysłu: inteligencja, zdolność koncentracji, kreatywność, dobra pamięć
cechy charakteru: skromność, opanowanie, odporność na stresy (niepowodzenia,
zagrożenia)
cechy zachowania: komunikatywność, samodzielność, umiejętność planowania i
organizacji pracy, umiejętność szybkiego podejmowania trafnych decyzji,
operatywność, systematyczność, lojalność, aktywność społeczna, dobre relacje z
kolegami i pracownikami
cechy fizyczne: dobry stan zdrowia, higieniczny tryb życia, schludność.
PIŚMIENNICTWO:
1. Abrams WB i wsp: MSD Podręcznik geriatrii.Wyd.I Pol., Urban&Partner, Wrocław
1999
2. Gallard ML: The training of general practitioners and geriatricians to promote the
health of old people. European Health Committee, Strasbourg 1988.
3. Pędich W, Żakowska-Wachelko B: Podręcznik geriatrii dla lekarzy.PZWL Warszawa
1988
4. Tatoń J: Filozofia w medycynie, PZWL,Warszawa 2003
Download

- Rola LR w opiece geriatrycznej